# Ыдыктыг Библия

Институт перевода Библии

## Ыдыктыг Библия


Ыдыктыг Библия


тыва дылда


Ийиги үндүрүлге

Саналдар чоргузар адрес: ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN

© Институт перевода Библии, Москва, 2025


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Эге сөс

### Эге сөс

Эге сөс

Силерниң мурнуңарда – Библия деп ыдыктыг номналдың тыва дылче очулгазының ийиги үндүрүлгези.

### Библия деп чүл?


Библия деп чүл?

Тыва дылче очулганың ийиги үндүрүлгезиниң дугайында

Киирилде: Дузалал аргалар


Библия деп чүл?

Библия болза янзы-бүрү шажын-чүдүлгелиг улустуң санап турары-биле, кижи төрелгетенниң төөгүзүнде эң өндүр улуг номнарның бирээзи. Библия – «номнар» дээн грек сөстен укталган, христиан чаңчылда (база чамдык кезектери-биле иудей болгаш мусульман чаңчылдарда) Ыдыктыг Бижилге деп хүлээп көрүп турар номнар чыындызы-дыр. Бо ыдыктыг ном бижиттинип тургустунганындан бээр, ону делегейниң дыка хөй дылдарынче очулдурган.

Библия ийи кол кезектен тургустунган:

1) Эрги Чагыг-керээ. Бо 39 номдан тургустунган чыынды Христостуң төрүттүнериниң оранчок мурнунда муң ажыг чыл дургузунда эрте-бурунгу еврей болгаш арамей дылдарга бижиттинген, ында Бурган биле еврей чоннуң аразында харылзааже кичээнгейни мөөңнээн. Бо чыындыже еврей чоннуң төөгүзү, израиль ниитилелдиң шажын-чүдүлге хоойлулары болгаш дүрүмнери, Бурганны алдаржыткан кайгамчык уран-чечен шүлүктер болгаш ырылар, мөргүлдер, ханы философчу боданыышкыннар, келир үе дугайында өттүр билген медеглелдер дээш өске-даа хөй чүүлдер кирип турар.

Баштайгы беш номну Моисейниң Хоойлузу азы Моисейниң Беш ному деп адаар. Оон аңгыда төөгүлүг номнар чыындызы бар: ол номнарда Дээрги-Чаяакчының израильчилерге ээлеп чурттаар кылдыр бергени черге оларның амыдыралының дугайында, чоннуң баштыңчылар, хааннарының чедиишкиннери болгаш буураашкыннарының дугайында бижээн. Ооң соонда Бурганны алдаржыдарынга-даа, кижилерни мерген угаанныг боорунга-даа өөредип турар бөлүк поэтиктиг номнар кирген. Эрги Чагыг-керээ Улуг болгаш Бичии Медээчилерниң (Дээрги-Чаяакчының сөзүн чонга медээлээр салымныг улустуң) номнары-биле дооступ турар.

2) Чаа Чагыг-керээ. Бо 27 номдан тургустунган чыынды Иисус Христостуң төрүттүнгениниң соонда, бистиң эраның 1-ги вегинде бурунгу грек дылга бижиттинген. Чаа Чагыг-керээниң кол өзээ – Иисус Христостуң, делегейниң Камгалакчызының амыдыралы, өөредии, өлүмү болгаш катап дирилгениниң дугайында төөгүп турар дөрт Буянныг Медээ болур. Оон «Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы» деп номда Иисус дээрже көдүрлүп үне берген соонда, христиан ниитилелдиң баштайгы чылдарының дугайында база Ооң өөреникчилериниң Буянныг Медээни Рим империязынга канчаар нептередип эгелээниниң дугайында чугаалап турар. Оон аңгыда Чаа Чагыг-керээже Христостуң өөреникчилериниң христиан ниитилелдер болгаш хуу кижилерге оларның бүзүрелин деткиири-биле база Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг амыдырал дугайында сургаал кылыры-биле бижээн чагаалары кирген. Чаа Чагыг-керээниң сөөлгү ному – Иоаннга Бургандан Ажыдыышкын, ында символиктиг дыл ажыглап, Бурганның ам Аңаа удур туржуп турар күштерни долузу-биле тиилээрин илереткен.

Библия болза делегейниң чечен чогаалының классиказы, ооң овур-хевирлери российжи болгаш европейжи уран чогаадылганың янзы-бүрү адырларында чугула черни ээлеп турар. Ынчаарга ол чүгле төөгү талазы-биле үнелиг документ боорундан аңгыда, ыдык-бедик ужур-уткалыг, чүге дээрге Библияда Дээрги-Чаяакчының кижи төрелгетен-биле харылзаазын, Бурганның улуска Бодунуң күзел-соруун ажытканын бижээн болгай. Библияда биске Иисус Христостуң амыдыралы болгаш өөредииниң дугайында херечилээшкин илереттинген. Ыдыктыг Бижилгениң алыс ужуру ону чүгле төөгү тураскаалы кылдыр номчуур азы чогаал шынары дээш мактаар улуска эвес, а Чаяакчының бүгү улуска чүнү чугаалаксаанын билип аар күзел-биле номчуп турар улуска ажыттынар. Бо очулга тыва чонга Бурганның үнүн, Буянныг Медээниң четче-долузун дыңнадыр боор деп база Аңаа бүзүреп, ол медээ ёзугаар чурттаарынга дузалаар боор деп идегеп, ол дээш чүрээвис ханызындан мөргүп турар бис.

### Тыва дылче очулганың ийиги үндүрүлгезиниң дугайында


Тыва дылче очулганың ийиги үндүрүлгезиниң дугайында

Номнуң тыва дылче очулгазының бирги үндүрүлгези 2011 чылда парлаттынган. Чаа үндүрүлгени белеткеп тура, очулга бөлүү бирги үндүрүлгеде эскертинген частырыгларны эткен. Оон аңгыда номчукчуларның саналдарын айтырганывыс түңнелинде, очулганың билдингир, ылаптыг болгаш аяннашкак боорун чедип аары-биле, чамдык эргижирээн сөстерни өскерткен бис. Чижээлээрге, бирги үндүрүлгениң «болбаазыраңгай» деп сөзү ийиги үндүрүлгеде «четпес талазы чок» деп, «кенен кижи» деп сөстери «бөдүүн кижи» деп өскертинген.

Чаа үндүрүлгениң хемчээлин улам ишкир кылыры-биле, Библияның номнарының хөй кезиин ийи колонкаларлыг форматче шилчиткен. Чүгле чамдык поэтиктиг номнар чаңгыс колонкалыг форматта артып калган, чүге дээрге ол чүүл оларның поэтиктиг тургузуун эки көргүзүп турар.

Ол ышкаш эвээш эвес чаа немелде тайылбырларны немээн. Олар номчукчуларга чамдык номнарда таваржып турар төөгүлүг боттуг байдалдарны эки билип аарынга дузалаар. Номнуң төнчүзүнде словарьны база элээн калбарткан, ам ында 250 хире статья бар.

### Киирилде: Дузалал аргалар


Киирилде: Дузалал аргалар

Бо үндүрүлгеде чамдык дузалал аргалар бар. Ол немелделер Библияның үндезин сөзүглелиниң кезээ эвес, оларны очулга бөлүү Бижилгени билип аарынга дузаламчы кылдыр киирген. Ном бүрүзүнүң эгезинде турар киирилде номнуң кол темаларын тодарадып, ооң автору болгаш бижиттинген үезиниң дугайында допчузу-биле чугаалап турар. Сөзүглелди үзүндүлерниң утказын азы темазын айтып турар иштики эгелер дузазы-биле аңгылаан. Кол ужур-утказы өске номда база таваржып турар үзүндүлер мурнунда (чижээ, Буянныг Медээлерде азы Хаанныг чагыргалар болгаш Чылдар демдеглелдеринде) иштики эгелер аттарының адаанда скобкаларда айтыгларны немээн бис. Оон ыңай дараазында дузалал аргалар бар:

– Чергелешкек черлерже айтыглар

Арынның адаккы талазында, немелде тайылбырлар адаанда чергелешкек черлерже айтыглар Библияда ол-ла тема дугайында чугаалап, чаңгыс-ла ол сөс-домакты ажыглап турар, чок-ла болза демги черден цитата азы аллюзия болур өске черлерже айтып турар.

Иисус Христос болгаш Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери Эрги Чагыг-керээниң домактарындан цитаталарны болганчок-ла ажыглаар турганнар. Бо очулгада Эрги Чагыг-керээден цитаталарны курсив-биле демдеглээн. Чижээлээрге, Матфейниң бижээни Буянныг Медээниң 2:15-ки домаанда Осия медээчиниң номунуң 11:1-ги домаа таваржып турар. Номчукчу дараазында чүүлдү билип аар болза эки: Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери колдуунда Эрги Чагыг-керээниң үндезин еврей сөзүглелин эвес, а ооң «Септуагинта» деп грек очулгазындан цитаталаар турганнар. Ынчангаш Чаа Чагыг-керээде чамдык цитаталар еврей сөзүглелден утка талазы-биле бичии ылгалдыг.

Бо эге сөстүң соонда Эрги болгаш Чаа Чагыг-керээлерниң бүгү номнарының аттарын хурааңгайлап бижээн даңзы кирген. Ол даңзы номчукчуга чергелешкек черлерже айтыглар болгаш Эрги Чагыг-керээден алган цитаталарны көргүскен айтылгаларны ажыглаарынга дузалаар.

– Немелде тайылбырлар (сноскалар)

Сөзүглелде сылдысчыгаш (*) таваржыр болза, арынның адаанда ол домактың утказынга хамаарышкан немелде тайылбыр барын көргүскени ол. Чамдык немелде тайылбырлар билдинмес аттарны, сөстерни база библейжи үелерниң культуразының онзагайларын тайылбырлап турар. Чамдыктары ук домактың болгу дег өске билиишкинин көргүзүп турар, а өскелери эрте-бурунгу бижимелдерде ылгалдыг номчуттунар черлерже айтып турар (эрте-бурунгу бижикчилер Библияны чара бижип тура, чамдыкта частырыглар кылып турган, ынчангаш очулга бөлүүнүң сорулгазы болза номнуң авторунуң бижээни эң бүзүрелдиг болгу дег хевирни сөзүглелче киирери болур).

– Тайылбырлыг словарь

Чамдык чугула сөстер болгаш сөс каттыжыышкыннарының утказын номнуң соонда киирген словарьда тайылбырлап турар.

– Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Таблицаже Чоокку Чөөн чүкке ажыглап турган деңзи хемчээлин, узуну болгаш ишкириниң эге хемчеглерин база оларның амгы үедеги дең үнелерин киирген.

– Карталар

Библейжи үелерде Чоокку Чөөн чүктү тодарадып чураан карталар бар.

– Өске-даа дузалал аргалар

Үндүрүлгениң төнчүзүнде Библияның номнарында тодарадып бижээн болуушкуннарны эки билип аары-биле өске немелде дузалал материалдарны база киирген. Чижээлээрге, Израильдиң 12 аймааның өгбелериниң даңзызы; израиль чоннуң календары; ыдыктыг майгынның болгаш ыдыктыг өргээниң чуруктары; Иудея болгаш Израильдиң хааннарының дес-дараалаан даңзызы; ол ышкаш еврей болгаш грек дылдарда эрте-бурунгу сөзүглелдерниң фотографиялары.

## Эрги Чагыг-керээ

### Эрги Чагыг-керээ

Эрги Чагыг-керээ


Эге дөс

Хосталыышкын

Левит

Саннар

Ы. х. к.

Иисус

Баштыңчылар

Руф

1 Хааннар

2 Хааннар

3 Хааннар

4 Хааннар

1 Чылдар

2 Чылдар

Эзра

Неемия

Эсфир

Иов

Ырылар

Чугаалар

Экклесиаст

Ыры

Исайя

Иеремия

Ыы-сыы

Иезекиил

Даниил

Осия

Иоил

Амос

Авдий

Иона

Михей

Наум

Аввакум

Софония

Аггей

Захария

Малахия


### Эге дөс

#### Эге дөс

Эге дөс


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


#### Киирилде


Эге дөс


Киирилде

Эрги Чагыг-керээ «Эге дөс» деп ном-биле эгелээн. Бо ном еврей дылда Берешит (Эгезинде) деп аттыг. Номнуң тыва ады ооң өртемчейниң, кижи төрелгетенниң болгаш израиль чоннуң тывылганының дугайында чугаалап турар утказын илереткен. Иудей чаңчыл ёзугаар «Эге дөс» Моисейниң бижээни баштайгы ном кылдыр санаттынып турар.

Бо ном чогаал стильдериниң, хевирлериниң янзы-бүрүзү-биле онзагай – бирде байырланчыг тоожулал, бирде сонуурганчыг, шимчээшкинниг чугаа, бирде аймак-чоннарның даңзызы, бирде шүлүк хевирлиг йөрээшкиннер… Ындыг-даа болза, кандыг-даа арында номнуң кол киржикчизи – Дээрги-Бурган-Чаяакчы. Эгезинде (1–11 эгелер) Бодунуң сөзү-биле бүгү өртемчейни канчаар чаяаганын, делегейниң бүгү чоннарының кайыын укталып тывылганын чугаалап турар. Бурганның өндүр бедии чүгле Ооң күчү-күжүн дамчыштыр эвес, а Бодунуң чаяалгазынга ынакшылын дамчыштыр база илерээр: Бодунуң чаяап каан улузу Аңаа удур бачыт үүлгедиринге хандыкшыырга безин, Ол ындыгларны кагбайн, олар дээш сагыш човаарын соксатпайн турар.

Оон ыңайгы тоожулаашкында (12–50 эгелер) Бурганның шилип алган кижилериниң дугайында чугаалап турар. Бурган оларның салгалдары Аңаа хамааржыр онзагай чон апарзын деп бодап алган. Авраам, Исаак, Иаков болгаш Иаковтуң он ийи оглунуң дугайында чугаада Бурганның оларга берген аазаашкыннары дыңналыр: оларның салгалдары хөй санныг бооп, Бурганның аазаан черин ээлеп аар; олар бүгү кижи төрелгетенге ачы-дуза көргүзер. Олар бачыт чок кижилер эвес турган – оларның кошкак талаларының болгаш багай үүлгедиглериниң дугайында «Эге дөстен» хөйү-биле номчуур бис. Ынчалза-даа олар Бурганның кыйгырыынга бүзүрел-биле Ону тооп дыңнап харыылааннар.

#### 1


Өртемчейни чаяаганы

1[+]Эң эгезинде Бурган[†] дээр биле черни чаяап каан.

2Черниң ужу-бажы билдинмес, ээн турган. Дүп чок далай кырынга дүмбей турупкан; а сугнуң кырында Бурганның Сүлдези[†][*] ужуп турган. 3[+] «Чырык чырып келзин» – деп, Бурган чугаалаан. Ынчан чырык көстүп келген. 4Бурган чырыкты экизинип көрген. Оон чырыкты дүмбейден аңгылап каапкаш, 5дүмбейни «дүн» деп, а чырыкты «хүн» деп адап каан. Кежээ дүшкен, даң аткан: бирги хүн ол болган.

6Оон Бурган мынча дээн: «Суг ортузунга бопурук дээвиир тывылзын, ынчангаш ол сугну сугдан аңгылазын». 7[+] Бурган бопурук дээвиирни чаяап кааш, ооң адаанда турар сугну ооң кырында турар сугдан аңгылаан. Шак-ла ындыг апарган. 8Бопурук дээвиирни Бурган «дээр» деп адап каан. Кежээ дүшкен, даң аткан: ийиги хүн ол болган.

9[+] Оон Бурган мынча дээн: «Дээрниң адаанда суглар чаңгыс черге чыглып келзин, оон кургаг чер тывылзын». Шак-ла ындыг апарган. 10Бурган кургаг черни «чер» деп, а чыылган сугларны «далайлар» деп адап каан. Ол бүгүнү Бурган экизинип көрген. 11Оон Бурган мынча дээн: «Чер кырынга үрезинниг үнүштерниң база чимистиг ыяштарның бүгү хевирлери өзүп үнзүн, оларның шупту янзылары өзүп таразын». Шак-ла ындыг апарган. 12Чер үрезинниг үнүштерни база чимистиг ыяштарны өстүрген, оларның янзылары тарап эгелээн. Ол бүгүнү Бурган экизинип көрген. 13Кежээ дүшкен, даң аткан: үшкү хүн ол болган.

14Оон Бурган мынча дээн: «Дүннү хүнден аңгылаар база үелер, хүннер, чылдар демдеглээр чырымалдар дээрге турзун; 15олар черни дээрден чырыдар чырыткылар болзун». Шак-ла ындыг апарган. 16[+] Бурган ийи дээди чырымалды чаяап каан – хүндүскү үени башкарары-биле улуг чырымалды, дүнеки үени башкарары-биле биче чырымалды. Сылдыстарны база немей чаяаган. 17-18Бурган оларны черни чырытсын дээш, дүн биле хүннү башкарбышаан, чырык биле дүмбейни аңгылазын дээш, дээрге салып каан. Ол бүгүнү Бурган экизинип көрген. 19Кежээ дүшкен, даң аткан: дөрткү хүн ол болган.

20Оон Бурган мынча дээн: «Сугга эңмежок дириг амытаннар тывылзын, черниң кырында бопурук дээрге куштар ушсун». 21Бурган далайга улуг амытаннарны, сугга янзы-бүрү дириг амытаннарны база аңгы-аңгы чалгынныг куштарны чаяаган. Ол бүгүнү Бурган экизинип көрген. 22[+] «Далай-сугга өзүп-көвүдеңер-ле, а куштар черге өзүп-көвүдезиннер» – деп, Бурган йөрээген. 23Кежээ дүшкен, даң аткан: бешки хүн ол болган.

24Оон Бурган мынча дээн: «Янзы-бүрү дириг амытаннар: мал-маганның, аң-меңниң, соястаарларның аңгы-аңгы уксаалары чер кырынга тывылзын». Шак-ла ындыг апарган. 25Янзы-бүрү дириг амытаннар: мал-маганның, аң-меңниң, соястаарларның уксааларын Бурган чаяаган. Ол бүгүнү Бурган экизинип көрген. 26Ооң соонда Бурган мынча дээн: «Бистиң овур-хевиривис-биле, Биске дөмейлештир кижи амытанны чаяап каалы[*]; ол далай-сугнуң амытаннарын, дээрниң куштарын, мал-маганны, соястаарларны – черниң бүгү дириг амытаннарын чагырып, бүгү бөмбүрзекке тергиидеп чорзун». 27[+]Бурган Бодунуң овур-хевири-биле, Бодунга дөмейлештир кижи амытанны – эр биле кыс кижини чаяап каан. 28[+] Алгап-йөрээвишаан, Бурган оларга мынча дээн: «Өзүп-көвүдеңер, черниң кырын ээлеңер, далай-сугнуң амытаннарын, дээрниң куштарын, соястаарларны болгаш черниң бүгү-ле дириг амытаннарын чагырып тергиидеңер». 29«Бо-дур, силерге Мен бүгү үрезинниг үнүштерни, үрезинин тарыыр чимистиг ыяштарны бердим: олар силерге чем болур – деп, Бурган чугаалаан. – 30А черниң бүгү дириг амытаннарынга база дээрниң куштарынга, чер кырында аң-меңге Мен бүгү-ле ногаан үнүштерни чем кылдыр бердим». Шак-ла ындыг апарган. 31Ынчан Бурган Бодунуң чаяап кааны бүгү чүвезин көөрге, шуптузу аажок таарымчалыг болган. Кежээ дүшкен, даң аткан: алдыгы хүн ол болган.

#### 2

1Шак ынчалдыр дээр биле черни база оларда бүгү чүвелерни аайлаштыр боттандырып төндүрген. 2-3[+] Чедиги хүнге чедир Бурган[†] Бодунуң ажыл-херээн дооскан. Ынчан Ол чедиги хүннү алгап-йөрээп, «ыдыктыг[†]» деп чарлаан, чүге дээрге ол хүн Бурган Бодунуң бүгү ажыл-херээн дооскаш, дыштанган.


Кижи амытанны чаяап кааны

4Дээр биле черниң дугайында, Дээрги-Бурган-Чаяакчының оларны чаяап бүдүргениниң дугайында чугаа бо-дур. Бурган чер биле дээрни чаяап турда, 5чер кырынга оът-сиген-даа, ыяш-даш-даа чок турган. Дээрги-Бурган-Чаяакчы черже ам-даа чаъс чагдырбаан турган, оон аңгыда черни болбаазырадыр кижилер база турбаан. 6Чүгле харын черден көдүрүлген бус-туман бүгү черниң кырын шыгыдып турган чүве-дир. 7[+]Ынчан Дээрги-Бурган-Чаяакчы черниң довураандан кижини чаяагаш[*], ооң думчуунче амы-тынны киир үрүптерге, кижи амылыг апарган.

8Чөөн чүкте Эдем деп черге Дээрги-Бурган-Чаяакчы сесерлик тарып өстүргеш, чаяап каан кижизин аңаа чурттадып каан. 9[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы ол сесерликке аянныг чараш, чиксенчиг чимистерлиг ыяштарны тарып өстүрген, а сесерликтиң ортузунга Амыдыралдың ыяжын болгаш Эки-бакты угаап билириниң ыяжын олуртуп каан. 10(Эдемден үндүр аккан хем сесерликти суггарып турган, а ооң соонда ол дөрт адырга чарлы берген. 11[+]Оларның бирээзиниң ады – Фисон: ол алдын шыгжамырлыг Хавила деп чуртту таварып аккан. 12Ол чурттуң алдыны эки, ында бдолах деп чаагай чыттыг чүүл болгаш үнелиг оникс даштар бар. 13Ийиги хемни Гихон дээр: ол Хуш деп чуртту таварып аккан. 14[+][+]Үшкү хемниң ады – Хиддекел. Ол Ассур хоорайдан чөөн чүкче агып чыткан. Дөрткү хем – Евфрат.)[*]

15Дээрги-Бурган-Чаяакчы кижини Эдемниң сесерлиинге, ону болбаазырадып, камгалап-карактазын дээш, чурттадып каан. 16-17Дээрги-Бурган-Чаяакчы кижиге мынча деп чагаан: «Бо сесерликте Эки-бакты билириниң ыяжындан аңгыда, өске бүгү ыяштарның чимизин чип болур сен. Ол ыяштың чимизин чиве: бир эвес ону амзаптар болзуңза, ол-ла хүн өлүр сен».

18Дээрги-Бурган-Чаяакчы: «Кижи чааскаан боорга, багай-дыр. Аңаа боду-биле дөмей дузалакчыдан чаяап берейн» – дээн. 19Дээрги-Бурган-Чаяакчы довурактан янзы-бүрү дириг амытаннарны, дээрниң куштарын чаяагаш, оларны кижи канчаар адаарын көөр дээш, аңаа эккеп берген. Шак ынчалдыр кижи бүгү дириг амытаннарга аттарны берген. 20Кижи бүгү-ле азырал болгаш черлик дириг амытаннарга база дээрниң куштарынга аттарны берген, ынчалза-даа оларның аразындан бодунга дөмей дузалакчы тыппаан. 21[+]Ынчан Дээрги-Бурган-Чаяакчы кижини ханы уйгуже киирипкеш, ооң бир ээгизин ап алгаш, орнун эът-биле дуглап каан. 22[+] Дээрги-Бурган-Чаяакчы адырып алган ээгизинден кыс кижини чаяагаш, ону эр кижиге эккелген. 23Кижи мынча дээн:

«Ол-дур харын!
Бо дээрге мээң сөөгүмден үнген сөөк,
эът-бодумдан үнген эът-бот-тур.
Эр кижиден ол алдынган болганда,
кыс деп адаттырзын[*]».

24[+](Эр кижи ада-иезин каапкаш, кадайы-биле катчып, чаңгыс мага-бот апаарының чылдагааны мында-дыр.) 25Олар – эр кижи-даа, ооң кадайы-даа – эвеген чанагаш болганнар, ынчалза-даа ыядышпааннар.

#### 3


Баштайгы бачыт биле кеземче

1[+]Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының бүдүрүп чаяап кааны дириг амытаннарының аразындан эң-не кажары чылан болган. Ол херээжен кижиден айтырган: «Сесерликте кандыг-даа ыяштан чимистерни чиирин Бурган силерге хоруп каан дээр, ол ылап-ла шын бе?»

2«Бис кандыг-даа ыяштан чимистерни чип болур бис – деп, херээжен кижи харыылаан. – 3[+]Чүгле сесерликтиң ортузунда турар ыяштың чимизин чип болбас дээрзин Бурган биске чугаалаан. Аңаа дээп безин болбас, оон башка өлүр бис».

4«Чок, өлбес силер – деп, чылан чугаалаан. – 5Бир эвес ол ыяштан чимистерни чиптер болзуңарза, бурганнар дег, эки-бакты угааптар, карааңар ажык апаарыңарны Бурган билгеш, хоруп турар-дыр». 6[+]Ол ыяштың чимистери чиксенчиг, аянныг, кижини угаанныг кылыптар кылдыр херээжен кижи көрүп кааш, бир чимис үзе тыртып алгаш, чипкен. Ашаанга база чимисти ап бээрге, ол база чип алган. 7Оларның иелдирзиниң карактары ажыттынып, боттарының эвегенин көрүп кааннар. Ынчан бел кежиин чажыра баглап аар чүвени бүрүлерден кылып алганнар.

8Кежээки сериин өйде сесерликте Дээрги-Бурган-Чаяакчының кылаштап турарын дыңнап кааш, кижи кадайы-биле ыяштар аразынга чашты берген.

9«Кайда сен?» – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы кижини кыйгырган.

10«Сээң үнүңнү дыңнап кааш, эвегенимден эпчоксунгаш, чашты бердим» – деп, ол харыылаан.

11«Чанагаш сен деп сеңээ кым ынча дидир? – деп, Бурган айтырган. – Мээң хоруп турганым ыяштан чимис ап чиппээн сен бе?»

12«Меңээ эккеп бергениң херээжен кижи ол ыяштан чимисти ап бээрге, чиптим» – деп, кижи харыылаан.

13«Чүнү канчап алганың ол?» – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы херээжен кижиден айтырган.

«Чылан мени мегелепти, ынчангаш чидим» – дээн.

14Ынчан Дээрги-Бурган-Чаяакчы чыланга мынча дээн:

«Ол үүлгеткениң чүүл дээш
бүгү азырал болгаш черлик
дириг амытаннардан артык каргаттырар сен!
Бүгү назыныңда иштиң-биле сояр сен,
довурак-доозун-биле чемненир сен.
15[+]Херээжен кижи биле сени
дайзыннар кылып каар мен,
сээң биле ооң ажы-төлү
бот-боттарынга дайзыннар болурлар:
ооң оглу сээң бажыңны буза шавар,
а сен ооң таваңгайын шагар сен».

16[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы херээжен кижиге мынча дээн:

«Сээң иштиг-сааттыг үеңни
аажок хилинчектиг кылып каар мен,
ажы-төлүңнү хилинчектенип божуур сен.
Ашааңны аажок күзеп,
аңаа хандыкшыыр сен[*],
ынчалза-даа ол сени чагырар».

17Дээрги-Бурган-Чаяакчы эр кижиге мынча дээн:

«Херээжен кижиниң сөзүн тооп дыңнааш,
мээң чиирин хоруп турганым
чимисти чиген сен.
Сээң хайың-биле чер каргаттырар!
Бүгү назыныңда чилчииң үзүлдүр
ажылдап чорууруң черден
аъш-чем, кат-чимис тып чип чурттаар сен.
18Чер сеңээ тенниг чадаң ыяштар
өстүрүп бээр,
а сен ховунуң сигени-биле
чемненир сен.
19[+]Ынчангаш дериң төп чорааш,
чем тып чиир сен.
Сөөлүнде барып
бодуңнуң-на келген чериңче
эглип чоруй баар сен;
довурак-доозундан тывылган сен,
довурак-доозунче
катап-ла шилчий бээр сен».

20Кижи (Адам)[†] кадайынга Ева[†][*] деп атты берген, чүге дээрге ол бүгү-ле кижилерниң иези болган. 21Дээрги-Бурган-Чаяакчы Адамга болгаш ооң кадайынга хөмден кылган хептер кедирип каан. 22[+]Оон Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Кижи эки-бакты угаап билир Бистиң бирээвис ышкаш апарды[*]. Чиирге, өлүм чок апаар Амыдыралдың ыяжының чимизин моон соңгаар кижи үзүп чивес болзун». 23Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы кижини бодунуң-на үнген черин болбаазырадып чурттазын дээш, Эдемниң сесерлиинден үндүр ойладыпкан. 24Адамны үндүр ойладыпкаш, Бурган Эдемниң сесерлииниң чөөн талазынга херувимнерни[†][*] база бүгү талазынче долганып турар чалбыыш-оттуг хылышты тургузуп каан. Олар Амыдыралдың ыяжынче баар орукту камгалап-карактап турган.

#### 4


Каинниң Авелди өлүргени

1Адам[†] бодунуң кадайы Ева[†]-биле чоокшулашкан соонда, ол иштелип-саатталы берген. Ол оглу Каинни[†] божупкаш: «Дээрги-Чаяакчыдан төлдү алдым» – дээн[*]. 2Ооң соонда ол Каинниң дуңмазы Авелди[†] божаан. Авел шээр мал кадарып турган, а Каин чер болбаазырадып турган.

3Элээн үе эрткенде, Каин черниң сөңү чимистерни Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылдыр эккеп берген. 4[+] Авел база Бурганга өргүл кылдыр эң баштай төрүттүнген хураганнарның[†] чагларын эккеп сөңнээн. Бурганга Авел болгаш ооң эккелген өргүлү онза таарышкан. 5А Каинни база ооң өргүлүн Ол херекке албаан. Каин дыка хорадаан, ооң арны хөлүе берген.

6«Чүге ажына бердиң? Арның канчап хөлүйүп калды? – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] Каинден айтырган. – 7[+]Бир эвес эки чүве кылып турар болзуңза, бажың көдүр. А бир эвес эки чүве кылбайн турар болзуңза, эргин аксында бачыт[†] кедеп чыдар. Ол сени бодунуң аайынче киириксеп турар-дыр, ынчалза-даа сен ону чагырар ужурлуг сен».

8[+] Каин дуңмазы Авелди: «Ховуже бараалам»[*] – дээн. Ховуга баргаш, Каин дуңмазы Авелче халдай бергеш, ону өлүрүп каан.

9«Дуңмаң Авел кайыл?» – деп, Дээрги-Чаяакчы Каинден айтырган.

«Билбес мен. Дуңмамны мен кадарып турар эвес мен» – деп, ол харыылаан.

10«Чүнү кылып алганың ол? Сээң дуңмаңның черде төктүп калган ханы Мени кый деп тур – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – 11Сен каргыш алыр сен: дуңмаңның ханы-биле суггарганың чер сенден хая көрнү бээр. 12Черни чеже-даа болбаазырадырыңга, ол сеңээ моон соңгаар дүжүт бербес. Чер кырынга кагдырган тояанчы бооп чурттаар сен».

13Каин Дээрги-Чаяакчыга мынча дээн: «Ол кеземче аар-дыр. Мен ону угбас мен. 14Сен мени черден сывырыптар сен. Сен менден хая көрнү бээр сен. Кагдырган тояанчы мени душкан-на кижи өлүрүп каар ыйнаан».

15[+]Дээрги-Чаяакчы: «Ындыг болза, Каинни кым өлүрер болдур, аңаа чеди дакпыр кеземче онаажыр» – дээш, таварышкан улус ону өлүреринче семевес кылдыр, Каинни онзагай демдек-биле демдеглеп каан. 16Каин Дээрги-Чаяакчыдан чоруткаш, Эдемниң чөөн талазында Нод[*] деп чуртка турумчуп алган.


Каинниң үре-салгалы

17Каин кадайы-биле чоокшулашкан соонда, ол иштелип-саатталгаш, аңаа Энох деп оол уруг божуп берген. Каин ол үеде хоорай тудуп турган; ол хоорайны Энох деп оглунуң ады-биле дөмей кылдыр адап алган. 18Энохтан Ирад деп оол төрүттүнген; Ирадтан – Мехиаел, Мехиаелден – Мафушаел, Мафушаелден – Ламех төрүттүнген.

19Ламех ийи кадай алган: бирээзин – Адда, өскезин Цилла дээр. 20Адда Явал деп оол божаан. Майгыннарда чурттап, мал-маган кадарып, көжүп чоруур улустуң ажылының эгезин Явал салган. 21А хөгжүмчү улустуң салым-чаяанының эгезин Явалдың дуңмазы Ювал салган. 22Цилла Тувал-Каин деп оол божаан. Тувал-Каин хүлерден болгаш демирден ок-чепсек согар дарган болган. Тувал-Каинниң Наама деп кыс дуңмазы турган.

23Ламех бодунуң кадайларынга мынча дээн:

«Адда биле Цилла!
Мени дыңнаңар.
Чүнү чугаалаарымны
дыңнаңар, кадайларым!
Мени эр кижи балыглапса –
өлүрүп каар мен!
Бичии оол-даа мени шанчыпса –
өлүрүп каар мен![*]
24Бир эвес Каин дээш кеземче
чеди дакпыр аар болза,
Ламех мен дээш –
чеден чеди дакпыр аар болур!»

25Адам база катап кадайы-биле чоокшулашкан соонда, ол аңаа оол божуп бергеш, ону Сиф деп адап каан. Ева: «Каинге өлүрткен Авелдиң орнунга Бурган[†] меңээ чаа төл берген» – дээн[*]. 26Сифтен база оол төрүттүнген, ону Энос деп адап каан.

Оон бээр кижилер Дээрги-Чаяакчыны мактап, Ооң адын адап кыйгырар апарганнар.

#### 5


Сифтиң үре-салгалы

1Адамның[†] үре-салгалының дугайында чугаа бо-дур. Кижи амытанны чаяап тура, Бурган[†] ону Бодунуң овур-хевири-биле кылган. 2[+]Эр биле херээжен кижини чаяагаш, йөрээп каан. Оларны чаяагаш, оларга «кижи» деп атты берген.

3[+]Адам 130 харлыг турда, ооң овур-хевирин дөзеп-салгаан оглу төрүттүнген. Адам оглун Сиф деп адап алган. 4Сиф төрүттүнген соонда, Адам 800 чыл иштинде чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген. 5Адам 930 чыл чурттааш, өлүп калган.

6Сиф 105 харлыг турда, ооң оглу Энос төрүттүнген. 7Энос төрүттүнген соонда, Сиф 807 чыл чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген. 8Сиф 912 чыл чурттааш, өлүп калган.

9Энос 90 харлыг турда, ооң оглу Кайнан төрүттүнген. 10Кайнан төрүттүнген соонда, Энос 815 чыл иштинде чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген. 11Энос 905 чыл чурттааш, өлүп калган.

12Кайнан 70 харлыг турда, ооң оглу Малелеил төрүттүнген. 13Малелеил төрүттүнген соонда, Кайнан 840 чыл иштинде чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген. 14Кайнан 910 чыл чурттааш, өлүп калган.

15Малелеил 65 харлыг турда, ооң оглу Яред төрүттүнген. 16Яред төрүттүнген соонда, Малелеил 830 чыл иштинде чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген. 17Малелеил 895 чыл чурттааш, өлүп калган.

18Яред 162 харлыг турда, ооң оглу Энох төрүттүнген. 19Энох төрүттүнген соонда, Яред 800 чыл иштинде чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген. 20Яред 962 чыл чурттааш, өлүп калган.

21Энох 65 харлыг турда, ооң оглу Мафусал төрүттүнген. 22Мафусал төрүттүнген соонда, Энох 300 чыл дургузунда Бурганга бүзүрелдиг, дыңнангыр чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген. 23Энох 365 хар чурттаан. Ооң назыны ол хире болган-дыр. 24[+]Энох Бурганга бүзүрелдиг, дыңнангыр чурттап чораан боорга, Бурган ону чер-делегейден Бодунуң чанынче көжүрүп алган.

25Мафусал 187 харлыг турда, ооң оглу Ламех төрүттүнген. 26Ламех төрүттүнген соонда, Мафусал 782 чыл иштинде чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген. 27Мафусал 969 чыл чурттааш, өлүп калган. 28Ламех 182 харлыында оолдуг болган. 29[+]Ону Ной[†][*] деп адап кааш: «Дээрги-Чаяакчыга каргаттырган чер кырынга бистиң кадыг ажыл-агыйлыг амыдыралывысты ол чиигедир» – дээн. 30Ной төрүттүнген соонда, Ламех 595 чыл иштинде чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген. 31Ламех 777 харлыында өлүп калган.

32Ной 500 харлагыжеге чедир, ооң Сим, Хаам база Иафет деп оолдары төрүттүнген.

#### 6


Кижи төрелгетенниң хай-бачыды

1Кижилер чер кырынга көвүдеп, олардан кыс уруглар төрүттүнүп турган.

2[+]Кижилерниң кыстарының чаражын көргеш, Бурганның оолдары[†] кымга кандыызы тааржырыл, оларны боттарынга кадайлар кылдыр шилип ап турганнар. 3[+] Ынчан Дээрги-Чаяакчы[†] мынча дээн: «Мээң тынгарган Сүлдем[†] кижиге кезээде турбас; кижи анаа-ла эът-бот-тур. Ынчангаш ооң амыдыралының хуусаазы 120 чыл болзун». 4[+]Бурганның оолдары кижилерниң кыстарын кадайланып аарга, олардан ажы-төл төрүттүнүп турар апарган үеден бээр, чер кырынга кончуг улуг-шыырак кижилер турган. Олар бурунгу дүп шагның күштүг болгаш алдарлыг кижилери турган чүве-дир.

5[+]Кижилерден үнүп турар каржы-бак чүүлдүң чер кырында хөйүн Дээрги-Чаяакчы көрүп каан. Оларның бүгү бодалдары үргүлчү-ле каржы-бак чүүлче угланган болган. 6[+]Дээрги-Чаяакчы чер кырынга кижини чаяап каанынга хараадап, сеткилиниң ханызындан хомудаан. 7Дээрги-Чаяакчы: «Чер кырында чаяап кааным кижилерниң шуптузун, олар-биле кады мал-маганны, аң-меңни, дээрниң куштарын узуткап каар мен; оларны бодарадып каанымга хараадап тур мен» – дээн. 8А Нойже Дээрги-Чаяакчы ээ көрнүр болган.


Бурганның Нойга айтыышкыны

9[+]Нойнуң болгаш ооң үре-салгалының дугайында чугаа бо-дур.

Ной[†] ол үениң салгалында актыг, чөптүг-шынныг кижи болгаш, Бурганга бүзүрелдиг, дыңнангыр чораан. 10Ной Сим, Хаам база Иафет деп үш оолдуг болган. 11А ол үеде чер кыры каржы-бак чоруктар-биле долган дээрзин Бурган[†] эскерип каан чүве-дир. 12Чер кырының бужартаанын, шупту улустуң бузут-бактыг оруктар-биле чоруп орарын Бурган көрүп каан.

13Ынчангаш Бурган Нойга чугаалаан: «Черде чурттап турар кижилерниң амыдыралын үзүп каар мен, чүге дээрге оларның каржы-бак үүлгедиглери чер кырын долган-дыр. Оларны узуткап каар мен, олар-биле кады – бүгү черни база. 14А сен быжыг кипарис ыяш-биле бажың-хемеден кылып ал. Аңаа аңгы-аңгы кезектерден үзүктеп кылгаш, ишти-даштын чук-биле чаап аар сен. 15Ол бажың-хемениң узуну – үш чүс, дооразы – бежен, а бедии – үжен кыры дурту[†] хемчээлдиг болзун[*]. 16Сери биле хана аразынга кыры дурту хире хос чер турар кылдыр кылып аар сен. Эжиин кыдыынга кылып ал. Бажың-хемеге адаккы, ийиги база үшкү каъттардан кылып ал.

17А Мен черже суг халавын чорудупкаш, дээр адаанда бүгү-ле тынныг чүвени узуткап каар мен. Чырык черде чурттап турар амылыг чүве шуптузу өлүп каар. 18Сээң биле Мээң аравыста дугуржулга чарып тур мен. Сен бажың-хемеге оолдарың, кадайың база кенээттериң-биле кады олуруптар сен. 19Бодуңга бүгү-ле дириг амытаннарны эр-кыс эжеш кылдыр алгылап алыр сен. Олар сээң-биле кады дириг артар ужурлуг. 20Эжеш янзы-бүрү куштар, мал-маган болгаш өске-даа дириг амытаннар амылыг артары-биле бажың-хемеже кирзиннер. 21Хөй янзы чемден ап ал – бодуңга болгаш оларга курлавырлап ал».

22Бурган канчаар айытканыл, Ной шуптузун шак-ла ынчаар күүсеткен.

#### 7


Суг халавы

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Нойга мынча дээн: «Өг-бүлеңни эдертип алгаш, бажың-хемеге олурувут. Бо-ла бүгү кижилерниң аразында Мээң мурнумга чөптүг-шынныг кижи чаңгыс сен деп көрүп тур мен. 2Арыг дириг амытаннарның чеди-чеди эжеш эр-кыс бүгү хевирлеринден алгылап ал. Оон ыңай арыг эвес[†][*] дириг амытаннарның бир эжеш эр-кыс хевиринден, 3янзы-бүрү дээрниң куштарының база чеди-чеди эжеш эр-кыс хевирлеринден ап ал. Оларның уксаалары чер кырынга артып калзыннар. 4Чеди хонгаш, Мен черже чаъс чагдырар мен, ол дөртен дүн-хүннүң дургузунда кудуп кээр, ынчалдыр Мен чер кырында чаяап каан бүгү чүвелеримни узуткап каар мен». 5Дээрги-Чаяакчы канчаар айытканыл, Ной[†] дөгерезин ынчаар күүсеткен.

6Ной 600 харлыг турда, чер кырынга суг халавы эгелээн. 7Суг халавындан Ной оолдары, кадайы база кенээттери-биле кады бажың-хемеге олурупкаш, камгаланган. 8-9Арыг болгаш арыг эвес дириг амытаннарның бүгү хевирлерин, куштарны база черниң янзы-бүрү амытаннарын эр-кыс эжеш кылдыр Бурганның айыткалын ёзугаар Нойнуң бажың-хемезинче киирип алганнар. 10Чеди хонук эрткенде, чер кырынга суг халавы эгелээн.

11Нойнуң амыдыралының 600 дугаар чылында, чылдың ийиги айының он чеди дугаар хүнүнде чер адаандан дүп чок ээрем суглар хөме агып кээп, дээрниң эжиктери ажыттына берген. 12Дөртен дүн-хүннүң дургузунда черже чаъс-чайык кудуп келген. 13Ол хүн Ной оолдары – Сим, Хаам база Иафет-биле, кадайы болгаш кенээттери-биле кады бажың-хемеже кирип келген. 14Олар-биле кады янзы-бүрү аң-мең, мал-маган, чалгынныг куштар база соястаарлар шупту кирип келгеннер. 15Амылыг чүве бүрүзү эжеш болуп алгаш, Нойнуң бажың-хемезинче кирип келгеннер. 16Бурганның айыткалы ёзугаар Ной амытаннар бүрүзүнден эр-кыс эжеш кылдыр ап алган. Ынчан Дээрги-Чаяакчы Нойнуң соондан бажың-хемениң эжиин хаапкан.

17Суг халавы дөртен хүн дургузунда чер кырынга уламчылаарга, суг чыглып, улгаткаш, бажың-хемени көдүрүп келген. Ынчан бажың-хеме черден көдүрүлгеш, сугга салдап чорупкан. 18Суг немежип-ле, черни шып-ла турган. Бажың-хеме сугга салдап чораан. 19Дээр адаанда турар эң-не бедик дагларны безин шыпкыже, суг көдүрлүп-ле орган. 20Суг оларның кырынга он беш кыры дурту[†] көдүрлүп кээрге, даглар суг адаанче кирип, көзүлбейн барган. 21Ынчалдыр черге чурттап чораан дириг чүвелер шупту өлгүлеп калган: куштар-даа, мал-маган-даа, аң-мең-даа, соястаарлар-даа, кижилер-даа. 22Тынып чораан амытан бүрүзү, кургаг черниң чурттакчылары шупту кырлып калган. 23[+] Чер кырынга бар турган чүве шупту – кижилер-даа, мал-маган-даа, соястаарлар-даа, дээрниң куштары-даа – узуткаттынган. Чүгле Ной болгаш ооң-биле бажың-хемеге кады чораан амытаннар дириг артканнар.


Суг халавының соксааны

24Суг 150 хүн дургузунда чер кырынга тергиидеп келген.

#### 8

1Ынчан Бурган[†] Нойже болгаш ооң-биле кады бажың-хемеде чоруур азырал база черлик дириг амытаннарже кичээнгей салып, черже хат чоруткан, ынчан суг халавы оожургай берген. 2Дүп чок ээрем сугларның үттери дуглалып, дээрниң эжиктери хагдына бээрге, чаъс соксай берген. 3Суг чоорту сыыгап, 150 дугаар хүнде тырттынып эгелээн. 4[+]Чедиги айның он чедиги хүнүнде бажың-хеме Арарат дагларынга доктаай берген. 5Чылдың онгу айынга чедир суг чоорту эвээжеп-ле орган. Он дугаар айның бирги хүнүнде даглар баштары көстүп келген.

6Дөртен хонук эрткенде, Ной[†] бажың-хемеде кылып алган соңгазын ажыдыпкаш, 7оон кускунну салып үндүрүпкен. Чер кургап калгыжеге чедир, ол кускун аай-дедир ужуп-ла турган. 8Ооң соондан Ной, суг халавының соксаанын билип алыры-биле, көге-буга салып чорудупкан. 9А көге-буга ужуп баргаш, хонуптар чер тыппайн, дедир ээп келген, чүге дээрге черниң кыры ам-даа суг-биле шыптынган хевээр болган. Ной холун сунгаш, көге-буганы туткаш, бажың-хемеже катап киирип алган. 10База бир чеди хонук манааш, ол көге-буганы катап база бажың-хемеден салып үндүрүпкен. 11Кежээ апарганда, көге-буга чаа үнген олива бүрүзү ызырып алган ужуп чедип келген. Ынчан суг халавының соксаанын Ной билип каан. 12Ол база бир чеди хонук ишти манааш, көге-буганы катап салып үндүрүпкен. Ооң соонда көге-буга бажың-хемеже ээп келбээн.

13Нойнуң амыдыралының 601 дугаар чылында, чылдың бир дугаар айының бирги хүнүнде суг халавы шуут төнген. Ной бажың-хемениң серизин ап каапкаш, черде суг чок дээрзин көрүп каан. 14Ийи дугаар айның чээрби чединиң хүнүнде, кажан чер шуут кургап калганда, 15Бурган Нойга мынча деп чугаалаан: 16«Кадайың, оолдарың база кенээттериң-биле кады бажың-хемеден үнүп кел. 17[+]Дириг амытаннарның шуптузун – куштарны, мал-маганны, соястаарларны, өскелерни-даа база үндүрүп кел: олар чер кырын ээлезин, өзүп-көвүдезин». 18Ынчан Ной оолдары, кадайы база кенээттери-биле кады бажың-хемеден үнүп келгеннер. 19Оларның соондан аң-мең, соястаарлар, куштар – черниң бүгү чурттакчылары – хевирлер аайы-биле бажың-хемеден база үнүп келгеннер.

20[+]Ной Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээш[†] кылган, бүрүн өрттедир өргүлге[†] арыг[†] дириг амытаннарның база куштарның хевир бүрүзүнден бир-бирни бедигээшке эккеп салган. 21[+]Өргүткеннерниң чаагай чыдын тынып ора, Дээрги-Чаяакчы[†] мынча деп шиитпирлээн: «Моон соңгаар кижилерниң хайының ужун черже каргыш салбас мен. Оларның бодалдары аныяандан тура каржы-бак чүүлдерже угланган-даа болза, Мен, суг халавы чорудуп турганым дег, моон соңгаар амылыг чүвелер кырбас мен.

22Чер турар-ла болза,
тарылга болгаш дүжүт ажаалдазы,
изиг болгаш соок,
чай болгаш кыш,
дүн болгаш хүн
төнчү чок болур».

#### 9


Бурганның Ной-биле чагыг-керээзи

1[+]Бурган[†] Нойну болгаш ооң оолдарын алгап-йөрээп турган: «Черни ээлеп чурттаңар, өзүп-төрүп, саныңар көвүдедиңер-ле. 2Черниң бүгү аңнары, дээрниң бүгү куштары, далайның бүгү балыктары, соястаарлар силерден сестип, силерниң мурнуңарга коргуп-сүрээдээр болзуннар: олар силерниң эргеңерде. 3[+]Мооң мурнунда силерге ногаан үнүштерни берип турганым ышкаш, бүгү дириг амытаннарны Мен силерге чем кылдыр берип тур мен. 4[+]Ынчалза-даа ханныг эът чивеңер; хан[†] дээрге дириг чүвениң амызы-дыр. 5Төккен ханыңар дээш, ара үстүнген чуртталга дээш, кым ол ханны төгерил, араатан аң-даа, кижи-даа болза, Мен аңаа кеземчени онаар мен. 6[+][+]Бир эвес кым-бир кижи өске кижиниң ханын төгер болза, өлүрүкчүнүң ханы база төктүр. Чүге дээрге кижи Бурганның овур-хевири-биле чаяаттынган болгай! 7[+] А силер өзүп-төрүп, саныңар көвүдеңер-ле, черни ээлеп, ооң кырынга тараңар-ла».

8Нойга болгаш ооң оолдарынга Бурган чугаалаан: 9-10«Мен силер-биле болгаш силерниң салгалдарыңар-биле, бажың-хемеден дүжүп келген куштар, аңнар, мал-маган – черле черниң бүгү амылыг амытаннары-биле керээ кылып тур мен. 11Мен силер-биле мындыг керээ чарып тур мен: моон соңгаар суг халавы бүгү амылыг чүвелерни узуткавас, чер кырын хоозуратпас».

12Ооң соонда Бурган мынча дээн: «Силер-биле болгаш бүгү амылыг чүвелер-биле Мээң мөңге шагда чарган керээмниң бадыткалы бо-дур: 13Мен Бодумнуң ча-челээжимни[*] черниң чурттакчылары-биле керээмниң демдээ кылдыр булуттарда азып кагдым. 14Кажан Мен дээрге булуттарны чыыптарымга, орта челээш көстүп кээр. 15Ынчан Мен Бодумнуң силер-биле болгаш бүгү-ле дириг амытаннар-биле чарган керээмни бодап келгеш, силерни узуткаар суг халавы черле болдурбас мен. 16Булуттарда челээш көстүп кээрге, ону көрүп кааш, Мен черниң чурттакчылары-биле Бодумнуң мөңгеде чарган керээмни бодап кээр мен. 17Ол дээрге черде чурттап турарлар-биле Мээң кылган керээмниң демдээ-дир».


Хаамның бачыды база Ханаанның каргаттырганы

18Нойнуң бажың-хемеден үнүп келген оолдары – Сим, Хаам база Иафет. (Хаам дээрге Ханаанның[†] ачазы-дыр.) 19Олар үжелээн Нойнуң оолдары, а олардан чер кырында бүгү чоннар тывылган.

20Ной[†] чер болбаазырадып эгелээн. Ол виноград[†] тарып алгаш, 21[+]ооң арагазын ижипкеш, эзирип калган. Ынчан ол идик-хевин ужулгаш, бодунуң майгынынга эвеген удуп чыткан. 22[+]Ооң эвегенин Хаам (Ханаанның ачазы) көрүп кааш, ол дугайында даштында турар ийи акызынга чугаалаан. 23Ынчан Сим биле Иафет идик-хеп ап алгаш, майгынче дедирленип алгаш киргеш, ачазын шып кааннар. Ачазының эвегенин олар көрбээннер. 24-25Ной сергей берген оттуп келгеш, эң биче оглунуң ону көргенин билип кааш, мынча дээн: «Ханаанны каргап тур мен! Акыларының эң чөгенчиг кулу болзун!»

26Оон ыңай мынча дээн:

«Симниң Бурганы, Дээрги-Чаяакчыга алдар!
А Ханаан Симниң кулу болзун!
27Иафеттиң девискээрин Бурган делгемчидер болзун[*].
Иафеттиң салгалы Симниң майгыннарынга чурттаар болзун.
А Ханаан Иафеттиң кулу болзун!»

28Суг халавы болганының соонда Ной 350 чыл чурттаан. 29Ной 950 харлыында мөчээн.

#### 10


Чоннарның чизези


(1 Чыл. 1:4-23)

1Нойнуң оолдары – Сим, Хаам, Иафет болгаш оларның салгалдарының дугайында чугаа бо-дур[*].

Суг халавының соонда Симниң, Хаамның, Иафеттиң уруг-дарыы төрүттүнген.

2Иафеттиң оолдары: Гомер, Магог, Мадай, Иаван, Тувал, Мешех база Тирас.

3Гомерниң оолдары: Аскеназ, Рифат база Тогарма.

4[+]Иаванның оолдары: Элиша биле Фарсис, ол ышкаш китт чон биле додан чон. 5Олар өзүп-көвүдээш, ортулуктарны, далай чоогунуң чурттарын ээлеп, төрел бөлүк, аймактар бооп чурттай бергеннер; оларның аймак бүрүзү бодунуң дылынга чугаалажыр турган.

6Хаамның оолдары: Хуш, Египет,[†] Фут база Ханаан.[†]

7[+]Хуштуң оолдары: Сева, Хавила, Савта, Раама база Савтеха.

Рааманың оолдары: Шева биле Дедан.

8Хуштуң бир салгакчызы Нимрод деп аттыг кижи турган. Ол чырык чер кырында күштүг маадыр – 9Дээрги-Чаяакчының ачызы-биле күчүлүг аңчы бооп турган. «Дээрги-Чаяакчының ачызы-биле Нимрод дег күчүлүг аңчы» деп чечен сөстер оон тывылган. 10Ооң баштайгы чагырар девискээри Вавилон,[†] Эрех, Аккад болгаш Халне деп черлер турган. Ол черлер Сеннаар деп чуртче кирип турган. 11-12[+]Ол чурттан Нимрод Ассурже чорупкан. Аңаа ол Ниневия,[†] Реховот-Ир, Калах база Ресен деп хоорайлар тудуп алган. (Ресен Ниневия биле улуг хоорай Калахтың ортузунда турган.)

13Египеттиң үре-салгалы: лидий чон, анам чон, легав чон, нафтух чон, 14патрус чон, каслух чон (а олардан филистим чон тывылган) болгаш кафтор чон.

15Ханаанның үре-салгалы: ооң дун оглу Сидон, Хет, 16иевус чон, амор чон, гергес чон, 17хиввей чон, арак чон, син чон, 18арвад чон, цемар чон болгаш хамат чон. Сөөлзүредир Ханаанның төрел бөлүктери тарай бергеннер. 19Хананей чоннуң девискээри соңгу чүкте Сидон хоорайдан мурнуу чүкте Герар чоогунда Газа хоорайга чедир шөйүлген, а оон чөөн чүкте Содом, Гоморра, Адма база Лаша чоогунда Цевоим хоорайларга чедир шөйүлген. 20Ол болза Хаамның үре-салгалының төрел аймактары, дылдары, черлери, чоннары-дыр.

21[+]Симниң база ажы-төлү бар турган. Ол Иафеттиң улуг акызы, Еверниң оолдарының өгбези болур. 22Симниң оолдары: Элам, Ассур, Арфаксад, Луд, Арам.

23Арамның оолдары: Уц, Хул, Гефер база Маш.

24Арфаксадтан Сала төрүттүнген, а Саладан Евер төрүттүнген.

25Еверден ийи оол төрүттүнген: бирээзиниң ады – Фалек, чүге дээрге ооң үезинде делегейниң чурттакчылары бот-боттарындан аңгыланып чарлы берген[*]; ооң дуңмазының ады – Иоктан.

26Иоктанның үре-салгалы: Алмодад, Шалеф, Хацармавет, Иерах, 27Гадорам, Узал, Дикла, 28Овал, Авимаил, Шева, 29[+]Офир, Хавила база Иовав. Олар шупту Иоктанның үре-салгалдары-дыр. 30Оларның черлериниң девискээрлери Мешадан чөөн чүкче Сефар дагларынга чедир шөйүлген. 31Ол болза Симниң үре-салгалының төрел аймактары, дылдары, черлери, чоннары-дыр.

32Нойнуң оолдарындан үнген төрел аймактар база чоннарның төөгүзү бо-дур. Суг халавының соонда чер кырынга чоннар олардан тарап көвүдээн чүве-дир.

#### 11


Вавилон суургазы

1Ол үеде бүгү черниң кырынга чаңгыс дыл, ооң чаңгыс хевири турган.

2[+]Чөөн чүк углай көшкеш, кижилер Сеннаарга ыйгылааш чер тып алгаш, аңаа турумчуп алганнар. 3Олар: «Дойдан тууйбуларны кылгаш, отка өрттедип алыылыңар» – деп сүмелешкеннер. Даш орнунга тууйбуларны, оларны быжыктыр тудуштурарынга малгашты ажыглааннар. 4«Хоорайдан тудуп алыылыңар, бедии дээрге чедип турар суургадан база. Чырык черге ис чок тарай бербези-биле, бис адывысты ынчаар алдаржыдып аар бис» – дээннер.

5Кижилерниң тудуп турар хоорайын база суургазын көөр дээш, Дээрги-Чаяакчы[†] черже дүжүп келген. 6Ынчан Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Шупту чаңгыс дылдыг, чаңгыс аай чон-дур. Бо дээрге оларның ажыл-херектериниң чүгле эгези-дир. Олар чүнү кылыр деп бодап алырыл, ооң шуптузун ыяап-ла чедип алырлар-дыр. 7Бо дораан черже дүшкеш, бот-боттарын билчип шыдавас кылдыр, оларның дылдарын холуп кааптаалы[*]». 8[+]Дээрги-Чаяакчы оон оларны бүгү черниң кырынга тарадыпкан; ынчалдыр олар хоорай тударын ара соксап кааннар. 9Ынчангаш ол хоорайга Вавилон[†] деп атты тывыскан, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы аңаа черниң чурттакчыларының чугаа-домаан холуп каапкан[*], оон кижилерни чер кырынга тараткан.


Симниң үре-салгалы

10Симниң үре-салгалының дугайында чугаа бо-дур. Суг халавының соонда ийи чыл эрткенде, Сим 100 харлыг турда, ооң оглу Арфаксад төрүттүнген. 11Арфаксад төрүттүнген соонда, Сим 500 чыл иштинде чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген.

12Арфаксад 35 харлыг турда, ооң оглу Сала төрүттүнген. 13Сала төрүттүнген соонда, Арфаксад 403 чыл иштинде чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген.

14Сала 30 харлыг турда, ооң оглу Евер төрүттүнген. 15Евер төрүттүнген соонда, Сала 403 чыл иштинде чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген.

16Евер 34 харлыг турда, ооң оглу Фалек төрүттүнген. 17Фалек төрүттүнген соонда, Евер 430 чыл иштинде чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген.

18Фалек 30 харлыг турда, ооң оглу Рагав төрүттүнген. 19Рагав төрүттүнген соонда, Фалек 209 чыл иштинде чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген.

20Рагав 32 харлыг турда, ооң оглу Серух төрүттүнген. 21Серух төрүттүнген соонда, Рагав 207 чыл иштинде чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген.

22Серух 30 харлыг турда, ооң оглу Нахор төрүттүнген. 23Нахор төрүттүнген соонда, Серух 200 чыл иштинде чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген.

24Нахор 29 харлыг турда, ооң оглу Фарра төрүттүнген. 25Фарра төрүттүнген соонда, Нахор 119 чыл иштинде чурттаарга, ооң өске-даа оолдары, уруглары төрүттүнген.

26Фарра 70 харлагыжеге чедир, ооң Аврам,[†] Нахор база Аран деп оолдары төрүттүнген.


Фарраның үре-салгалы

27Фарраның үре-салгалының дугайында чугаа бо-дур.

Фаррадан Аврам, Нахор база Аран төрүттүнген. Арандан Лот[†] деп оол төрүттүнген. 28Аран бодунуң ачазы Фарра дириг турда-ла, төрээн черинге, халдей чурттуң Ур деп хоорайынга чок болган. 29Аврам биле Нахор кадайлар ап алганнар; Аврамның кадайының ады Сара; а Нахорнуң кадайының ады – Милка. Ол Аранның уруу турган. (Милка Иска деп кыс дуңмалыг турган.) 30А Сара ажы-төл төрүүр салым чок болган чүве-дир. 31Фарра оглу Аврамны, кенни Сараны, Аран деп оглунуң оглу Лотту эдертип алгаш, халдей чурттуң Ур хоорайындан ханаан черже баар дээш чорупкан, ынчалза-даа Харран хоорайга четкеш, олар аңаа турумчуп алганнар. 32Харранга чурттап тургаш, Фарра 205 харлыында чок апарган.

#### 12


Бурганның Аврамны кыйгырганы

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Аврамга[†] чугаалаан: «Бодуңнуң чуртуң, аймааң биле чоок төрелдериңни каапкаш, Мээң айтып бээрим черже чорувут. 2Ынчан Мен сенден укталган өндүр улуг чон бүдүрүп каар мен. Сеңээ ачы-буян хайырлааш, сээң адыңны алдаржыдып каар мен; сенден кезээде ачы-буян тараар. 3[+]Сени алгаар улуска Мен ачы-буян хайырлаар мен, а сени бак сөглээннерге каргыш салыр мен; чер кырында хамык аймактар сени дамчыштыр ачы-буян алыр».

4Дээрги-Чаяакчының чагааны ёзугаар Аврам орукче үнүпкен; ооң-биле кады Лот[†] чорупкан. Харран хоорайдан чоруп турда, Аврам чеден беш харлыг турган. 5Ол бодунуң кадайы Сараны, дуңмазы Лотту, бар-ла турган эт-хөреңгизин база Харранга турда, оларга хамааржып турган шупту улусту эдертип алган. Олар ханаан черге чедип келгеннер. 6Аврам ол чуртта Сихем хоорайның чоогунда Морэ деп дуб ыяштыг черге чеде берген[*]. Ол үеде аңаа хананей чон чурттап турган.

7Дээрги-Чаяакчы Аврамга көстүп келгеш: «Бо черни Мен сээң үре-салгалыңга бээр мен» – дээн. Ынчан Аврам Дээрги-Чаяакчының көстүп келген черинге Аңаа өргүл салыр бедигээш[†] тудуп каан. 8[+] Ооң соонда ол Вефил хоорайдан чөөн талада даглыг черже углай чорупкан; ол бодунуң майгынын Вефил – барыын талада, а Гай хоорай чөөн талада турар кылдыр тип алган; Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээш туткаш, Ооң адын мактап кыйгырган. 9Оон Аврам мурнуу чүкте ээн кургаг Негев[†] ховузунче оруун уламчылап көжүп чорупкан.


Аврам биле Сара Египетте

10[+]Чурттап турар черинге коргунчуг аш-чут эгелээрге, Аврам түр када чурттаары-биле Египетче[†] чорупкан. 11Египетке чоокшулап келгеш, ол кадайы Сарага мынча дээн: «Сени дыка чараш херээжен деп билир мен. 12Египетчилер сени көрүп кааш: „Бо ооң кадайы-дыр“ – дээш, мени өлүрүп каарлар, а сени дириг арттырып аарлар. 13[+]Оларга сен: „Аврамның дуңмазы-дыр мен“ – деп чугаала. Ынчан шупту чүве эки болур, сен мээң амы-тыным алыр сен».

14Кажан Аврам Египетке чедип кээрге, шак-ла ынчаар болган. Египетчилер Сараның онза чаражын эскерип кааннар. 15Фараоннуң[†] нояннары ону көрүп кааш, фараонга мактап четкеннер; Сараны фараоннуң ордузунче алгаш барганнар. 16Сараның ачызы-биле Аврамның ажыл-херээ эки чогуп турган; ооң эр, кыс кулдары, шээр малы, бода малы, элчигеннери, тевелери бар апарган. 17Ынчалза-даа Аврамның кадайы Сараны ап алганы дээш, фараонга болгаш ооң чоок кижилеринге Дээрги-Чаяакчы аар айыыл-халап таварыштырып туруп берген. 18[+] Фараон Аврамны келдиртип алгаш: «Чүнү кылып алганың ол? Чүге ону кадайым-дыр деп чугаалавааның ол? 19Чүге ону дуңмам-дыр дидиң? Мен ол дугайында билбейн, ону кадай кылдыр ап алган-дыр мен. Кадайыңны дедир ап алгаш, ыңай чору» – дээн. 20Фараон чалчаларынга Аврамны кадайы-биле база бүгү-ле өнчү-хөреңгизи-биле ыңай үдеп чорудуптарын дужааган.

#### 13


Лоттуң Аврамдан аңгыланганы

1Ынчан Аврам[†] кадайы-биле кады бүгү өнчү-хөреңгизин ап алгаш, Египеттен[†] Негевче[†] чорупкан. Оларның-биле кады Лот[†] база чорупкан. 2Ол өйде Аврам мал-маган, алдын-мөңгүн-биле дыка бай апарган турган. 3[+] Ол Негевтен көжүп чорупкаш, мооң мурнунда Вефил биле Гайның аразынга майгынын тип алгаш чурттап турган черинге чедип келген. 4Мооң мурнунда-ла өргүл салыр бедигээш[†] тудуп каан черинге ол чедип келген; аңаа Аврам Дээрги-Чаяакчыны мактап, Ооң адын адап кыйгырган. 5Аврам-биле кады көжүп чораан Лоттуң бодунга хамааржыр шээр болгаш бода малы, майгыннары база бар турган. 6Оларның кады чаңгыс черге чурттаары дакпыш апарган, чүге дээрге мал-маганы көвүдээш, ол кавыга сыңышпастап эгелээн. 7(Ол өйде хананей чон болгаш ферез чон база ол черге чурттап турганнар.) Ынчангаш Аврамның болгаш Лоттуң кадарчыларының аразынга маргылдаа үнген.

8[+]Аврам Лотка: «Бистиң аравыска база кадарчыларывыстың аразынга алгыш-кырыш турбас ужурлуг, чүге дээрге бистер төрел улус-тур бис – деп чугаалаан. – 9Сээң мурнуңда чер чок эвес. Менден аңгыланып алзыңза кандыгыл? Бир эвес сен солагай талазынче баар болзуңза, мен оң талазынче барайн; а бир эвес сен оң талазынче баар болзуңза, мен солагай талазынче барайн». 10[+][+]Лот топтап көргеш, Иордан хемниң[†] чоок-кавызында Төгерик шынааны[†] көрүп каан. Ол чер Сигор хоорайга чедир, Дээрги-Чаяакчының сесерлии дег, египет чер дег, суггаттыг болган. (Ук чер Дээрги-Чаяакчы[†] Содом биле Гоморра[†] хоорайларны узуткап каарынга чедир ындыг турган.) 11Лот чурттаар кылдыр Иордан хемниң Төгерик шынаазын бодунга шилип алган; ынчангаш Лот чөөн чүкче чорупкан. Ынчалдыр олар бот-боттарындан аңгыланып алганнар. 12Аврам ханаан черге чурттай берген, а Лот Төгерик шынааның хоорайларынга чурттай берген, ынчангаш майгыннарын Содомга чедир тип алган. 13[+]А Содомнуң чурттакчылары каржы база Дээрги-Чаяакчының мурнунга дыка бачыттыг улус турган.

14Лот аңгыланып алганының соонда, Аврамга Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Долгандыр көрүп көрем. Ам бо турган чериңден соңгу, мурнуу, чөөн, барыын чүктерже көр. 15[+]Көрүп турар черлериңни Мен сеңээ болгаш сээң үре-салгалыңга мөңгеде бээр мен. 16[+]Сээң салгачыларыңны черниң элезин-довураа дег хөй санныг кылып каар мен; черниң элезининиң санаттынмазы дег, сээң үре-салгалың база санаттынмас хөй болур. 17Черни узун дургаар база доора дургаар эргий кези, чүге дээрге Мен ону сеңээ бээр болгай мен». 18Аврам өске черже көжүп чорааш, Хевроннуң чоогунда Мамре деп дуб ыяштыг чер чанынга турумчуп чурттай берген. Аңаа ол Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээш тудуп алган.

#### 14


Аврамның Лотту камгалап алганы

1Дараазында болуушкун сеннаар черниң хааны Амрафелдиң, элласар черниң хааны Ариохтуң, элам черниң хааны Кедор-Лаомерниң, гоим черниң хааны Тидалдың үезинде болган. 2Бо дөрт хаан Содомнуң хааны Берага удур, Гоморраның хааны Биршиге удур, Адманың хааны Шинавка удур, Цевоимниң хааны Шемеверге удур база Беланың (азы Сигорнуң) хаанынга удур дайын кылып үнүпкеннер. 3[+]Ол беш хаан шупту Сиддим шынаазынга[†] (Дус далайның чоогунга) каттыжып алганнар. 4Олар Кедор-Лаомер хаанның дарлалының адаанга он ийи чыл болганнар, а он үш дугаар чылында удурланып үнгеннер. 5-6[+]Он дөрт дугаар чылында Кедор-Лаомер болгаш ооң-биле кады өске хааннар келгеш, Аштарот-Карнаимде рефа чонну, Гамда зуз чонну, Шаве-Кириатаимде эмим чонну база Сеир дагларындан кургаг ховулуг Эл-Фаранга чедир чурттаан хоррей чонну чылча шаап каапканнар. 7[+][+]Оон ээп келгеш, олар Мишпат деп черде суг бажынга (ол черни Кадес деп база адаар) чеде бергеш, амалик чоннуң бүгү чуртун хоозурадып, Хацацон-Фамарда чурттап турар амор чонну база чылча шаап кааннар.

8[+]Ынчан Содомнуң, Гоморраның, Адманың, Цевоимниң база Беланың (азы Сигорнуң) хааннары демги дөрт хаанга уткуштур үнүп келгеш, олар-биле Сиддим шынаазынга тулчуп эгелээннер. 9Эламның хааны Кедор-Лаомер, Гоимниң хааны Тидал, Сеннаарның хааны Амрафел, Элласарның хааны Ариох – дөрт хаан беш хаанга удур тулушканнар. 10Сиддим шынаазында малгаштыг оңгарлар кончуг хөй турган чүве-дир. Содомнуң болгаш Гоморраның хааннары дезип бар чыткаш, шерииниң чамдыызы ынаар дүшкүлей берген, а арткан улузу дагларже дезе бергеннер. 11Тиилекчилер Содом биле Гоморраның[†] эт-хөреңгизин, бүгү курлавырын олчалап алгаш, чоруй барганнар. 12Олар Аврамның[†] Содомга чурттап турган дуңмазы Лотту эт-хөреңгизи-биле катай тудуп аппарганнар.

13[+] Аврам ол үеде Мамре деп амор кижиге хамааржыр дуб ыяштыг черге чурттап турган. (Мамре болгаш ооң дуңмалары Эшкол биле Анер Аврамның талалакчылары турган.) Тулчуушкунга дириг арткан бир кижи Аврамга келгеш, чүү болганын дыңнадыпкан. 14[+]Дуңмазы Лот[†] туттурган деп дыңнап кааш, Аврам бодунуң аалынга төрүттүнген бүзүрелдиг кулдарын – 318 кижини чыггаш, сүргүнче үнүпкен. Ол дайзыннарын Дан хоорайга чедир истеп сүрген. 15Аңгы-аңгы кезектерге үстүп алгаш, дүне бодунуң улузу-биле халдааш, дайзыннарны чылча шаап каан. Оон оларны Дамаск хоорайның соңгу чүгүнде Хова деп черге чедир истеп сүрген. 16Аврам ынчалдыр дайзыннарның чаалап алган бүгү олчазын: дуңмазы Лотту, ооң эт-хөреңгизин, туттурган херээженнерни база өске-даа улусту катап эгидип эккелген.


Мелхиседек хаан биле Содомнуң хааны

17[+]Аврам Кедор-Лаомерни болгаш ооң эвилелчи хааннарын тиилээш, чанып олурда, аңаа уткуштур Шаве шынаазынга Содомнуң хааны үнүп келген. (Амгы үеде ол шынааны Хааннар шынаазы деп адап турар.)

18[+]Ынчан өске хаан – Салим[†] хоорайның хааны Мелхиседек[†] Аврамга хлеб биле арага үндүрүп эккелген. Ол Дээди Өрүкү Бурганның бараалгакчызы[†] турган. 19Аврамны алгап-йөрээгеш, ол мынча дээн: «Дээрниң болгаш черниң Чагырыкчызы Дээди Өрүкү Бурган[†] Аврамга ачы-буян хайырлазын! 20[+]Дайзыннарыңны тиилээринге сеңээ дузалашкан Дээди Өрүкү Бурганга алдар!» Аврам ынчан олча-ажыының оннуң бир кезиин Мелхиседекке берипкен.

21Оон Содомнуң хааны Аврамга: «Мээң улузумну эгидип бергеш, олча-ажыыңны бодуңга арттырып ал» – дээн.

22Аврам: «Дээрниң болгаш черниң Чагырыкчызы Дээрги-Бурган-Чаяакчының мурнундан силерге даңгыраглаайн, 23силерниң эт-хөреңгиңерден дыргак каразы дег-даа чүве албас мен. Ооң соонда „Аврамны мен байыдып кагдым“ дээриңерни күзевес мен. 24Чүгле мээң улузумнуң аъш-чем курлавырларының орнун меңээ эгидип берип көрүңер. Ол ышкаш мээң-биле кады дайылдажып чораан Анер, Эшкол база Мамре олар боттарының үлүүн алгылап алзыннар» – деп харыылаан.

#### 15


Бурганның Аврам-биле чагыг-керээзи

1[+]Ол болуушкуннар соонда элээн болганда, Дээрги-Чаяакчы[†] Аврамче[†] көстүүшкүннү[†] чорудуп: «Кортпа, Аврам. Мен – сээң дозуг-камгалалың-дыр[†] мен. Сээң шаңналың дыка улуг болур-дур» – деп сөзүн ажыткан.

2-3Аврам Аңаа: «Дээрги-Чаяакчы, Дээргим! Мен ажы-төл, үре-салгал чок болганымда, меңээ чүнү-даа бээриңге, канчаар деп мен? Мээң салгакчым болур кижи Дамаскыдан келген Элиезер ол-дур. Сен меңээ ажы-төл хайырлаваан болганыңда, аалымда кул кижи мээң салгакчым болур-ла ыйнаан» – дээн.

4Ынчан Дээрги-Чаяакчы Аврамга: «Чок, ол кул кижи сээң салгакчың болбас; сээң салгакчың бодуңнуң үреңден тыптып бодараар» – дээн. 5[+]Дээрги-Чаяакчы Аврамны майгындан үндүрүп эккелгеш, чугаалаан: «Өрү дээрже көр! Шыдаар болзуңза, сылдыстарны сана. Ол хире эмге-тикчок хөй үре-салгалдыг болур сен!» 6[+]Аврам Дээрги-Чаяакчыга бүзүрей бээрге, Ол ону актыг-шынныг деп санаан.

7[+]«Бо черни ээлеп чурттазын дээш, халдей чурттуң Ур хоорайындан сени бээр эккелген Дээрги-Чаяакчы-дыр мен» – деп, Бурган[†] Аврамга чугаалаан.

8[+]Аврам: «Дээрги-Чаяакчы, Дээргим! Бо черни ээлеп чурттап болурунуң демдээн кайыын билип аар мен?» – деп айтырган.

9Дээрги-Чаяакчы аңаа: «Меңээ хунан инектен, хунан өшкүден, хунан кошкардан, көге-бугадан база көгээзинден эккеп бер» – дээн. 10[+]Аврам ол амытаннарның шуптузун эккелгеш, мөчүлерин ийи үзе шапкаш, бот-боттарынга удурланыштыр салгылап каан[*]; чүгле куштарны ол үзе шаппаан. 11Ынчан ол мөчүлерге араатан куштар кээп хонгулапкан, ынчалза-даа Аврам оларны хоюскулапкан.

12[+]Кызыл-хүнней бергенде, Аврам ханы уйгуже дүлнү берген; ол өйде ону коргунчуг дүмбей бүргей апкан. 13[+]Дээрги-Чаяакчы ынчан мынча дээн: «Сээң үре-салгалың 400 чыл иштинде хары чуртка кулданыгның болгаш дарлалдың адаанга чурттап кээр деп чүвени ыяк сактып ал. 14[+]Ынчалза-даа Мен оларны дарлаан чонну шиидер мен. Ооң соонда сээң салгалың ол черден бай-шыдалдыг кижилер бооп үнерлер. 15А сен сагыш амыр, буурул баштыг кырган бооп, өгбелериңче аъттаныр сен. 16[+]Сээң ажы-төлүңнүң чүгле дөрткү салгалы бо черже ээп кээр; чүге дээрге амор чоннуң бачыттыг үүлгедиглери ам-даа аяан долбаан-дыр».

17Хүн ажа бээрге, дүмбей дүшкен. Ынчан үзе шаап каан мөчүлерниң аразы-биле ышталып турар сава база чалбырааштыг оттуг кезек эрте бергенин Аврам көрүп каан. 18[+]Дээрги-Чаяакчы ол хүн Аврам-биле керээ кылып алган: «Сээң үре-салгалыңга Египеттиң[†] хеминден[*] улуг Евфрат хемге чедир бо черни бээр мен: 19-21кен, кенез, кедмон, хет, ферез, рефа, амор, хананей, гергес база иевус чоннарның черлерин бээр мен».

#### 16


Агар биле Измаил

1Аврамның[†] кадайы Сара төл төрүүр салым чок болган. Ооң Агар[†] деп Египеттен[†] келген кул кызы турган. 2[+] Сара Аврамга мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ ажы-төл бербээн-дир. Мээң кулум-биле чоокшулажып көрем. Агар меңээ төлден төрүп бээр болза, ону дамчыштыр мен ажы-төлдүг болур чадавас мен». Аврам Сараның сөзүн тооп дыңнаан. 3Ынчангаш Сара бодунуң египет кулу Агарны ашаанга кул-кадай[†] кылдыр берипкен. Ол бүгү Аврамның ханаан черге кээп чурттай бергенинден бээр он чыл эрткенде болган. 4Аврам-биле чоокшулашканының соонда, Агар саатталы берген. Иштиг апаргаш, ол бодунуң ээзи болур Сараны куду көрүп эгелээн. 5[+]Ынчан Сара Аврамга мынча дээн: «Мээң хомудалым дээш харыылаар апаар сен! Мен бодумнуң кулумну сеңээ кадай кылдыр бердим, а ол сенден иштелип алгаш, мени куду көрүп эгеледи. Мен дээш Дээрги-Чаяакчы сеңээ шииткекчи болгай аан». 6Аврам Сарага: «Агар сээң эргеңде болзун: ооң-биле чүнү канчаарын бодуң бил» – дээрге, Сара бодунуң кулун кызып-кыйып эгелээн. Агар ол бүгүнү угбайн, оон дезип чорупкан.

7[+]Ээн кургаг ховуда Сур деп черже баар орук чоогунда суг бажынга Дээрги-Чаяакчының төлээзи Агарга ужуражы берген. 8Дээрги-Чаяакчының төлээзи оон айтырган: «Сараның кулу Агар, кайыын келдиң, кайнаар бар чыдыр сен?»

«Мен бодумнуң ээм Сарадан дезип чор мен» – деп, ол харыылаан.

9Дээрги-Чаяакчының төлээзи Агарга: «Бодуңнуң ээңче дедир чорупкаш, ооң кандыг-даа кызып-кыйыышкынын шыдаш» – дээн. 10-11Оон Дээрги-Чаяакчының төлээзи мынча дээн: «Көвүдеткенней, сээң үре-салгалыңны санаттынмас хөй кылып каар мен. Сен ам иштиг-сааттыг-дыр сен. Оолдуг болур сен. Ону Измаил[*] деп адап ал, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы сээң хилинчээңни дыңнап каан-дыр. 12Сээң оглуң улус аразынга черлик элчиген дег болур-дур: ол – хамык улуска удур, а хамык улус – аңаа удур. Ол дуңмалары-биле безин өжээннежип чурттаар-дыр».

13Чугаалашканы Дээрги-Чаяакчыны Агар мынча деп адаан: «Сен – мени көрүп каан Бурган[†] сен[*]». Чүге дизе Агар: «Мени көрүп каан Бурганны ылап-ла көрген кижи мен бе!» – дээн. 14(Ынчангаш ол кудукту Беэр-Лахай-Рои[*] деп адаар. Ол Кадес биле Баредтиң аразында турар.)

15-16Агар оол божуп бээрге, Аврам оглун Измаил деп адап алган. Ол үеде Аврам сезен алды харлыг турган.

#### 17


Чагыг-керээниң демдээ

1Аврам[†] тозан тос харлыг турда, Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа көстүп келгеш, мынча дээн: «Мен Күчүлүг Бурган[†]-дыр мен. Мээң мурнумга актыг-шынчы болуп, дыңнангыр чурттап чор. 2Мен сээң-биле чагыг-керээ[†] кылып алгаш, сеңээ хөй-ле салгакчыларны хайырлаар мен». 3Аврам черге чедир мөгейген, а Бурган мынча дээн: 4«Бөгүн Мен сээң-биле чагыг-керээ кылып тур мен: сен дыка хөй чоннарның адазы болур сен. 5[+]Сээң адың ам Аврам эвес, а Авраам[*] болур, чүге дээрге Мен сени хөй чоннарның адазы кылып каар мен. 6Мен сээң салгакчыларыңны хөй санныг кылып каар мен: хөй чоннар сенден бодарап тыптыр, сээң үре-салгалыңдан хааннар үнер! 7Мен сээң-биле болгаш сээң үре-салгалың-биле керээ чарып тур мен. Ол керээ салгалдан салгал дамчып, мөңге шагда күштүг болур. Мен сээң болгаш сээң үре-салгалыңның Бурганы болур мен. 8Мен сеңээ болгаш сээң үре-салгалыңга көжүп чедип келгениң бо черни – ханаан черниң шуптузун мөңгеде ээлээри-биле бээр мен; сээң үре-салгалыңның Бурганы болур мен».

9Ооң соонда Бурган Авраамга мынча дээн: «Сен Мээң берген чагыымны сагыыр ужурлуг сен, сээң үре-салгалың база салгалдан салгалче дамчып ону сагыыр ужурлуг. 10Мээң чагыым ёзугаар сээң үре-салгалың мону сагызын: силерниң эр улузуңар шуптузу кыртыжап демдектеткен турар ужурлуг. 11Мээң-биле керээң демдээ кылдыр бодуңарның дотааңарның кыдыкы кежин кыртыжап демдектээр силер.[*] 12-13[+]Чаа төрүттүнген оол уруг бүрүзү сес дугаар хүнүнде кыртыжадып демдектеткен турар ужурлуг – салгалдан салгалче шак-ла ынчаар кылып чоруңар. Сээң аалыңга төрүттүнгеннер-даа, сээң үреңден бодараваан, өске аймак-сөөк улустан садып алган кулдар-даа болза – кандыызы-даа ыяап-ла кыртыжадып демдектеткен турар ужурлуг. Мээң-биле мөңге шагда чарган дугуржулгаңар шак ынчалдыр силерниң мага-бодуңарга демдеглеттинген турар ужурлуг. 14А кыртыжадып демдектетпээн кижи – кымның дотааның кыдыкы кежин кыртыжап демдектевээн болдур – Мээң-биле чарганыңар чагыг-керээни үрээни дээш, чонунуң аразынга амылыг артпас ужурлуг».

15Оон ыңай Бурган Авраамга мынча дээн: «Моон соңгаар сээң кадайыңны Сара эвес, а Сарра[†][*] деп адаар. 16Ол сеңээ оол божуп бээр кылдыр, Мен аңаа ачы-буян хайырлаар мен. Мээң хайырлаан ачы-буянымдан хөй-ле чоннарны ол бодарадыр. Ооң үре-салгалындан хааннар үнер».

17[+]Авраам черге чедир мөгейип каан. Ынчалза-даа ол каттырып боданган: «Чүс харлыг менден уруг төрүттүнер бе ынчаш? Тозан харлыг Сарра божуп шыдаар деп бе?» 18Авраам Бурганга: «Сээң авыралыңда[†] оода Измаил чурттап чорзун!» – дээн.

19[+]Бурган мынча деп харыылаан: «Сээң кадайың Сарра боду оол уруг божуур. Ону сен Исаак[†][*] деп адап аар сен. Мен ооң-биле база ооң үре-салгалы-биле мөңге шагда чагыг-керээден чарып аар мен. 20[+]Измаилдиң дугайында сээң дилээңни база дыңнадым. Мен ону үре-салгалы хөй болур кылдыр алгап-йөрээп, ооң салгалын көвүдедир мен. Измаилден он ийи баштың кижи төрүттүнер: ол улуг чоннуң адазы болур. 21Ынчалза-даа чагыг-керээмни Мен Сарраның келир чылдың бо-ла үезинде сеңээ божуп бээр оглу Исаак-биле кылыр мен». 22Авраамга бо бүгүнү чугаалап кааш, Бурган чоруй барган.

23Бурган чугаалаан соонда, ол-ла дораан Авраам оглу Измаилди, бодунуң аалынга төрүттүнгеннерни база өске аймак-сөөк улустан садып алган кулдарын – бүгү-ле эр улусту кыртыжап демдектеп каан. Ол Бурганның чагып каан чүвезин шуптузун ол-ла олчаан күүсеткен. 24Авраам тозан тос харлыг тургаш, кыртыжадып демдектедип алган. 25А ооң оглу Измаил он үш харлыг турган. 26Авраам-даа, оглу Измаил-даа чаңгыс ол-ла хүн кыртыжадып демдектеткеннер. 27Авраамның аалынга төрүттүнгеннер-даа, өске аймак-сөөк улустан садып алганы-даа кул эр кижилер база ол-ла хүнде кыртыжадып демдектеткеннер.

#### 18


Үш онзагай аалчының Авраамга келгени

1[+]Изиг-ышкам дүъш үези турда, Мамре деп дуб ыяштыг чер чанынга Авраам[†] майгынче кирер эжик аксынга олурда, Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа көстүп келген: 2Авраам көрүптерге, мурнунда үш эр кижи турган. Оларны көрүп кааш, уткуштур маңнап чеде бергеш, черге чедир мөгейген. 3Ол мынча дээн: «Дээргим! Кулуңар мени эскерип, ээ көрүнген болганыңарда, мени ойбайн көрүңер. 4Силерге мээң улузум бут чуур суг эккеп бээр. Бо ыяш хөлегезинге дыштанып аар силер. 5[+]А мен силерге, орукче үнериниң мурнунда күш кирип аар кылдыр, чем эккеп берейн. Орук аайы-биле болганда, кулуңар мээң аалымга доктаап көрүңер».

«Ындыг-дыр, шак-ла ынчаар кыл» – деп, олар харыылаан.

6Авраам майгынынче далаш-биле кирип келгеш, Саррага:[†] «Дүрген үш са[*] эң-не ак далгандан ажыдып хөөткеш, боовадан быжырывыт» – дээн. 7Ооң соонда Авраам одарда малынга халып чеде бергеш, оон эң-не семис бугажыкты сүрүп алгаш, дүрген чем белеткептер кылдыр, чалчазынга аппарып берген. 8Авраам аалчыларга өреме, сүт болгаш бугажыктың эъдин аппарып, хүндүлээн. Олар ыяш хөлегезинге чемненип олурда, Авраам оларның чанынга турган.

9Олар: «Кадайың Сарра кайыл?» – деп айтырганнар.

«Мында, майгында» – деп, Авраам харыылаан.

10[+]Аалчыларның бирээзи: «Мен келир чылын бо-ла үеде сеңээ катап чедип кээр мен. Сээң кадайың Сарра ынчан оолдуг турар» – дээн. А Сарра ооң артында майгын эжииниң аксынга дыңнап турган. 11Авраам биле Сарраның назы-хары улуг турган чүве-дир. Херээженнерниң көөр ай демдээ Саррада болбайн турган. 12[+]Сарра иштинде каттырып: «Кыраан меңээ күзенчиг өөрүшкү болур деп бе? Дээрги ашаам база кырган болгай» деп боданган.

13Ынчан Дээрги-Чаяакчы Авраамга: «„Кырып калган мен, уруг божуп кайын шыдаар мен“ деп Сарраның чоп каттырып турары ол? 14[+][+]Дээрги-Чаяакчының шыдавас чүвези бар деп бе? Келир чылын бо-ла үеде Мен сеңээ чедип кээр мен, ынчан Сарра оолдуг турар» – дээн.

15Сарра корга бергеш: «Чок, мен каттырбадым» – деп мегелепкен.

«Чок, сен каттырдың» – деп, Ол чугаалаан.


Содом биле Гоморра хоорайларны буруудатканы

16Аалчылар Содомче углай чоруур дээш туруп келгеннер. Авраам оларны үдеп каар дээш кады чорупкан. 17[+]Дээрги-Чаяакчы мынча деп-тир: «Авраамдан бодалдарымны чажырайн бе? 18[+]Улуг болгаш күштүг чон оон укталып үнер болгай. Ынчангаш чер кырында бүгү чоннар Авраамны дамчыштыр ачы-буян алыр. 19Бодунуң бүгү үре-салгалынга Мээң өөредиимни суртаалдазын дээш, олар чөптүг-шынныг чорук[†] кылзын дээш, Мен Авраамны шилип алган мен. Ынчан Мен, Дээрги-Чаяакчы, чүнү аңаа аазаан мен, шуптузун күүседир мен».

20[+]Ооң соонда Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Содом биле Гоморраның[†] бужар үүлгедиглери дээш ыы-сыы дыңналып тур. Оларның бачыды кончуг улуг-дур. 21Баргаш, көрүп көрейн. Меңээ билдинип турары дег, ында шупту чүве шынап-ла багай бе? Азы ындыг эвес бе? Барып хынаптайн». 22Орук кижилери Содомче чорупканнар, а Авраам ам-даа Дээрги-Чаяакчының мурнунда турган[*]. 23Авраам чоокшулап чеде бергеш, Дээрги-Чаяакчыдан айтырган: «Таанда-ла буруулуглар-биле кады буруу чок улусту база узуткап каар сен бе? 24Бо хоорайда, канчап билир, бежен хире актыг кижи бар чадавас. Таанда ол бежен кижиге чурттаар чер арттырбайн, хоорайны өршээвейн, узуткап каар сен бе? 25[+]Ындыг болбас ужурлуг! Сен ынчаар аажылап шыдавас сен. Буруулуг кижи биле актыг кижини Сен деңге шаажылап шыдавас сен. Бүгү черниң Шииткекчизи шын эвес шииткел кылып болур бе?»

26[+]Дээрги-Чаяакчы: «Бир эвес Мен Содом хоорайдан бежен актыг кижи тып алзымза, чүгле олар дээш бүдүн хоорайны өршээп арттырып каар мен» – деп харыылаан.

27Авраам тургаш: «Мен дээрге, довурак-доозун дег, чүү-даа эвес-тир мен. Ынчалза-даа мен Дээргимден мынча деп диттигип айтырып тур мен: 28бир эвес актыг улустуң санынга беш кижи четпес болза, таанда беш сан четпес дээш, бүдүн хоорайны узуткап каар сен бе?» – дээн.

Дээрги-Чаяакчы: «Чок, дөртен беш актыг кижи тыпты берзе, хоорайны база өршээп арттырып каар мен» – дээн.

29Авраам уламчылаан: «Бир эвес актыг улустуң саны дөртен болур болза?»

Дээрги-Чаяакчы: «Дөртен кижи дээш база өршээр мен» – дээн.

30Авраам: «Мээң сөстерим дээш Дээргим ажынмазын. А бир эвес ында үжен актыг кижи бар болза?» – деп айтырган.

«Үжен-даа актыг кижи бар болза, өршээр мен» – деп, Ол харыылаан.

31Авраам мынча дээн: «Дээргимден айтырып диттигиптейн: а бир эвес олар ында чүгле чээрби болза?»

Дээрги-Чаяакчы: «Чээрби-даа кижи дээш болза, өршээр мен» – дээн.

32Авраам: «Дээргим меңээ ажынмайн көрзүн. Бо мээң сөөлгү айтырыым-дыр: а бир эвес олар чүгле он кижи болза?» – дээн.

Дээрги-Чаяакчы: «Он-даа кижи болза, өршээр мен» – деп харыылаан.

33Чугаазын дооскаш, Дээрги-Чаяакчы чоруй барган, а Авраам чанып келген.

#### 19


Содомчуларның бужар үүлгедиглери

1Кежээликтей Бурганның демги ийи төлээзи Содом хоорайга чедип келген. Лот[†] ол үеде хоорайже кирер улуг хаалга аксынга олурган. Лот оларны көрүп кааш, уткуй туруп келген. Черге чедир мөгейгеш, 2[+]Лот мынча дээн: «Дээргилерим! Кулуңар мээң бажыңымче кирип көрүңерем, будуңар чуп, дыштанып хонуп алыңарам, эртен орукче үнүптер силер».

Олары: «Чок, бис даштыгаа хонар бис» – дээннер.

3Лот дилеп туруп бээрге, олар ооң бажыңынга чедип келгеннер. Лот дой белеткээш, далган хааргаш, Бурганның төлээлерин хүндүлеп чемгерген. 4Олар удуп чыдып четтикпээнде-ле, Содом хоорайның бүгү эр чурттакчылары, улуг-аныяа чок, Лоттуң бажыңын бүзээлеп келгеннер. 5[+]Лотту кыйгырып алгаш: «Сээң бажыңыңга хонар дээш келген улус кайыл? Оларны үндүрүп бер, бис оларны күштеп, дора көрээли» – деп турганнар.

6Лот боду үнүп келгеш, эжиин хаап каан. 7Ол мынча дээн: «Ха-дуңма, багай чүве кылбайн көрүңер. 8Мээң эр кижи дегбээн ийи уруум бар. Силерге мен аалчыларымның орнунга уругларымны үндүрүп берейн. Олар-биле чүнү күзей-дир силер, ону кылыңар. Чүгле келген улуска дегбейн көрүңер, чүге дээрге олар мээң бажыңымга келген болгай, оларны камгалаары – мээң хүлээлгем-дир».

9Содомчулар: «Ыңай тур сен! Өске черден келген хиреңде, хамык чүвени сен шиитпирлээр сен бе? Сени олардан артык таптыг аажылаптар бис!» – дээннер. Ынча дээш, олар Лотту иткилеп, эжиин үрээр дей бергеннер. 10Ынчан Бурганның төлээлери Лотту бажыңче киир тыртып алгаш, эжиин дээктеп алганнар. 11[+]Оон Бурганның төлээлери бажың эжиинде чыглып келген улустуң карактарын, улуг-аныяа дивейн, согурартыпканнар. Ынчангаш олар канчаар-даа кызыткаш, бажыңче кирер эжикти тыппааннар.

12Бурганның төлээлери Лотка мынча дээннер: «Бо хоорайда чоок кижилериңден кымнар барыл? Оолдарың, кыстарың, күдээлериң – кым-даа бар болза, моон үндүрүп аппар. 13Бо хоорайны бис узуткап кааптар бис, чүге дээрге ооң чурттакчыларының бужар үүлгедиглери Дээрги-Чаяакчыга билдингир апарган. Дээрги-Чаяакчы[†] бисти бо хоорайны узуткап кагзын дээш чоруткан чүве».

14Лот бодунуң уругларының душтуктарынга баргаш: «Дүрген моон чоруптуңар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы бо хоорайны ам узуткаар деп турар-дыр» – дээн. Ынчалза-даа душтук оолдар ону баштактанып турар деп бодааннар.


Содом биле Гоморраны узуткааны

15Даң хаяазы дээп келгенде, Бурганның төлээлери Лотту далаштырып: «Сээң-биле кады турар кадайыңны болгаш ийи урууңну эдертип алгаш, дүрген чорувут. Оон башка бо хоорайның чурттакчыларының буруулуг үүлгедиглериниң ужун сен база өлүп каар сен» – дээннер. 16Ынчалза-даа Лот чоруурунче далашпайн турган. Лотту Дээрги-Чаяакчы кээргээр деп билир болгаш, Бурганның төлээлери ону, ооң кадайын база уругларын чедип алгаш, хоорайдан албадап үндүрүп кааннар. 17Хоорайдан үндүрүп кааш, Бурганның төлээзи[†] Лотка: «Дүрген камгалан! Хая көрүнме, бо Төгерик шынаага[†] черле доктаавайн, дагже үне бер, оон башка өлгениң ол» – дээн.

18Лот мынча деп дилээн: «Чок, дээргим! 19Чалчаң менче ээ көрнүп, энерелдиг бооп, мээң амы-тынымны камгалап турдуң. Ынчалза-даа мен дагга четпейн чорумда, мени ол айыыл-халап тегерип келгеш, өлүрүп каарындан коргар-дыр мен. 20Көр даан, дуу хоорайжыгаш чоок-тур, бичии-дир. Ол аргажок бичии хоорайжыгашче чоруптайн, мен аңаа дириг артар боор мен».

21Бурганның төлээзи: «Ындыг-дыр. Сээң ол күзелиңни база боттандырайн. Айтып турарың хоорайжыгашты узуткавайн, арттырып каар мен. 22Дүрген ынаар маңнап чорувут. Сен аңаа четпээн шааңда, мен ажыл-херээмни эгелевес мен» – деп чугаалаан. (Ынчангаш ол хоорайны Сигор[*] деп адаар.) 23Хүн үнүп, чер кырын чырыда бергенде, Лот Сигор хоорайга чедип келген.

24[+]Дээрги-Чаяакчы Содом биле Гоморраже[†] дээрлерден оттуг күгүрнү[†] чаъс дег дүжүрүпкен. 25[+] Дээрги-Чаяакчы хоорайларны, бүгү Төгерик шынааны, ооң бүгү чурттакчыларын база ол чер кырында бүгү ногаан үнүштерни узуткап каапкан. 26[+](А Лоттуң кадайы хая көрнүпкеш, дус көжээ бооп хуула берген.)

27Авраам[†] эртен эрте тургаш, Дээрги-Чаяакчыга ужуражып турган черинге чеде берген. 28Ол Содом болгаш Гоморраже углай көөрге, бүгү Төгерик шынааның чер кыры өртең-хуюк, ону суугудан үнген дег ыш-бус бүргей алы берген болган. 29Төгерик шынаада Лоттуң чурттап турганы хоорайларны узуткап тура, Бурган[†] Авраамның дугайында бодап келгеш, ооң дуңмазын өлүмден чайладып аппарган.


Моав биле аммон чоннарның тывылганы

30Лот Сигорга чурттаарындан корткаш, ийи уруу-биле кады дагларже чоруй барган. Олар куйга турумчуп алганнар. 31Уругларының улуу дуңмазынга мынча дээн: «Бистиң ачавыс кырып бар чыдар-дыр. Бистиң-биле кады чурттаар ужурлуг оон өске эр кижи бо чер кырында чок-тур. 32Ачавыска эзиртир арагадан ижиртип алгаш, ооң-биле эр-херээжен чоруктан кылыр болган-дыр бис. Ам канчаар, бодувустуң ачавыстан-даа болза, ажы-төлдүг болур бис». 33Ачазынга ол дүне эзиртир арага ижиртип алганнар. Улуг уруу чедип келгеш, ооң-биле удуп чыдып алган, а ачазы чүү болуп турарын – уруунуң ооң-биле чыдып алганын-даа, туруп чоруй барганын-даа – медереп билир харык чок болган. 34Эртенинде ол дуңмазынга мынча дээн: «Эрткен дүне ачам-биле мен удудум. Бо дүне база аңаа арагадан эзиртир ижиртип аалы. Сен келгеш, ооң-биле удуп чыдып аар сен. Ам канчаар, бодувустуң ачавыстан-даа болза, ажы-төлдүг болур бис». 35Ол дүне база ачазынга араганы эзиртир ижиртип алганнар. Бичии уруу чедип келгеш, ооң-биле удуп чыдып алган. Ачазы чүнү-даа билбес болган: уруунуң кажан кээп чыдып алганын-даа, кажан туруп чоруй барганын-даа.

36Шак ынчалдыр Лоттуң ийи уруу боттарының-на ачазындан иштелип алганнар. 37Улуг уруу оол божуп алгаш, ону Моав[†][*] деп адап алган. Ол амгы моав чоннуң эгезин салган кижи болур. 38Бичии уруу база оол божуп алгаш, Бен-Амми[*] деп адап алган. Ол амгы аммон чоннуң эгезин салган кижи болур.

#### 20


Авраамның бодунуң кадайының дугайында база катап мегелээни

1Авраам[†] ол черлерден мурнуу чүкче көжүп чоруткаш, Кадес биле Сурнуң аразынга турумчуп чурттай берген. Ооң соонда Герарга чурттап турганының үезинде 2[+]бодунуң кадайы Сарраны[†] «Дуңмам-дыр» деп турган. Ынчангаш Герарның хааны Авимелех Сарраны кыйгыртыпкаш, бодунуң бажыңынче ап алган. 3Дүне када Авимелехтиң дүжүнде аңаа Бурган[†] чедип келгеш: «Сен бо ап алганың херээжен кижи дээш өлүр сен. Ол ашактыг кижи-дир» – дээн.

4А Авимелех Саррага дээп безин четтикпээн турган. Ол: «Дээргим! Таанда-ла Сен буруу чок-даа чонну узуткап каар сен бе? 5Ол кижи бо херээженни „Дуңмам-дыр“ деп боду чугаалады. А бо херээжен кижи боду база ону „Акым-дыр“ диди. Ону мен багай сеткил чок, кара чүве бодавайн, эккеп алган-дыр мен» – дээн.

6Дүжүнде Авимелехке Бурган мынча дээн: «Сени Мен багай сеткил чок деп билир мен. Ынчангаш Мээң мурнумга бачыт[†] кылбазын дээш, сеңээ Саррага дээр үе бербедим. 7[+][+]Ам ону ашаанче дедир чорудувут. Ооң ашаа – Бурганның медээчизи-дир.[†] Ол сени дириг артсын дээш мөргүүр. А бир эвес Сарраны чорутпас болзуңза, бодуң база сеңээ хамааржыр улус шуптузу чайлаш чок өлүр».

8Эртенинде Авимелех бодунуң дүжүметтерин чыып алгаш, дүжүн чугаалап берген. Олар шупту дыка кортканнар. 9[+] Авимелех Авраамны кыйгыртып алгаш: «Бистиң-биле чүнү канчап турарың ол? Сеңээ багай чүнү кылып каан мен? Чүге мени болгаш мээң чонумну улуг бачыт кылырынче албадап турарың ол? Ынчаарга кайын боор!» – дээн. 10Оон: «Чүнү канчапкан дээш ынчаарың ол?» – деп айтырган.

11Авраам мынча дээн: «Бо черниң улузу Бургандан көңгүс кортпас улус деп бодадым. Ынчангаш мээң кадайым дээш мени өлүрүп каарлар ирги бе деп бодаан мен. 12Ол, шынап-ла, мээң дуңмам болур кижи: ачамның өске херээженден уруу-дур. Ынчангаш ону кадай кылдыр ап алган мен. 13Кажан Бурган мени төрээн черимден орукче аъткарып турда, Саррага: „Меңээ энерелдиг бооп, барган черивиске-ле мени акым-дыр деп чоруур сен“ – дээн мен».

14Авимелех Авраамга шээр болгаш бода малды, эр, кыс кулдарны белекке бергеш, ооң кадайы Сарраны база эгидип берген. 15«Мээң черим бо-дур. Каяа күзээр сен, аңаа чуртта» – деп, Авимелех чугаалаан. 16А Саррага ол мынча дээн: «Сээң акыңга мен муң шекел[†] мөңгүннү[*] берип тур мен. Сээң болгаш чоок кижилериңниң хомудалының садыызы дээш база сээң арыг[†] адың катап тургустунзун дээш ынчалдым». 17[+]Авраам Бурганга мөргүүрге, Ол Авимелехти экиртип каан. Ооң кадайы болгаш кыс кулдары катап ажы-төл божуп эгелээн. 18(Ол үеге чедир Авраамның кадайы Сарра дээш Дээрги-Чаяакчы[†] Авимелехтиң черинде бүгү херээженнерни төл чаяавас кылып каан турган.)

#### 21


Исаактың төрүттүнгени

1Дээрги-Чаяакчы[†] Саррага[†] чүнү чугаалаанын утпаан: аазаанын ёзугаар шуптузун күүсеткен. 2Сарра иштели бергеш, Бурганның айтып каан үезинде чөнүп калган Авраамга[†] оол уруг божуп берген. 3[+]Авраам Сарраның божуп берген оглун Исаак[†] деп адап алган. 4[+]Төрүттүнгениниң сески хүнүнде, Бурганның чагыын сагып, Авраам Исаакты кыртыжап демдектеп каан. 5Исаак төрүттүнгенде, Авраам чүс харлыг турган. 6А Сарра: «Бурган[†] меңээ каткыны шаңнады. Мени дыңнаан кижи-ле элдепсинип каттырар боор оң. 7Сарра чаш төл эмзирер деп, Авраамга кым чугаалап турган боор? Бо-ла-дыр, кыраан назынында мен аңаа төл божуп бердим» – деп чугаалаан.


Агар биле Измаилди үндүр ойлатканы

8Оол өзүп кээрге, эмигден үндүрер апарган. Исаакты авазының эмиинден үндүрген хүнде, Авраам улуг дой кылган. 9[+]Египет[†] кул Агарның[†] Авраамдан божаан оглунуң Исаакты кочулап каттырып турарын Сарра көрүп каан. 10[+]Ынчан ол Авраамга: «Бо кул херээженни оглу-биле кады үндүр ойладывыт. Ооң оглу мээң оглум Исаак-биле дең эргелиг салгакчың болбазын!» – деп чугаалаан. 11Бодунуң оглунуң дугайында ындыг сөстер дыңнаары Авраамга дыка анчыг болган. 12[+]Ынчалза-даа Бурган аңаа мынча дээн: «Оол дээш-даа, Агар дээш-даа, сагыш аарып, муңгарава. Сарраның чугаалааны хевээр күүсет, чүге дээрге сээң салгалың Исаакты дамчыштыр уламчылаар-дыр. 13Ынчалза-даа Агарның оглундан база бир чон нептерээр кылдыр чаяап каар мен. Чүге дээрге ол база сээң оглуң болгай». 14Эртенинде Авраам Агарга чемни тудускаш, суглуг саваны ооң эктинге салып бергеш, оглу-биле кады чорупсун дээн. Агар оон чорупкаш, Беэр-Шеваның ээн кургаг ховузунга аза берген.

15Савазында суу төнүп каарга, Агар оглун бир чадаң ыяш хөлегезинге каапкан. 16Ол ча адым хире хемчээлдиг черже ырадыр чоруй баргаш: «Оглумнуң канчаар хинчектенип өлүрүн көөр хөңнүм чогул» – дээш, ыглап-сыктап эгелээн. 17Бурган оолдуң үнүн дыңнап каан. Бурганның төлээзи[†] дээрден Агарны кыйгырыпкаш: «Канчап бардың, Агар? Кортпа, Бурган чадаң ыяш чанында чыдар сээң оглуңнуң үнүн дыңнап каан-дыр. 18Тургаш, барып оглуңну көдүрүп ал. Мен оглуңдан укталган улуг чон чаяап каар мен» – дээн. 19Бурган Агарның караан ажыдыптарга, ол кудук көрүп каан. Оон савазын суг-биле долдургаш, оглунга сугну ижиртип алган.

20Бурган оолду черле утпайн чораан. Ээн кургаг ховуга чурттап тургаш, оол өзүп келген, ча-биле адар адыгжы апарган. 21[+]Ол Фаран ховузунга чурттап турган. Авазы аңаа Египеттен кадай тып эккеп берген.


Авраамның Авимелех хаан-биле дугуржулга кылганы

22Ол үеде Авимелех бодунуң шериг баштыңчызы Фихол-биле Авраамга келгеш, мынча дээн: «Сен чүнү-даа кылып туруңда, Бурган сээң-биле кады-дыр. 23Ам Бурганның ады-биле меңээ даңгыраглап көрем: мени-даа, мээң оолдарымны-даа, мээң үре-салгалымны-даа мегелеп, хомудатпас сен. Сеңээ кандыг энерел көргүскен-дир мен, сен база меңээ болгаш сени чурттадып алганы черниң чонунга багай чүве кылбас сен».

24«Даңгыраглап тур мен» – деп, Авраам чугаалаан. 25Ынчан Авимелехтиң улузу ооң казып каан кудуун эжелеп алганын Авраам чемелеп чугаалаан.

26Авимелех: «Ону кым ынчанганын билбес мен. Мооң мурнунда сен меңээ ындыг чүве чугаалаваан сен. Ол дугайында чаа дыңнап тур мен» – дээн. 27Авраам Авимелехке шээр болгаш бода малды белекке бээрге, олар дугуржулга кылып алганнар. 28Оон Авраам чеди хой аңгылап берген.

29«А бо чеди хойну чүге аңгылап бердиң?» – деп, Авимелех айтырган.

30«Чеди хойну менден ап көр. Бо белек кудукту мээң казып алганымның бадыткалы болгай аан» – деп, Авраам харыылаан. 31[+](Оон эгелээш, оларның даңгырак беришкен черин Беэр-Шева[*] деп адай берген.) 32Беэр-Шевага дугуржуп алганының соонда, Авимелех бодунуң шериг баштыңчызы Фихол-биле кады филистим черже чана бергеннер. 33А Авраам Беэр-Шевага тамариск деп ыяш олуртуп кааш, Дээрги-Чаяакчының – мөңге Бурганның адын мактап кыйгырган. 34Авраам филистим черге үр үеде даштыкы кижи бооп чурттаан.

#### 22


Бурганның Исаакты өргүлге салырын дужааганы

1[+][+]Ол болуушкуннар соонда элээн үе эрткенде, Бурган[†] Авраамны[†] шенеп көөр деп шиитпирлээн. Бурган: «Авраам!» – деп кыйгырарга, ол: «Мында мен» – деп харыылаан. 2[+]Бурган мынча дээн: «Эр чаңгыс ынак оглуң Исаакты[†] алгаш, Мориа деп черже аппар. Ону ында дагларның кайы-бирээзинге Меңээ өргүл кылдыр сал. Каяа дээрзин Мен айтыптар мен».

3Авраам эртен эрте тургаш, өргүлге хереглээр ыяжын чаргаш, элчигенге чүдүргеш, бодунуң ийи чалчазы биле оглу Исаакты эдерткеш, Бурганның айыткан черинче чорупкан. 4Авраам орукка чораанының үшкү хүнүнде ол черни ырактан көрүп кааш, 5чалчаларынга мынча дээн: «Силер элчиген-биле кады маңаа артып калыңар. Оглум-биле ынаар чедип, Бурганга мөгейип кааш, дедир чедип кээр бис». 6Авраам оглу Исаакка өргүлге кыпсыр ыяшты чүктеткеш, боду от биле бижекти алгаш, иелээ чорупканнар.

7Исаак: «Ачай!» – дээрге, Авраам: «Дыңнап тур мен, оглум» – дээн.

«Өргүлге хереглээр от биле ыяшты көрүп тур мен. А өргүп өрттедир мал кайыл?» – деп, Исаак ачазындан айтырган.

8Авраам: «Өргүп өрттедир малды Бурган Боду билип хайырлаар, оглум» – дээн. Оон улаштыр чорупканнар.

9Бурганның айыткан черинге чедип келгеш, Авраам өргүл салыр бедигээш[†] кылгаш, аңаа ыяжын өрттедиринге белеткеп алган. Оон оглу Исаакты бедигээште ыяштың кырынга хүлүп салып алгаш, 10ону өлүрери-биле бижээн тудуп алган. 11Ол өйде Дээрги-Чаяакчының төлээзи: «Авраам! Авраам!» – деп дээрден кыйгыра берген.

Авраам: «Дыңнап тур мен» – деп харыылаан.

12Дээрниң төлээзи[†] мынча дээн: «Оглуңче холуң көдүрбейн көр, аңаа кандыг-даа хора чедирбе. Сээң Бургандан коргарыңны, Мен дээш чаңгыс оглуңну безин хараадавааныңны ам билир мен».

13Авраам артынче көрүптерге, мыйыстары-биле шырышта орааштына берген кошкар турган. Ол кошкарны Авраам оглунуң орнунга өргүп өрттедипкен. 14Авраам ол черни «Дээрги-Чаяакчы[†] билип хайырлаар» деп адап каан. Бо хүнге чедир «Дээрги-Чаяакчы Бодунуң даанга бүгү чүвени билип хайырлаар»[*] деп чугаа бар.

15Дээрги-Чаяакчының төлээзи дээрден Авраамны база катап кыйгырган. 16Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен: ол херекке бодуңнуң эр чаңгыс оглуңну безин хараадавааның дээш, 17[+]сеңээ ачы-буянны бажын ажыр хайырлаар мен. Сээң үре-салгалыңның саны дээрниң сылдыстары дег, далай эрииниң элезининиң саны дег хөй болзун. Сээң үре-салгалың дайзыннарыңның чер-чуртун өнчү кылдыр алыр болзун. 18[+]Мээң сөзүмнү тооп дыңнааның дээш, сээң үре-салгалың дамчыштыр чырык черде бар-ла чоннар ачы-буян алыр».

19[+] Авраам чалчаларынга чедип кээрге, олар шупту кады Беэр-Шеваже чорупканнар. Авраам Беэр-Шевага чурттап турган.


Нахорнуң ажы-төлү

20[+] Ол болуушкуннар соонда элээн үе эрткенде, ооң дуңмазы Нахорнуң кадайы Милка ашаанга оолдар божуп бергениниң дугайында Авраамга дыңнатканнар: 21дун оглу Уц, Уцтуң дуңмалары Буз, Кемуил (Арамның ачазы), 22Кесед, Хазо, Пилдаш, Идлаф база Батуил төрүттүнген болган. 23[+](А Батуилден Ревекка[†] деп кыс уруг төрүттүнген.) Авраамның дуңмазы Нахорга сес оолду Милка ынчаар божуп берген. 24Реума дээр кул-кадайы[†] Нахорга Тевахты, Гахамны, Тахашты база Мааханы божуп берген.

#### 23


Сарраның мөчээни

1Сарра[†] 127 чыл чурттаан. Ооң назыны ол хире болган-дыр. 2[+]Сарра ханаан черде Кириат-Арбага (амгы үеде Хеврон деп адаар черге) чок апаарга, Авраам[†] келгеш, Сарраның ажыын ажып, ыглап-сыктап турган. 3Чок апарган кадайын чыттырып кааш, ол хет чондан: 4«Мен өскээртен келген даштыкы кижи-даа болзумза, меңээ кадайымны ажаап каар черден айтып берип көрүңерем» – деп дилээн.

5-6Хет чон[†] Авраамга: «Дыңнап көрүңерем, дээргивис. Бистиң аравыста өндүр улуг ноян[*] силер. Бистиң эң-не дээре дээн черлеривистиң бирээзинге кадайыңарны орнукшудуп калыңар. Силерге бодувустуң орнукшудулга черивисти бээринден бистиң аравыста кым-даа ойталавас» – деп харыылаан.

7Авраам тус черниң чурттакчылары хет чонга мөгейип кааш, 8мынча дээн: «Бир эвес силер арыг[†] сеткилиңерден мээң чок апарган кадайымны орнукшударын чөпшээреп турар болзуңарза, мени дыңнап көрүңерем. Мээң адымдан Цохарның оглу Эфрондан дилеп көрүңер, 9ол бодунуң чериниң кыдыында турар Махпела деп куйну орнукшудулга чери кылдыр долу өртээнге меңээ сатсын. Ол чер силерниң араңарда мээң хууда орнукшудулга черим болгай аан».

10Эфрон хет чоннуң аразынга тургаш, хоорайның төп шөлүнде турар бүгү чон дыңнап турда, Авраамга чугаалаан: 11«Дээргим, мени дыңнаңарам. Чонум көрүп турда, ол куйну-даа, бүгү шөлдү-даа кадайыңарны орнукшудар кылдыр силерге берип тур мен».

12Авраам тус черниң чонунга мөгейип кааш, 13чыылган чон дыңнап турда, Эфронга: «Мени шын билип көрүңерем, орнукшудулга чериниң өртээ кылдыр мөңгүннү ап аар болзуңарза, калган кижимни аңаа орнукшудуп каар мен» – дээн.

14Авраамга харыы кылдыр Эфрон: 15«Дыңнап көрүңерем, дээрги! Ол черниң үнези 400 шекел[†] мөңгүн чүве болгай. Бис ийиге ол чүү боор ийик? Кадайыңарны аңаа орнукшудуп калыңар» – дээн. 16Авраам Эфронну дыңнааш, аңаа ооң чонунуң мурнунга адааны 400 шекел мөңгүннү санап берген. (Шекелдиң деңзизин тус черниң садыгжыларының үнелээриниң аайы-биле тодараткан.)

17Мамрениң дужунда Махпелада Эфроннуң шөлү, ында куй, ында ыяш-даш – ол бүгү чер, 18чыылган хет чон көрүп турда-ла, Авраамның өнчүзү апарган. 19Шак ынчалдыр Авраам бодунуң кадайы Сарраны ханаан черге, Мамрениң дужунда Махпела шөлүнде куйга орнукшудуп каан. (Амгы үеде ол черни Хеврон дээр.) 20Ындыг янзылыг Авраамга орнукшудулга чери болур шөл биле куй өнчү кылдыр хет чондан дамчып келген чүве-дир.

#### 24


Исаакка кадай болур кысты дилеп турганы

1Авраамның[†] хар-назыны улгадып, чөнүп калган, а Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа ачы-буянын үргүлчү чедирип турган. 2Аалында шупту чүвени удуртуп турган улуг кулунга Авраам мынча дээн: «Мээң дөңмээмге дээп, даңгырак бергеш, 3дээр биле черниң Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчызының ады-биле мээң оглумга кадай кылдыр бо мээң аразында чурттап чоруурум хананей чоннуң иштинден уруг ап бербезиңни аазап көр. 4Мээң чуртумче бар, оглум Исаакка[†] кадайны төрел чонум аразындан тып эккеп бер».

5Кулу Авраамдан: «Бир эвес ол уруг мээң-биле бо чуртче келиксевес болза, канчаар мен? Оглуңарны силерниң келген чериңерже дедир аппаар мен бе?» – деп айтырган.

6«Мээң оглумну ынаар аппаарындан оваарын! 7Дээрниң Бурганы Дээрги-Чаяакчы мени төрээн черимден хары черже эккелген, мээң-биле чугаалашкаш: „Бо черни сээң үре-салгалыңга бээр мен“ – деп даңгырак берген болгай. Ол Бодунуң төлээзин сенче чорудуптар, ынчан сен мээң оглумга кадай тып эккеп бээр сен. 8А бир эвес уруг сээң-биле кады чоруурундан ойталаар-даа болза, даңгырааңны күүсеткениң ол болур, чүгле мээң оглумну ынаар эгитпейн көр» – деп, Авраам харыылаан.

9Кул Авраамның дөңмээнге холун дегзип алгаш, даңгыраан берген. 10Ол бодунуң дээргизиниң тевелериниң онун, ооң хөй үнелиг эртинелерин ап алгаш, Арам-Нахараимде Нахорнуң чурттап турар хоорайынче чорупкан.[*] 11Авраамның кулу тевелерин кежээ апарганда, херээжен улус суглаар өйде, хоорай кыдыында кудук чанынга доктаадыпкаш, 12мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы, мээң дээргим Авраамның Бурганы! Авраамга энерелден хайырлап, мээң чоруум чогуур кылдыр кылып көр. 13Бо-дур, мен хоорайның уругларының суг узуп аар кудуунуң чанында тур мен. 14Мен оларның бирээзинге: „Сээң доңгаңдан суг ижип аарын чөпшээреп көр“ – дээр мен. Бир эвес ол: „Ижип алыңар. Силерниң тевелериңерни база суггарып каайн“ – деп харыылаар болза, Бодуңнуң чалчаң Исаакка кадай кылдыр шилип бергениң уруг ол болур. Мээң дээргим Авраамга энерел көргүскениңниң демдээ ол болгай аан».

15Ол мөргүлүн[†] төндүрбейн чыдырда-ла, Авраамның дуңмазы Нахор биле Милканың оглу Батуилдиң уруу Ревекка[†] эктинде доңгазын салып алган бо чедип кээп-тир. 16Ревекка дыка чараш турган, кижиге баар үези келген-даа болза, аңаа эр кижи безин дээп көрбээн чүве-дир. Кудукка келгеш, ол доңгазынга сугну долдур узуп алгаш, дедир чорупкан. 17Авраамның кулу аңаа халып чеде бергеш: «Доңгаңда сууңдан меңээ берем» – деп дилээн.

18Ревекка эктинде доңгазын дораан-на дүжүргеш: «Ижип алыңар, дээрги» – дээш, аңаа суун берген. 19Ол кижи сугну ижип аарга, Ревекка: «Мен ам силерниң тевелериңерге сугдан узуп берейн, олар база суксунун хандыр ижип алзыннар» – дээн. 20Ол доңгада суун оңгачаже кудупкаш, катап-ла суг узар дээш кудукче маңнап чорупкан. Шак ынчалдыр ол шупту тевелерни суггарып каан.

21«Дээрги-Чаяакчы мээң чоруум чогударынга дузалаан ирги бе» деп бодап, Авраамның кулу ыыт чокка Ревекканы хайгаарап көрүп турган. 22Тевелер сугну ижип аарга, ол Ревеккага чартык шекел[†] деңзилиг думчукка сугар алдын сырганы, он шекел деңзилиг ийи алдын билектээшти берген. 23Ооң соонда ол: «Чугаалап көрем, сен кымның уруу сен? Сээң ачаңның бажыңында биске хонуп аар хостуг чер тыптыр бе?» – деп айтырган.

24«Мен Нахор биле Милканың оглу Батуилдиң уруу-дур мен» – деп, Ревекка харыылаан. 25«Бисте мал чеми болгаш сиген хөй. Хонуп аар чер база тыпты бээр» – деп, ол немеп каан.

26Авраамның кулу Дээрги-Чаяакчыга мөгейип сөгүрбүшаан чугаалаан: 27«Мээң дээргим Авраамның Бурганы аңаа шынчы болуп, энерел көргүзүп чоруурун утпаан-дыр, Дээрги-Чаяакчыга алдар! Дээрги-Чаяакчы мени дорт-ла мээң дээргимниң төрелдериниң бажыңынга эккелди».

28Ревекка бажыңынче маңнап чоруткаш, авазының төрелдеринге ол бүгүнүң дугайында чугаалаан. 29-30Ревекканың акызы Лаван дуңмазының сыргазын болгаш билектээштерин көрүп кааш, келген кижи дуңмазы-биле чүнүң дугайында чугаалашканын билип кааш, ол кудук чанында тевелери-биле кады турган Авраамның кулунга халып чедип келген. 31Лаван мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчыга алгаттырган кижи, кирип моорлаңар! Чүге даштын турар силер? Мен силерге бажыңны база тевелериңерге турар черни белеткеп кагдым». 32Авраамның кулу бажыңче кире бээрге, Лаван тевелерниң чүъгүн дүжүргеш, сиген-биле чемгерип каан. А аалчыга база ооң кады чораан кижилеринге, буттарын чуп алзын дээш, суг эккеп берген. 33Авраамның кулунга чем салып бээрге, ол: «Мени чүү дээш бээр чорутканын чугаалап бербээн шаамда, чем чивес мен» – дээн.

«Чугаалаңар че» – деп, Лаван чөпшээрешкен.

34Ол чугаалап эгелээн: «Мен Авраамның кулу-дур мен. 35Дээрги-Чаяакчы мээң ээмге хөй ачы-буян хайырлап, ону улуг кижи кылып каан. Ол аңаа эр, кыс кулдарны, шээр болгаш бода малды, тевелерни, элчигеннерни, алдын-мөңгүннү берген. 36Мээң ээмниң кадайы Сарра[†] назылап кырый берген үезинде ашаанга оол божуп берген. Мээң дээргим бодунда чүү-ле барыл – дөгерезин оглунга өнчү кылдыр арттырып берген. 37Дээргим менден оглунга кадай кылдыр мээң чурттап чоруурум ханаан черден уруг тып бербес деп даңгырак ап алган. 38Ооң төрээн черинден, төрел чонундан оглунга кадай тып эккеп бээримни дилээн. 39Мен дээргимден: „А бир эвес уруг мээң-биле чорувас болза?“ – деп айтырган мен. 40Меңээ ол: „Мээң бараан болуп чоруурум Дээрги-Чаяакчы мээң төрээн чуртумдан, төрел чонумдан мээң оглумга кадай тып эккелзин дээш, сени алгап-йөрээвишаан, Бодунуң төлээзин сээң-биле кады орукче чорудуптар. 41Мээң төрел чонумга чедер болзуңза, ынчан даңгырааңны күүсеткениң ол болур. Бир эвес олар сеңээ уругну бербес-даа болза, даңгырааңны күүсеткениң ол болур“ – дээн чүве.

42Бөгүн мен суглаар кудукка келгеш, мынча дидим: „Дээрги-Чаяакчы, мээң дээргим Авраамның Бурганы! Сен мээң чоруум чогузун деп бодаан болзуңза! 43Көр даан, мен кудук чанында тур мен. Кажан моон кандыг-бир уруг суг узуп кээрге, аңаа: ‘Доңгаңда сууңдан меңээ берем’ – дээр мен. 44Бир эвес ол: ‘Ижип алыңар. Силерниң тевелериңерге база сугдан узуп берейн’ – дээр болза, Дээрги-Чаяакчының мээң ээмниң оглунга шилип берген кызы ол болур“. 45Ол дугайында бодап безин четтикпээнимде, эктинде доңгазын салып алган Ревекка кудуктан суглап чедип келген. Мен оон суг ижип аарын дилээримге, 46ол дораан-на доңгазын бергеш, мынча дээн: „Ижип алыңар. Тевелериңерни база суггарып каайн“. Мен сугну ижип аарымга, тевелерге база сугну эккеп берди. 47Мен: „Кымның уруу сен?“ – деп айтырдым. „Нахор биле Милканың оглу Батуилдиң уруу-дур мен“ – деп, ол харыылады. Ынчан мен аңаа думчукка азар сырганы база билектээштерни бердим. 48А мен бодум Дээрги-Чаяакчыга мөгейип сөгүрдүм – Ол мени ээмниң оглунга төрел чонундан кадай тып бээри-биле дорт-ла маңаа чедирип келгени дээш, Авраамның Бурганын алгап-йөрээдим. 49Ам силер меңээ чугаалап көрүңерем, мээң дээргимге бүзүрел, энерел көргүзүп шыдаар силер бе? Мен ам чүнү кылыр ужурлуг мен, чугаалап көрүңерем».

50Лаван биле Батуил мынча деп харыылааннар: «Бо бүгү Дээрги-Чаяакчыдан болуп турар-дыр. Бис силерниң сөзүңерге удур чүнү-даа чугаалап шыдавас-тыр бис. 51Ревекка силерниң мурнуңарда бо-дур, ону алгаш чоруптуңар. Дээрги-Чаяакчының күзели-биле силерниң дээргиңерниң оглу ону кадай кылып алгай аан». 52Ону дыңнааш, Авраамның кулу Дээрги-Чаяакчының мурнунга база катап черге чедир мөгейген. 53Ооң соонда ол Ревеккага каас идик-хепти, алдын, мөңгүн каасталгаларны берген, ооң акызынга болгаш авазынга үнелиг белектерни берген. 54Оон Авраамның кулу болгаш кады келген улузу аштанып-чемненгеш, удуп чыдып алганнар. Эртен эрте тургаш, Авраамның кулу: «Ээмче ээп чанарын меңээ чөпшээреп көрүңер» – дээн.

55Ревекканың акызы биле авазы: «Бистиң чанывыска Ревекка ам-даа он хонук чурттазын, ооң соонда чоруптар силер» – деп харыылааннар.

56Авраамның кулу: «Дээрги-Чаяакчы мээң чоруумну чогутчуп берген соонда, мени саадатпайн көрүңер, ээмче ээп чанарын меңээ чөпшээреп көрүңер» – дээн.

57Демгилери: «Ревекканы кыйгырыптаалы, ол боду шиитпирлээй аан» – дээннер. 58Олар Ревекканы кыйгырыпкаш: «Бо кижи-биле чоруур сен бе?» – деп айтырганнар.

Ол: «Чоруур мен» – деп харыылаан.

59Дуңмазы Ревекканы ооң азыракчызы-биле, Авраамның кулун кады чораан кижилери-биле үдеп тура, 60төрелдери мындыг сөстер-биле ону алгап-йөрээп турганнар: «Сээң үре-салгалың дүк-түмен санныг болзун, күжүр дуңмавыс! Сээң ажы-төлүң дайзыннарның чер-чуртун өнчү кылдыр алыр болзун!» 61Ревекка болгаш ооң кыс чалчалары тевелерин мунгулапкаш, Авраамның кулун эдерип чорупканнар. Шак ынчалдыр Авраамның кулу Ревекканы эдертип алган.

62Исаак Беэр-Лахай-Роиден чедип келгеш, ол өйде Негевке[†] чурттап турган чүве-дир. 63Кежээ дүжүп келгенде, Исаак ховуже агаарлап үнүп келгеш, чоокшулап кел чоруур тевелерни көрүп каан. 64Ревекка Исаакты көрүп кааш, теведен дүже халып келген. 65Ол Авраамның кулундан: «Ховулап биске уткуштур кел чыдар чүү кижил ол?» – деп айтырган.

«Ол дээрге мээң дээргим-дир» – деп, кул харыылаан. Ынчан Ревекка пөстен думаалай кылгаш, кедип алган. 66Кул Исаакка чүнү кылганын шуптузун чугаалап бээрге, 67Исаак Ревекканы авазы Сарраның майгынынче киирип аппарган. Ынчалдыр Ревекка ооң кадайы апарган. Исаак Ревеккага ынакшый берген, ооң соонда чок апарган авазы дээш кажыыдалы оожургаан.

#### 25


Авраамның амыдыралының төнчүзү

1Авраам[†] катап база кадайланып алган. Ооң Хеттура деп чаа кадайы аңаа 2Зимран, Иокшан, Медан, Мадиан, Ишбах болгаш Шуах деп оолдарны божуп берген. 3Иокшандан Шева биле Дедан төрүттүнген. Деданның үре-салгалы ашшур, летуш база леюм аймактар чүве-дир. 4[+]Мадианның оолдары: Эфа[†], Эфер, Энох, Авида база Элдага. Олар шупту Хеттураның үре-салгалы чүве-дир.

5Авраам бодунуң шупту өнчү-хөреңгизин Исаакка[†] берипкен. 6А кул-кадайларындан[†] төрүттүнген оолдарынга Авраам белек-селекти бергеш, боду дириг тургаш-ла, оларны чөөн чүкче – чөөн талакы черлерже Исаактан аңгылап чорудупкан.

7Авраам 175 чыл чурттаан. Ооң назыны ол хире болган. 8Амыдыралды мага хандыр чурттап алгаш, кыраан назынында ол өлүп калган, өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган. 9Оолдары Исаак биле Измаил ону Мамрениң чанында Цохарның оглу хет Эфроннуң шөлүнде турар Махпела куюнга орнукшудуп кааннар. 10[+]Авраамны хет чондан садып алган шөлге, ооң кадайы Сарраның[†] чанынга ажаап кааннар. 11Авраамның мөчээниниң соонда, Бурган[†] Исаакка ачы-буян хайырлаан. Ол өйде Исаак Беэр-Лахай-Рои чанынга чурттап турган.


Измаилдиң үре-салгалы

12Авраамның оглу Измаилдиң болгаш ооң үре-салгалының дугайында чугаа бо-дур.

Сарраның египет кулу Агар[†] Авраамга Измаилди божуп берген.

13А Измаилдиң оолдарының улуундан бичезинге чедир аттары: дун оглу Навайот, Кедар, Адбеел, Мивсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15[+]Хадад, Тема, Иетур, Нафиш болгаш Кедма. 16[+]Измаилдиң он ийи оглунуң аттары-биле суурлар, черлер адаттынган – олар он ийи аймактың он ийи баштыңы болганнар. 17Измаил 137 чыл чурттааш, өлүп калган, өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган. 18[+]Ооң үре-салгалы ха-дуңма[†] аймактарынга удурланып, Хавиладан Сурга чедир, Египеттен[†] Ассирияже[†] углай девискээрге чурттап чорааннар.


Исав биле Иаков ийистерниң төрүттүнгени

19Авраамның оглу Исаактың болгаш ооң үре-салгалының дугайында чугаа бо-дур.

Авраамдан Исаак деп оол төрүттүнген. 20Паддан-Арам[*] чурттуг арамей Батуилдиң уруу Ревекканы[†] кадай кылып алганда, Исаак дөртен харлыг турган. Ревекка арамей Лаванның дуңмазы турган чүве-дир. 21Кадайы дээш Исаак Дээрги-Чаяакчыга мөргээн, чүге дээрге ол саатталбайн турган чүве-дир. Дээрги-Чаяакчы[†] ооң дилээн дыңнап каан, ынчангаш кадайы Ревекка иштели берген. 22Ооң хырнының иштинде оолдары бот-боттарын тепкилежип эгелээрге, Ревекка: «Бир эвес олар ынчаар болза, мен канчаар мен ам?» деп бодааш, Дээрги-Чаяакчыдан айтырар дээш чорупкан. 23[+]Дээрги-Чаяакчы аңаа мынча деп харыылаан: «Сээң хырныңда ийи төрел бөлүктүң төлээлери бар-дыр. Олардан ийи аңгы чон бодарап тыптыр-дыр. Бирээзи өскезинден артык күштүг болур, улуу бичезинге чагыртыр-дыр».

24Ревекканың божуур үези чедип кээрге, ийистер төрүттүнген. 25Баштайгызы бүгү боду алгы дег кызыл-сарыг дүктүг болган. Ону Исав[†] деп адап кааннар. 26Ооң соонда Исавтың ээжээнден холу-биле туттунуп алган оол үнүп келген, ону Иаков[†][*] деп адап кааннар. Оолдары төрүттүнүп турда, Исаак алдан харлыг турган.


Исавтың бодунуң улуу болур эргезин садыпканы

27Исаактың оолдары өзүп келген. Исав хову кезиир аңчы болган, а Иаков өгден үнмес оожум кижи болган. 28Исаак оглу Исавка ынак турган, чүге дээрге ооң эккелгени аң эъдин чииринге ол ынак. А Ревекка Иаковка ынак болган.

29Иаков быдаа хайындырып алган турда, Исав ховудан пат турупкан чедип келген. 30Исав Иаковка мынча дээн: «Меңээ бо хайындырып алган кызыл чүвеңни берем, ижиптейн. Мен туруптум». (Ынчангаш ону Эдом[†][*] деп шолалап каан.)

31[+]Иаков: «Мурнай төрүттүнгеш, улуу болган эргеңни ам дораан меңээ садывыт» – дээн.

32Исав: «Улуу болурга, меңээ ооң херээ чүү боор? Мен аштааш, өлүр деп бардым, ол эргем меңээ дуза кадар бе ынчаш?» – деп харыылаан.

33«Баштай меңээ даңгырагла» – деп, Иаков негээн. Исав даңгыраан бергеш, улуу болур эргезин Иаковка садыпкан. 34[+]Иаков Исавка хлеб база чочак-тараадан хайындырган быдаазын берген. Исав ижип-чип алгаш, туруп чорупкан. Ынчалдыр ол улуу болур эргезин херекке албайн барган.

#### 26


Исаактың кадайының дугайында мегелээни

1[+][+]Ол чуртка, биеэде Авраамның[†] үелеринде дег, аш-чут эгелээн, ынчангаш Исаак[†] Герарда филистим хаан Авимелехче чоруй барган. 2Дээрги-Чаяакчы[†] Исаакка көстүп келгеш, мынча дээн: «Египетче[†] барба. Мээң айтып бээр черимге чурттаар сен. 3[+][+]Амдыызында бо черге чурттап чор. Мен сеңээ ачы-буян хайырлап, сээң-биле кады чоруур мен. Сээң ачаң Авраамга берген даңгыраамны күүседир мен: бо черлерниң шуптузун сеңээ болгаш сээң үре-салгалыңга бээр мен. 4[+][+]Сээң үре-салгалыңны дээрниң сылдыстары дег көвүдедир мен. Оларга бо черлерниң шуптузун бээр мен. Сээң үре-салгалың дамчыштыр чер кырында бүгү чоннар ачы-буян алыр. 5Чүге дээрге Авраам Мени дыңнап, Мээң сагызын деп дужааган бүгү-ле айтыышкыннарым, дүрүмнерим болгаш хоойлуларымны[†] сагып, күүседип чораан».

6Исаак Герарга турумчуп чурттай берген. 7[+]Тус черниң чурттакчылары оон Ревекканың[†] дугайында айтырарга, Исаак: «Дуңмам-дыр» – дээр турган. Ревекка чараш боорга, улус мени кадайым дээш өлүрүп кааптар ирги бе деп сезингеш, «кадайым-дыр» дээринден ол корткан. 8Элээн үе эрткенде, филистим хаан Авимелех соңгадан Исаактың бодунуң кадайы Ревекканы чассыдып турарын көрүп каан. 9Авимелех Исаакты кыйгырыпкаш: «Бо дээрге сээң кадайың ышкажыл! Чүге „дуңмам-дыр“ деп мегелеп турган сен?» – деп айтырган.

Исаак: «Кадайым дээш улус мени өлүрүп кааптарындан коргуп турдум» – дээн.

10Авимелех аңаа: «Чүнү кылып кааның ол? Бистиң аравыстан кым-бир кижи сээң кадайың-биле удупкан болза, чүү болгу дег-дир? Бисти бурууга онаар часкан-дыр сен!» – дээн. 11Ынчангаш Авимелех бүгү чонунга: «Бо кижиге азы ооң кадайынга дегген кижи – өлүр» – деп чарлап каан.


Филистимнерниң Исаак-биле маргышканы

12Исаак ол черге тараа тарып алгаш, ол чылын дүжүттү чашканындан чүс дакпыр хөйнү алган.[*] Дээрги-Чаяакчы аңаа ынчалдыр ачы-буян хайырлаан. 13Исаак байып-ла, байып-ла олурган. Ынчалдыр ол дыка бай кижи апарган. 14Ооң кулдары, шээр болгаш бода малы бажын ажа бээрге, филистимнер аңаа адааргаар апарганнар. 15[+]Исаактың ачазы Авраамның үезинде-ле ооң кулдарының казып кааны кудуктарже олар долдур довурак уруп, дуглап каапканнар. 16Ынчан Авимелех Исаакка: «Моон чорувут. Чүге дээрге сен бистен артык бай-шыырак апарган-дыр сен» – дээн.

17Исаак оон көжүп чоруткаш, Герар шынаазынга[†] турлагжып чурттай берген. 18Ачазы Авраамның үезинде казып каан, ооң соонда филистимнерниң довурак долдур уруп, дуглап каапканы кудуктарны Исаак катап казып алгаш, ачазының адап турган аттары-биле оларны адагылап каан. 19Бир катап Исаактың кулдары шынаага кудук казып тургаш, агым суг тып алганнар. 20Герар чурттуг кадарчылар Исаактың кадарчылары-биле маргыжып, «Бо бистиң суувус-тур» дижи бергеннер. Ынчан ол кудукту Эсек деп адап каан. Чүге дээрге орта маргыш үнген чүве-дир[*]. 21Өске кудук казып аарга, ол дээш база маргылдаа үнген. Ол кудукту Ситна деп адап каан[*]. 22Исаак оон-даа ырадыр чоруткаш, база бир кудук казып алган. Аңаа хамаарыштыр ам-на маргылдаа үнмээн. Исаак: «Дээрги-Чаяакчы бисти өзүп-көвүдезин дээш, биске хостуг-шөлээн черни берген-дир» – дээш, ол кудукту Реховот деп адап каан[*].


Исаактың Авимелех хаан-биле дугуржулга кылганы

23Исаак оон Беэр-Шеваже чоруй барган. 24Ол-ла дүне аңаа Дээрги-Чаяакчы көстүп келгеш: «Мен сээң ачаң Авраамның Бурганы-дыр мен. Сен кортпа, Мен сээң-биле мен. Мээң чалчам Авраам дээш сээң үре-салгалыңны көвүдедип, сеңээ ачы-буян хайырлаар мен» – дээн. 25Исаак аңаа өргүл салыр бедигээш[†] тудуп кылгаш, Дээрги-Чаяакчының адын мактап кыйгырган. Исаак майгынын ол черге тип алган, а ооң кулдары орта кудук казып кааннар.

26Ол үеде Исаакка Герардан Авимелех бодунуң чөвүлекчизи Ахузат болгаш шериг баштыңы Фихол-биле кады чедип келген. 27Исаак оларга: «Силер чүге меңээ чедип келдиңер? Мени көөр хөңнүңер чок апаргаш, үндүр ойладыптыңар чоп?» – дээн.

28[+] Олар мынча деп харыы бергеннер: «Бис Дээрги-Чаяакчы сээң-биле кады дээрзин тода көрүп кагдывыс, ынчангаш сээң-биле аравыста даңгырак беришкеш, дугуржулга кылып, эвилелдежип аар-дыр деп шиитпирледивис. 29[+]Бистиң сеңээ дегбейн, эки чүве күзеп, тайбың салып чорудупканывыс дег, сен база биске багай чүве кылбазыңны даңгырагла. Дээрги-Чаяакчыга йөрээттирген кижи болгай сен!»

30Исаак хүндүлеп дой кылырга, олар аштанып-чемненгеннер. 31Эртенинде олар удур-дедир даңгыраглашканнар. Исаак аалчылары-биле байырлажып алган, олар амыр-тайбың дедир чана бергеннер. 32Ол-ла хүн Исаактың кудук казып турган кулдары келгеш: «Суг тып алдывыс» – дээннер. 33Исаак ол кудукту Шива деп адап каан. Ынчангаш бо хүннерге чедир ол хоорайны Беэр-Шева деп адаар апарган[*].


Исавтың кадайлары

34[+]Исав[†] дөртен харлыг тургаш, Беэриниң уруу Иегудитти база Элоннуң уруу Васематты бодунга кадай кылдыр ап алган. Ол ийи херээжен хет чондан укталган. 35Олар Исаак биле Ревеккага аартык, берге апарганнар.

#### 27


Иаковтуң ачазының алгап-йөрээшкинин алганы

1Исаак[†] кырып калгаш, карактары көрбестей бергенде, улуг оглу Исавты:[†] «Оглум!» – деп кыйгырган.

Оозу: «Дыңнап тур мен» – дээн.

2Исаак: «Мен ам кырып калдым, кайы хире үр чурттаарымны безин билбес-тир мен. 3[+]Ча, согунуң алгаш, меңээ ховудан аңнап эккелем. 4Ынак чемимни амданныг кылдыр белеткеп эккелгеш, мени чемгерип каг. Ынчан өлбейн чыткаш, сени алгап-йөрээп каар мен» – дээн. 5Исав ховуже аңнап чоруй барып-тыр.

Оглу Исавка чугаалаан Исаактың сөстерин Ревекка[†] дыңнаан чүве-дир. 6Ревекка оглу Иаковка[†] мынча дээн: «Мен ачаңның акың Исавка чугаалаан чугаазын дыңнадым: 7„Аңнап эккелгеш, меңээ амданныг чемден кылып бер. Мен ону чип алгаш, өлүрүмнүң мурнунда Дээрги-Чаяакчының мурнунга сени алгап-йөрээп каайн“ – диди. 8Ам, оглум, мени таптыг дыңна, дужаалымны күүсет! 9Одарда малче баргаш, оон ийи семис-чаагай анайдан эккел. Мен оон ачаңның ынак чеминден белеткеп берейн. 10[+] Сен ачаңга ону эккеп бээриңге, ол чемненип алгаш, өлүрүнүң мурнунда сени алгап-йөрээр».

11[+] Иаков авазы Ревеккага мынча дээн: «Мээң акым Исав дүктүг кижи-дир, а мен тас кижи-дир мен. 12Бир эвес ачам мени суйбапкаш, билип каар болза? Ынчан ачам оглум мени шоодуп, куду көрүп тур деп бодай берзе канчаар? Мен алгап-йөрээшкин эвес, каргаашкын хүлээп аар апаар мен».

13Авазы аңаа: «Сенче салган каргыш меңээ четкей аан, оглум. Чүгле мени таптыг дыңна. Барып, мээң айыткан чүвелеримни эккел» – дээн.

14Иаков чоруткаш, анайларны авазынга эккеп бээрге, Ревекка Исаактың ынак чемин амданныг кылдыр белеткеп берген. 15Ооң соонда Ревекка улуг оглу Исавтың майгында бар турган эң-не эки хептерин бичии оглу Иаковка кедирип алгаш, 16Иаковтуң холдарын болгаш тас мойнун анай кештери-биле ораап кааш, 17белеткеп алганы чемин болгаш хлебти оглунга тутсуп берген.

18Иаков ачазынга чеде бергеш: «Ачай!» – деп кыйгырган.

Оозу: «Оог! Кым сен, оглум?» – дээн.

19Иаков ачазынга мынча дээн: «Мен улуг оглуңар Исав-тыр мен. Силерниң чугаалааныңар ёзугаар хамык чүвени кылдым, ачай. Ковайып олуруп алгаш, мээң эккелгеним аң эъдин чип, мени алгап-йөрээп каап көрүңерем».

20Исаак оглундан: «Канчап ындыг дүрген аң адып алдың, оглум?» – деп айтырган.

Оглу: «Чүге дээрге силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчы[†] ону менче чорудупканы ол-дур» – дээн.

21Исаак Иаковка мынча дээн: «Менче чоокшулап чедип келем, оглум. Мен суйбап көрейн, ылап-ла мээң оглум Исав сен бе азы чок бе?» 22Иаков ачазынга чеде бээрге, ол ону суйбап көргеш: «Үнү, үнү Иаковтуу, а холдары, холдары Исавтыы» – дээн. 23Ачазы Иаковту танываан, чүге дээрге ооң холдары акызы Исавтыы-биле дөмей дүктүг болган. Ынчангаш ачазы ону алгап-йөрээп каан. 24«Сен ылап-ла мээң оглум Исав сен бе?» – деп, Исаак катап айтырган.

Иаков: «Ийе, мен-дир мен» – деп харыылаан.

25Исаак: «Чемиңни бээр эккел, оглум. Сээң аңың эъдин чип алгаш, алгап-йөрээп каайн» – дээн. Иаков чемни эккеп бээрге, Исаак ону чип алган. Арага эккеп бээрге, ону база ишкен. 26Исаак оглунга: «Бээр чедип келгеш, мени ошкап каг, оглум» – дээн. 27Ол ачазын ошкап каан. Исаак оглунуң хевиниң чыдын билип кааш, ону алгап-йөрээп мынча дээн:

«Бо-дур, мээң оглумнуң чыды –
Дээрги-Чаяакчының алгап кааны
ховуларның чыды.
28[+]Дээрден дүшкен чаъс-шалың-биле,
черниң дүжүдү-биле,
элбек тараа, арага-дары-биле
Бурган[†] сени шаңнаар болзун!
29Чоннар сеңээ чагыртыр болзун,
аймактар сеңээ мөгеер болзун!
Төрел ха-дуңмаңның[†] чагырыкчызы
болур сен:
аваңның салгалы
сеңээ мөгейзин!
Сеңээ каргыш салган кижи –
каргаттырар,
Сени йөрээген кижи –
алгаттырар болзун!»


Исавтың дуңмазының мегезин билип кааны

30Ачазы Иаковту алгап-йөрээп доозуптарга, Иаков үнүп чоруптары билек, Исав аңнаашкындан ээп келген. 31Исав база амданныг чемин белеткээш, ачазынга эккелгеш: «Ковайып тургаш, оглуңар мээң эккелгеним аң эъдин чигеш, мени алгап-йөрээп каап көрүңер, ачай» – дээн.

32Ачазы Исаак оон: «Кым сен?» – деп айтырган.

Ол: «Мен-дир мен, дун оглуңар Исав» – деп харыылаан.

33Исаак элдепсинип-кайгаанындан сириңейнип чугаалаан: «А сээң кээриңниң мурнунда кым меңээ аң эъди эккеп бергени ол? Ону дөгерезин чигеш, кымны алгап-йөрээп кааным ол? Ол кижи ам алгаттырган кижи болган-дыр».

34Ачазының ол сөстерин дыңнааш, Исав ыыткыр болгаш муңгаранчыг кылдыр алгырыпкаш, ачазындан: «Мени база алгап-йөрээп каап көрүңер, ачай!» – деп дилей берген.

35«Ол сээң дуңмаң кээп чораан-дыр, кажар оп-биле сээң алыр турган йөрээшкиниңни алгаш барган-дыр» – деп, ачазы чугаалаан.

36[+]Исав мынча дээн: «Ону Иаков деп адааны анаа эвес-тир! Мени ол ам ийи дугаар ажып тур[*]. Баштай мээң улуу боор эргемни алгаш барды, ам – мээң алгап-йөрээттириишкинимни аппарганы ол-дур».

37Исаак Исавка: «Бо-дур, Иаковту мен сээң чагырыкчың кылып кагдым. Шупту төрел ха-дуңмаларын аңаа чагыртып чурттаар кылдыр чугаалаптым. Тарааны, арага-дарыны аңаа элбээ-биле хайырлаптым. Сен дээш чүнү кылып шыдаар мен ам, оглум?» – деп харыылаан.

38[+] Исав ачазындан: «Таанда-ла, силерде чүгле чаңгыс алгап-йөрээшкин бар чүве бе кай, ачай? Мени база алгап-йөрээп каап көрүңер!» – деп дилээш, мөөредир ыглай берген.

39Ачазы Исаак аңаа мынча дээн:

«Сээң аал-ораның чери дүжүткүр эвес,
дээрниң чаъс-шалыңы
ховар дүжер черге турар.
40[+][+]Сен хылыш-селемең-биле
чүнү тывар сен,
ооң-биле амыдыраар сен
база дуңмаңга чагыртып
чурттаар сен.
Ынчалза-даа үези кээрге,
сен удурланып үнгеш,
ооң кулданыын мойнуңдан адырып
октаптар сен».


Ада-иезиниң Иаковту өске черже чорудупканы

41Ынчалдыр Исав ачазындан алыр турганы алгап-йөрээшкин ужун Иаковту бодап кээрге-ле, сеткили карарар апарган. «Ачам өске оранче чоруй баарга, дуңмам Иаковту өлүрүп каар мен» деп, Исав бодап алган. 42Улуг оглу Исавтың бодалдарын Ревекка билип кааш, бодунуң бичии оглу Иаковту кыйгырып, келдиртип алгаш, мынча дээн: «Акың Исав сени өлүрер мен деп кыжанып турар-дыр. 43[+]Оглум, ам мээң чугаамны дыңна. Дораан мээң Харранда чурттап турар акым Лаван сугже дезип чорувут. 44Акыңның кылыы чазылгыже, аңаа кезек када чурттап турар сен. 45Кажан акыңның кылыы часты бээрге, ол сээң аңаа удур кылган бурууңну уттуптар. Ынчан мен сенче сөгледипкеш, сени оон ап аар мен. Оон башка силерниң ийилдириңерни деңге чидириптер чыгыы кижи-дир мен».

46[+]Ревекка оон: «Бо ийи хет келин ужун меңээ амыдыраары дыка берге-дир. Бир эвес Иаков база болар дег тус черниң уруун кадайланып аар болза, мээң чурттаан-даа ажыым чок-тур» – деп Исаакка чугаалаан.

#### 28

1Исаак[†] Иаковту[†] келдирип алгаш, ону алгап-йөрээп кааш, мону чагаан: «Хананей чондан кадай албас сен. 2[+]Паддан-Арамче чорувут. Аваңның ачазы Батуилдиң аал-оранынга баргаш, даайың Лаванның уругларының аразындан кадайдан тып ал. 3Күчүлүг Бурган[†] сеңээ ачы-буян хайырлап, сээң үре-салгалыңның санын хөй кылып каар, сенден хөй-хөй чоннар тыптып тараар. 4[+]Сеңээ болгаш сээң үре-салгалыңга Авраамга[†] бергени дег ачы-буянны Ол дамчыдып берзин. Ынчан сен даштыкы кижи бооп чурттап турган чериңни, Бурганның Авраамга берген черин, өнчү кылдыр алыр сен». 5Исаак Иаковту салып чорудуптарга, ол Паддан-Арам чурттуг арамей Батуилдиң оглу, Иаков биле Исавтың[†] авазы Ревекканың[†] акызы Лаванче чорупкан.


Исавтың Измаилдиң уруун кадай кылдыр ап алганы

6Исаак Иаковту алгап-йөрээгеш, хананей чоннуң уругларындан кадай албазын чагааш, кадай тып алзын дээш, Паддан-Арамче чорудупканын Исав билип каан. 7Иаков бодунуң ада-иезиниң сөзүн дыңнааш, Паддан-Арамче чорупканын база билген. 8Хананей чоннуң уругларын кадайланып алганы ачазынга таарышпас-тыр деп чүвени Исав база билип каан. 9[+]Ынчангаш өске кадайларынга немештир Исав Измаил сугга баргаш, Авраамның оглу Измаилдиң уруу, Навайоттуң дуңмазы Махалатты база кадай кылдыр ап алган.


Иаковтуң дүжү

10Иаков Беэр-Шевадан Харранче чорупкан. 11Ол бир-ле черге чедип келгенде, караңгылап каарга, аңаа хонар апарган. Ында даштарның бирээзин алгаш, сыртангаш, чыдып алган. 12Дүжүнде ол чер биле дээрни тудуштуруп турар чада көрген. Бурганның төлээлери ол чадалап үнүп, дүжүп турар бооп-тур[*]. 13[+]Ол чадада Дээрги-Чаяакчы[†] туруп алган чугаалап турган: «Мен Дээрги-Чаяакчы, сээң өгбең Авраамның база ачаң Исаактың Бурганы-дыр мен. Сээң чыдар чериңни Мен сеңээ болгаш сээң үре-салгалыңга өнчү кылдыр берип тур мен. 14[+]Сээң үре-салгалың черниң элезин-довураа дег хөй болур, олар чөөн чүктен барыын чүкке чедир, соңгу чүктен мурнуу чүкке чедир нептереп чурттаарлар; чер кырында бүгү аймактар сени дамчыштыр болгаш сээң үре-салгалың дамчыштыр ачы-буян алырлар. 15Каяа-даа чорзуңза, Мен сээң-биле кады мен. Сени Мен камгалаар мен – бо чуртче сени дедир эгидиптер мен. Сени Мен кагбас мен: аазаан чүвемни шуптузун күүседир мен».

16Иаков уйгузундан оттуп келгеш: «Дээрги-Чаяакчы ылап-ла бо черде бар-дыр, а мен ону билбейн чораан-дыр мен!» – дээн. 17Ооң соонда ол коргуп: «Бо черниң коргунчуун аа! Бо дээрге дээрлерже эжик, Бурганның бажыңы-дыр!» – деп чугаалаан.

18[+]Иаков эртен эрте тургаш, сыртанып хонган дажын тураскаал кылдыр тургускаш, ону ыдыктап, кырынче олива үзү[†] кудуп каан[*]. 19[+]Ол черни Вефил деп адап каан[*], а хоорайның эрги ады Луз чүве-дир. 20[+]Ынчан Иаков мындыг даңгыракты берген: «Бир эвес Бурган мээң-биле кады болза, каяа-даа чорумда, мени камгалап, аъш-чем база хеп хайырлап чоруур болза, 21база мен адамның аалынче тайбың ээп кээр болзумза, ынчан Дээрги-Чаяакчы мээң база Бурганым болур. 22[+]Тураскаал кылдыр салып каан мээң бо дажым Бурганның ыдыктыг чери[†] болур. Меңээ хайырлааның өнчүнүң онгу кезээн Сеңээ берип өргүүр мен, Бурган».

#### 29


Иаковтуң Рахил-биле ужуражылгазы

1Иаков[†] оруун уламчылап чорупкан. Ханаандан[†] чөөн чүк талазында бир чуртка чеде бергеш, 2[+] ол ховуда мал суггарар кудук көрүп каан, а ооң чоогунда үш кодан шээр мал чыткан. Ол кудуктуң аксында улуг даш бар болган. 3Кажан шупту кодан чыглып кээрге, кадарчылар ол дашты чайладыр идипкеш, малын суггарып аар турганнар. Малын суггарып алгаш, дажы-биле катап-ла кудукту дуй салып каар турганнар.

4Иаков олардан: «Ха-дуңма! Кайыын келдиңер?» – деп айтырган.

Олары: «Бис Харрандан бис» – деп харыылааннар.

5«Нахорнуң оглунуң оглу Лаванны билир силер бе?» – деп олардан айтырган.

«Билир бис» – деп, демгилери харыылааннар.

6«Ол эки тур бе?» – деп айтырган.

Кадарчылар: «Эки-ле. А ооң уруу Рахил[†] мал кадарып бо кел чор» – деп чугаалааннар.

7Иаков кадарчыларга: «Кежээге чедир элек-тир, мал бөлер хире эвес. Малыңар суггарып алгаш, одарже үндүрүңер че» – дээн.

8Кадарчылар: «Шупту кодан мал бөлдүнмээн шаанда, шыдавас бис. Кудуктуң кырында дашты чайладыр идиптерге, бис малывыс суггарып аар бис» – деп харыылааннар.

9Улус чугаалажып турар аразында, Рахил ачазының кодан малын сүрүп алган чедип келген. Ол кадарчы кыс турган. 10Иаков бодунуң даайы Лаванның уруу Рахилди база ооң ачазының малын көрүп кааш, кудукка келгеш, дашты чайладыр идипкеш, малды суггаржып берген. 11Ооң соонда Иаков Рахилди ошкап кааш, ыыткыр ыглапкаш, 12аңаа: «Сээң ачаңның төрели болур мен, Ревекканың[†] оглу-дур мен» – дээн. А Рахил маңнап чоруткаш, ол бүгүнү ачазынга барып чугаалапкан.

13Лаван бодунуң чээни Иаковтуң дугайында дыңнааш, аңаа уткуштур үне халып келгеш, ону куспактааш, ошкап-чыттап, бажыңынче киире берген. Иаков чүү болганын шуптузун чугаалап берген. 14Лаван аңаа: «Сен, шынап-ла, мээң хан[†] төрелим кижи-дир сен» – дээн.


Иаковтуң Лаванның уругларын кадай кылдыр ап алганы

Иаков ооң бажыңынга бир ай чурттаарга, 15Лаван чээнинден мынча деп айтырган: «Мээң төрелим-дир сен, меңээ анаа-ла халас ажылдап бээр кижи сен бе? Чугаалап көрем, канчаар төлеп бээйн?»

16Лаван ийи кыстыг турган: улуун Лия дээр, а бичезиниң ады Рахил. 17Лияның караа четпес турган[*], а Рахилдиң арын-шырайы-даа, дурт-сыны-даа дыка чараш турган. 18Иаков Рахилге ынакшый бергеш, Лаванга: «Сээң бичии урууң Рахил дээш, сеңээ мен чеди чыл ажылдап бээр мен» – дээн.

19Лаван: «Кым-бир өске кижиге бээриниң орнунга, ону сеңээ бергени дээре. Бистиинге артып кал» – дээн. 20Рахил дээш, Иаков чеди чыл аңаа ажылдаан. Ол үе аңаа каш хонук эрткени-биле дөмей болган, чүге дээрге ол Рахилге ынак турган.

21Иаков Лаванга: «Айыткан үем чедип келди. Кадайым кайыл, ону мен ам алыйн» – дээн. 22Лаван чонун чыггаш, дой кылган. 23Кежээ апарганда, Лаван аңаа уруу Лияны аппарып бээрге, Иаков ооң-биле удаан. 24(Лаван Лияга чалча кылдыр бодунуң кулу Зелфаны берген.) 25Даң адып келгенде, Иаков көөрге, Лия-биле чыдар болган! Лаванга ол: «Мээң-биле чүнү канчап кааның ол? Мен Рахил дээш сеңээ ажылдап турган кижи эвес мен бе? Мени чүге мегелээриң ол?» – дээн.

26Лаван: «Бистиң черниң чаңчылы-биле уругларның улуун мурнай бичези ашакка барып болбас. 27[+]Бо куданың чеди хонуу эртерге, сеңээ бичезин база бээр бис. Рахил дээш, сен меңээ ам база чеди чыл ажылдаар апаар сен» – деп харыылаан.

28Иаков чөпшээрешкен. Куданың чеди хонуу эрте бээрге, Лаван аңаа кадай кылдыр бичии уруу Рахилди база берипкен. 29(А Рахилге чалча кылдыр бодунуң кулу Валланы берген.) 30[+]Иаков Рахил-биле база удаан. Ол аңаа Лиядан артык ынак болгаш, Лаванга ол дээш, база чеди чыл иштинде ажылдаан.


Лия биле Рахилдиң адааннажылгазы

31[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Лияга ашаа ынак эвес деп чүвени көрүп каан, ынчангаш ону ажы-төлдүг болур кылып каан. А Рахил ажы-төлденир салым чок болган. 32Лия иштели бергеш, оол божуп алган. Оглун ол Рувим[*] деп адап алган. Лия: «Дээрги-Чаяакчы мээң муңгаралымны көрүп каан-дыр. Ам-на ашаам меңээ ынак апаар боор» деп бодаан. 33Ол база катап иштели бергеш, оол божуп алган. «Дээрги-Чаяакчы ашаам меңээ ынак эвес деп дыңнап кааш, бо оглумну база берди» – деп чугаалааш, Лия оглун Симеон* деп адап алган. 34Ол оон база катап иштели бергеш, оол божуп алгаш: «Ашаам ам-на мээң сеткилимге каттыжар боор, чүге дээрге мен аңаа үш оолду төрүп бердим ышкажыл» – деп чугаалаан. Ынчангаш Лия оглун Левий* деп адап алган. 35Ооң соонда Лия база катап иштели бергеш, ам база оол божуп алгаш: «Мен ам Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдып алгаар мен!» – деп чугаалаан. Ол оглун Иуда*[†] деп адап алган. Ооң соонда ол божуурун соксаткан.

#### 30

1А Рахил[†] Иаковка[†] уруг божуп берип шыдавас болганын билип кааш, угбазынга дыка адааргап турган. Рахил Иаковка: «Меңээ ажы-төлден бер! А бир эвес хоржок болза, мен өлүп каайн» – дээн.

2Иаков ажына бергеш: «Сеңээ ажы-төл бербейн турар Бурган[†] мен-дир мен бе?» – дээн.

3[+]Рахил: «Мээң чалчам Валла бар-дыр. Ооң-биле удуп көрем, ол меңээ төлден төрүп берзин. Ону дамчыштыр-даа болза мен ажы-төлдүг болуйн» – деп дилээн. 4Ынчангаш бодунуң чалчазы Валланы Иаковка кадай кылдыр берипкен. Иаков Валла-биле удуурга, 5Валла иштели бергеш, Иаковка оол божуп берген. 6Рахил: «Бурган шын шииткен-дир. Ол мээң дилээмни дыңнааш, меңээ оолду берди» – деп чугаалаан. Ынчангаш оолду Дан[*] деп адап алган. 7Рахилдиң чалчазы Валла база катап иштели бергеш, Иаковка база бир оол божуп берген. 8Рахил мынча дээн: «Бурганның дузазы-биле[*] мен угбам-биле адааннаштым – ону ажып алдым!» Оолду Неффалим*[†] деп адап алган.

9Ол үеде Лия моон соңгаар божувас-тыр мен деп бодааш, бодунуң чалчазы Зелфаны Иаковка кадай кылдыр берипкен. 10Зелфа Иаковка оол божуп бээрге, 11Лия: «Чедимчелиг болган-дыр» – дээн. Оолду Гад* деп адап каан. 12Зелфа Иаковка ийи дугаар оглун божуп бээрге, 13Лия: «Амыр-чыргалдыын! Мени херээженнер амыр-чыргалдыг дээрлер боор!» – дээн. Оолду Асир* деп адап каан.

14Кызыл-тас кезилдезиниң үезинде Рувим ховуже чорупкаш, оон мандрагор деп дазыл-чемиштер[*] тып алгаш, оларын авазы Лияга эккеп берген чүве-дир. Рахил Лиядан: «Оглуңнуң эккеп бергени мандрагорундан меңээ берем» – деп дилээн.

15[+]Лия аңаа: «Мээң ашаамны былаап алганың сеңээ эвээш-тир бе? Ам кээп мээң оглумнуң эккелген мандрагорларын база алыксай бердиң бе?» – дээн.

Рахил аңаа мынча деп саналдаан: «Бо дүне Иаков сээң-биле удузун, ол мандрагорларның орну болур ыйнаан».

16Кежээ Иаков ховудан аалынче чанып орда, аңаа уткуй Лия үнүп келгеш, мынча дээн: «Бо дүне мээң-биле хонар сен. Мен оглумнуң тып эккелгени мандрагорлары-биле дуңмамдан сени орнап алдым». Ол дүне Иаков Лия-биле удаан. 17Бурган Лияны кээргээн, ынчангаш ол иштели берген. Лия Иаковка беш дугаар оглун божуп бергеш: 18«Мен бодумнуң чалчамны ашаамга бериптеримге, Бурган ооң орнунга бо төлдү меңээ берген-дир» – дээн. Ол оглун Иссахар* деп адап алган. 19Лия база катап иштелип алгаш, Иаковка алды дугаар оглун божуп берген. 20Лия мынча дээн: «Бурган меңээ эки белек хайырлады. Ашаам ам мени үнелээр боор. Чүге дээрге мен аңаа алды оолду божуп бердим». Ынчангаш оглун Завулон*[†] деп адап алган. 21Ооң соонда Лия кыс божуп алгаш, уруун Дина деп адап алган.

22Бурган Рахилдиң дугайында база бодап келгеш, ооң чаннып дилээнин дыңнап кааш, ону ажы-төлдүг болур кылып каан. 23Ол иштели бергеш, оол божуп алгаш: «Бурган мени бужар-бак аттан адырып кагды» – дээн. 24Оглун ол Иосиф[†][*] деп адап алгаш: «Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ ам база оолдан берзин» – дээн.


Иаковтуң мал бажын көвүдеткени

25Рахилдиң Иосифти божаанының соонда, Иаков Лавандан дилээн: «Мени салывыт, чуртумче дедир чанарын чөпшээреп көр. 26Кадайларым болгаш уругларым-биле кады чоруптайн – олар дээш сеңээ ажылдап берип турган мен. Кайы хире сеңээ ажылдаанымны бодуң билир-ле болгай сен».

27-28Лаван аңаа мынча дээн: «Менче ээ көрнүп, дузалажып көрген болзуңза! Сээң ачыңда Дээрги-Чаяакчы меңээ ачы-буян хайырлаан деп чүвени төлге салгаш, билип кагдым. Төлевир кылдыр чүнү күзээр сен? Чугаала, мен шуптузун күүседир мен».

29Иаков аңаа: «Мээң канчаар ажылдап чораанымны бодуң билир-ле болгай сен. Мен кээримге, мал-маганың кандыг апаржык? 30Ооң мурнунда мал-маганың эвээш турду. Мен сеңээ ажылдай бээримге, көвүдеп келди. Мээң келгеним-биле кады Дээрги-Чаяакчы сеңээ ачы-буянны хайырлааны ол-дур. А мен бодумнуң өг-бүлем дээш кажан ажылдаар ужурлуг кижи мен?» – деп харыылаан.

31Лаван: «Сеңээ кандыг төлевир херегил?» – деп айтырган.

Иаков: «Меңээ чүнү-даа төлеве. Чүгле мээң дилээмни күүседир болзуңза, мен база катап сээң малыңны кадарып, кадагалаар мен. 32Дилээм мындыг: мен бөгүнден эгелеп, сээң шээр малыңны одуртур көрейн – хойларың[†] аразындан шокар, ала болгаш караларын, а өшкүлериң аразындан шокар болгаш алаларын аңгылап бер. Шак ындыг мал меңээ шаңнал болзун[*]. 33Сеңээ мээң шынчымны хынаарынга эптиг болур. Бир эвес моон соңгаар сен мээң шаңналга алган малымны көрүптериңге, малымның аразында ала, шокардан өске чүзүннүг хой-өшкү турар болза, ол оор малдар-дыр деп билип ап болур» – деп харыылаан.

34«Ындыг-дыр, сээң чугаалааның ёзугаар болзун» – деп, Лаван чөпшээрешкен. 35Ол-ла хүн Лаван бүгү-ле шокар болгаш ала өшкү-хуназын, бүгү-ле кара хойларын оолдарынга үзүп берген. 36Олар Иаковтан үш хүннүк черже аңгыланып чорупканнар.

А Иаков Лаванның арткан малын кадарып артып калган. 37Ол терек, миндаль, платан деп ыяштарның өл будуктарын алгаш, оларның карттарын союптарга, ыяштың ак өзээнде шыйыглар көстүп келген. 38Ала дилиндектерлиг ыяш будуктарын өшкүнүң суг ижер деспилериниң чанынга салгылап каан. Суг ижип келген малдар ол черге эдержир турган.[*] 39Шокарлап каан будуктар чанынга эдеришкен малдардан шокар, ала анай төрүттүнер болган чүве-дир. 40Оон аңгыда Иаков хураганнарны[†] ылгааш, оларны Лаванның коданында шокар болгаш кара хойларже көрүндүр тургузуп ап турган. Иаков бодунуң малын Лаванныы-биле холувайн, онзагай тудуп турган. 41Кажан кадык-шыырак малдың эдержилгези эгелей бээрге, оларның мурнунга белеткеп алганы будуктарын салып каар турган. 42Кажан аарыг, кошкак малдың эдержилгези болурга, ол будуктарын салбас турган. Ынчангаш ала-шокар кадык-шыырак мал Иаковка хамааржыр, а кошкактары Лаванга баар турган.

43Ооң түңнелинде Иаков ёзулуг-ла бай кижи апарган. Ооң эр, кыс кулдары, шээр малы, тевелери болгаш элчигеннери дыка хөй турган.

#### 31


Иаковтуң Лавандан аңгыланганы

1Лаванның оолдары: «Иаков[†] бистиң ачавыстың бүгү өнчү-хөреңгизин холга киирип алгаш, ол бүгүден бодунуң бо бай амыдыралын тургузуп алган-дыр» – дижип турганнар. Иаков ону дыңнап каан соонда, 2Лаванның аңаа хамаарылгазы мооң мурнундагы дег эвес апарганын эскерип каан. 3Дээрги-Чаяакчы[†] ынчан Иаковка: «Бодуңнуң төрээн чериңче, өгбелериң чуртунче чана бер. Мен сээң-биле кады боор мен» – дээн.

4Иаков Рахил[†] биле Лияны шээр мал оъттаар ховуже кыйгыртып алгаш, оларга мынча дээн: 5«Силерниң ачаңарның меңээ хамаарылгазы мооң мурнундагызы дег эвес апарганын эскерип кагдым. Ынчалза-даа ачамның Бурганы мээң-биле кады-дыр. 6Бүгү күжүм үндүрүп, силерниң ачаңарга бараан болуп чораанымны боттарыңар билир силер. 7А силерниң ачаңар мени мегелеп, меңээ аазаан хөлезинин он катап өскерткен болгай. Чүгле Бурган[†] мени ооң багай аажылаашкынындан камгалады. 8Кажан ачаңар меңээ хөлезин кылдыр ала мал аазаарга, ала мал төрүттүнүп турду. А кажан хөлезинге шокар мал аазаарга, шокар мал төрүттүнүп турган болгай. 9Ынчалдыр Бурган силерниң ачаңарның малын хавыргаш, меңээ дамчыдып берген-дир.

10Бир катап малдың эдержилгезиниң үезинде, дүжүмде көөрүмге, өшкүлерни эдерип турар шупту хуналар шокар болгаш ала болган. 11Бурганның төлээзи[†] дүжүмде мени: „Иаков!“ – деп кыйгырды. Мен: „Дыңнап тур мен!“ – дидим. 12Ол меңээ: „Көрем, бо эдержилгеде хуналар шуптузу ала азы шокар-дыр. Лаванның сеңээ багай чүве кылып турарын көрүп тур мен. 13[+]Мен дээрге Вефилге дашче үс кудуп, ыдыктааш, тураскаал тургузуп кааның, даңгырак бергениң Бурган-дыр мен. Ам бо черден чорупкаш, бодуңнуң төрээн чериңче чана бер“ – дээн чүве».

14Рахил биле Лия Иаковка: «Ачавыстың өнчүзүнде ам бистиң үлүүвүс бар ирги бе? 15[+] Ол бисти хары улус деп санаар эвес деп бе? Бисти ол садыпкаш, бис дээш алганы шупту акша-мөңгүннү боду шиңгээдип алган болгай! 16Ындыг болганда, Бурганның бистиң ачавыстан хавырган бүгү өнчү-хөреңгизи биске болгаш бистиң ажы-төлүвүске база хамааржыр. Ынчангаш Бурган сеңээ чүү дээр-дир, ол олчаан кылыр сен» – деп харыылааннар.

17Иаков бодунуң ажы-төлүн болгаш кадайларын тевелерге олурткаш, 18Паддан-Арамга чурттап турган үезинде өстүрүп алган хуу мал-маганын, чыып алган өнчү-хөреңгизин ап алгаш, ханаан черже, бодунуң ачазы Исаакче[†] чорупкан. 19(Лаван хойларын[†] кыргып чорупкан өйде, Рахил ачазының дүрзү-бурганнарын[†] оорлап алган.) 20Иаков көжүп чоруурун чугаалавайн-даа, арамей Лаванны сотка олуртуп каан. 21Бар-ла чүвезин ап алгаш, ынчалдыр дезип чорупкан: Евфрат хемни кешкеш, Галаад[†] деп даглыг черже углапкан.

22Ийи хонук эрткенде, Иаковтуң дезип чоруй барганы Лаванга дыңналы берген. 23Ынчан Лаван бодунуң төрелдерин чыггаш, Иаковтуң соондан чеди хүн иштинде сүргеш, Галаад даанга чеде берген. 24Дүне када арамей Лаванның дүжүнде Бурган аңаа көстүп келгеш: «Иаковту ындыг-мындыг дээринден оваарын» – дээн. 25Иаков бодунуң майгынын дагда тип алган турда, Лаван ону сүрүп чеде бергеш, бодунуң улузу-биле кады Галаад даанга доктаай берген.

26Лаван Иаковка мынча дээн: «Чүнү кылып алганың ол? Чүге мени сотка олуртуп кааш, мээң уругларымны дайын-чаага туттурган улусту-даа дег алгаш бардың? 27Чүге меңээ чугаалавайн, чажыды-биле дезип чоруптуң? Мен сени хөглүг хөгжүмнүг, ыр-шоорлуг үдеп каай эртик мен. 28Меңээ сен уругларымны болгаш оларның ажы-төлүн чыттап каар безин арга бербедиң; сен угаан чок чүүл кылдың! 29Силерге багай чүве кылып болур күш мээң холдарымда бар. Ынчалза-даа силерниң ачаңарның Бурганы дүүн меңээ: „Иаковту ындыг-мындыг дээринден оваарын“ – диди. 30[+]Ачаңның чуртунче барыксааш, четтикпейн турар кижи анаа чоруй барзыңза – чүге мээң бурганнарымны оорлап алдың?»

31Иаков Лаванга мынча деп харыылаан: «Сени бодунуң уругларын меңээ бербейн баар ирги бе дээш, корттум. 32А бурганнарыңны кымдан тып алыр-дыр сен, ол кижи дириг артпас болзун. Төрелдеривис херечи бооп көрүп турда, дилеп көр даан. Сеңээ хамааржыр чүве тывылза, ап аар сен». (Бурганнарны Рахил оорлап алган дээрзин Иаков билбейн турган.)

33Лаван Иаковтуң, Лияның база ийи кул-кадайның[†] майгыннарын үжээш, чүнү-даа тыппаан. Ол Лияның майгынындан үнгеш, Рахилдиң майгынынга кирип келген. 34А Рахил бурганнарны алгаш, тевеге чүдүрүп чораан барбазынче супкаш, ооң кырынга олуруп алган. Лаван майгынны үжээш, чүнү-даа тыппаан. 35Уруу ачазынга: «Ай демдээ көрүп турар болгаш, силерниң мурнуңарга туруп шыдавас-тыр мен, меңээ ажынмайн көрүңер, мээң дээргим» – деп-тир. Лаван дилээш-даа, дүрзү-бурганнарын тыппаан.

36Иаков хорадай бергеш, Лаванны буруудадып, аңаа мынча дээн: «Кандыг буруу, кандыг бачыт[†] кылып каан дээш, мени истеп сүрүп турар сен? 37Сен мээң эт-севимни шуптузун үжедиң, ооң иштинден бодуңга хамааржыр чүнү тып алдың? Маңаа мээң төрелдеримниң болгаш бодуңнуң төрелдериңниң мурнунга көргүс. Олар бистиң чаргывысты үссүннер. 38Мен сеңээ чээрби чыл дургузунда ажылдап кээримге, шээр малың чаңгыс-даа ара салбады. Сээң малыңның эъдин-даа мен чиведим. 39Малыңны араатан аң-даа тудуп каарга, ону сеңээ көргүспейн, бодум төлеп турдум. Дүне-даа, хүндүс-даа оорлаткан малды меңээ төлеттирип чордуң. 40Хүндүс изигге, дүне соокка хилинчектенип чордум; уйгумну безин орта удувайн чораан мен. 41[+] Сээң аалыңга чээрби чылды ынчаар эрттирдим: сээң ийи урууң дээш он дөрт чыл база малың дээш алды чыл иштинде сеңээ бараан болдум. А сен меңээ бээр хөлезиниңни он катап өскертип келген сен! 42Бир эвес мээң ачамның Бурганы – Авраамның[†] Бурганы, Исаактың сүртенчиг Бурганы – мээң-биле кады турбаан болза, сен мени чүү-даа чокка чорудуптар турган ийик сен. Мээң берге байдалымны база мээң күш-ажылымны көргеш, Бурган дүүн сени чемелээн-дир».


Лаванның Иаков-биле дугуржулгазы

43Лаван Иаковка: «Кадайларың – мээң уругларым-дыр, уругларымның ажы-төлү – база мээң үре-салгалым-дыр, мал – мээң малым-дыр. Сээң көрүп турар чүвелериң шуптузу мээңии-дир. Уругларымга болгаш оларның төрүп каан ажы-төлүнге багай чүве кылып шыдаар деп мен бе? 44[+] Ам бис ийи аравыста дугуржулгадан кылып аалы, ол дугуржулга биске херечилел болзун» – деп харыылаан.

45[+]Иаков даш алгаш, ону тураскаал кылдыр тургузуп каан. 46Оон бодунуң төрелдеринге: «Даштардан чыңар» – дээн. Олар даштарны хорум кылдыр чыып алгаш, ооң чанынга аштанып-чемненгеннер. 47Лаван ол хорумну Иегар-Сагадута деп, а Иаков – Галаад деп адап каан[*].

48Лаван: «Бөгүн бо хорум мээң биле сээң аравыста дугуржулга кылганывыстың херечилели болду» – дээн. Ынчангаш ону Галаад деп адаан, 49оон аңгыда Мицпа[*] деп база адап каан. Чүге дээрге Лаван: «Бис ийи бот-боттарывысты хайгааражып шыдавайн-даа барзывысса, Дээрги-Чаяакчы бисти хайгаарап чорзун – дээн. – 50Бир эвес сен мээң уругларымны хомудадыр болзуңза азы олардан аңгы кадай алыр болзуңза, сактып чор: бистиң аравыста херечи кижи чок-даа болза, Бурган херечи болур болдур ийин».

51Лаван Иаковка мынча дээн: «Хорум бо-дур, а бистиң аравыста тургузуп кааным тураскаал бо-дур. 52Бо хорум-даа, бо тураскаал-даа херечилел болур. Ынчангаш мен-даа сеңээ багай сеткил-биле бо хорумну, бо тураскаалды таварып эртпес мен, сен-даа база меңээ багай сеткил-биле бо хорумну, бо тураскаалды таварып эртпе. 53[+]Бистиң өгбелеривистиң бурганнары – Авраамның Бурганы база Нахорнуң бурганы бисти шиидер болзуннар. Олар бистиң адаларывыстың бурганнары болгай».

Иаков бодунуң ачазы Исаактың сүртенчиг Бурганының ады-биле даңгыраглаан. 54Оон Иаков дагга өргүл кылгаш, бодунуң төрелдерин чем чииринче чалаан. Олар аштанып-чемненип, дагга хонганнар. 55Лаван эртен эрте тургаш, уругларын база оларның ажы-төлүн ошкап-чыттап, оларны алгап-йөрээп кааш, чанып чорупкан.

#### 32


Иаковтуң Исав-биле ужуражырынга белеткели

1Иаков[†] оруун уламчылап бар чыдырда, Бурганның төлээлери аңаа уткужуп келген. 2Оларны көрүп кааш, Иаков: «Бо дээрге Бурганның турлаа-дыр» – дээн. Ынчангаш ол черни Маханаим[*] деп адап каан.

3Иаков бодунуң медээчилерин[†] Эдом[†] (азы Сеир) деп черде акызы Исавче[†] чорудупкан. 4Иаков мынча дээн: «Мээң дээргим Исавка мону дамчыдыңар: силерниң чалчаңар Иаков чоокка чедир хары черге, Лаванның чанынга чурттап чораан. 5Мээң шээр болгаш бода малым-даа, элчигеннерим-даа, эр, кыс кулдарым-даа бар. Мен бодумнуң дугайымда медээни силерниң ээ көрнүрүңерге идегеп, дамчыдып тур мен».

6Медээчилер Иаковка ээп чедип келгеш: «Бис силерниң акыңар Исавка барып чордувус; ол силерге уткуштур 400 кижи эдертип алган кел чыдыр» – дээн. 7Иаков аажок коргуп, девидей берген. Ол кады чораан кижилерин ийи үскеш, шээр болгаш бода малын, тевелерин ийи турлагга аңгылап алган. 8«Бир эвес Исав халдап келгеш, бир турлагны узуткап-даа каар болза, арткан турлагда улус камгаланып үне бээр аргалыг боор» деп, ол бодаан.

9[+]Ынчан Иаков мынча деп мөргүп турган: «Мээң кырган-ачам Авраамның[†] база мээң адам Исаактың[†] Бурганы, меңээ „Төрээн чуртуңда төрелдериңче чана бер, Мен сенче ээ көрнүр мен“ дээн Дээрги-Чаяакчы[†]! 10Чалчаң меңээ үргүлчү көргүзүп чоруур энерелиңге мен төлеп чок-тур мен. Мен бо Иордан хемден[†] чүгле чаңгыс даянгыыштыг чорупкан болзумза-даа, ам Сээң ачыңда мээң өнчү-хөреңгим ийи турлаг чеде берген-дир. 11Мени акым Исавтан камгалап көр, чүге дээрге ол келгеш, мени, мээң кадайларымны ажы-төлүвүс-биле кады өлүрүп кааптар ирги бе дээш, коргуп тур мен. 12[+]Сен меңээ: „Ачы-буянны сеңээ хайырлаар мен. Сээң үре-салгалыңны далайның элезини дег санаттынмас хөй кылып каар мен“ – деп турган болгай сен».

13Иаков ол черге хонган. Эртенинде бодунуң өнчүзүнден акызы Исавка белек кылдыр 14200 өшкү, 20 хуна, 200 хой, 20 кошкар, 1530 саар тевени бодаганнары-биле, 40 инекти, 10 буганы, 20 кыс элчигенни, 10 эр элчигенни аңгылап алган. 16Кодан бүрүзүн кулдарынга онзалап хүлээдип кааш: «Кодан бүрүзүнүң аразының хемчээлин сагып, мээң мурнумга чоруп оруңар» – дээн. 17Иаков бирги сүрүкчүге мынча деп дужааган: «Сеңээ мээң акым Исав уткужуп келгеш: „Кымның кулу сен? Кайнаар бар чыдыр сен? Кымның малын сүрүп бар чыдыр сен?“ – деп айтырарга: 18„Бо мал-маган силерниң чалчаңар Иаковтуң дээрги Исав силерже чоруткан белээ-дир. Ол боду бистиң соовуста чоруп олур“ – деп харыылаар сен». 19Шак-ла ындыг дужаалдарны ийиги, үшкү база өске-даа бүгү сүрүкчүлерге Иаков берип каан турган: «Исавка ужуражы бергеш-ле: 20„Силерниң чалчаңар Иаков база бистиң соовуста чоруп олур“ – дээр силер». Мурнунда чоруп орар белектер-биле Исавтың килеңин[†] чавырылдырып алгаш, ооң-биле ужуражы бээрин Иаков бодап чораан. «Канчап билир, ол мени эки хүлээп алыр чадавас» деп бодаан. 21Белектер мурнап чорупкан, а Иаков ол дүне турлагга хонар дээш артып калган.


Иаковтуң Бурган-биле хүрешкени

22Иаков дүне када тургаш, бодунуң ийи кадайын, ийи кул-кадайын[†] база он бир оглун эдертип алгаш, Явок хемни кежип алган. 23Оларның хем кежеринге Иаков дузалааш, бар-ла турган шупту өнчүзүн база хемни кежирип алган. 24Чүгле Иаков боду чааскаан артып калган.

Ынчан ооң-биле бир Кижи даң хаяазынга чедир хүрежип келген. 25Иаковка күш четпезин билип кааш, Ол ооң дөңмээнге дээптерге, сөөгү чүзүнден уштуна берген. 26Оон: «Мени салывыт. Даң адып келген-дир» – дээн.

Иаков: «Мени алгап-йөрээвээн шааңда, Сени салбас мен» – дээн.

27«Адың кымыл?» – деп, Ол айтырган.

«Иаков» – деп, ол харыылаан.

28[+]«Моон соңгаар сээң адың Иаков эвес, а Израиль[†] болур[*]. Чүге дээрге сен Бурган[†]-биле-даа, кижилер-биле-даа тутчуп тургаш, тиилээн-дир сен» – деп, Ол чугаалаан.

29[+]Иаков: «Адыңны адап берем» – дээн.

А Ол: «Мээң адымны айтыргаш канчаар сен?» – дээш, орта ону алгап-йөрээп каан.

30[+]Иаков ол черни Пенуэл[*] деп адап каан. Чүге дээрге ол: «Бурганның арнын ийи караам-биле көрдүм, харын-даа дириг арттым» – деп чугаалаан. 31Пенуэлди эртип чорда, хүн үнүп келген. Иаков аскап чораан. 32(Бурган хүрежип тургаш, Иаковтуң дөңмээниң сииринге дээпкен боорга, израиль чон бо хүннерге чедир дөңмек эъдиниң сиирин чивес апарган чүве-дир.)

#### 33


Иаковтуң Исав-биле ужуражылгазы

1Иаков[†] харап көргеш, Исав[†] болгаш ооң-биле кады 400 кижи кел чыдарын көрүп каан. Ол Лияны, Рахилди[†] база ийи кул-кадайын[†] ажы-төлү-биле кады аңгылап тургузуп алган. 2Кул-кадайларын уруглары-биле эң мурнунга, Лияны уруглары-биле ооң соонга, а Рахил биле Иосифти[†] артынга тургузуп алган. 3А Иаков боду оларның мурнунга чоруп орган. Акызынга чоокшулаажеге чедир, ол чеди катап черге чедир мөгейген. 4Исав дуңмазынга уткуштур маңнап келгеш, ооң мойнундан куспактаныпкаш, ону ошкап турган, олар ыглажыпканнар. 5Исав Иаковтуң кадайларын болгаш ажы-төлүн көрүп кааш: «Кымнарыл бо?» – деп оон айтырган.

Иаков: «Бурганның силерниң чалчаңар меңээ хайырлааны ажы-төлүм-дүр» – дээн. 6Ооң кул-кадайлары уруглары-биле кады чоокшулап чедип келгеш, Исавка мөгейип кааннар. 7Лия уруглары-биле кады чоокшулап келгеш, база Исавка мөгейип кааннар. Ооң соонда Иосиф биле Рахил база Исавка мөгейип кааннар.

8Исав: «Орукка мээң таварышканым чүү ындыг хөй сүрүг чүвел?» – деп айтырарга, Иаков: «Силерниң ээ көрүүшкүнүңерни чаалап алыр дээш, силерге белээм-дир, дээргим» – дээн.

9Исав аңаа: «Мээң бодумнуң мал-маганым эңдерик-ле болгай, дуңмам. Сээңии бодуңга арткай аан» – деп-тир.

10Иаков: «Чок, бир эвес менче ээ көрнүп турар болзуңарза, мээң белээмни хүлээп ап көрүңер. Силерниң-биле көржүрү меңээ Бурганның арнын көөрү-биле дөмей-дир, мени эки хүлээп ап турар-дыр силер. 11Мээң силерге эккелген белээмни хүлээп ап көрүңер, чүге дээрге Бурган[†] менче ээ көрнүп, меңээ шупту чүвени берген-дир» – дээн. Иаков чаннырга, Исав белекти хүлээп алган.

12Исав Иаковка: «Че, чоруп олураалыңар. Мен орукту баштаайн» – дээн.

13Иаков: «Уруглар кошкак деп билир болгай силер, мээң дээргим. А шээр болгаш бода малым саар мал-дыр, олар чаа төрээн, оолдары чаш. Чаңгыс хүн иштинде безин оларны сывыртаар болзувусса, шупту кырлып каар болгай. 14Мээң дээргим, мурнап чоруптуңар, а мен мал-маганның аайы-биле, ажы-төлдүң шаа-биле сооңардан Сеирге оожум көжүп чеде бээр мен» – деп харыылаан.

15Исав: «Бодумнуң элээн каш кижимни сээң-биле кады арттырып каайн» – дээрге, Иаков: «Ооң херээ чүл? Меңээ силерниң ээ көрнүрүңер-ле чедер ийин, дээргим» – деп харыылаан. 16Исав ол-ла хүн Сеирже ээп чана берген. 17А Иаков Сокхотче углай чорупкаш, аңаа бодунга бажың, а малынга серилер кылып алган. Ынчангаш Иаков ол черни Сокхот[*] деп адап каан.


Иаковтуң Сихем хоорайга чедип келгени

18[+]Иаков Паддан-Арамдан ханаан черже ээп чоруткаш, Сихем хоорайга менди чедип келгеш, ооң чоогунга турумчуп алган. 19[+]Иаковтуң майгынын тип алган чери Эмморнуң салгалынга хамааржыр турган. (Эмморнуң бир оглун Сихем дээр чүве-дир.) Иаков олардан ол черни чүс кесита-биле[*] садып алган. 20Иаков аңаа өргүл кылыр бедигээш тургузуп алгаш, ону Эл-Элохе-Израиль[†][*] деп адап каан.

#### 34


Иаковтуң ийи оглунуң кыс дуңмазы дээш өжээн негээни

1Бир катап Лияның Иаковтан[†] божаан уруу Дина тус черниң кыстарынга ужуражыр дээш чорупкан. 2Тус черниң нояны хиввей сөөктүг Эмморнуң оглу Сихем Динаны көрүп кааш, тудуп алгаш, күштеп каан. 3Ол Динага сеткилиниң ханызындан ынакшый бергеш, аңаа чараш сөстер чугаалап турган. 4Сихем ачазы Эмморга келгеш: «Меңээ бо уругну кадай кылдыр ап бериңер» – дээн.

5Уруу Динаны Эмморнуң оглу күштеп каанының дугайында Иаков дыңнаан, ынчалза-даа оолдары ховуга мал-маганын кадарып турган боорга, олар келгиже чедир, ол кандыг-даа хемчег албаан. 6Сихемниң адазы Эммор Иаков-биле чугаалажыр дээш чорупкан. 7[+]А Иаковтуң оолдары ховудан келгеш, болган чүүлдүң дугайында дыңнааш, дыка хомудап, хорадааннар. Иаковтуң уруун күштээни болза израиль чонга удур бужар кем-херек үүлгеткени ол-дур: ынчап черле болбас!

8[+]Эммор чедип келгеш, оларга мынча дээн: «Мээң оглум Сихем силерниң урууңарга сеткил-сагыжындан хандыкшаан кижи-дир. Урууңарны аңаа кадай кылдыр берип көрүңер. 9Бистиң-биле төрелдежип ап көрүңер: биске силер уругларыңарны келин кылдыр бериңер, а бис силерге база уругларывысты келин кылдыр берээли. 10Бистиң-биле кады чурттаңар. Бистиң черивис силерниң мурнуңарда бо-дур, аңаа көжүп-дүжүп, ону ээлеп чурттаңар». 11А Сихем Динаның ачазынга болгаш акыларынга: «Менче чүгле ээ көрнүр-ле болзуңарза, чүнү негээр силер, ону бээр мен. 12[+]Эң-не аар өртектиг суй белектен негеңер: чүү-даа дээр болзуңарза, бээр мен. Меңээ чүгле урууңарны кадай кылдыр бериңер» – дээн.

13Иаковтуң оолдары дуңмазы Динаны Сихем бужартаткан боорга, аңаа болгаш ооң ачазы Эмморга кажарлап мынча деп харыылааннар: 14[+]«Бис ол санал-биле чөпшээрежип шыдавас бис. Дуңмавысты кыртыжадып демдектетпээн кижиге кадай кылдыр бербес бис. Ол чорук бистиң ат-алдарывысты баксырадып каар. 15Чаңгыс негелде мындыг: силерниң эр улузуңар шуптузу бис ышкаш кыртыжадып демдектеттирип алзыннар. 16Ооң соонда бис кыстарывысты силерге келин кылдыр-даа бээр бис, силерниң кыстарыңарны кадай кылдыр-даа алыр бис. Ынчан силер-биле чаңгыс чон бооп, кады чурттаар бис. 17А бир эвес кыртыжадып демдектеттирериниң дугайында бистиң негелдевисти тооп дыңнавас болзуңарза, бис дуңмавысты алгаш чоруй баар бис».

18Ол чугаа Эмморга болгаш ооң оглу Сихемге тааржыр болган. 19Иаковтуң уруунга хандыкшаан болгаш, Сихем ол бүгүнү чылдырбайн күүсеткен. А ол адазының өг-бүлезинде өскелерден артык хүндүлүг турган. 20Эммор оглу-биле хоорайның төп шөлүнге келгеш, ооң чурттакчыларынга: 21«Бо улус биске тайбың сеткилдиг келген. Олар бистиң чуртувуска турумчуп, көжүп-дүжүп, хостуг чурттазыннар. Чер четчир-дир. Оларның уругларын кадай кылдыр алыр бис, боттарывыстың уругларывысты оларга кадай кылдыр база бээр бис. 22Бо улус бистиң-биле чаңгыс чон бооп, кады чурттаар деп чөпшээрежип турар-дыр, чаңгыс негелдези мындыг: бистиң эр улузувус шуптузу оларныы дег кыртыжадып демдектеттирип алыр ужурлуг. 23Бис чөпшээрежипкеш, кады чурттап эгелээривиске-ле, оларның бүгү өнчү-хөреңгизи, мал-маганы бистии болбас деп бе?» – деп чугаалааннар. 24Хоорайның бүгү чурттакчылары Эммор биле ооң оглу Сихемниң сөзүн тооп дыңнааннар, ынчангаш хоорайның эр улузу шуптузу кыртыжадып демдектеткеннер.

25Кыртыжадып демдектеткениниң соонда үшкү хүнде, эр улус шупту ам-даа аарып чыдырда, Иаковтуң ийи оглу, Динаның акылары Симеон биле Левий, боттарының хылыштарын алгаш, хоорайже хостуг халдааш, эр улусту шуптузун өлүрүп каапканнар. 26Эмморну оглу Сихем-биле кады база өлүрүп каапкаш, ооң бажыңындан Динаны алгаш чорупканнар. 27Иаковтуң оолдары чурттакчылары өлүртүп каан хоорайга келгеш, дуңмазын бужартатканының орнун негеп, ону үптеп каапканнар. 28Олар шээр болгаш бода малды, элчигеннерни сүрүп алгаш, хоорайда база ол чоок-кавыда чүү-ле барыл, дөгерезин аппарганнар. 29Өлүрткеннерниң ажы-төлүн, кадайларын тудуп алгаш, бүгү-ле бар өнчү-байлаан, бажың-балгадында чүү-ле барыл – шуптузун үптеп аппарганнар.

30Ынчан Иаков оолдары Симеон биле Левийге мынча дээн: «Силер мени аажок берге байдалда тургузуп кагдыңар: бо черниң чурттакчыларын – хананей болгаш ферез чоннарны – мени көөр хөңнү чок кылып кагдыңар. Мээң улузум эвээш болгай: ол чоннар меңээ удур каттыжып халдааш, мени-даа, аалымны-даа чылча шаап каарлары ол-дур».

31«А бистиң дуңмавысты самыын-садар херээжен ышкаш кылдыр аажылап болур бе ынчаш?!» – деп, олар харыылааннар.

#### 35


Иаковтуң Вефилче ээп келгени

1[+]Бурган[†] Иаковка:[†] «Ам Вефилче чорупкаш, аңаа барып чуртта. Акың Исавтан[†] дезипкен үеңде, ол черге сеңээ көстүп келген мен. Ынчангаш орта баргаш, Меңээ өргүл салыр бедигээштен[†] тудуп каг» – дээн. 2Ынчан Иаков өг-бүлезинге болгаш бодунга хамааржыр улузунуң шуптузунга мынча деп чагаан: «Бодуңарда бар хары бурганнарны октапкаш, арыгланып[†] чунуп алыңар. Идик-хевиңерни база солуп алыңар. 3Вефилче чоруур бис. Берге үемде мени деткип, мээң-биле каяа-даа кады чораан Бурганга өргүл салыр бедигээшти ол черге тудуп каар мен». 4[+]Ынчан Иаковтуң улузу боттарында бар турган хары бурганнарын база кулактарында сагыызын-сыргаларын шуптузун аңаа уштуп бергеннер. Иаков оларны Сихемде турар дуб ыяштың адаанга хөөп каапкан.

5Оон олар орукче үнүпкеннер. Бургандан коргуушкун ол кавының хоорайларын бүргей апкан болгаш, Иаковтуң оолдарын кым-даа сүрбейн барган. 6Иаков бодунуң кады чораан улузу-биле ханаан черде Луз (азы Вефил) деп хоорайга чедип келгеш, 7[+]аңаа өргүл салыр бедигээш тудуп кааш, ол черни Эл-Вефил[*] деп адап каан, чүге дээрге акызындан дезип турар үезинде, орта Бурган аңаа ажыдыышкын[†] кылган чүве-дир.

8[+]Ол үеде Ревекканың[†] азыракчызы Девора өлүп калган. Ону Вефилдиң чоогунда дуб ыяш чанынга ажаап кааннар. Ынчангаш ол дубту «Ыы-сыының ыяжы» деп адап каан чүве-дир.

9Иаков Паддан-Арамдан ээп чанып келген соонда, аңаа Бурган катап көстүп келгеш, ону алгап-йөрээп: 10[+]«Сээң адың Иаков болгай. Ынчалза-даа моон соңгаар сээң адың Иаков эвес, а Израиль[†] болур» – дээн. Ынчалдыр ону Израиль деп адап каан. 11[+]Бурган аңаа мынча дээн: «Мен Күчүлүг Бурган-дыр мен. Өзүп-төрүп, салгалыңны көвүдет-ле, сенден чон тыптыр, хөй чоннар тыптыр, сээң үре-салгалыңдан хааннар база үнер. 12Авраам[†] биле Исаакка[†] берген черимни сеңээ бээр мен, сээң үре-салгалыңга база бо черни бээр мен». 13Ынча дээш, Бурган Иаковка чүве чугаалап турган черинден чорупкан. 14[+]Иаков Бурганның турган черинге даш тураскаал тургузуп кааш, аңаа өргүл кылдыр арага төп, олива үзү[†] кудуп, ону ыдыктаан. 15[+]Бурганның аңаа чүве чугаалап турган черин Иаков Вефил деп адап каан.


Вениаминниң төрүттүнгени болгаш Рахилдиң өлгени

16Ооң соонда олар Вефилден чорупканнар. Эфратага бичии-ле четпээнде, Рахилдиң[†] эъди аарый бергеш, бергедеп божаан. 17[+]Рахил бергедеп божуп турда, тудугжу кадай аңаа: «Кортпа, ам база оолдуг болган-дыр сен» – дээн. 18Рахил сөөлгү күжү төнүп, өлүп чыда, оглун Бен-они деп адап каан. Ынчалза-даа ачазы ону Вениамин[†] деп адап алган[*]. 19[+]Рахил өлүп калган, ону Эфрата (азы Вифлеем) баар орук ара ажаап кааннар. 20Иаков ооң хөөрүнге тураскаал тургузуп каан. Ол тураскаал ам-даа ында турар. 21Оон чоруткаш, Израиль бодунуң майгынын Гадер суургазының чанынга тип алган.

22[+]Израильдиң бир доктаап турупкан черинге Рувим ачазының кул-кадайы[†] Валла-биле хонупкан. Израиль ол дугайында дыңнап каан.

Иаков он ийи оолдуг турган.

23Лияның божаан оолдары: Рувим (Иаковтуң дун оглу), ооң адаа Симеон, Левий, Иуда,[†] Иссахар база Завулон.[†]

24Рахилдиң божаан оолдары: Иосиф[†] биле Вениамин.

25Рахилдиң чалчазы Валланың божаан оолдары: Дан биле Неффалим.[†]

26Лияның чалчазы Зелфаның божаан оолдары: Гад биле Асир.

Иаковтуң Паддан-Арамга төрүттүнген оолдары бо-дур.


Исаактың мөчээни

27[+][+]Ынчалдыр Иаков Мамреде (азы Кириат-Арбада, азы Хевронда) бодунуң адазы Исаакка чедип келген. Авраам биле Исаактың турумчуп алганы хоорай ол чүве-дир. 28Исаак 180 чыл чурттаан. 29[+]Исаак мага хандыр чурттааш, кыраан назынында өлүп калган, өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган. Ону оолдары Исав биле Иаков ажаап кааннар.

#### 36


Исавтың үре-салгалы


(1 Чыл. 1:35-37)

1[+]Исавтың[†] үре-салгалының дугайында чугаа бо-дур. (Исавты Эдом[†] деп база адаар.)

2Исав хананей чоннуң уругларын: хет Элоннуң уруу Адданы база хиввей Цивеоннуң оглу Ананың уруу Оливеманы бодунга кадай кылдыр ап алган. 3[+]Измаилдиң уруу, Навайоттуң дуңмазы Васематты база ап алган. 4Исавка Адда – Элифаз, а Васемат – Рагуил деп оолдарны божуп берген. 5Оливема аңаа Иеуш, Иеглом болгаш Корах[†] деп оолдарны божуп берген. Исавтың ханаан черге төрүттүнген оолдары бо-дур.

6Исав ханаан черге хөй-ле мал-маган болгаш өнчү-хөреңги чыып ап-тыр. Ол бүгүнү ап алгаш, бодунуң кадайларын, оолдар-кыстарын база аалында кулдарын эдерткеш, дуңмазы Иаковтан[†] аңгыланып, өске черже чоруй барган. 7Чүге дээрге алышкыларның өнчү-хөреңгизи чаңгыс черге кады турар хире эвес хөй апарган, мал-маганы көжүп келген черинге сыңышпастай берген чүве-дир. 8Исав Сеир дагларынга турумчуп алган. Исав дээрге-ле Эдом ол-дур.

9Сеир дагларында чурттап чоруур эдом чоннуң өгбези болур Исавтың үре-салгалы бо-дур. 10Исавтың оолдарының аттары мындыг: Адда деп кадайындан оглу Элифаз, Васемат деп кадайындан оглу Рагуил.

11Элифазтың Теман, Омар, Цефо, Гатам база Кеназ деп оолдары бар турган. 12[+](Исавтың оглу Элифазтың Тимна дээр кул-кадайы[†] база бар турган. Ол Элифазка Амалик деп оолду божуп берген.) Исавтың кадайы Адданың талазындан салгалы бо-дур.

13А Рагуилдиң Нахат, Зерах, Шамма болгаш Миза деп оолдары бар турган. Исавтың кадайы Васематтың талазындан салгалы бо-дур.

14Цивеоннуң оглу Ананың уруу, Исавтың база бир кадайы Оливеманың оолдары бо-дур: Иеуш, Иеглом болгаш Корах.

15Исавтың үре-салгалының баштың кижилери бо-дур.

Исавтың дун оглу Элифаз дараазында баштыңнарның өгбези боор: Теман, Омар, Цефо, Кеназ, 16Корах, Гатам, Амалик. Эдом черде Элифазтың талазындан баштыңнар[†] ол-дур. Олар Исавтың кадайы Адданың салгалы чүве-дир.

17Исавтың оглу Рагуилдиң оолдары бо-дур: Нахат, Зерах, Шамма, Миза. Эдом черде Рагуилдиң талазындан баштыңнар ол-дур. Олар Исавтың кадайы Васематтың салгалы чүве-дир.

18Исавтың кадайы Оливеманың оолдары бо-дур: Иеуш, Иеглом, Корах. Олар Исавтың кадайы Оливеманың талазындан баштыңнар болган чүве-дир. 19Исавтың салгалы бо-дур, оларның аразындан баштыңнар болганнары ол-дур. Ол дээрге Эдом-дур.


Эдом черниң үндезин чурттакчылары


(1 Чыл. 1:38-42)

20[+]Сеир деп хоррей сөөктүг кижиниң ол черге чурттап чораан оолдары бо-дур: Лотан, Шовал, Цивеон, Ана, 21Дишон, Эцер база Дишан. Олар дээрге Сеирниң оолдары – эдом черге чурттаан хоррейлерниң баштыңнары-дыр.

22Лотанның оолдары: Хори биле Гемам. (А Лотанның кыс дуңмазын Тимна дээр чүве-дир.)

23Шовалдың оолдары: Алван, Манахат, Эвал, Шефо база Онам.

24Цивеоннуң оолдары: Айа биле Ана. (Ачазы Цивеоннуң элчигеннерин кадарып чорааш, кургаг ховудан аржаан тып алган Ана ол чүве-дир.)

25Ананың ажы-төлү бо-дур: оглу Дишон база уруу Оливема.

26Дишоннуң оолдары: Хемдан, Эшбан, Итран база Херан.

27Эцерниң оолдары: Билган, Зааван база Акан.

28Дишанның оолдары бо-дур: Уц биле Аран.

29Хоррей чоннуң[†] баштыңнары бо-дур: Лотан, Шовал, Цивеон, Ана, 30Дишон, Эцер, Дишан. Сеир черде чурттаан хоррей чоннуң баштыңнарының даңзызы ол-дур.


Эдомнуң хааннары


(1 Чыл. 1:43-51)

31Израиль[†] чоннуң хааннары тыптырының-даа мурнунда эдом черге башкарып чораан хааннар бо-дур.

32Эдом черге Беорнуң оглу Бела хааннап турган. А ооң хоорайының ады Дингава чүве-дир.

33[+]Бела өлүп каарга, ооң орнунга Восорадан келген Зерахтың оглу Иовав хааннай берген.

34[+]Иовав өлүп каарга, теман черден келген Хушам хааннай берген.

35Хушам өлүп каарга, мадиан чонну Моавтың[†] оргулаажынга чылча шаап каан Бедадтың оглу Гадад хааннай берген. Ооң хоорайының адын Авит дээр.

36Гадад өлүп каарга, Масрекадан келген Самла хааннай берген.

37Самла өлүп каарга, хем чоогунда Реховоттан келген Саул[†] хааннай берген.

38Саул өлүп каарга, Ахборнуң оглу Ваал-Ханан[†] хааннай берген.

39Ахборнуң оглу Ваал-Ханан өлүп каарга, Гадар хааннай берген. Ооң хоорайының ады – Пау. Ооң кадайы – Мезагавтың оглу Матредтиң уруу Мегетавеел чүве-дир.

40[+]Исавтан тывылган аймактар[*], оларның төрел бөлүктериниң аайы-биле, чурттап чораан черлериниң аайы-биле, аттарының аайы-биле бо-дур: Тимна, Алва, Иетет, 41Оливема, Эла, Пинон, 42Кеназ, Теман, Мивцар, 43Магдиил, Ирам. Ээлеп чурттап чораан черлериниң аайы-биле эдом чоннуң аймактары ол-дур. Эдом чоннуң өгбези – Исав.

#### 37


Иосифтиң дүштери

1Иаков[†] ачазының турумчуп алган чери – ханаан черге чурттай берген. 2Иаков биле ооң үре-салгалының дугайында чугаа бо-дур.

Он чеди харлыг элээди оол Иосиф[†] ачазының кадайлары Валла биле Зелфаның оолдарынга дузалажып, олар-биле кады мал кадарып турган. Иосиф акыларының четпес талаларының дугайында ачазынга чугаалап турган. 3Израиль[†] кырый бергенде, Иосиф төрүттүнген боорга, ачазы аңаа өске оолдарындан артык ынак турган. Ынчангаш аңаа онзагай чараш хепти белекке берген чүве-дир. 4Акылары Иосифке ачазы олардан артык ынак деп чүвени көрүп кааш, ону көрбестей бергеннер. Ынчангаш ооң-биле чымчак чугаалажып шыдавас апарганнар.

5Бир катап Иосиф дүш дүжээш, акыларынга чугаалаарга, олары ону оон-даа артык көрбестей бергеннер. 6Ол акыларынга мынча дээн: «Мээң дүжүмнү дыңнап көрүңер даан. 7Бир-ле шөлге бис моожалар баглап турар бис. Хенертен мээң баглаан моожам туруп келгеш, дорт туруп аарга, силерниң моожаларыңар долгандыр тургулапкаш, мээң моожамга мөгейип турар чорду».

8Акылары аңаа: «Сен бисти хааннап, бисти чагырар деп бодап турар кижи сен бе?» – деп харыылааннар. Ынчангаш Иосифти ол дүжү дээш база ооң сөстери дээш оон-даа артык көөр хөңнү чок апарганнар. 9Иосиф база бир дүш дүжээш, ону акыларынга чугаалаан: «Мен ам база дүш дүжедим. Ында хүн, ай база он бир сылдыс меңээ мөгейип турдулар». 10Ол дүжүн ачазынга база акыларынга чугаалап бээрге, ачазы ону: «Ол чүү ындыг дүштер дүжеп турар кижи сен? Бис шупту: мен, аваң база сээң акы-дуңмаларың сеңээ барып, черге чедир мөгеер улус бис бе?» – деп кончаан. 11Акылары аңаа ажынып-хорадаан, а ачазы ол бүгүнү сактып алган.


Иосифтен акыларының өжээн негээни

12Акылары ачазының малын кадарып, Сихемче чорупкан соонда, 13[+]Иаков оглу Иосифке: «Сээң акыларың Сихемде мал кадарып турар болгай. Сени база оларже чорудуптайн, ынаар бар» – деп чугаалаан.

Ол: «Чаа» – дээн.

14[+]Ачазы: «Акыларың кадык-чаагай-дыр бе, мал-маган онча-менди-дир бе – барып көргеш, харыызын меңээ дыңнадыр сен» – деп чагааш, Хеврон шынаазындан[†] чорудупкан. Иосиф Сихемге чедип келгеш, 15ховуга азып чорда, аңаа бир-ле кижи таваржы бергеш: «Чүнү дилеп чор сен?» – деп айтырган.

16«Акыларымны дилеп чор мен. Олар кайда мал кадарып турар ирги? Айтып берип көрүңерем» – деп, ол дилээн.

17[+]«Олар моон чоруй барганнар. „Дотанче чоруур бис“ дижип турганын дыңнаан мен» – деп, ол кижи харыылаан. Иосиф акыларын дилеп чорааш, Дотандан тып алган.

18Акылары Иосифти ырактан-на эскерип кааш, ол чоокшулап олурда, ону өлүрерин дугуржуп эгелээннер. 19-20«Дүш көөр киживис бо кел чор. Ону өлүрүп кааш, оңгарже киир октапкаш, „Араатан аңнар үзе-чаза соп каан“ дээр бис. Ооң дүштери канчаар бүдерин ынчан таптыг көөр бис» – деп дугурушканнар. 21Ол бүгүнү Рувим дыңнап кааш: «Ону өлүрбээлиңер» – дээн сөстери-биле Иосифти камгалап каан. 22Рувим оларга: «Аңаа хол чедип, ооң ханын төкпеңер. Ооң орнунга ону ээн кургаг ховуда бо оңгарже киир октаптыңар» – дээн. (Шынында Рувим ону камгалап кааш, ачазынга эгидип бээр деп бодаан.) 23Иосиф акыларынга чедип кээрге, олар ооң кедип чорааны онзагай чараш хевин уштуп алгаш, 24[+]ону туткаш, суг шыгжаар оңгарже киир октапканнар. Ол үеде оңгар кургаг, ында суг чок болган.

25Алышкылар чемненир дээш олуруп алгаш, измаил сөөктүг садыгжыларның Галаадтан[†] чиң сөөрткен тевелерин көрүп каан. Тевелерде чаагай чыттыг янзы-бүрү чуктар чүдүрүп каан, оларны Египетче[†] чедирери-биле аппар чыткан болган. 26Иуда[†] акы-дуңмаларынга: «Дуңмавысты өлүрүп алгаш, ооң өлүмүн чажырарывыска-даа, ооң биске ажыы чүү деп? 27[+]Ону өлүрбээлиңер, ол бистиң хан[†] төрээн дуңмавыс болгай. Ооң орнунга ону измаилчилерге садыптаалыңар» – дээн. Олар Иуда-биле чөпшээрешкеннер. 28Кажан Мадиан чурттуг садыгжылар оларның чаны-биле эртип чыдырда, алышкылар Иосифти оңгардан ужулгаш, чээрби шекел[†] мөңгүнге садыпканнар. Оон садыгжылар Иосифти Египетче аппарганнар.

29Рувим катап оңгарга чедип кээрге, ында Иосиф чок болган. Качыгдалдан Рувим идик-хевин ора соп каапкаш, 30дуңмаларынга чедип келгеш: «Иосиф чок-тур! А мен, мен ам канчаар мен?» – деп айтырган. 31Алышкылар серге өзээш, ооң ханын дуңмазы Иосифтиң чараш хевинге борап алгаш, 32ол хепти ачазынга эккеп бергеш: «Бис бо хепти тып алдывыс. Танып көрүңерем, силерниң оглуңарның хеви-дир бе азы өске-дир бе?» – деп айтырганнар. 33Ачазы оглунуң хевин танып кааш: «Мээң оглумнуң хеви-дир! Араатан аң ону тудуп чипкени ол-дур! Оглумну үзе-чаза соп чипкени ол-дур!» – деп ыглаан. 34[+]Иаков бодунуң идик-хевин ора соп каапкаш, качыгдал хевин белинге ораап алгаш, оглу дээш хөй-ле хүннер иштинде ыглап-сыктап келген. 35Уруглары болгаш оолдары ону аргалаар дээш чыглып келгеннер. Ынчалза-даа Иаков аргаланыр хөңнү чок болуп: «Муңгаралым-биле кады оглумнуң соондан алдыы оранче чоруй баар мен» – дээр болган. Оглу дээш ачазы ынчаар кажыыдап ыглаан. 36Ол үеде Мадиан чурттуг садыгжылар Иосифти Египетке эккелгеш, Потифар деп кижиге садыпкан. А Потифар дээрге фараоннуң камгалакчыларының даргазы чүве-дир.

#### 38


Иуда биле Фамар

1Ол үеде Иуда[†] акы-дуңмаларындан аңгыланып чоруткаш, Одоллам хоорай чурттуг Хира деп кижиниң чоогунга турумчуп чурттай берген. 2Иуда аңаа Шуа деп хананей кижиниң уруун сонуургай берген. Ол ону кадай кылдыр ап алгаш, кады чурттап эгелээн. 3Кадайы иштелип-саатталгаш, оол божаан. Иуда оглун Ир деп адап алган. 4Кадайы база катап иштелип-саатталгаш, оол божааш, оглун Онан деп адап алган. 5Оон база бир оол божуп алгаш, оглун Шела деп адап алган. (Ол оглу төрүттүнүп турда, Иуда Хезивке турган.)

6Дун оглу Ир өзүп кээрге, Иуда аңаа Фамар деп кысты кадай кылдыр ап берген. 7Иуданың дун оглу Ир Дээрги-Чаяакчының мурнунга кем-буруулуг болган, ынчангаш Ол ону чок кылып каан. 8[+]Иуда Онанга: «Бистиң чаңчылывыс ёзугаар, өлген акыңның кадайы-биле чоокшулажып, ону кадай кылып ал, акыңның салгалын уламчыла» – дээн. 9Ынчалза-даа Фамардан төрүттүнер ажы-төл бодунуң уруглары кылдыр санаттынмас дээрзин Онан билип турган. Ынчангаш Фамар-биле кады удуп, ооң-биле чоокшулашкан санында-ла, акызының салгалын арттырбас дээш, үрезин черже төп кааптар турган. 10Дээрги-Чаяакчыга Онанның ол чоруу кем-буруу болган. Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы[†] ону база чок кылып каан. 11Иуда кенни Фамарга: «Мээң оглум Шела өзүп келгиже чедир, бодуңнуң ада-иеңниң чанынга дулгуяк бооп чурттап чоруп көрем» – дээн. (Бичии оглу база акылары дег чок апаар ирги бе деп сезингеш, ол ынча дээн.) Фамар ада-иезиниң чанынга барып чурттай берген.

12Элээн хөй үе эрткенде, Шуаның уруу, Иуданың кадайы өлүп калган. Кажыыдалы чүгээртей бээрге, Иуда Одоллам чурттуг кожазы Хира-биле кады Тимнаже, бодунуң хоюн кыргып турган черже, чорупкан. 13Фамарга ооң бээзи Иуда Тимнаже хоюн кыргып чорупканының дугайында дыңналы берген. 14Ол бодунуң дулгуяк хевин ужулгаш, тускай шывыг-биле шыптынып алгаш, Тимнаже баар орукта Энаим суурнуң хаалгазының чанынга олуруп алган. Чүге дээрге Шела өзүп кээрге-даа, бодун аңаа кадай кылдыр ап бербейн турарын Фамар билип турган.

15Иуда ону көрүп кааш, самыын-садар херээжен деп бодаан, чүге дээрге ол бодунуң арнын чажырып алган болган. 16Иуда аңаа чеде бергеш: «Мен сээң-биле удууйн» – дээн, чүге дээрге ол бодунуң кенни деп билбээн.

Ол херээжен: «Бир эвес мээң-биле удуур болзуңза, меңээ чүнү бээр сен ынчаш?» – деп айтырган.

17Иуда: «Мен сеңээ малымдан анай чорудуп бээр мен» – дээн.

Херээжен: «Анайың чоруткужеңче, долаа кылдыр чүве арттырып каар сен бе?» – деп айтырган.

18«Сеңээ кандыг долаа херегил?» – деп, Иуда айтырган.

«Бодуңнуң таңмаңны,[†] ону астып алган хендирчигежиңни база холуңда туткан даянгыыжыңны арттырып каг» – деп, херээжен чугаалаан. Ол бүгүнү бергеш, Иуда демги херээжен-биле чоокшулашкан. Фамар оон иштели берген. 19Фамар оон чоруткаш, шыптынып алган пөзүн ап каапкаш, бодунуң дулгуяк хевин кедип алган.

20Долаага арттырып каан чүвелерин ол херээженден алдырып аар дээш, Иуда бодунуң Одоллам чурттуг өңнүүн дамчыштыр анайын чорудупкан. Ынчалза-даа өңнүү ол херээженни тыппаан. 21Иуданың өңнүү ол черниң чурттакчыларындан: «Орук аксында Энаимге турган самыын-садар херээжен канчалды?» – деп айтырарга, олары: «Маңаа самыын-садар херээжен турбаан» – деп харыылааннар. 22Өңнүү Иудага келгеш: «Мен ол херээженни тыппадым. Ол черниң чурттакчылары „Маңаа самыын-садар херээжен турбаан“ дээр чүве-дир» – дээн. 23Ынчан Иуда: «Мээң хамык эдилелдерим ол херээженге артып калгай аан, бодувусту багай атка чедирбээли. Мен олче анайны чорудуптарымга, сен ону тыппас-ла кижи-дир сен!» – дээн.

24[+]Үш ай хире үе эрткенде, Иудага: «Сээң кенниң Фамар самыын-садар херээжен дег халып тургаш, ооң хайы-биле иштели берген-дир» – деп дыңнадыг келген. Иуда: «Ону тудуп эккелгеш, өрттедиптиңер!» – деп чарлык үндүрген. 25Кажан Фамарны шииткелче эккел чыдырда, ол бээзинче сөс дамчыдарын дилээн: «Мен бо эдилелдерниң ээзинден иштелген мен. Танып көрүңерем, кымның таңмазы, хендиржигежи база даянгыыжы-дыр?» 26[+]Иуда бодунуң эдилелдерин танып кааш: «Ол, меңээ бодаарга, шынныг-дыр, чүге дээрге мен ону оглум Шелага кадай кылдыр ап бербээн-дир мен» – дээн. Ол ооң соонда Фамар-биле чоокшулашпаан.

27Фамарның божуур өйү чедип кээрге, ооң иштинде ийис уруглар бар бооп-тур. 28Фамар божуп эгелээрге, холчугаш көстүп келген. Тудугжу кадай ол холчугашка кызыл удазын баглап кааш: «Моозу мурнай үнген» – дээн. 29Ынчалза-даа ол төл холчугажын дедир киир тыртып аппаарга, оон өскези мурнай үнүп келген. Тудугжу кадай: «Канчап чаза булгап эртип келдиң?» – дээн. Ону Фарес[*] деп адап каан. 30Ооң соондан холунда кызыл удазын шараан оол үнүп келген. Ону Зерах[*] деп адап каан.

#### 39


Иосиф биле Потифарның кадайы

1[+]А Иосифти[†] Египетке[†] измаил садыгжыларның холундан фараоннуң камгалакчыларының даргазы Потифар дээр египет кижи садып алган. 2Дээрги-Чаяакчы[†] Иосифти кагбайн, кады чораан: ооң ажыл-херээ чогумчалыг бооп, бодунуң египет ээзиниң бажыңында чурттап турган. 3Дээрги-Чаяакчы Иосиф-биле кады дээрзин, ол чүнү-даа кылырга, чоруу чогунгур, херээ бүдүнгүр болур кылдыр Дээрги-Чаяакчы чогудуп турар дээрзин ээзи билип каан. 4Иосиф ээзиниң ээ көрнүүшкүнүн чаалап алгаш, аңаа бараан болуп турган. Потифар Иосифке бажыңының ажыл-херээн башкарар долу эргени берип каан. 5Бажыңының ажыл-херээн башкарар кылып каан үеден эгелеп, Дээрги-Чаяакчы Иосифти бодааш, ол египет кижиниң бажыңынга ачы-буянны хайырлап, ооң бажыңында-даа, хову-шөлүнде-даа шупту өнчүзүн карактап турган. 6Чүзү барыл, шуптузун Потифар Иосифке хүлээдип каан. Ооң ам сагыш човаар чаңгыс-ла чүвези – аштанып-чемненири болу берген.

Иосифтиң арын-шырайы-даа, дурт-сыны-даа дыка көрүштүг турган. 7Элээн үе эрткенде, ээзиниң кадайы ол бүгүнү эскерип кааш: «Мээң-биле удуп көрем» – дээн. 8Иосиф оон ойталааш, ээзиниң кадайынга: «Мээң дээргим бодунга хамааржыр бүгү-ле чүвезин меңээ дагзып кааш, бажыңында чүү дээш-даа боду сагыш човавайн турар-дыр. 9[+]Бо бажыңда мен ооң-биле дең эргелиг чоруп турар-дыр мен. Чүгле силерге – мээң ээмниң кадайынга – дээринден аңгыда, мында меңээ чүнү-даа кылырын хоруваан-дыр. Мен ындыг улуг бачытты Бурганга удур канчап кылыр мен?» – дээн. 10Хүннүң-не демги херээжен Иосифти ынчаар көгүдүп-ле турган, ынчалза-даа Иосиф ооң-биле кожа турарындан, ооң-биле холбажырындан ойталап турган.

11Бир хүн Иосиф ажыл-херек аайы-биле бажыңче кирип келген. Ол өйде бажыңга чалчалардан кым-даа чок турган чүве-дир. 12Ээзиниң кадайы Иосифтиң хевинден туттунупкаш: «Мээң-биле уду» – деп туруп берген. А Иосиф хевин ооң холунга арттырып каапкаш, үне халып чоруй барган. 13Иосиф хевин безин ооң холунда каапкаш, үне маңнап чоруй барганын көргеш, 14ээзиниң кадайы бажыңче улусту кыйгырыпкаш: «Көрүңер даан, бисти куду көрзүн дээш, Потифар бо еврей кижини бажыңывыста эккелген-дир. Ол чедип келгеш, меңээ „Чоокшулажыылы“ деп турду. Ынчангаш мен силерни алгырып кыйгырыптым. 15[+]Мээң алгымны дыңнааш, ол бодунуң хевин мээң чанымга каапкаш, үне халып чорупту!» – дээн. 16Ашаа келгижеге чедир, ол Иосифтиң хевин бодунга арттырып алган. 17Ашаа чедип кээрге, демги-ле сөстерин катаптаан: «Сээң биске эккелгениң еврей кул мени куду көөр деп турду. 18Кажан мен алгырып эгелээримге, ол хевин мээң чанымга каапкаш, үне халып чоруй барды».

19«Сээң кулуң мени ынчалды» дээн кадайының сөстерин дыңнааш, ээзи кедергей хорадаан. 20Иосифти ээзи туткаш, хаанның хоругдаттырганнарын сугар кара-бажыңче киир октапкан. Шак ынчалдыр Иосиф кара-бажыңче кире берген.

21[+]Дээрги-Чаяакчы Иосиф-биле кады бооп, энерелин көргүзүп, кара-бажыңның даргазы олче ээ көрнүр кылдыр кылыпкан. 22Кара-бажыңның даргазы хоругдаттырганнарны Иосифтиң холунга берипкен. Олар чүнү-ле кылырыл, дөгерезин Иосиф башкарып турган. 23Кара-бажыңның даргазы чүү дээш-даа сагыш човавас болу берген: Дээрги-Чаяакчы Иосиф-биле кады болгаш, ол чүнү-даа кылырга, шупту чүве чогуп бүдүп турган.

#### 40


Хоругдаттырганнарның дүштерин Иосифтиң тайылбырлааны

1-2Элээн үе эрткенде, египет хаанның кол кундага тудукчузу болгаш ооң кол чем салыкчызы боттарының дээргизиниң мурнунга буруу кылып алганнар. Фараон[†] бодунуң бо дүжүметтеринге дыка ажынгаш, 3оларны камгалакчыларның даргазының бажыңынче чорудупкан. Ол болза Иосифтиң[†] турган кара-бажыңы болур. 4Камгалакчыларның[†] даргазы ол ийи дүжүметке бараан болур кылдыр Иосифти томуйлап каан. Олар элээн үени аңаа эрттиргеннер.

5[+]Бир катап Египеттиң[†] хаанының хоругдаттырган кундага тудукчузу биле чем салыкчызы олар чаңгыс дүне кайызы-даа онзагай уткалыг дүштер дүжээннер. 6Эртен эрте Иосиф оларга чедип келгеш, көөрге, олары дүвүрээн шинчилиг болганнар. 7Ооң-биле кады хоругдал черинде турар бо дүжүметтерден ол: «Чүге бөгүн арыннарыңар муңгаргайыл?» – деп айтырган.

8[+]Олар: «Бис дүштер дүжедивис, а оларның утказын тайылбырлап бээр кижи чок-тур» – дээннер.

Иосиф оларга: «Дүштүң тайылбыры Бургандан кээр эвес бе? Меңээ дүштериңерни чугаалап берип көрүңерем» – дээн.

9Кол кундага тудукчузу Иосифке бодунуң дүжүн чугаалап берген: «Дүжүмде мээң мурнумда виноград[†] сывы тур-ла. 10Ол сып үш адырлыг. Ол часты берген, өң кирип келген, каттары улгадып, быжа берген болду. 11Холумда фараоннуң кундагазын тудуп алган турар мен. Мен каттарны алгаш, фараоннуң кундагазынче сы тудупкаш, ону фараонга берип турар-дыр мен».

12Иосиф аңаа мынча дээн: «Ол дүштүң утказы бо-дур: үш адыр дээрге үш хүн-дүр. 13Үшкү хүнде фараон сени өрү көдүрер – сени албан-хүлээлгеңче эгидер. Сен фараоннуң кундагазын, мооң мурнунда дег, ооң холунга тутсур сен. 14Кажан сеңээ шупту чүве таарымчалыг апаарга, мени сактып келем. Меңээ энерелден көргүзүп, фараонга мээң адымны сагындырып, мени моон үндүрүп аарын бодап көрем. 15Чүге дээрге еврейлерниң чуртундан мени оорлап эккелген болгай. А маңаа мени бажыңнаар хире кандыг-даа буруулуг чүве кылбаан мен».

16Кол чем салыкчызы көөрге, дүштү тайылбырлааны эки болган. Ынчангаш ол база Иосифке дүжүн чугаалап берген: «Мен мындыг дүш көрдүм. Бажымда быжырган далганныг үш тавак салып алган мен. 17Эң үстүкү тавакта фараоннуң янзы-бүрү быжырып каан чемин салып каан. А куштар мээң бажымда тавактан чем соктап чип турар болду».

18Иосиф аңаа мынча дээн: «Ооң утказы мындыг-дыр. Үш тавак дээрге үш хүн-дүр. 19Үшкү хүнде фараон сени „өрү көдүрер“ – бажыңны одура кескеш, мага-бодуңну шаажылал ыяжынга азып каар. А куштар сени соктап чиир-дир».

20[+]Ийи хүн эрткенде, фараоннуң төрүттүнген хүнү болган. Ол бодунуң бүгү дүжүметтеринге дой кылгаш, олар көрүп турда, кол кундага тудукчузун болгаш кол чем салыкчызын кара-бажыңдан үндүрүп эккээр деп шиитпирлээн. 21Кол кундага тудукчузун фараон эрги албан-хүлээлгезинче эгидип эккээрге, ол фараоннуң холунга кундагазын тудускан. 22[+]А кол чем салыкчызын Иосифтиң тайылбырлааны дег кылдыр азып каан. 23Кол кундага тудукчузу Иосифтиң дугайында сагынмаан-даа, ооң дилээн-даа уттупкан.

#### 41


Фараоннуң дүштери

1Ийи чыл эрткенде, фараон дүш дүжээн: ол хем эриинге турда, 2чараш, семис-чаагай чеди инек хемден үнүп келгеш, эрик дургаар оъттап чорааннар. 3А оларның соондан чудаңгы, арган-дорган өске чеди инек база үнүп келгеш, демги инектерниң чанынга хем эриинге туруп алганнар. 4Бир көөрге, чудаңгы, арган-дорган чеди инек чараш, семис-чаагай чеди инекти чипкеннер. Ынчан фараон оттуп келген. 5Ол катап удуй бергеш, өске дүш база көрген: чаңгыс сыпта чеди кончуг чаагай тараа бажы үнүп келген турган. 6А оларның соонда өске сыпта изиг хатка кургап калган, чеми бичии чеди тараа бажы үнүп келген турган. 7Кадып кургап калган, чеми бичии тараалар кончуг чаагай тарааларны чиптер болган. Фараон[†] оттуп келгеш, дүш-түр деп билип каан. 8[+]Эртенинде ол дүжүнден сестип, дүвүрээш, Египеттиң[†] бүгү-ле илби-шидилиг болгаш мерген угаанныг кижилерин кыйгыртып, чыып алгаш, оларга дүжүн чугаалап берген. Ынчалза-даа оларның аразындан ол дүштерниң утказын тайылбырлаптар чаңгыс-даа кижи тывылбаан.


Фараоннуң дүштерин Иосифтиң тайылбырлааны

9Ынчан кол кундага тудукчузу фараонга мынча деп чугаалаан: «Мен ам бодумнуң бачыдымны сактып бодап тур мен. 10Фараон бодунуң дүжүметтеринге ажынгаш, мени база кол чем салыкчызын камгалакчыларның даргазының бажыңынга хоругдап каан соонда, 11бир дүне бис иелээн онзагай уткаларлыг дүштер дүжээн бис. 12[+]Кара-бажыңга бистиң-биле кады камгалакчылар[†] даргазының кулу болур аныяк еврей кижи турган. Бис аңаа дүштеривисти чугаалап бээривиске, ол кижи бүрүзүнге көрген дүжүнүң утказын тайылбырлап берген. 13Ол канчаар тайылбырлааныл, шак-ла ынчаар болган: мен эрги албан-хүлээлгемче ээп келген мен, а чем салыкчызы астырып өлүрткен».

14Фараон Иосифти[†] кыйгыртыптарга, ону кара-бажыңдан далаш-биле үндүрүп эккелгеннер. Ооң бажының дүгүн тааргаш, идик-хевин солааш, фараонга эккелгеннер. 15Фараон Иосифке: «Мен дүш дүжедим, а ону тайылбырлаптар кижи тывылбады. Дүштерниң утказын сени эки билир деп дыңнадым» – дээн.

16[+]Иосиф: «Ол дээрге мен эвес-тир мен. Фараоннуң ачы-буянынга чедирер харыыны Бурган[†] бээр» – деп харыылаан.

17Фараон Иосифке чугаалап берген: «Дүжүмде хем эриинде турар-дыр мен. 18Чеди чараш, семис-чаагай инек хемден үнүп келгеш, эрикти дургаар оъттап чоруур болду. 19Оларның соондан өске чеди чудаңгы, арган-дорган инек үнүп келди. Бо египет черге ындыг чудаңгы инектер черле көрүп көрбээн мен. 20Ол арган-дорган, чудаңгы инектер семис-чаагай инектерни чиптилер. 21Семис инектерни чиптерге-даа, оларның иштинче киргени эскертинмес. Олар арган-дорган боттары ол-ла хевээр боор чорду. Оон мен оттуп келдим. 22Ооң соонда мындыг дүш дүжедим: чаңгыс сыпта чеди кончуг чаагай тараа бажы үнүп келген. 23А оларның соонда изиг хатка кадып, кургап калган, чеми бичии чеди тараа бажы үнүп келген турар. 24Чеми бичии тараа баштары кончуг чаагай тараа баштарын чип кааптар болду. Бо дүштеримни илби-шидилиг улуска чугаалап бээримге, кым-даа тайылбырлап бербеди».

25Иосиф фараонга мынча дээн: «Фараоннуң ийи дүжү чаңгыс уткалыг-дыр. Чүнү кылыр дээнин Бурган фараонга сагындырып турар-дыр. 26Чеди семис инек дээрге чеди чыл-дыр, чеди чаагай тараа бажы дээрге база чеди чыл-дыр. Оларның уткалары чаңгыс-тыр. 27Оларның соондан келген чеди арган, чудаңгы инек дээрге база чеди чыл-дыр. Бичии чемниг, кургап-кадып калган чеди тараа бажы дээрге аш-чуттуг чеди чыл-дыр. 28„Чүнү кылыр дээнин Бурган фараонга сагындырып турар-дыр“ дээнимниң ужуру ол-дур. 29Бүгү египет черге магалыг чаагай дүжүттүг чеди чыл дүжер дээн-дир. 30[+]Ооң соонда аш-чуттуң чеди чылы келир. Египет черге мооң мурнунда турган магалыг дүжүткүр бай үе уттундурар, черни аш-чут хоозурадып каар-дыр. 31Аш-чуттуң хайындан черниң бар турган байлаа билдинмейн баар, чүге дээрге ол үе кончуг аар-берге болур. 32Фараоннуң ийи катап дүжээни дээрге Бурганның ыяк шиитпирлээниниң бадыткалы-дыр. Удавас Бурган сөзүн күүседир.

33Ынчангаш фараон угаанныг болгаш чүвени эки билир кижиден шилээш, амдыгааштан Египетти башкарар кылдыр салып кагзын. 34Ол ышкаш египет черге дүжүткүр чеди чылдың дургузунда чондан дүжүттүң бешки кезээн чыыр кылдыр үндүрүг хавырар кижилерден фараон соңгуп кагзын. 35Эки чылдарның дүжүдүн олар чыып алгаш, фараоннуң хоорайларда аңмаарларынга бөлүп, камнап, курлавырлап турзуннар. 36Ол бүгү египет черге аш-чуттуң чеди чылының дургузунда курлавыр болур, ынчан чурт аш-чуттан хоозуравас».


Иосифтиң эрге-дужаалының бедээни

37Иосифтиң сөстери фараонга болгаш ооң дүжүметтеринге таарымчалыг болган. 38[+]Фараон дүжүметтеринге: «Бо кижи дег, Бурганның сүлдезин[†] эдилээн өске кижи тыптыр деп бе?» – дээн. 39Оон Иосифке: «Бурган сеңээ бо бүгүнү ажыдып берген болганда, сенден угаан-сарыылдыг болгаш мерген кижи чок-тур. 40[+]Сен мээң ордумга эң-не кол кижи боор сен, мээң бүгү чонум сээң сөзүңнү дыңнаар. Хаан болгаш, чүгле мен сенден улуг эргелиг боор мен» – деп, фараон чугаалаан. 41Ооң соонда фараон Иосифке: «Сени мен бүгү Египеттиң башкарыкчызы кылдыр томуйлап тур мен» – дээн. 42[+]Фараон холундан таңмалыг[†] билзээн ужулгаш[*], Иосифтиң салаазынга суп берген. Аңаа каас-коя хепти кедиргеш, мойнунга алдын каасталга азындырып берген. 43Иосифти фараондан адаанда эргелиг кижиге хамааржыр чуузага[†] олуртуп алгаш, аңаа сөгүрүүрүн шупту улуска дужааган. Ынчалдыр фараон Иосифти египет чурттуң башкарыкчызы кылып каан. 44Фараон Иосифке: «Фараон мээң күзелим бо-дур: сээң чөпшээрелиң чокка бүгү египет черге кым-даа холун шимчетпес, базым кылбас ужурлуг» – дээн. 45[+]Фараон Иосифке Цафнат-Панеах деп чаа ат тыпсып берген. Аңаа кадай кылдыр египет бурганнарның Илиополь хоорайда бараалгакчызы[†] Поти-Фераның уруу Асенетти ап берген. Иосиф египет черни башкарып эгелээн. 46Египеттиң хааны фараонга бараан болуп эгелээнде, Иосиф үжен харлыг турган.

Иосиф фараондан чоруткаш, бүгү египет черни эргиир дээш чорупкан. 47Магалыг эки чеди чылдың дургузунда чер кончуг чаагай дүжүттү берген. 48Чеди чыл дургузунда ажаап ап турган чаагай дүжүттү Иосиф хоорайларда шыгжамырже суп аарын чедип ап келген; ол тарааны хоорайны долгандыр турар шөлдерден ажаап ап турган. 49Ынчалдыр Иосиф далайның элезини дег хөй тарааны курлавырлап алган. Кайы хирени шыгжап алганын санавастап-даа калган, ол хире хөй болган.

50Аш-чуттуг чылдар эгелээр мурнунда Илиопольда бараалгакчы Поти-Фераның уруу Асенет Иосифке ийи оол божуп берген чүве-дир. 51Дун оглун Иосиф Манассия[*] деп адап алган, чүге дээрге ол «Бурган меңээ бүгү муңгаралдарымны болгаш адамның аалын уттуптар арганы берген» дээр турган. 52Ийи дугаар оглун Эфрем[*] деп адап алган. Чүге дээрге ол «Бурган мээң хилинчек көрген черимге мени үре-салгалдыг кылып каан» дээр турган.

53Египет черге магалыг дүжүткүр чеди чыл эрте бээрге, 54[+]Иосифтиң баш удур чугаалааны аш-чуттуң чеди чылы дүжүп келген. Аш-чут бүгү чурттарга болуп турган, а бүгү египет черге тараа бар турган. 55Кажан Египетке база аш-чут эгелей бээрге, чон фараондан чем дилеп чедип келген. А фараон египет чонга: «Иосифке барыңар, ол чүү дээрил, ооңуу-биле кылыңар» – дээн. 56Бүгү делегейге аш-чут болуп турган. Иосиф тараа курлавырларын ажыдыпкаш, египет чонга тараазын садып эгелээн. Египет черге база аш-чут күштелип турган. 57Янзы-бүрү чурттардан улус Египетче кээп, Иосифтен тараа садып ап турган, чүге дээрге аш-чут бүгү делегейге кедерей берген чүве-дир.

#### 42


Бодунуң акылары-биле Иосифтиң ужурашканы

1Ол өйде Иаков[†] Египетте[†] тараа барын дыңнап каан. Ол оолдарынга: «Чүге бот-боттарыңарже көрүп алган орар силер? 2Египетте тараа бар деп дыңнадым. Дириг артар деп бодаар болзуңарза, барыңар, оон тараадан садып эккелиңер. Оон башка аштап өлүр бис» – деп чугаалаан. 3Иосифтиң[†] он акызы Египеттен тараа садып аар дээш чорупканнар. 4Чүгле Иосифтиң Вениамин[†] деп дуңмазын, ооң-биле кандыг-бир багай чүве болза канчаар дээш, Иаков олар-биле кады чорутпаан. 5Израильдиң оолдары, өске черлерден келген улус-биле бир дөмей, тараа садып аар дээш келгеннер, чүге дээрге ханаан черде база аш-чут болуп турган.

6[+]Иосиф египет черниң чагырыкчызы турган, ынчангаш келген улуска тарааны ол садып турган. Иосифтиң акылары чедип келгеш, аңаа черге чедир мөгейгеннер. 7Иосиф акыларын көрүп кааш, танып каапкан. Ынчалза-даа олардан танывазы кижи дег: «Кайыын келдиңер?» – деп шыңгыы айтырган.

Олары: «Ханаан[†] черден тараа садып аар дээш келдивис» – деп харыылааннар.

8Иосиф акыларын танып каан, а олар дуңмазын танывааннар. 9[+]Иосиф оларның дугайында дүжеп турган дүштерин сактып келген. Ол акыларынга: «Силер шивишкиннер-дир силер. Бо чурттуң кошкак талаларын көрүп аар дээш келгениңер ол-дур» – дээн.

10Олар аңаа: «Чок, бистиң дээргивис, силерниң чалчаларыңар бис тараа садып аар дээш келген бис. 11Бис чаңгыс аданың төлдери-дир бис. Багай сеткил бисте чок. Бис шивишкиннер эвес, силерниң чалчаларыңар бис» – дээннер.

12Иосиф оларга: «Чок, силер бо чурттуң кошкак талаларын көрүп аар дээш келген силер» – дээн.

13Олар Иосифке: «Бистер, силерниң чалчаларыңар, он ийи алышкы бис. Бис ханаан черде чурттап чоруур чаңгыс ададан төрүттүнген оолдар-дыр бис. Чүгле хеймеривис ачавыс-биле кады аалывыста артып калды. А бирээвис чок апарган» – дээннер.

14Иосиф оларга: «Ол-дур харын, мен силерни „Шивишкиннер-дир силер“ деп чугааладым чоп – дээн. – 15Мен силерни хынаптар мен. Фараоннуң[†] ады-биле даңгыраглап тур мен: силерниң хеймериңер маңаа чедип келбээн шаанда, силерни моон кым-даа чорутпас. 16Кайы-бирээңер дуңмаңарны барып эккелзин, артканнарыңар маңаа хоругдал адаанга турар силер. Ынчан силерниң чугааңарның шын-мегезин хынаптар мен. Бир эвес дуңмаңар эккелбес болзуңарза, силер ылап-ла шивишкиннер-дир силер. Фараоннуң ады-биле даңгыраглап тур мен!» 17Ооң соонда Иосиф оларны үш хонук иштинде хоругдап каан.

18Үшкү хүнде Иосиф оларга: «Мээң чугаам ёзугаар кылыр болзуңарза, дириг артар силер, чүге дээрге мен Бургандан коргар кижи мен. 19Бир эвес силер шынчы улус болзуңарза, силерниң бирээңер кара-бажыңга артып калзын. А артканнарыңар аштап турар өг-бүлелериңерге тарааны чедирип бергеш, 20бодуңарның сөзүңерниң бадыткалы кылдыр хеймериңерни меңээ эккелиңер. Ынчан силерниң чугааңар бадыткаттына бээр – дириг артар силер» – дээн. Алышкылар ооң-биле чөпшээрешкеннер.

21Алышкылар аразында: «Дуңмавыска удур кылган бачыдывыс ужун бис мындыг хинчекке таварышкан-дыр бис. Ооң сагыш-сеткилиниң муңгаралын көрүп турган хиревисте-ле, канчаар-даа чаннырга, ону кээргеведивис чоп» – дижип чугаалажып турганнар.

22[+]Рувим дуңмаларынга: «„Ол оолга удур бачыт[†] үүлгетпеңер“ деп мен силерге чугаалап турбажык мен бе? Силер мени дыңнавадыңар. Дуңмавыс дээш кеземче ам биске онаажып турары ол-дур» – деп чугаалаан.

23Алышкылар Иосиф оларның чугаазын билип турар деп билбээннер, чүге дээрге олар очулдурукчу дамчыштыр чугаалажып турганнар. 24Иосиф хажыызынче чоруй баргаш, ыглапкан. Оон катап чедип келгеш, олар-биле чугаалашкаш, оларның аразындан Симеонну шилип алган. Алышкылар көрүп турда, ону хүлүдүп каан. 25Иосиф оларның шоодайларынга тарааны долдур ургаш, кижи бүрүзүнүң мөңгүннерин дедир эгидип бээрин дужааган. Орукка оларга хүнезин бээрин база айыткан. Ол бүгүнү шак-ла ынчаар күүсеткен чүве-дир.


Алышкыларның ханаан черже ээп чанганы

26Алышкылар элчигеннеринге тараазын чүдүргеш, чанып чорупканнар. 27Хонары-биле доктааган черинге элчигенин чемгерип аар дээш, оларның бирээзи тараалыг шоодайын ажыдыпкаш, ында мөңгүнүн көрүп каан! 28Улузунга ол: «Мээң мөңгүнүмнү эгидип берген-дир, ол мээң бо шоодайымның иштинде чыдыр» – дээн. Олар кортканындан чүректери уштуна бээр часкаш: «Бурган[†] бистиң-биле чүнү канчап турары ол?!» – деп бот-боттарындан айтыржып турганнар.

29Алышкылар ханаан черде адазы Иаковка чедип келгеш, чүү болганын шуптузун чугаалап бергеннер: 30«Ол чурттуң башкарыкчызы кижи бистиң-биле дыка шыңгыы чугаалашкаш: „Чуртувуста келген шивишкиннер-дир силер“ – диди. 31А бис аңаа: „Бис шивишкин бооп чорбаан бис, шынчы улус бис. 32Бис чаңгыс ададан төрүттүнген он ийи алышкы бис. Бирээвис чок апарган, а хеймеривис ханаан черде ачавыс-биле кады артып калган“ – деп харыыладывыс. 33Оон ол чурттуң башкарыкчызы биске: „Силерниң шын-мегеңерни хынаар мен: бирээңер маңаа артып калзын, а өскелериңер чангаш, аштап турар өг-бүлелериңерге тарааңарны чедирип бергеш, 34бодуңарның хеймериңерни меңээ эдертип эккелиңер. Ынчан мен силерни шивишкиннер эвес, шынчы улус-тур дээр мен. Силерниң акыңарны салыптарымга, бо чуртка хостуг чоруп болур силер“ – диди».

35Кажан олар тараалыг шоодайларын божудуптарга, кижи бүрүзүнүң шоодайында акша-мөңгүн суп каан хапчыгаш бар болган. Ол бүгүнү көргеш, ачазы-даа, оолдары-даа кайгап, корга-ла бергеннер. 36Ачазы Иаков оларга: «Мээң оолдарымны чаңгыстап ап-ла тур силер аа. Иосиф чок-тур, Симеон база чок. Ам Вениаминни алыр деп тур силер. Шупту халапты меңээ онаап тур силер!» – дээн.

37Рувим ынчан ачазынга: «Бир эвес Вениаминни дедир эккелбес болзумза, мээң ийи оглумну өлүрүп каап болур силер. Ооң бажы дээш харыылаар кылдыр меңээ дагзып калыңар, мен ыяап-ла эгидип эккээр мен» – деп-тир.

38Иаков: «Чок! Мээң оглум силер-биле чорбас. Ооң акызы өлген-дир, ол чааскаан арткан болгай. Орук ара ооң-биле багай чүве болза канчаарыл? Көк баштыг адаңар мени муңгаралдан алдыы оранче чоруй барзын деп турарыңар ол-дур» – деп харыылаан.

#### 43


Алышкыларның Вениамин-биле кады Египетче ээп келгени

1Чуртта аш-чут кедерей берген. 2Оолдарының Египеттен[†] эккелген тараазы төне бээрге, ачазы оларга: «Ам база ынаар баргаш, тараадан садып эккелиңер» – дээн.

3Ынчан Иуда[†] ачазынга мынча деп чугаалаан: «Ол черниң башкарыкчызы кижи „Дуңмаңар чокка менче келбес силер“ деп биске шыңгыызы-биле сагындырып каан болгай. 4Бир эвес дуңмавысты бистиң-биле кады чорудар болзуңарза, барып, силерге тараадан садып эккеп бээр бис. 5А бир эвес ону бистиң-биле кады чорутпас болзуңарза, ынаар барбас бис. Чүге дээрге ол кижи „Дуңмаңар чокка менче келбеңер“ дээн болгай».

6Ачазы Израиль[†]: «Мээң бажымче суг кудуп, база бир дуңмаңар барын ол кижиге чүге чугаалай берген силер?» – деп айтырган.

7Оолдары ачазынга: «Ол кижи боду бистиң дугайывыста, бистиң төрелдеривистиң дугайында „Ачаңар ам-даа дириг бе? Силерниң дуңмаңар бар бе?“ деп сонуургай берди. Бис ол айтырыгларга харыылаан улус-тур бис. Ооң „Дуңмаңар эдертип эккелиңер“ дей бээрин кым билген боор» – дээннер.

8Иуда ачазы Израильге: «Оглуңарны бистиң-биле чорудуп көрүңерем. Бис чоруптаалы. Ынчан бис шупту аш-чутту шыдажып эртип, дириг артар бис – силер-даа, бис-даа, бистиң ажы-төлүвүс-даа. 9Дуңмамны мен бажым-биле харыылаар мен. Бир эвес ону мен дедир эдертип эккелбес болзумза, силерниң мурнуңарга бүгү назынымда буруулуг боор мен. 10Бир эвес мынчаар шөйүп турбаан болзувусса, ынаар ийи катап-даа баргаш келгиже болдувус» – дээн.

11Израиль оолдарынга мынча дээн: «Ындыг-дыр. Ынчаарга силер мынчалыңар: бистиң черивистиң байлаандан – чаагай чыттыг янзы-бүрү чуктар, ары чигири, фисташка болгаш миндаль тооруктардан – ап алгаш, ону ол кижиге белек кылдыр аппарып бериңер. 12Мөңгүннү ийи катап хөй кылдыр ап алыңар – шоодайларыңардан тып алганыңар мөңгүннерни эгидип бээр силер. Канчап билир, олар соора супкан чадавас. 13Дуңмаңарны база эдертип алгаш, ол кижиже катап чоруптуңар че. 14Күчүлүг Бурган[†] ол кижини силерже ээ көрүндүрүп, Вениаминни-даа,[†] ол черде артып калган Симеонну-даа силер-биле кады салып чорудуптар кылдыр энерелден көргүзер болзун. А мен-даа канчаар, ажы-төл чок артсымза, ынчаар артар-ла ыйнаан мен».

15Алышкылар белек-селээн белеткээш, мөңгүннү ооң мурнундагызындан ийи катап хөйнү ап алгаш, Египетте Иосифке[†] Вениаминни эдертип алгаш, чедип келгеннер. 16Иосиф алышкылар-биле кады Вениаминниң чедип келгенин көрүп кааш, бажыңының ажыл-агый эргелекчизинге: «Бо келген улусту мээң бажыңымга киирип каг. Эъттен белеткеп, аъш-чемден кыл, чүге дээрге дүъште мен олар-биле кады чемненир мен» – дээн. 17Ажыл-агый эргелекчизи Иосиф чүү дээнил, шак-ла ынчалдыр күүсеткеш, алышкыларны бажыңга чедирип каан.

18Иосифтиң бажыңынче баар дээрге, алышкылар корга бергеш: «Бисти бо бажыңче ынчангы бистиң шоодайларывыс-биле кады келген мөңгүннер ужун аппар чыдар-дыр! Ол дээш бисче чөңгээлээр, халдаар, бисти кулдар кылып алгаш, бистиң элчигеннеривисти олчалап аар дээн эвес бе?» – дижип чугаалажып чорааннар. 19Иосифтиң бажыңының эргин аксынга келгеш, алышкылар ажыл-агый эргелекчизинге: 20«Хүндүлүг дээрги, бисти дыңнап көрүңерем. Бис мооң мурнунда база маңаа тараа садып ап кээп чораан бис. 21Чанып бар чыда, орук ара хонар черге шоодайларывысты көрүптеривиске, кижи бүрүзүнүң шоодайында тараа дээш төлээн мөңгүннери ол-ла хевээр чедип келген болган! Бис бо удаада ол мөңгүннерни дедир эгидип бээр дээш эккелдивис. 22А тараа садып аар мөңгүннеривис база аңгы бар. Ынчан бистиң шоодайларывысче мөңгүннү кым суп каанын бис билбес-тир бис» – дээннер.

23Ажыл-агый эргелекчизи: «Оожургаңар, кортпаңар. Силерниң биле ачаңарның Бурганы силерге ол мөңгүннү белек кылдыр берген-дир. Силерниң мөңгүнүңерни мен ынчан шуптузун алган мен» – дээш, Симеонну алышкыларга үндүрүп эккеп берген. 24Оон алышкыларны Иосифтиң бажыңынче кииргеш, буттарын чуур суг эккеп бергеш, оларның элчигеннерин база чемгерип каан. 25Алышкылар Иосифтиң дүъште кээринге чедир белектерин аайлап алганнар, чүге дээрге бо бажыңга чемненир силер деп оларга дыңнадып каан турган. 26Иосиф чанып кээрге, аңаа эккелген белектерин сунуп, черге чедир мөгейип бараалгааннар.

27Иосиф олар-биле мендилешкеш: «Меңээ чугаалап турганыңар кырган адаңар эки тур бе? Ол ам-даа дириг бе?» – деп айтырган.

28«Бистиң ачавыс, силерниң чалчаңар, ам-даа дириг, эки тур» – деп харыылааш, олар күдүк базып мөгейгеннер.

29Иосиф бодунуң чаңгыс иеден төрүттүнген дуңмазы Вениаминче көргеш: «Меңээ чугаалап турганыңар хеймериңер бо бе? – деп айтыргаш, – Бурган сеңээ энерелдиг болзун, оглум!» – дээн. 30Иосифтиң хөрек-чүрээ дуңмазынга ынакшылдыг эргелелден долуп кээрге, ол ыглаптар часкаш, бичии-ле туттунган. Ол дүрген-не өске өрээлче чоруй баргаш, аңаа барып ыглапкан. 31Арнын чуп, быжыгланып-кадыгланып алгаш, үнүп келгеш, аъш-чемни салырын дужааган.

32[+]Чемни Иосифке аңгы, алышкыларга аңгы, Иосиф-биле чемненип турган египетчилерге база аңгы салганнар. (Египетчилер еврейлер-биле кады чемнениринден ческинер турганнар.) 33Алышкыларны Иосифтиң мурнунга улуундан бичезинге чедир чыскаалдыр олуртуп каарга, олар бот-боттарынче удур-дедир көржүп, кайгап-харап органнар. 34Иосиф бодунуң столундан чемни оларже чорудуп-ла олурган. А Вениаминге өскелеринден беш катап хөй чем чорудуп берип орган. Шак ынчалдыр олар Иосиф-биле кады аштанып-чемненип, арага ижип дойлап органнар чүве-дир.

#### 44


Акыларын Иосифтиң шенеп турганы

1Бодунуң бажыңының ажыл-агый эргелекчизинге Иосиф[†] мынча деп дужааган: «Бо улустуң шоодайларынга тарааны сыңар шаа-биле уруп бергеш, кижи бүрүзүнүң шоодайынга ооң мөңгүнүн дедир суп каар сен. 2А мээң мөңгүн аяамны хеймериниң шоодайынга ооң тараа саткан мөңгүнү-биле кады суп каар сен». Ажыл-агый эргелекчизи бүгү чүвени Иосифтиң дужааганын ёзугаар күүсеткен. 3Даң адары билек, алышкыларны элчигеннери-биле салып чорудупканнар. 4Алышкылар чорупкаш, хоорайдан дыка ыраваанда, Иосиф ажыл-агый эргелекчизинге мынча дээн: «Дүрген оларның соондан сүрүп чет! Оларга чеде бергеш: „Чүге экиге багай-биле харыылап турар силер? Чүге мээң мөңгүн аяамны оорлапканыңар ол?[*] 5Мээң дээргим ол аяктан суксун ижип, аңаа төлгелээр кижи болгай. Багай чүве кылган-дыр силер“ – деп оларга чугаала». 6Ажыл-агый эргелекчизи оларны сүрүп четкеш, Иосифтиң дужааганы ёзугаар чугаалаан.

7Алышкылар: «Чүге ындыг чүве чугаалап турарыңар ол, дээргивис? Бис, силерниң чалчаларыңар, ындыг багай чүве кылбас-тыр бис ийин. 8Бистиң шоодайларывыстан тывылган мөңгүннерни безин Ханаандан[†] силерге дедир эккеп бердивис чоп. Силерниң дээргиңерниң алдын-мөңгүнүн канчап оорлай бээр улус бис? 9Бистиң кайы-бирээвистен ол читкен аякты тып аар болза, ону өлүр шаажылазын, а бис шупту дээргивистиң кулдары болур бис» – деп харыылааннар.

10«Силерниң чугаалааныңар-биле болгай аан – деп ажыл-агый эргелекчизи чөпшээрешкен. – Чүгле читкен чүүл кымдан тыптырыл, ол кижи дээргимге кул болуп артар, а артканнарыңар буруу чок болур». 11Алышкылар дүрген-не шоодайларын дүжүргеш, оларның аастарын ажыдыпканнар. 12Иосифтиң чалчазы улуундан эгелээш, бичезинге чедир үжеп кээрге, мөңгүн аяк Вениаминниң[†] шоодайындан тыптып келген. 13Алышкылар идик-хевин качыгдалдан ора соккулап алгаш, элчигеннеринге катап чүъгүн чүдүргеш, хоорайга чедип келгеннер.

14Иуда[†] акылары, дуңмалары-биле кээрге, Иосиф ам-даа бажыңында болган. Олар Иосифтиң мурнунга сөгүрүп кээп дүшкеннер. 15Иосиф оларга: «Ол канчаарыңар ол? Мен ышкаш улус төлге-биле чүнү-даа билип каар деп чүвени билбес силер бе?» – дээн.

16«Дээргивис силерге чүнү чугаалаар деп бис – деп, Иуда чугаалаан. – Канчаар хөрлээр бис? Канчаар агартынар бис? Бурган[†] бистиң буруувусту сойгалап тур ышкажыл. Амдан эгелеп, бис силерниң кулдарыңар-дыр бис – аякты оорлаан-даа кижи, өске артканнарывыс-даа».

17Ынчалза-даа Иосиф оларга: «Чок, мен ындыг чүве кылып шыдавас мен. Чүгле аякты оорлаан кижи мээң кулум бооп артсын, а артканнарыңар ачаңарже амыр-тайбың чана бээр силер» – дээн.

18Иуда Иосифке чоокшулап чеде бергеш: «Дээргим! Силер-биле чугаалажырын чалчаңар меңээ чөпшээреп көрүңер – дээн. – Меңээ ажынмайн көрүңерем, дээргим. Силер фараон-биле дөмей эргелиг-дир силер. 19Силер, хүндүлүг дээрги, бистен ачавыс бар бе, дуңмаларывыс бар бе дээрзин айтырган болгай силер. 20[+]Дээргивис силерге кырган адавыс барын, оон ыңай ооң назы-хары улгады бергенде, төрүттүнген оглу барын чугаалаан болгай бис. Ачавыстың бодунуң кадайындан арткан чаңгыс оглу ол-дур, а ооң кады төрээни чок апарган. Ынчангаш ачавыс аңаа дыка ынак. Бис мону силерге чугаалаан бис. 21А силер чалчаларыңар биске: „Дуңмаңарны эдертип эккелиңер, ону көрейн“ – деп дужааган болгай силер. 22Ынчан бис силерге: „Дуңмавыс ачавысты каап шыдавас, ачавыс ол чарлыышкынны ууп шыдавайн, өлүп каар“ – деп чугаалаан болгай бис. 23Ынчалза-даа силер биске: „Бир эвес хеймер дуңмаңарны эккелбес болзуңарза, меңээ көзүлбеңер“ – дидиңер.

24Аалывыста силерниң чалчаңар болур ачавыска чеде бергеш, дээргивис силерниң сөстериңерни ол хевээр дамчыткан бис. 25Ачавыс бисти: „Ам база катап барып, тараадан садып эккелиңер“ – дээрге, 26бис аңаа: „Хеймеривис чокта, бис ынаар барып, ол кижиниң мурнунга көстүп шыдавас бис“ – деп чугааладывыс. 27Силерниң чалчаңар болур ачавыс биске: „Силер билир силер: мээң кадайым меңээ ийи оол божуп берген. 28Бирээзи ис чок чиде берди. Ону араатан аңнар үзе-чаза соп чип каан деп бодаар мен. Ону ол хевээр көрбедим. 29Ам силер арткан оглумну база аппаарыңар ол-дур. Ооң-биле багай чүве болур болза, көк баштыг мени алдыы оранче чорутканыңар ол-дур“ – диди. 30Бир эвес силерниң чалчаңар болур ачавыска боду-биле тыны тудуш, ынак оглу чокка чеде бээр болзумза, 31оглу бистиң-биле кады келбээнин көөр болза, ол өлүп каар! Силерниң чалчаңар, көк баштыг ачавыс, муңгаралдан бистиң хайывыс-биле алдыы оранче чорутканы ол.

32Ооң кадында силерниң чалчаңар мен „Дуңмавыстың чанып кээрин бажым-биле харыылаар мен“ деп ачавыска аашкынган кижи мен. Бир эвес дуңмамны эккелбес болзумза, бүгү назынымда ачамның мурнунга буруумну чүктээр болган мен. 33Ынчангаш силерниң чалчаңар мен дуңмамның орнунга маңаа кул бооп артып каайн, а бо оол акылары-биле кады чана бергей аан. 34Бир эвес мен дуңмам чокка чана берзимзе, ачамның кажыыдалын канчап көрүп шыдаар мен?!»

#### 45


Акыларынга Иосифтиң ажыттынганы

1Иосиф[†] оон ыңай өске улус аразынга туттунуп шыдавайн барган. «Моон шупту үнүп чоргулаңар!» – деп, ол чалчаларынче алгырган. Ынчангаш ол акыларының мурнунга ажыттынып турда, оларның чанынга өске улус артпаан турган. 2Иосиф мөөредир ыглап турган, ынчангаш ону египет улус дыңнап каан. Ооң дугайында чугаа фараоннуң ордузунга безин чеде берген.

3«Мен Иосиф-тир мен! – деп, ол акыларынга чугаалаан. – Ачам ам-даа дириг бе?» Ынчалза-даа кайгаанындан акыларының үнү безин үнмейн барган.

4Иосиф акыларынга: «Бээр чедип келиңер» – дээн. Олары чоокшулап чедип кээрге: «Мен силерниң Египетче[†] садып чорудупкан дуңмаңар Иосиф-тир мен. 5Ынчалза-даа силер ам муңгараваңар, мени бээр садыпканыңар дээш боттарыңарны чектевеңер. Чүге дээрге Бурган[†] мени силерниң амы-тыныңарны камгалазын дээш бээр чорудупканы ол-дур. 6Ийи чыл дургузунда чуртта аш-чут чоруп турар-дыр. Ам-даа беш чыл иштинде үнүш-дүжүт чок чылдар болур. 7Силерниң үре-салгалыңар чер кырынга онча-менди артсын дээш, силерге өндүр улуг камгалал[†] турзун дээш, Бурган мени бо черже силерни мурнай чорудупканы ол-дур. 8Силер эвес, а Бурган мени бээр эккелгеш, мени фараоннуң бажын билир кижизи – ооң бүгү ордузунуң эргелекчизи, бүгү египет черниң чагырыкчызы кылып кааны ол-дур.

9Дүрген барып ачамга: „Силерниң оглуңар Иосиф мынча дидир: ‘Мени Бурган бүгү египет черниң чагырыкчызы кылып кагды. Саадавайн, дүрген меңээ чедип келиңер. 10Мээң чанымга, Гесем деп девискээрге чурттаар силер. Бүгү-ле эт-хөреңгиңер, шээр база бода мал-маганыңар ап алгаш, силер, оолдарыңар, оолдарыңарның ажы-төлү – шупту кады чедип келиңер. 11Силерге бүгү-ле чүве таарымчалыг болур. Ам-даа беш чыл иштинде аш-чут уламчылаар болгай; силерниң аал-ораныңар ядарай бээрин күзевейн тур мен’“ – деп чугаалаңар. 12Бо-дур, силер-даа, дуңмам Вениамин-даа[†] мени карактарыңар-биле көрүп тур силер. Силер-биле мен – Иосиф – чугаалажып тур ышкажыл мен! 13Ачамга баргаш, бүгү Египетте мээң ат-алдарлыымның дугайында, карааңар-биле чүнү көргениңерни чугаалап бергеш, ону дүрген эдертип эккелиңер!» – деп чугаалаан.

14Иосиф дуңмазы Вениаминни куспактапкаш, ыглап бадырыпкан. Вениамин база акызындан куспактаныпкаш, ыглапкан. 15Оон Иосиф ыглап-сыктавышаан, шупту акыларын ошкап турган. Ооң соонда алышкылар Иосиф-биле чугаалажып эгелээннер.


Иаковтуң өг-бүлезин Египетче чалааны

16Иосифтиң акылары чедип келген деп медээ фараоннуң кулаанга чеде бээрге, фараон болгаш ооң дүжүметтери өөрүп турганнар. 17Фараон[†] Иосифке мынча дээн: «„Элчигеннериңерге чүъгүңер чүдүрүп алгаш, ханаан черже чоруптуңар“ деп акыларыңга чугаала. 18Ачазын болгаш боттарының өг-бүлелерин бээр эккелзиннер. Мен оларга Египеттиң эң-не эки черлерин бээр мен. Бистиң чуртувустуң дээжи байлаан четтирзиннер. 19Оон ыңай оларга мону чугаала: кадайларын болгаш ажы-төлүн сөөртүрү-биле египет черден тергелерден ап алзыннар. Ачазын база эдертип эккелзиннер. 20Черинде каапкан эт-хөреңгизи дээш дыка сагыш човавазыннар, чүге дээрге Египетте бар бүгү-ле эки чүүлдерни оларга бээр мен».

21Израильдиң оолдары шак-ла ынчаар күүсеткеннер. Фараоннуң дужаалы-биле Иосиф оларга тергелерни, орукка чиир хүнезинни берген. 22Кижи бүрүзүнге солуп кедер чаа хепти берген, а Вениаминге ол 300 шекел[†] мөңгүннү база беш чаа тонну берген. 23Бодунуң ачазынче Иосиф египет черниң ховар белектерин он эр элчигенге чүдүргеш чорудупкан, а он кыс элчигенге тараа, аъш-чем курлавырларын база чүдүрүп берген. 24«Орукка алгышпаңар» – деп чагааш, Иосиф акыларын үдеп чорудупкан.

25Алышкылар Египеттен чоруткаш, ханаан черде ачазы Иаковка[†] чедип келгеннер. 26Ачазынга келгеш: «Иосиф дириг! Бүгү Египетти чагырып турар кижи ол-дур!» – деп чугаалааннар. Иаковтуң чүрээ шимирт дээн, ол бүзүревейн барган. 27Иосифтиң сөстерин оолдарындан дыңнааш, ооң чорудупкан белек-селээн база ону эккелзин дээн тергелерни көргеш, Иаковтуң сеткили сергеп, дирли берген. 28Израиль[†]: «Ындыг-дыр, оглум Иосиф дириг-дир! Өлбейн чыда, оглумну барып көрүп аар мен» – дээн.

#### 46


Иаковтуң Египетче аян-чоруун Бурганның деткээни

1[+]Израиль[†] бар-ла өнчүзүн ап алгаш, орукче үнүпкен. Беэр-Шевага келгеш, ачазы Исаактың[†] Бурганынга өргүлдер салган. 2Дүне дүжүнде Бурган[†] ону: «Иаков![†] Иаков!» – деп кыйгырарга, ол: «Дыңнап тур мен» – дээн. 3Бурган аңаа: «Мен сээң ачаңның Бурганы-дыр мен. Кортпа, Египетче[†] чорувут. Ол черге сенден укталган улуг чон чаяап каар мен. 4[+]Мен сээң-биле кады Египетче чоруптар мен. Оон дедир база үндүрүп каар мен. Өлүп каарыңга, Иосиф[†] бодунуң холу-биле сээң карактарыңны шимдиндир суйбап каар» – деп чугаалаарга, 5Иаков Беэр-Шевадан чорупкан. Оолдары ачазы Иаковту, боттарының кадайларын, ажы-төлүн фараоннуң бергени тергелеринге олурткаш, чорупканнар. 6Ханаан[†] черге азырап чорааны мал-маганын, эдилеп чорааны эт-хөреңгизин ап алгаш, Иаков бодунуң бүгү төрел аймаа-биле Египетке чедип келген. 7Оолдарын, уругларын база оларның ажы-төлүн – бодунуң бүгү-ле төрел аймаан Египетке эккелген.


Иаковтуң үре-салгалының даңзызы


(1 Чыл. 2:1-5)

8[+]Египетке чедип келген израиль чоннуң даңзызы бо-дур.

Иаков болгаш ооң оолдары.

Иаковтуң дун оглу: Рувим. 9[+]Рувимниң оолдары: Энох, Фаллу, Хецрон болгаш Харми.

10[+]Симеоннуң оолдары: Иемуил, Ямин, Огад, Яхин, Цохар база хананей херээженден төрүттүнген Саул.[†]

11[+]Левийниң оолдары: Гирсон, Кохат болгаш Мерари.

12[+]Иуданың[†] оолдары: Ир, Онан, Шела, Фарес, Зерах. А Ир биле Онан ханаан черге-ле чок апарганнар. Фарестиң Хецрон биле Хамул деп оолдары турган.

13[+]Иссахарның оолдары: Тола, Фува, Яшув[*] болгаш Шимрон.

14[+]Завулоннуң[†] оолдары: Серед, Элон, Яхлеил.

15Оон аңгыда Иаков Дина деп кыстыг турган. Бо оолдар, кыстар – үжен үш кижи – Лия биле Иаковтуң Паддан-Арамга чурттап турган үезинде өзүп-көвүдээн үре-салгалы чүве-дир.

16[+]Гадтың оолдары: Цифион, Хагги, Шуни, Эцбон, Эри, Ароди, Арели.

17[+]Асирниң оолдары: Имна, Ишва, Ишви, Брия база кыс уруу Серах. Брияның оолдары: Хевер биле Малхиил. 18Бо уруг-дарыг – он алды кижи – Лаванның уруу Лияга чалча кылдыр берип кааны Зелфа биле Иаковтуң үре-салгалы чүве-дир.

19Иаковтуң кадайы Рахилдиң[†] оолдары: Иосиф биле Вениамин.[†] 20[+][+]Илиопольда бараалгакчы[†] Поти-Фераның уруу Асенет Иосифке Манассия биле Эфремни египет черге божуп берген.

21[+]Вениаминниң үре-салгалы: Бела, Бехер, Ашбел, Гера, Нааман, Эхи, Рош, Муппим, Хуппим, Ард. 22Бо оолдар – он дөрт кижи – Рахил биле Иаковтуң үре-салгалы чүве-дир.

23[+]Данның оглу: Хушим.

24[+]Неффалимниң[†] оолдары: Яхцеил, Гуни, Иецер, Шиллем. 25Бо оолдар – чеди кижи – Лаванның уруу Рахилге чалча кылдыр бергени Валла биле Иаковтуң үре-салгалы чүве-дир.

26Иаков-биле кады Египетке чедип келген ооң дорт салгакчылары, келиннерин санаваска, шупту алдан алды кижи чүве-дир. 27[+]А Иосифтиң ийи оглу Египетке төрүттүнген турган. Ынчангаш Иаковтуң Египетче көжүп келген төрел бөлүүнүң саны чеден[*] кижи турган.


Иаковтуң өг-бүлезиниң Египетке чедип келгени

28Гесемче баар орукту айтып берзин дээш, Иуданы Иаков эртежик-ле Иосифче чорудупкан турган. Олар Гесемге чедип кээрге, 29Иосиф бодунуң чуузазын[†] белеткээш, ачазы Израильди уткуп, Гесемче чорупкан. Ачазын көрүп кааш, Иосиф оон куспактаныпкаш, дыка үр ыглап келген. 30Израиль Иосифке: «Оглум, сени көрүп алганымда, ам өлүп калзымза-даа, ажырбас!» – дээн. 31Иосиф бодунуң акыларынга болгаш төрелдеринге: «Фараонга[†] барып: „Ханаандан мээң акыларым болгаш төрелдерим чедип келди. 32Олар малчыннар болгаш, мал-маганын ап алгаш келген“ – деп чугаалаайн. 33Фараон силерден: „Кандыг ажыл-агыйлыг силер?“ – деп айтырарга, 34[+]„Бис, силерниң чалчаларыңар, өгбелеривис дег, бичиивистен тура кадарчылар улус бис“ – дээр силер. Ынчан силерни Гесемге чурттадып арттырып каар. Чүге дээрге хой кадарчыларын египетчилер ческинчиг деп санаар улус-тур» – дээн.

#### 47

1Иосиф[†] фараонга чедип келгеш: «Ханаандан[†] мээң ачам, акыларым шээр база бода мал-маганын, эт-хөреңгизин ап алгаш чедип келдилер. Олар ам мында, Гесемде, ап четтилер» – деп чугаалаан. 2Иосиф акыларының бежин эдертип алгаш, оларны фараонга бараалгадып чедип келген. 3Фараон[†] алышкылардан: «Кандыг ажыл-агыйлыг силер?» – деп айтырган.

Олары: «Бис, силерниң чалчаларыңар, өгбелеривис дег, кадарчылар бис – деп харыылааннар. – 4Бис бо черге чурттаар дээш келдивис, чүге дээрге ханаан черде мал кадарар чер безин чок-тур. Ында улуг аш-чут чоруп турар болгай. Ынчангаш чалчаларыңар биске Гесемге чурттаарын чөпшээреп көрүңерем».

5Фараон Иосифке мынча дээн: «Ачаң болгаш акыларың сеңээ чедип келгеннер-дир. 6Бүгү Египеттиң[†] чери сээң мурнуңда-дыр. Ооң эң-не эки булуңунга ачаңны болгаш акыларыңны чурттадып каг. Гесемге олар чурттаайлар аан. Бир эвес оларның аразында төлептиг улус бар болза, мээң хуу малым кадарар кылдыр томуйлап каг».

7Иосиф ачазы Иаковту[†] фараонга эдертип эккээрге, Иаков фараонну алгап-йөрээп каан. 8Фараон Иаковтан: «Каш харлыг силер?» – деп айтырган.

9[+]Иаков фараонга: «Мен 130 чыл ишти көжүп-дүжүп чурттап келдим. Ол дээрге хөй эвес болгаш берге чылдар болду. Мээң өгбелеримниң көжүп-дүжүп чурттап чорааны чылдар-биле оларны деңнээр-даа ужур чок» – деп харыылаан. 10Иаков фараонну алгап-йөрээп кааш, үнүп чорупкан. 11[+]Фараоннуң дужаалы-биле Иосиф ачазын болгаш акыларын Египеттиң эң-не эки булуңу болур Раамсеске чурттадып каан. 12Ачазынга, акыларынга, төрел бөлүүнүң өг-бүле бүрүзүнге, оларның санын барымдаалап, тарааны үндүрүп берип, оларны хандырып турган.


Аш-чут үезинде Иосифтиң чуртту башкарып турганы

13Аш-чут кедереп, бүгү чер-делегейде тараа шуут чок калган. Египет болгаш ханаан черлер аштан хоозурап калган. 14Египеттиң болгаш Ханаанның чонунга тараа садып тургаш, Иосиф ол черлерниң бар-ла турган акша-мөңгүнүн фараоннуң хөреңгизинче киирип турган. 15Египетте-даа, Ханаанда-даа акша-мөңгүн шуут эвээжеп каарга, Египеттиң бүгү чурттакчылары Иосифке келгеш: «Биске тараадан бериңер! Акша-мөңгүнүвүс төнүп калды, силер көрүп туруңарда-ла, өлүр эвес бис» – дээннер.

16Иосиф оларга: «Бир эвес акша-мөңгүнүңер төнүп калган болза, малыңарны эккелиңер, тарааны аңаа орнап садар мен» – дээн. 17Олар Иосифке малдарын ойладып эккеп берип турганнар. Иосиф тараазын аъттарга, шээр болгаш бода малдарга, элчигеннерге орнап, ол чылын чонну тараа-биле хандырып келген.

18Ол чыл ынчаар эрткен. Дараазында чылын Египеттиң чурттакчылары база катап Иосифке чедип келгеш, мынча дээннер: «Силерден чажырбас бис, хүндүлүг дээргивис: акша-мөңгүнүвүс төнген, малывыс база силерде барган болгай. Ам чүгле боттарывыстан база черлеривистен аңгыда, силерге бээр чүвүс-даа артпады. 19Силер көрүп туруңарда-ла, боттарывыс өлгүлеп, черлеривис хоозурап каарга, эки деп бе? Бисти база бистиң черлеривисти тараага орнап садып алыңар. Бис фараоннуң кулдары болур бис, черлеривис ооңуу болур, чүгле биске өлбес кылдыр, чер кыры куруг калбас кылдыр тараадан бериңер». 20Күштелип орган аш-чуттан өлбес дээш, Египеттиң чурттакчылары – кижи бүрүзү бодунуң черин тараага орнаптарга, Иосиф бүгү египет черни фараонга садып берген. Ынчалдыр ол черлер фараоннуң өнчүзү болу берген. 21А Египеттиң чурттакчыларын Иосиф чурттуң бир ужундан өске ужунга чедир фараоннуң кулдары кылып каан[*]. 22Ол чүгле египет бурганнарның бараалгакчыларының[†] черлерин садып албаан, чүге дээрге оларны фараон боду хайгааралга ап, ашкарып-чемгерип турган. Ынчангаш олар боттарының черлерин сатпааннар. 23Иосиф Египеттиң чурттакчыларынга: «Мен силерни болгаш силерниң черлериңерни бөгүн фараонга садып бериптим. Тараадан ап алгаш, тарып алгылаңар че. 24Тарааңарны ажаар өй кээрге, дүжүдүңерниң бештиң бир кезиин фараонга бээр силер. А артканын өг-бүлелериңерни чемгереринге болгаш тарыыр үрезинге арттырып аар силер» – дээн.

25Олары: «Силер бистиң амы-тынывысты камгалап алдыңар. Бисче ээ көрүндүңер, дээрги хайыраатывыс. Амдан эгелеп фараоннуң кулдары болур бис» – деп харыылааннар. 26«Дүжүдүнүң бештиң бир кезиин фараонга бээр» деп Египетте бо хүннерге чедир күштүг дүрүмнү Иосиф ынчалдыр доктаадып каан. Чүгле бараалгакчыларның черлери фараонга хамаарышпас турган. 27А израиль чон Египеттиң Гесем девискээринге турумчуп, күш кирип, ажы-төлү көвүдеп чурттап чораан-дыр.


Иаковтуң сөөлгү чагыы

28Египет черге Иаков он чеди чыл чурттаан. Ооң назыны 147 чыл болган. 29Өлүр үези чоокшулап кээрге, ол оглу Иосифти кыйгырып алгаш, мынча дээн: «Бир эвес менче ээ көрнүр болзуңза, меңээ бердингениңни көргүс: мээң дөңмээмге дээп, египет черге мени хөөржүтпезиңни даңгырагла! 30[+]Кажан мен өгбелерим соондан чоруй баарымга, мээң мөчүмнү Египеттен аппаргаш, өгбелеримниң сөөк салган черинге ажаап каар сен».

Иосиф ачазынга: «Силерниң чагыыңарны күүседир мен» – дээн.

31[+]Иаков: «Меңээ даңгырагла!» – дээн. Иосиф даңгыраан берген соонда, Израиль[†] орунга чыда[*], Бурганга мөгейген.

#### 48


Иаковтуң Эфрем биле Манассияны йөрээгени

1Элээн үе эрткенде, Иосифке[†] ооң ачазы аарып турар дээрзин дыңнаткан. Иосиф бодунуң Манассия биле Эфрем деп ийи оглун эдертип алгаш, ачазынга чедип келген. 2Иаковка[†] ооң оглу Иосифтиң кел чыдарын дыңнадыптарга, ол бүгү күжүн чыггаш, орунунга олуруп алган. 3Иаков Иосифке мынча деп чугаалаан: «Күчүлүг Бурган[†] ханаан черде Луз хоорайга меңээ көстүп келгеш, меңээ ачы-буян хайырлап: 4[+]„Сээң үре-салгалың өзүп-көвүдээр, хөй-ле чоннар сенден тыптыр, бо черни сээң ук-салгалыңга кезээ-мөңгеде ээлээр кылдыр берип каар мен“ – дээн чүве. 5[+]Ынчангаш ам Египетке[†] мээң кээримге чедир төрүттүнген ийи оглуң – Эфрем биле Манассия – Рувим болгаш Симеон-биле дең эргелиг мээң оолдарым болзун. 6А оларның соонда төрүттүнер оолдарың сээңии болур. Ынчалза-даа олар акыларының төрел аймаанга каттыжып, оларның салгал дамчаан өнчүзүн үлежирлер. 7[+]Ынчаар шиитпирлээним чылдагааны болза, мен Паддан-Арамдан кел чыдырымда, ханаан черге, орукка, Эфратага бичии-ле четпейн чорумда, мээң Рахилим[†] өлүп калды. Ону мен ында, Эфратада (азы Вифлеемде) орук кыдыында, ажаап каан мен».

8Израиль[†] Иосифтиң оолдарын көрүп кааш: «Кымнарыл бо?» – деп айтырган.

9«Бо дээрге маңаа кээримге, Бурганның бергени мээң оолдарым-дыр» – деп, Иосиф харыылаан.

Ачазы: «Оолдарыңны бээр чоокшуладып эккел, мен оларны алгап-йөрээп каайн» – дээн. 10Кыраанындан Израильдиң караа четпестеп калган, ол чүнү-даа тода көрүп шыдавас апарган. Иосиф оолдарын ачазынга эккээрге, ол оларны куспактааш, ошкап каан. 11Израиль Иосифке: «Сени көөр боор мен деп черле идегевейн турдум, ам бо-дур, Бурган меңээ сээң оолдарыңны безин көргүстү» – дээн. 12Кырган-ачазының хойнунга олурган оолдарын тургузуп алгаш, Иосиф ачазынга черге чедир мөгейип каан.

13Иосиф Израильге оолдарын чедип эккелгенде, Эфрем ооң оң талазынга (Израильдиң солагай талазынга) турган, а Манассия – солагай талазынга (Израильдиң оң талазынга) турган. 14А Израиль ынчан холдарын карыштыр: оң холун оолдарның бичези Эфремниң бажынга, а солагай холун оолдарның улуу Манассияның бажынга салып алган[*]. 15Израиль Иосифти мындыг сөстер-биле алгап-йөрээп каан: «Мээң адаларым Авраам[†] биле Исаактың[†] бараан болуп чорууру Бурган! Төрүттүнгенимден эгелээш, бо хүннерге чедир мени хайгаарап чоруур Бурган! 16Бүгү-ле айыыл-халаптан мени чайладып чоруур дээрниң Төлээзи[†] бо оолдарны алгап-йөрээзин! Олар мээң адаларым Авраам биле Исаактың база мээң – бис үштүң ук-салгалывыска хамааржыр. Оларның үре-салгалдары чер кырынга хөй-ле болзунам!»

17Ачазы оң холун Эфремниң бажында салып алганын көөрге, Иосифке ол шын эвес кылдыр сагындырган. Иосиф ачазының холун Манассияның бажынче салыр дээш тудуп алгаш, 18ачазынга: «Соора салып алган-дыр силер, ачай. Улуу бо-дур, оң холуңарны ооң бажынга салып алыңар» – дээн.

19[+]Израиль ооң-биле чөпшээрешпейн, аңаа: «Билир мен, билир мен, оглум. Манассия база улуг болур, улуг чон оон тыптыр. Ынчалза-даа бичези акызындан артык кижи болур – хөй-хөй чоннар Эфремден укталыр» – дээн. 20Ол хүн Израиль оларны мындыг сөстер-биле алгап-йөрээп каан:

«Израиль чон силерден ачы-буян алыр.
Олар бот-боттарын алгап-йөрээп тура:
„Бурган сени Эфрем биле Манассияга дөмей
кылып каар болзун!“ – дижирлер».

Ынчалдыр Израиль Эфремни Манассиядан бедик эргелиг кылып каан.

21Ооң соонда Израиль Иосифке: «Удавас мен өлүп каар мен. Бурган силер-биле кады болур. Силерни Ол ада-өгбеңерниң чуртунче ээлдирип, чандырыптар. 22А сеңээ, акыларыңдан артыкка, амор чондан хылыш, ча, согунумнуң ачызында чаалап алганым черни[*] өнчү кылдыр бээр мен» – дээн.

#### 49


Иаковтуң бодунуң оолдарын алгап-йөрээгени


(Ы. х. к. 33:1-24)

1Иаков[†] оолдарын кыйгырып алгаш, мынча дээн: «Чыглып келиңер, келир үеде силерни чүү манап турарын чугаалап берейн. 2Бээр четкилеп келгеш, ачаңар мени – Израильди дыңнаңар, оолдарым!

3Дун оглум Рувим!
Мээң шыдалым, мээң үре-салгалымның баштайгызы,
эң-не тергиин болгаш күчүлүг сен.
4[+]Үер суу дег хөделип чордуң,
ынчангаш сен тергиидевес сен.
Чүге дээрге сен адаң мээң орун-дөжээмче үнүп,
чыдынымны бужартаткан сен.

5[+]Симеон биле Левий алышкыларның хылыш-чепсээ
каржы чорукту кылган-дыр!
6Оларның сүлчээзиниң деткикчизи эвес мен,
мээң ат-алдарым оларныынга каттышпас.
Олар ажынып-хорадааш, кижилер өлүрүп каан-дыр;
туразы улгадып, мал-маган кемдеткен-дир.
7[+]Оларның каржы-дошкун кылыы,
араатанзыг килеңи[†] каргаттырар!
Иаковтуң салгалының аразынга
оларның үре-салгалын тарадып,
израиль чоннуң аразынга үлеп чорудуптар мен![*]

8[+]Иуда![†] Сени ха-дуңмаң[†] алгап-мактаар.
Дайзыннарыңны доңгайтыр базар сен,
кады төрээннериң сээң мурнуңга мөгеерлер[*].
9[+][+]Сен олча тыпкан
аныяк арзылаң дег-дир сен, оглум Иуда!
Халдаарынга белеткенген араатан дег-дир сен.
А ону кым дүвүредип диттир боор!
10[+]Иуда эрге-дужаал даянгыыжын холдан салбас,
чагырыкчының эргези оон кажан-даа адырылбас;
үези кээрге, албан-үндүт төлеп[*], чоннар аңаа чагыртыр.
11Ооң элчигеннерин чимистиг ыяшка безин баглап болур,
виноградының[†] ханды-арагазы,
идик-хеп чуп болгу дег, хөй болур[*].
12Арага-хымыстың хөйүнден оларның карактары кылаң,
сүттүң хөйүнден диштери ак болур.

13[+]Завулон[†] корабльдар эжиндирип кээп турар
далай эриинге чурттаар.
Ооң ээлээн чериниң кызыгаары
Сидон хоорайга чедир.

14Иссахар – чүък аразында чыдыпкан
шыырак элчиген дег.
15Дыштанган чери эки,
беримчелиг деп чүвени ол көрүп кааш,
чүъктү эктинге каап алгаш,
албадал адаандан ажылдап эгелээн.

16[+]Израильдиң бир аймаа болгаш,
Дан бодунуң чонун шын шиидер.
17[+]Дан орукка чылан болзун,
шагар чылан дег, орук дозар болзун!
Аъттың будунче шаптарга,
ооң мунукчузу ойта кээп дүжер болзун!

18[+]Сээң камгалалыңга[†] идегеп тур мен, Дээрги-Чаяакчы[†]!

19Гадче дээрбечилер халдай берзе,
оларның боттарын ызыртыр сүргеш, үптээр.

20Асирниң аъш-чеми элбек,
ол хааннарны хандырар.

21Неффалим[†] – хостуг чээрен-дир,
ол чараш ажы-төл төрүүр[*].

22Иосиф[†] – суг кыдыында аныяк элчиген дег,
даг эдээнде оъттап турар чаваа дег[*].
23Ча адыгжылары олче халдап-даа,
аткылажып-даа,
ооң-биле өжээннежип-даа турганнар.
24[+]Ынчалза-даа Иосифтиң чазы кадыг,
холдарының шыңганнары дыңзыг болуп арткан.
Ооң күжү Иаковтуң күштүг Бурганының холдарындан келген.
Израильдиң Кадарчызы болгаш Хаязы ону деткээн!
25Сээң адаңның Бурганы сеңээ дузалаар,
Күчүлүг Бурган[†] сеңээ ачы-буян хайырлаар:
деңгер-дээрлерден, чер адаанда суглардан ачы-буянны-даа,
хөй-ле мал-маган болгаш ажы-төлдү-даа хайырлаар.
26[+][+]Сээң адаңның хайырлаан йөрээлдери
үе-дүптүң дагларының ачы-буянындан,
эрте-бурунгу тейлерниң хайыразындан артык үнелиг.
Ол бүгү йөрээшкиннер Иосифтиң бажынче бадып келзин,
алышкыларның аразында онзагай кижиниң тейинче бадып келзин.

27[+]Вениамин[†] дээрге араатан бөрү-дүр ол.
Эртен эрте ол бодунуң олчазын хемирип орар,
кежээ тывыжын үсперлеп турар».

28Израильдиң он ийи аймаа[†] ол-дур. Оларның адазының оларга берген алгыш-йөрээли ындыг болган. Аймак бүрүзүнге – тускай алгыш-йөрээл.


Иаковтуң мөчээни

29Иаков оолдарынга мынча дээн: «Удавас мен өгбелерим соондан чоруптар мен. Мени хет Эфроннуң шөлүнде турар куйда адаларымның чанынга ажаап каар силер. 30Авраамның[†] хууда орнукшудулга чери кылдыр хет Эфрондан садып алганы, ханаан черде Мамре чоогунда Махпела шөлүнде турар куй ол-дур. 31[+]Ында Авраам болгаш ооң кадайы Сарраны,[†] Исаак[†] болгаш ооң кадайы Ревекканы[†] ажааган болгай. Ында мен Лияны база ажаап каан мен. 32Ол шөлдү болгаш ында куйну хет чондан садып алган болгай».

33Оолдарынга шак ындыг чагыгны берип кааш, орунунга чыдып алгаш, Иаков өлүп калган, өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган.

#### 50


Иаковту орнукшутканы

1Иосиф[†] ыглап-сыктап, ачазын куспактааш, ошкап-чыттап турган. 2Иосиф бодунуң чалча эмчилеринге ооң ачазының мага-бодун орнукшударынга онзагай арга-биле белеткеп каарын дужаарга, олар күүсеткеннер. 3Израильдиң чок апарганындан бээр дөртен хонук эрткен. (Ынча хонук иштинде орнукшударынга белеткээр ужурлуг турган чүве-дир.) Египетчилер[†] чеден хонук иштинде Израиль[†] дээш кажыыдап ыглажып келгеннер. 4Кажыыдаашкын хүннери эрте бээрге, Иосиф фараоннуң чоок кижилеринге мынча деп чугаалаан: «Бир эвес силер менче ээ көрнүр болзуңарза, фараонга барып, мынча деп дамчыдыңар: 5„Ачам: ‘Мен өлүп каарымга, мени ханаан черде белеткеп кааным черге ажаап каар сен’ – деп чагааш, менден даңгырак алган чүве. Ам барып, ачамны ажаап каайн, оон мен дедир ээп кээр мен“».

6Фараон[†] Иосифке: «Ачаңны барып ажаап кааш кел, даңгырааңны күүсет» – деп чөпшээрээн.

7Иосиф ачазын ажаап каар дээш чорупкан. Ооң-биле кады фараоннуң шупту дүжүметтери, ооң ордузунуң баштыңнары, египет черниң бүгү баштыңнары база чорупканнар. 8Иосифтиң өг-бүлези, ооң акылары, дуңмазы, шупту төрелдери база чорупкан. Гесем черге чүгле оларның ажы-төлү болгаш мал-маганы артып калган. 9Иосиф-биле кады аъттыг, чуузалыг[†] улустар, дыка хөй чон база чорупкан. 10Иордан хемниң[†] чөөн чүгүнде Горен-гаатадка чедип келгеш, олар ханы кажыыдап ыглашканнар. Иосиф ачазы дээш чеди хондур ыглап-сыктап келген. 11Тус черниң чурттакчылары болур хананей чон ол ыы-сыыны дыңнааш: «Египетчилерниң ыы-сыызы, кажыыдалы улуг-дур» – деп турганнар. Ынчангаш Иорданның чөөн чүгүнде ол черни «Египетчилерниң ыы-сыызы» деп адап каан.

12Иаковтуң[†] оолдары ооң чагаанын ёзугаар күүсеткеннер. 13[+]Оолдары ачазының мөчүзүн ханаан черге эккелгеш, Авраамның[†] хууда орнукшудулга шөлү кылдыр хет Эфрондан садып алганы, Мамре чоогунда Махпела шөлүнде турар куйга ажаап кааннар. 14Ачазын ажааган соонда, Иосиф, ооң акылары, дуңмазы база олар-биле кады чораан хамык улус Египетче ээп чанып келгеннер.


Иосифтиң бодунуң акыларын оожургатканы

15Ачазы өлген соонда, акылары коргуп: «Бир эвес Иосиф биске хорадап, аңаа чедирген хоравысты сактып келгеш, өжээнин негей берзе, канчаар бис?» – деп боданы бергеннер. 16-17Олар Иосифче сөс дамчыдыпканнар: «Чок апаарының мурнунда, ачаңар: „Акыларыңның сеңээ кылган буруузун болгаш бачыдын өршээп көрем“ – деп чагып чыткан чүве. Ачаңарның Бурганының чалчалары бисти өршээп көрүңерем». Ол сөстерни дыңнааш, Иосиф ыглап турган. 18Акылары боттары чедип келгеш, ооң мурнунга сөгүрүп кээп дүшкеш: «Силерниң кулдарыңар-дыр бис» – дээннер.

19Ынчан Иосиф: «Кортпаңар. Мен Бурган[†]-дыр мен бе? 20Силер меңээ удур багай чүвени бодап кылдыңар. Ынчалза-даа Бурганның бодалы-биле дыка хөй кижилер бо хүнде дириг артсын дээш, силерниң багай херээңер эки талаже угланы берген-дир. 21Ынчангаш кортпаңар. Мен силер дээш, силерниң ажы-төлүңер дээш сагыш човаар мен» – деп чугаалаан. Иосифтиң ол сөстери алышкыларның сеткил-сагыжын чымчадып, оожургадыпкан.


Иосифтиң мөчээни

22Иосиф бодунуң дөргүл-төрели-биле Египетке турумчуп чурттай берген. Ол 110 чыл дургузунда чурттаан. 23[+]Ынчалдыр Иосиф Эфремниң үш салгал чедир ук-салгалын-даа, Манассияның оглу Махирниң чаа төрүттүнген оолдарын-даа хоюнга олуртуп, хүлээп алган. 24[+]Иосиф ха-дуңмазынга:[†] «Удавас мен өлүп каар мен. Ынчалза-даа Бурган силерге ыяап-ла дузалап чедип кээр. Авраамга, Исаакка[†] болгаш Иаковка аазааны черинче силерни чорудуптар хүнү черле келир» – деп чугаалаан. 25[+]Иосиф израиль чонга: «Бурган силерге болчуп чедип кээрге, мээң мөчү-сөөгүмнү бо чурттан үндүре бээр силер» – деп чагааш, олардан даңгырак ап алган. 26Иосиф 110 харлыында өлүп калган. Ооң мөчүзүн орнукшударынга онзагай арга-биле белеткээш, Египетке ажаап кааннар.

### Хосталыышкын

#### Хосталыышкын

Хосталыышкын


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


#### Киирилде


Хосталыышкын


Киирилде

Моисейниң Беш номунуң ийигизи израиль чоннуң төөгүзүнде чугула үелерниң бирээзиниң дугайында – кул бооп чорааны күчүлүг египет күрүнеден израильчилерниң хосталып үнгениниң дугайында тоожуп турар. Ол болуушкун барык 3500 чыл бурунгаар болган.

Номнуң бирги кезээ (1–19 эгелер) – израильчилерни египет дарлалдан хостаар дээш Бурганның шилип алган кижизи Моисейниң дугайында тоожулал болур. А ийиги кезээ (20–40 эгелер) – Бурганның израиль чон-биле Синай дагга чагыг-керээзиниң үндезини болур хоойлу-дүрүмнүң эгези. Бо эгелерже чоннуң чарган чагыг-керээден дыка дүрген ойталаанының дугайында тоожулал болгаш Бурганның чон-биле каракка көзүлдүр кады турганы ыдыктыг майгынны тодарадып бижээн чүүл кирип турар. Ыдыктыг хоойлунуң төп кезээ – Бурганның он айтыышкыны. Чогум-на ол айтыышкыннар бөгүнгү делегейде чурттап турар улустуң хөй кезииниң амыдыралын ылаптап ап чорууру мөзү-шынар хоойлуларының үндезинин тургускан.

Бурган өндүр улуг ажыл-херектерин-даа, хоойлу-дүрүмнерин-даа дамчыштыр Моисейге болгаш израильчилерге Бодунуң алыс бүдүжүнүң ужур-утказын, Бодунуң ёзулуг адын ажыдып берип турар. Өске бурганнар эвес, а чүгле Дээрги-Чаяакчы бойдусту, кижилерни чагырар бүрүн эргелиг, ынчангаш Ол кижилерден чүгле Аңаа мөгеерин негеп турар. Чаңгыс-ла Ол ыдыктыг, а улус боттары бачыттыг болгаш, чүгле Бурганның Бодунуң тодараткан негелделерин ёзугаар Ооң-биле харылзаа тудуп шыдаар.

#### 1


Иаковтуң өг-бүлези – Египетте

1Өг-бүлезин эдертип алгаш, Иаков-биле[†] кады Египетче[†] кирип келген израильчилерниң – Иаковтуң оолдарының – аттары бо-дур: 2Рувим, Симеон, Левий болгаш Иуда;[†] 3Иссахар, Завулон[†] болгаш Вениамин;[†] 4[+]Дан болгаш Неффалим,[†] Гад болгаш Асир. 5[+]Иаковтуң дорт салгакчылары болур улустуң саны чеден[*] кижи турган. (А Иосиф[†] ынчан Египетке чурттап турган.) 6Ооң соонда Иосиф-даа, ооң акы-дуңмалары-даа база ол салгалдың бүгү улузу-даа өлгүлеп калган. 7А израиль чон аажок өзүп-көвүдеп, күш кирип, имилеме апаргаш, египет черни дола берген.


Израиль чоннуң дарлалга таварышканы

8[+]А Египетти ол аразында Иосифти билбес чаа хаан чагыра берген. 9Ол бодунуң чонунга: «Дыңнаңар, израиль чон бистен хөй болгаш күштүг апарган-дыр! 10Олар моон ыңай өзүп-көвүдевес кылдыр, бир-ле кажар аргадан тып көрээли. Оон башка дайын үнер болза, израильчилер дайзыннарывыска каттыжып, биске удур тура халышкаш, чуртувустан чоруй баарлар» – дээн. 11[+][+]Ынчангаш египетчилер аар-берге ажыл-биле израильчилерниң чилчиин үзер ажыл башкарыкчыларын тургузуп кааннар. Израиль[†] чон фараонга курлавырлар шыгжаар хоорайларны – Питом биле Раамсести тудуп берген. 12Израильчилерниң чилчиин үскен тудум, олар улам өзүп-көвүдеп, тарап-нептерээр болган, ынчангаш египетчилерниң коргары база чииртимнеп көөрү дам барган. 13Оларның израильчилерни дарлаары дендеп, аар-берге ажылдарны албадап кылдыртып-ла турганнар. 14Египетчилер израильчилерге дой, тууйбу-биле аар-берге ажылдар база шөлдерге янзы-бүрү ажылдар кылдыртып, улус-чоннуң амыдыралын ырма сынчыг кылыпканнар. Шак ынчаар олар израильчилерни янзы-бүрү аар-берге ажылдар кылырынче каржызы-биле албадап турганнар.


Бургандан коргар тудугжу кадайлар

15Еврей херээженнер божудар ийи кадай турган. Оларның бирээзин Шифра, өскезин Фуа деп адаар чүве-дир. Египеттиң хааны оларга: 16«Еврей херээженнерни божудуп тура, кандыг төл-дүр, көрүңер: оол уруг төрүттүнер болза, өлүрүп каар силер, а кыс уруг болза – дириг арткай аан» – деп айтыышкын берген. 17Ынчалза-даа тудугжу кадайлар Бургандан коргар турган болгаш, Египеттиң хаанының дужааганын ёзугаар кылбайн, чаа төрүттүнген оолдарны диригге арттырып турганнар. 18Египеттиң хааны тудугжу кадайларны кый деп алгаш: «Чүге ынчап тур силер? Чүге чаа төрүттүнген еврей оолдарны диригге арттырып тур силер?» – деп айтырган.

19Кадайлар фараонга: «Еврей херээженнерниң кадыкшылы египетчилерге бодаарга, быжыг-дыр: божудар дээш чеде бээривис бетинде-ле, божуп-чиигеп алган боор-дур» – деп харыылаан. 20Ол дээш Бурган[†] тудугжу кадайларга буянын хайырлап турган, а чон өзүп-көвүдеп, күш кирип орган. 21Тудугжу кадайлар Бургандан коргар боорга, Ол оларга хөй үре-салгалды хайырлаан.

22Фараон[†] ынчан бодунуң бүгү чонунга мынча деп дужааган: «Еврейлерниң чаа төрүттүнген оол бүрүзүн хемче октап туруңар, а кыс уругларын диригге арттырыңар!»

#### 2


Моисей деп чаш төл

1[+]Левийниң аймаандан бир кижи ол-ла аймактан бир кысты кадай кылдыр ап алган. 2Кадайы иштелгеш, оол уруг божуп алгаш, көөрге, чаш төлүнүң чаражы аажок боорга, ону үш ай дургузунда чажырып келген. 3Оон ыңай чажырар аргазы чок апаргаш, кулузундан хааржак аргып алгаш, сугга дүшпес кылдыр чук-биле чаап-чаап, чаш төлүн ынаар суккаш, хем эриинде кулузун аразынга арттырып каан. 4Чаш төлдүң угбазы аңаа артып калгаш, дуңмазы-биле чүү болурун ырактан хайгаарап эгелээн.

5Ол өйде фараоннуң уруу хемче чунуп чедип келген, ооң чалча кыстары эрикке кылаштажып турганнар. Фараоннуң[†] уруу кулузун аразында аргаан хааржакты көрүп кааш, ону чалча кыска эккелдирип алган. 6Даңгына аргаан хааржакты ажыдыпкаш, көөрге, чаш төл ыглап чыдар боорга, ону кээргей бергеш: «Бо-даа еврейлерниң ажы-төлүнүң бирээзи-дир» – деп чугаалаан.

7Чаш төлдүң угбазы даңгынадан: «Барып, силерге чаш төлдү эмзирип өстүрүп бээр херээжен кижиден еврейлер аразындан тып эккээйн бе?» – деп айтырган. 8Даңгына аңаа: «Ынчал че» – деп харыылаан. Демги уруг чоруткаш, чаш төлдүң авазын эккелген. 9Даңгына ие херээженге: «Бо чаш төлдү ап алгаш, меңээ эмзирип өстүрүп бер, сеңээ төлеп бээр мен» – деп чугаалаан. Авазы чаш төлүн ап алгаш, эмзирип өстүрүп эгелээн. 10Чаш төл өзүп кээрге, иези ону фараоннуң уруунга эккелген. Даңгына ону төрээн оглу дег хүлээп алгаш: «Мен ону сугдан ушта тыртып алган болгай мен» – дээш, Моисей[†][*] деп ат тывыскан.


Моисейниң Мадианче дескени

11Моисей өзүп-доругуп, улуг эр апарган үезинде, бодунуң чону – еврейлерже барып, оларның аар-берге ажылдар кылып турарын көрүп каан. Ол көөрге, ха-дуңмаларының[†] бирээзи болур еврей кижини египет кижи эттеп турар болган. 12Моисей ыңай-бээр көрдүнгеш, кым-даа олче кичээнгей салбайн турар боорга, египет кижини өлүргеш, элезинге хөөп каан.

13А даартазында хүндүс чедип кээрге, ийи еврей чокшуп-кыржып турган. Моисей эжин хомудадып турар кижиден: «Эжиңни чүге эттеп тур сен?» – деп айтырган. 14А демгизи: «Кым сени бистиң даргавыс болгаш шииткекчивис кылып каан чүвел? Египет[†] кижини өлүрүп кааның дег, мени база өлүрер бодап тур сен бе?» – деп харыылаан.

«Үүлгеткен херээмниң билдингир апарганы ылап-тыр» – дээш, Моисей корга берген.

15[+] Фараон Моисейниң үүлгеткен херээниң дугайында дыңнап кааш, ону өлүрер деп барган. А Моисей фараондан дезип чоруткаш, Мадиан деп черге чедип, аңаа доктаагаш, кудук чанынга оруп алган. 16А Мадианга Бурганның бир бараалгакчызы[†] чурттап турган. Ол чеди кыстыг чүве-дир. Ооң уруглары ачазының шээр малын суггарары-биле чедип келгеш, сугну узуп, коошпа саваларын долдуруп алганнар. 17Ол өйде кадарчылар келгеш, оларны сывырыпканнар. Ынчан Моисей туруп келгеш, уругларны камгалап, оларның малын суггарып берген. 18[+]Кажан олар Рагуил деп аттыг ачазынга чеде бээрге, ол: «Бөгүн чүү кончуг эрте чанып келдиңер?» – деп айтырган.

19Уруглары: «Бир египет кижи бисти кадарчылардан камгалап кагды, харын-даа суг узуп берип, малывысты суггарып берди» – деп харыылаан.

20Ачазы уругларынга: «Ол кижиңер кайыл? Чүге каапкаш келдиңер? Кый деп эккелиңер, бистиң аъш-чемивисти үлежип чизин» – дээн. 21Моисей ол кижиниң аалынга чурттаар бооп чөпшээрешкен. Аалдың ээзи Моисейге Сепфора деп уруун кадай кылдыр берген. 22Сепфора иштелгеш, оол уруг божуп аарга, Моисей аңаа Гирсам деп ат тывыскаш: «Мен хары черге өскээртен келген кижи-ле болгай мен» – деп турган[*].


Бурганның израильчилерге дузалажырын шиитпирлээни

23Хөй-ле үе эрткен; Египеттиң хааны өлген, а израиль чон аар-берге ажылдан човууртап турган. Оларның дуза дилээн кыйгызы Бурганның кулаанга чеде берген. 24[+]Бурган[†] оларның уё-човуурун дыңнап кааш, Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Иаков-биле[†] чарган чагыг-керээзин[†] бодап келген. 25[+]Бурган израиль чоннуң хилинчээн көргеш, оларже сагыш салып турган.

#### 3


Хып турар чадаң ыяш

1[+]Моисей[†] Мадианда Бурганның бараалгакчызы[†] болур каты Иофорнуң[*] бир кодан шээр малын кадарып турган. Бир катап ол малын ээн кургаг ховуну кежир сүргеш, Бурганның даа Хоривке[†] чеде берген. 2Ынчан Дээрги-Чаяакчының төлээзи аңаа тенниг чадаң ыяш иштинде хып турар оттан көстүп келген. Моисей көөрге, чадаң ыяш чалбыышталдыр хып турар, ынчалза-даа өрттенмес бооп-тур. 3Моисей: «Бо чүү ындыг онза болуушкунул, чүге бо чадаң ыяш өрттенмейн турары ол, барып көөр-дүр» деп боданган. 4Дээрги-Чаяакчы[†] көөрге, ол ынчаар бодап, чоокшулап кел чыткан. Бурган[†] ынчан чадаң ыяш иштинден: «Моисей! Моисей!» – деп кыйгырган.

А демгизи: «Дыңнап тур мен!» – деп харыылаан.

5[+]Дээрги-Чаяакчы аңаа мынча дээн: «Бээр келбе. Будуңда кеткен идииң уштуп ал. Базып турар чериң ыдыктыг чер-дир.[†] 6[+]Мен дээрге сээң ада-өгбеңниң Бурганы-дыр мен – Авраамның[†] Бурганы, Исаактың[†] Бурганы болгаш Иаковтуң[†] Бурганы-дыр мен». Моисей Бурганче көөрүнден корткаш, арнын дуглапкан.

7Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча дээн: «Мээң чонумнуң Египетте[†] кайы хире хинчектенип чоруурун көрдүм. Египетчилерниң дарлалындан ооң човууртап чоруурун дыңнадым. Мен ооң аарышкы-човалаңын билир мен. 8[+]Чонумну египетчилерден камгалаар дээш, бо черден үндүрүп, сүт биле ары чигири агып чыдар үнүш-дүжүткүр, делгем черже – хананей, хет, амор, ферез, хиввей болгаш иевус чоннарның чурттап турар черинче – эдертип аппаар дээш бадып келдим. 9[+]Израиль[†] чоннуң уё-човууру Мээң кулаамга дыңналы берди база египетчилерниң оларны канчаар дарлап турарын көрдүм. 10Ынчангаш Мен сени фараонче айбылап чорудуп тур мен. Барып, Мээң израиль чонумну Египеттен үндүре бер».

11Моисей Бургандан: «Фараонга[†] барып, израиль чонну Египеттен үндүре бээр хире кым мен мен?» – деп айтырган.

12[+]А Бурган: «Мен сээң-биле кады болур мен. Сени Мээң айбылап чорутканымның бадыткал демдээ бо-дур: Мээң чонумну Египеттен үндүре бергениң соонда, шак бо дагга Бурганга мөгейип бараалгаар силер» – деп харыылаан.

13Моисей ынчан: «Ынчаарга мен ам израиль чонга баргаш: „Ада-өгбеңерниң Бурганы мени силерже айбылап чорудупту“ – дээр болзумза, улус менден: „Ооң ады кымыл?“ – деп айтырза, канчаар харыылаар мен?» – деп айтырган.

14[+]Бурган Моисейге мынча деп харыылаан: «МЕН ДЭЭРГЕ МЕН-ДИР МЕН. Израиль чонга: „МЕН-ДИР МЕН[*] силерже мени айбылап чорутту“ – деп чугаалаар сен».

15Бурган Моисейге оон ыңай мынча дээн: «Израиль чонга: „Дээрги-Чаяакчы[*], ада-өгбеңерниң Бурганы, Авраам, Исаак болгаш Иаков оларның Бурганы мени силерже айбылап чорутту“ – деп чугаала. Мээң кезээ-мөңгеде артып каар адым ол-дур, бүгү салгалдар Мени ол ат-биле сактып алыр. 16Барып, израиль чоннуң баштыңнарын[†] чыггаш, оларга мону чугаала: „Дээрги-Чаяакчы, ада-өгбеңерниң Бурганы, Авраам, Исаак болгаш Иаков оларның Бурганы меңээ көстүп келгеш, мээң-биле чугаалажып: ‘Мен силерни бодап турдум, Египетте силер-биле чүү болуп турарын көрүп кагдым. 17Ынчангаш дарлаттырып турарыңар Египеттен силерни үндүрүп, амгы үеде хананей, хет, амор, ферез, хиввей болгаш иевус чоннарга хамааржыр черже – сүт биле ары чигири агып чыдар байлак черже – эккээр мен’ – деп дамчыдарын дужаады“. 18Баштыңнар сени тооп дыңнап, сээң-биле кады Египеттиң хаанынга чеде бээрлер. Ынчан силер хаанга: „Еврейлерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчы бистиң-биле ужурашты. Ынчангаш ам ээн кургаг ховуга үш хүн дургузунда чоруур орукту эрткеш, Дээрги-Чаяакчы Бурганывыска өргүлдеривисти эккеп салган болзувусса“ – деп чугаалаар силер.

19Ынчалза-даа Египеттиң хааны силерге чоруй баарын чөпшээревес, ону чүгле улуг күш-биле албадап болур дээрзин билир мен. 20[+]Мен Бодумнуң улуг күжүмнү ажыглап, ол черге боттандырарым бүгү-ле кайгамчык чүүлдер-биле Египетти буурадыр мен: ооң соонда фараон силерни салыптар. 21[+]Египетчилерниң израиль чонче ээ көрнүрүн чедип алыр мен: үнүп чоруп тура, холуңар куруг чорбас силер. 22Израиль херээжен кижи бүрүзү бодунуң кожазындан азы бажыңында чурттап турар өске херээженден алдын-мөңгүн каасталгалардан база каас-коя идик-хептен дилеп алзын. Чоруп тура, ол бүгү-биле ажы-төлүңерни каас-коя кылдыр кеттиндирип алыр силер: Египеттиң эртине-байлаан ынчалдыр олчалап аппаар силер».

#### 4


Моисейге берген бадыткал демдектери

1Моисей[†] ынчан Бурганга харыылап: «Ынчалза-даа израильчилер меңээ бүзүревейн, мээң чугаамны тооп дыңнавайн: „Дээрги-Чаяакчы[†] сеңээ кээп көзүлбээн“ – дээр болза, канчаар мен?» – деп айтырган.

2А Дээрги-Чаяакчы: «Холуңда ол чүңүл?» – деп оон айтырган.

Моисей: «Даянгыыжым-дыр» – деп харыылаан.

3Дээрги-Чаяакчы ынчан: «Ооңну черже октавыт!» – дээн. Моисей даянгыыжын черже октаптарга, оозу чылан бооп хуула бээрге, ол дезип ыңай болган.

4Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Холуң сунгаш, ооң кудуруундан тудуп ал» – дээн. Моисей холун сунгаш, чыланның кудуруундан тудуп аары билек, холунда чылан база катап даянгыыш болу берген. 5Дээрги-Чаяакчы ынчан мынча дээн: «Оларның ада-өгбелериниң Бурганы, Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Иаковтуң[†] Бурганы – Дээрги-Чаяакчы Мээң сеңээ кээп көзүлгенимге улус бүзүрей берзин дээш, ынчаар кылыр сен».

6Дээрги-Чаяакчы: «Холуңну хойнуңче сувудам» – деп немей чугаалаан. Моисей холун хойнунче супкаш, оон ужулгаш, көөрге, ооң холу кеш аарыындан[†] хар дег агара берген болган. 7Бурган[†]: «Холуңну ам база катап хойнуңче сувудам» – деп чугаалаарга, Моисей холун хойнунче супкаш, оон дедир ужулгаш, көөрге, оозу, мага-бодунуң арткан кезээ дег, кадык апарган болган.

8А Дээрги-Чаяакчы улаштыр чугаалаан: «Бир эвес израильчилер сеңээ бүзүревейн, бирги бадыткал демдээн тоовайн-даа баар болза, ийиги бадыткал демдээн тооп дыңнаар боор; 9ынчаарга бо ийи бадыткал демдээн көргеш-даа, сеңээ бүзүревес, сээң сөзүңнү тооп дыңнавас болза, хем суундан узуп алгаш, черже төвүт, ынчан ол суг хан[†] кылдыр хуула бээр».

10[+]Моисей Дээрги-Чаяакчыга: «О, Дээргим! Мен чевен, сөскүр эвес кижи мен. Мооң мурнунда-даа ындыг чордум, чалчаң болур мээң-биле чугаалашканың соонда-даа, чугаа-сөзүм чевен хевээр-дир» – деп харыылаан.

11[+]Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Кижиниң аксы-дылын кым чаяап бергенил? Улусту кым үнү чок азы дүлей; караа көрүп турар азы согур кылып каарыл? Дээрги-Чаяакчыңар болур Мен эвес ийик мен бе? 12Ам бар че, чугаалап эгелээриңге-ле, Мен сээң-биле кады болуп, чүнү чугаалаарын айтып бээр мен» – дээн.

13А Моисей: «О, Дээргим! Чорудуп болуруң өске кижиден айбылап көрем» – деп дилээн.

14Ынчан Дээрги-Чаяакчы Моисейже күштүү-биле килеңнеп,[†] мынча дээн: «Сээң Аарон[†] дээр левит акың бар эвес чүве бе? Мен ооң чеченин билир мен. Ол ам сенче уткуй кел чыдар-дыр, а сени көрүп кааш, сеткилинден өөрүүр-дүр. 15Мээң айтып берген сөстеримни акыңга дамчыдып чугаалаар сен; кайыңар-даа чугаалап эгелээрге, Мен силер-биле кады болуп, сеңээ-даа, акыңга-даа чүнү чугаалаарын айтып бээр мен, чүнү кылырынга өөредир мен. 16Аарон сээң орнуңга чон-биле чугаалажыр кижи болур. Ынчангаш ол сээң аксың дег болур, а сен аңаа Бурган дег болур сен. 17Бо даянгыышты база тудуп алгаш чор: ооң-биле улуска бадыткал демдектери көргүзер сен».


Моисейниң Египетче ээп келгени

18Моисей оон каты Иофорга келгеш: «Мен ам чоруптайн аа, Египетте[†] чурттап турар чоок улузумче дедир чанып, оларның бар-чогун көрүп көрейн» – деп чугаалаан.

Иофор Моисейге: «Амыр-тайбың ээп чанывыт» – деп харыылаан.

19[+]Моисей Мадианга турда-ла, Дээрги-Чаяакчы аңаа: «Ам Египетче чана бер: сени өлүрер деп турган улус шуптузу өлүп калган-дыр» – деп чугаалаан чүве-дир. 20Моисей кадайын, ажы-төлүн элчигенге олурткаш, египет черже ээп чана берген. Ол Бурганның берген даянгыыжын база ап алган. 21[+]Дээрги-Чаяакчы ынчан Моисейге мынча дээн: «Моон чорупкаш, Египетке чеде бергеш, Мээң сени кылзын дээш хүлээткеним кайгамчык чүүлдерниң шуптузун фараоннуң мурнунга кылыр сен. А Мен фараонну чөрүү-дедир кылып каарымга, ол чонну салбайн баар. 22[+]Ынчан фараонга мынча дээр сен: „Дээрги-Чаяакчы сеңээ чугаалап тур: ‘Израиль[†] дээрге Мээң дун оглум-дур. 23Ынчангаш оглум Меңээ бараан болуп, мөгейзин дээш, ону салып чорудуптарыңны дужаап тур мен. А бир эвес Израильди салырындан ойталаар болзуңза, көөр сен – Мен сээң дун оглуңну өлүрүп каар мен’“».

24Моисей орук ара хонуп чыдырда, Дээрги-Чаяакчы чедип келгеш, ону өлүрер деп барган. 25Моисейниң кадайы Сепфора ынчан чидиг бижек ап алгаш, оглунуң дотааның кыдыкы кежин кыртыжап демдектеп алган[*]. Оон ол кешти ашааның ийи бут аразынга дегзип: «Бо хан ачызында мээң-биле дүгдешкен сен» – дээн. 26Дээрги-Чаяакчы ынчан Моисейни амылыг арттырып каан. (Сепфора кыртыжап демдектээшкинге хамаарыштыр: «Хан ачызында дүгдээшкин» – деп чугаалаан.)


Бурганның Ааронну Моисейже чорутканы

27Дээрги-Чаяакчы Ааронга: «Моисейни уткуп, ээн кургаг ховуже чорувут» – дээрге, демгизи ынаар чорупкаш, Бурганның дааның[*] чанынга дуңмазы Моисейни уткуп алгаш, ошкап каан. 28Дээрги-Чаяакчыга айбылаткан Моисей Ооң бүгү сөстерин база кылзын деп айытканы бүгү бадыткал демдектерин Ааронга дамчыдып чугаалаан. 29Моисей биле Аарон кады чорупкаш, израиль чоннуң шупту баштыңнарын[†] чыып алганнар. 30Аарон чонга Дээрги-Чаяакчының Моисейге чугаалаан бүгү сөстерин дамчыдып чугаалааш, чон мурнунга бадыткал демдектерин кылып көргүскен. 31Чон оларга бүзүрей берген. Дээрги-Чаяакчы израиль чонга чедип келген база ооң хилинчээн көрүп каан дээрзин дыңнааш, улус Бурганның мурнунга сөгүрүп, мөгейген.

#### 5


Моисей биле Аарон фараоннуң мурнунда

1Моисей[†] биле Аарон[†] чон-биле чугаалашкан соонда, фараонга чеде бергеш, мынча дээннер: «Дээрги-Чаяакчы[†], Израильдиң Бурганы: „Мээң чонумну – ээн кургаг ховуга Меңээ тураскааткан байыр-найыр кылыр кылдыр – салып чорудувут“ – деп тур». 2[+]А фараон: «Дээрги-Чаяакчы деп кымыл ол? Чүге мен Ону тооп дыңнаар, израиль чонну салып чорудар ужурлуг кижи мен? Дээрги-Чаяакчыны-даа билбес мен, Израильди-даа салбас мен» – деп харыылаан.

3Олар аңаа: «Еврейлерниң Бурганы бистиң-биле чугаалашты, ам Дээрги-Чаяакчы Бурганывыска өргүл салырывыс ол-дур, бисти ээн кургаг ховуже – үш хүн чоруур ырак черже – салып көрем, оон башка Ол бисти аарыг-аржык-биле азы айыыл-халап-биле узуткап каар» – деп чугаалааннар.

4Ынчалза-даа Египеттиң[†] хааны: «Моисей биле Аарон, чүге чонну ажыл-херектеринден чардыктырып тур силер? Дагдынган ажылыңар кылыңар» – деп харыылаан. 5Ол аңаа немей: «Бо черде ажылчы чон дыка көвүдээн-дир, а силер оларны ажыл-херектеринден чардыктырып турар-дыр силер» – дээн.


Фараоннуң израиль чонну кызып-кыярын дендеткени

6Фараон[†] ол-ла хүн израиль чонну хайгаарап турар египетчилерге база еврей харагалзакчыларга айтыышкын берип, мынча дээн: 7«Мооң мурнунда берип турганыңар дег, израильчилерге тууйбу кылырда ажыглаар тараа саваңын моон соңгаар бербеңер: олар саваңны боттары чыып алзыннар. 8А оларга кылыр кылдыр доктаадып каан тууйбулар санын эвээжетпеңер, биеэги хемчээлге деңнеп онааңар. Олар чалгаарап турар болгаш: „Барып, Бурганывыска өргүл салыылы!“ – деп алгыржып турар-дыр. 9Улам хөй ажылдап, хоозун чугаа дыңнавазыннар дээш, оларга ажылдан чүдүрүп калыңар». 10Ынчан израиль чонну хайгаарап турган египетчилер болгаш харагалзакчы еврейлер чонга баргаш: «Фараон моон соңгаар силерге тараа саваңы бербезин дужаап тур. 11Боттарыңар барып, кайыын-даа болза, саваңдан тып алыңар, а кылыр ажылыңарның хемчээлин эвээжетпес бис» – дээннер. 12Ынчангаш тараа саваңы ам чок боорга, израиль чон бүгү Египетти эргий кезип, шөлде арткан тараа сыптары дилеп чорупкан. 13А дарлакчы-хайгааракчылар оларны албадап: «Ажылдың доктааткан үлүг-хемчээн, саваңны силерге берип турган үеде дег, хүннүң-не күүседиңер» – деп турганнар. 14Фараоннуң томуйлаан дарлакчылары израиль чонну баштаары-биле боттарының салып кааны еврей харагалзакчыларны эттеп-эриидеп: «Мооң мурнунда кылып турганыңарга деңнежир санныг тууйбуларны ам чүге кылбайн тур силер?!» – деп кончуп турганнар.

15Израиль[†] чоннуң харагалзакчылары фараонга чедип келгеш, мынча деп хомудап турганнар: «Кулдарыңар болур бисти ынчаар аажылап канчаарыңар ол? 16Тараа саваңын кулдарыңар болур биске бербес-тир, а тууйбуларны биеэгизинден эвээш эвести кылзын дээр-дир, ам мырыңай эттеп-эриидеп эгеледи. Силерниң чонуңар боду буруулуг-дур!»

17А фараон: «Чалгаа-дыр силер, ажылдаар хөңнүңер чок-тур, ынчангаш: „Барып, Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыылы“ – деп турар-дыр силер. 18Ам барып ажылдаңар! Саваңны силерге кым-даа бербес, а тууйбуларның доктааткан санын бүдүрүп туруңар» – деп харыылаан. 19Израиль чоннуң харагалзакчылары «Хүннүң-не кылырын доктааткан тууйбулар санын эвээжетпеңер» деп сөстер дыңнааш, боттарынга айыыл кыжанып келгенин билип кааннар. 20Харагалзакчылар фараондан үнүп чоруткаш, оларны манап турган Моисей биле Ааронга таваржы бергеннер. 21«Силер бисти фараоннуң болгаш ооң дүжүметтериниң ийи караа-биле көрбес улузу кылып кагдыңар, бисти өлүрзүн дээш, хылышты оларның холдарынга тутсуп бердиңер – деп, олар чугаалааннар. – Дээрги-Чаяакчы силерниң ооңарны көрзүн база ол дээш шиидип, кезетсин».


Моисейниң Бурганга хомудааны

22[+]Моисей Дээрги-Чаяакчыга база катап мөргүп: «Дээргим! Сен бо чонну чүү дээш айыыл-халапка таварыштырдың? Чүге мени айбылап чоруттуң? 23Мен фараонга чеде бергеш, Сээң адыңдан ооң-биле чугаалаштым, а фараоннуң бо чонга хамаарылгазы улам баксырай берди. Сен Бодуңнуң чонуңну хостаар болгаш, хоставайн бардың» – дээн.

#### 6

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге:[†] «Фараонну[†] ам канчаарымны көөр сен: улуг күжүмнү ажыглаптарымга, ол израиль чонну салып чорудуптар; харын-даа ону бодунуң черинден үндүр сывырыптар» – деп чугаалаан.


Бурганның Бодунуң даалгазын Моисейге катаптааны

2Бурган[†] Моисейге улаштыр мынча дээн: «Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен. 3[+]Мен Авраамга,[†] Исаакка[†] болгаш Иаковка[†] Күчүлүг Бурган деп ат-биле көстүп кээп турган мен, а Дээрги-Чаяакчы деп адымны оларга угаатпаан мен. 4Мен олар-биле чагыг-керээ[†] чарган мен – оларның ынчан чурттап, көжүп чорааны ханаан черни оларга бээрин аазаан мен. 5Израиль[†] чоннуң египетчилерге кулдаттыргаш, хомудаанын дыңнап кааш, ол чагыг-керээни бодап келдим. 6Ынчангаш израиль чонга мону чугаала: „Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен. Силерни египет дарлалдан хостап үндүрер мен, египетчилерге кулдар болбас силер. Өндүр улуг күчү-күжүм-биле база коргунчуг кеземчелерим-биле силерни камгалаар мен. 7[+]Мен силерни Бодумнуң чонум кылдыр хүлээп алыр мен, силерге Бурган болур мен. Силерни египет дарлалдан хостап үндүрген Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар – Мен-дир дээрзин билип аар силер. 8[+]Авраамга, Исаакка болгаш Иаковка бээр бооп даңгыраглааным черже силерни чедире бээр мен. Ол черни силерге салгал дамчыыр өнчү кылдыр бээр мен. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен!“» 9Моисей ол сөстерни израиль чонга дамчыдып чугаалаан, ынчалза-даа олар сорук чогундан база аар-берге ажылдарга чилчии үзүлгенинден ону дыңнавайн барганнар.

10Дээрги-Чаяакчы ынчан Моисейге: 11«Египеттиң[†] хааны фараонга баргаш, ооң израиль чонну бодунуң чуртундан салып чорудар ужурлуун чугаала» – дээн.

12Моисей Дээрги-Чаяакчыга: «Израиль чон безин мени тооп дыңнавайн турда, фараон мени тооп дыңнаар деп бе? Мен дылым чечен эвес кижи болгай мен» – деп харыылаан. 13Дээрги-Чаяакчы Моисей болгаш Аарон-биле[†] ынчалдыр чугаалажып, оларны израиль чонче база Египеттиң хааны фараонче чорудупкаш, израильчилерни ооң черинден үндүрер айтыышкынны берген.


Моисей биле Аароннуң ада-өгбе даңзызы

14[+]Моисей биле Аароннуң ада-өгбелериниң өг-бүле баштыңнары[†] бо-дур.

Иаковтуң улуг оглу Рувимниң оолдары – Энох биле Фаллу, Хецрон биле Харми олар Рувимден укталган төрел бөлүктер баштыңнары-дыр.

15[+]Симеоннуң оолдары – Иемуил, Ямин, Огад, Яхин, Цохар биле хананей авалыг Саул[†] олар Симеондан укталган төрел бөлүктер баштыңнары-дыр.

16[+]А Левий 137 чыл чурттаан, ооң соон салгаан оолдарын Гирсон, Кохат болгаш Мерари дээр турган. 17Гирсоннуң оолдары Ливни болгаш Шимей болур, олардан база төрел бөлүктер укталган. 18Кохат 133 чыл чурттаан. Ооң оолдары Амрам биле Ицгар, Хеврон биле Узиил олар болур. 19[+]Мерариниң оолдары Махли болгаш Муши болур. Левийден укталган төрел бөлүктерниң баштыңнары ол-дур.

20[+]Амрам 137 чыл чурттаан. Ол ачазының дуңмазы Иохаведаны кадай кылып алган. Иохаведа Амрамга Аарон биле Моисейни божуп берген. 21[+]Ицгарның оолдары Корах,[†] Нефег болгаш Зихрий болур. 22[+]Узиилдиң оолдары Мисаил, Элицафан болгаш Сифри болур.

23[+][+]Аарон бодунга кадай кылдыр Аминадавтың уруу, Наассоннуң дуңмазы Елисаветаны ап алган. Елисавета Ааронга Надав биле Авиудту, Элеазар биле Ифамарны божуп берген. 24[+]Корахтың оолдары Асир, Элкана болгаш Авиасаф олар Корахтан укталган төрел бөлүктерниң баштыңнары-дыр. 25[+]Аароннуң оглу Элеазар Футиилдиң бир уруун кадай кылдыр ап алган. Кадайы Элеазарга Финеести божуп берген. Левийден укталган төрел бөлүктерниң улуг баштыңнары ол-дур.

26Аарон биле Моисей дээрге Дээрги-Чаяакчының: «Израиль чонну египет черден чурум-чыскаалдыг бөлүктерге үскеш, үндүре бериңер» – деп турганы улус ол-дур. 27Египеттиң хааны фараон-биле чугаалажып, ооң израиль чонну Египеттен салып чорударын негеп турган улус – Моисей биле Аарон ол-дур.


Бурганның Моисей биле Ааронну томуйлааны

28Ол үеде Дээрги-Чаяакчы Египетке Моисей-биле чугаалашкан. 29Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен! Египеттиң хааны фараонга Мээң сеңээ чугаалаан бүгү чүвемни дамчыт» – дээн.

30А Моисей Дээрги-Чаяакчыга: «Мен чечен эвес кижи болгай мен, фараон мени тооп дыңнаар бе?» – деп харыылаан.

#### 7

1Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча дээн: «Мени дыңна, Мен сени фараоннуң мурнунга Бурган[†] дег кылып каан мен, а Аарон[†] акың сээң медээчиң[†] болур. 2Сен Мээң айтыышкыннарымның шуптузун Ааронга дамчыдып чугаалаар сен, а акың фараонга: „Израиль[†] чонну бодуңнуң чериңден салып чорудувут“ – деп чугаалаар. 3А мен фараонну чөрүү кылып каар мен, египет черге дыка хөй көскү демдектер болгаш кайгамчык чүүлдерни көргүзер мен. 4Ынчалза-даа фараон силерни тооп дыңнавайн баар. Мен ынчан Египетке[†] күчү-күжүмнү көргүзер мен; коргунчуг кеземчелерни көргүзүп тургаш, Мээң аг-шериимни – Мээң израиль чонумну египет черден үндүре бээр мен. 5Египетчилерге күчү-күжүмнү көргүскеш, израиль чонну оларның аразындан үндүре бээримге, египет чон Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип алыр».

6Моисей биле Аарон Дээрги-Чаяакчыны тооп дыңнап, Ооң дужааганын ёзугаар кылганнар. 7Фараон-биле[†] чугаалажып эгелээни үеде, Моисей – сезен, а Аарон – сезен үш харлыг турган.


Даянгыыштың чылан бооп хуулганы

8Дээрги-Чаяакчы Моисей биле Ааронга мынча деп чугаалаан: 9«Фараон силерге: „Кайгамчык чүүл кылып, күчү-күжүңерни көргүзүңер“ – дээр болза, акың Ааронга: „Даянгыыжыңны фараоннуң мурнунче октавыт“ – дээр сен, Моисей. Даянгыыш ынчан чылан бооп хуула бээр». 10Моисей биле Аарон фараонга чедип келгеш, Дээрги-Чаяакчының дужааганын ёзугаар кылганнар. Аарон даянгыыжын фараоннуң база ооң дүжүметтериниң мурнунче октаптарга, даянгыыш чылан бооп хуула берген.

11Фараон ынчан Египеттиң мерген угаанныглары биле караң көрнүрлерин кыйгыртып эккээрге, олар боттарының илби-шидизин ажыглап, база ынчаар кылыпканнар. 12Олар шупту даянгыыштарын черже октаарга, даянгыыштары база-ла чыланнар бооп хуула берген; ынчалза-даа Аароннуң даянгыыжы оларның даянгыыштарын сыырыпкан. 13А фараон чөрүүлеп, Дээрги-Чаяакчының чугаалап турганы дег, Моисей биле Ааронну тооп дыңнавайн барган.


Бирги кеземче: сугнуң хан бооп хуулганы

14Дээрги-Чаяакчы ынчан Моисейге мынча дээн: «Фараон чөрүү-дүр, ооң израиль чонну салып чорудар хөңнү чок-тур. 15Даарта эртен фараонга чеде бер, ол хем эриинче үнүп кээрге, ооң оруун доза турувут. Чылан бооп хуулуп турган даянгыыжыңны база тудуп аар сен. 16Фараонга мынча деп чугаалаар сен: „Еврейлерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчы мени сенче Ооң чонун Аңаа ээн кургаг ховуга бараан болуру-биле салып чорудуптарын чугаалазын дээш айбылап чоруткан чүве. Ынчалза-даа сен амдыгаа чедир тооп дыңнавадың. 17Дээрги-Чаяакчы ам сеңээ ‘Дээрги-Чаяакчы-дыр мен’ дээрзин канчаар көргүзерин чугаалап тур: мен хемниң суун холумда даянгыыжым-биле соптарымга, суг хан[†] бооп хуула бээр. 18Хемде балык кырлып каар, хем чыдый бээр, египетчилер ынчан ооң суун ижип шыдавас апаар“».

19Дээрги-Чаяакчы Моисейге орта немей: «Ааронга мону чугаала. Ол даянгыыш туткан холун египетчилерниң бүгү сугларынче: оларның хемнеринче, арыктарынче, хөлдеринче база суг шыгжаар черлеринче углай сунупсун – ынчан суглар хан бооп хуула бээр. Египеттиң бүгү черинге хан ага бээр, ыяш болгаш даш саваларны безин хан иштээр» – дээн. 20Моисей биле Аарон Дээрги-Чаяакчының дужааганын ёзугаар кылганнар. Аарон даянгыыжын көдүргеш, фараон болгаш ооң дүжүметтери көрүп турда, хемниң суун соптарга, хемниң бүгү суу хан бооп хуула берген. 21Хемниң балыы кырлып калган, хем чыдый берген, египетчилер ынчан ооң суун ижип чадап каан; хан бүгү египет черге агып чыткан.

22Египеттиң караң көрнүр улузу боттарының илби-шидизин ажыглап, база шак ынчаар кылганнар. Ынчан фараон чөрүүлей бергеш, Дээрги-Чаяакчының чугаалап турганы дег, Моисей биле Ааронну тооп дыңнавайн барган. 23Фараон олардан хая көрнүп, ордузунче чана берген; ол кайгамчык чүүл безин ооң чүрээн чымчадып шыдавайн барган. 24Шупту египетчилер хемниң суун ижип чадап кааш, ижер суг тып аары-биле хем кыдыын казып туруп бергеннер.

25Дээрги-Чаяакчы хемни хан кылдыр хуулдурупкан соонда, чеди хүн эрткен.

#### 8


Ийиги кеземче: бөзүр-пагалар

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча дээн: «Фараонга[†] баргаш, Дээрги-Чаяакчының бо сөстерин дамчыт: „Меңээ бараан болзун дээш, Мээң чонумну салып чорудувут. 2А салып чорударын чөпшээревес болзуңза, сээң бүгү чериңни бөзүр-пагалар-биле долдуруп каар мен. 3Хемге бөзүр-пагалар имиңейни бээр, олар хемден үнгеш, бажыңыңче кирип кээрлер: удуур өрээлиңче, орун-дөжээңче, дүжүметтериңниң, албаты чонуңнуң бажыңнарынче база одаар суугуларың болгаш саваларыңче кире халчырлар. 4Олар сени, албаты чонуңну, бүгү дүжүметтериңни кырлай база бээрлер“».

5Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Ааронга[†] чугаала, ол даянгыыш туткан холун хемнер, арыктар болгаш хөлдерже углай сунупсун. Ынчан бөзүр-пагалар египет черже үнүп кээр» – деп немей чугаалаан. 6Аарон холун Египеттиң[†] сугларынче углай сунуптарга, бөзүр-пагалар үнүп келгеш, бүгү египет черни шыва апканнар. 7Караң көрнүрлер боттарының илби-шидизин ажыглап, база ынчаар кылгаш, бөзүр-пагаларны египет черже үндүрүп эккелгеннер. 8[+]Фараон Моисей биле Ааронну кыйгыртып алгаш: «Дээрги-Чаяакчыга мөргүп көрүңер, Ол бөзүр-пагаларны менден база мээң албаты чонумдан ырадып аппарзын. Мен ынчан силерниң чонуңарны Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылыры-биле салып чорудар мен» – деп чугаалаан.

9Моисей фараонга: «Сен дээш, сээң дүжүметтериң дээш, албаты чонуң дээш мөргүүр үемни бодуң доктаадырын болгаап көрем. Мен мөргүүрүмге,[†] бөзүр-пагалар сенден, сээң бажыңнарыңдан чоруй баргаш, чүгле хемге артып каар» – деп харыылаан.

10Фараон: «Даарта» – дээн.

Моисей: «Сээң чугаалааның ёзугаар болзун. Ынчан бистиң Дээрги-Чаяакчы Бурганывыс-биле эннежир кым-даа чок дээрзин билип алыр сен. 11Бөзүр-пагалар сенден, сээң бажыңнарыңдан, дүжүметтериңден болгаш албаты чонуңдан ырап чоруй баар; олар чүгле хемге артып каар» – деп харыылаан.

12Моисей биле Аарон фараондан чоруй барганнар. Моисей оон Дээрги-Чаяакчыны кыйгыргаш, Ооң фараонче салыпканы бөзүр-пагалар дугайында мөргүл кылган. 13Дээрги-Чаяакчы Моисейниң дилээн күүсеткен: бөзүр-пагалар бажыңнарга, херимнер иштинге, шөлдерге кырлып калган. 14Оларны эңдере оваалай чыып каарга, чер кыры чыдый берген. 15А фараон байдалдың экижээнин көрүп кааш, чөрүүлеп, Дээрги-Чаяакчының чугаалап турганы дег, Моисей биле Ааронну тооп дыңнавайн барган.


Үшкү кеземче: хүлчүктер

16Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Ааронга чугаала, ол даянгыыжын сунгаш, черниң доозунун сопсун. Ынчан бүгү египет черге доозун хүлчүктер бооп хуула бээр» – дээн. 17Олар шак ынчаар кылганнар. Аарон даянгыыш туткан холун сунгаш, черниң доозунун соптарга, улусту болгаш мал-маганны хүлчүктер үглей берген. Бүгү египет черде бар доозун хүлчүктер бооп хуула берген.

18Египет караң-көрнүрлер база илби-шидизин ажыглап, хүлчүктер тывылдырар дээш ынчалдыр кылырын оралдашса-даа, чадап кааннар. Улусту-даа, мал-маганны-даа хүлчүктер үглеп артып калган. 19Караң көрнүрлер ынчан фараонга: «Бурганның холу ону кылган-дыр» – деп чугаалааннар. Ынчалза-даа фараон чөрүүлеп, Дээрги-Чаяакчының чугаалап турганы дег, оларны дыңнаар хөңнү чок болган.


Дөрткү кеземче: ызырар сээктер

20Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча дээн: «Даарта эртежик тургаш, фараоннуң мурнунга барып турувут. Ол хемге чеде бээрге, сен аңаа Дээрги-Чаяакчының дараазында сөстерин дамчыт: „Мээң чонумну Меңээ бараан болур кылдыр салып чорудувут. 21А бир эвес чонумну салбас болзуңза, көөр сен, Мен сенче, сээң дүжүметтериңче, албаты чонуңче, бажыңнарыңче ызырар сээктерни салып үндүрүптер мен. Египетчилерниң бажыңнары-даа, оларның чурттап турар чери-даа имилеме ызырар сээктерге бүргедиптер. 22Шак ол хүнде Мээң чонумнуң чурттап турары Гесем деп черге хамаарылгам тускай боор: аңаа ызырар сээктер турбас. Мени бүгү чер-делегейниң Дээрги-Чаяакчызы деп ынчан билип алыр сен. 23Мээң чонумну сээң чонуңдан ылгаар мен[*]. Даарта дораан бо бадыткал демдээ боттаныр“».

24Дээрги-Чаяакчы шак ынчаар кылган-даа: эмге-санчок ызырар сээктер фараоннуң бажыңынче, ооң дүжүметтериниң бажыңнарынче, бүгү египет черже хөме ужуп келген. Чер-чурт ызырар сээктерден харыксырап чыткан. 25Фараон ынчан Моисей биле Ааронну кыйгыртып алгаш: «Барыңар, Бурганыңарга өргүлдү маңаа, бо черге кылыңар» – деп чугаалаан.

26[+]Ынчалза-даа Моисей: «Ынчаарга кайын боор. Дээрги-Чаяакчы Бурганывыска салырывыс өргүлдү египетчилер бужар чүүл деп санаар болгай. Ынчангаш шак ол өргүлдү олар көрүп турда салыр болзувусса, бисти даштар-биле соп кааптар эвес деп бе? 27Бис ээн кургаг ховуже, үш хүн чорааш чедер черже бараалы. Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың биске чугаалаанын ёзугаар, ол черге Аңаа өргүлден кылыылы» – деп харыылаан.

28Фараон: «Мен силерни ээн кургаг ховуга Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарга өргүл кылыр кылдыр салып чорудар мен, чүгле ыраваңар; мен дээш мөргүп көрүңер» – дээн.

29Моисей: «Ындыг-дыр, мен ам ордуңдан үнгеш, Дээрги-Чаяакчыга мөргүүйн. Ызырар сээктер фараондан, ооң дүжүметтеринден база албаты чонундан даарта ырап чоруй баар. Чүгле фараон израиль чонну Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылыры-биле салып чорударындан ойталавазын, мегелээрин соксатсын» – деп харыылаан.

30Моисей фараондан чоруткаш, Дээрги-Чаяакчыга мөргүүрге, 31Ол Моисейниң дилээн күүседип, ызырар сээктерни фараондан, ооң дүжүметтеринден база чонундан ырадып каапкан: чаңгыс-даа ызырар сээк артпаан. 32Ынчалза-даа фараон чөрүүлээш, чонну бо удаада база салбайн барган.

#### 9


Бешки кеземче: мал-маган кырар хамчык аарыг

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] фараонга барып, мону дамчыдып чугаалаарын дужааган: «Еврейлерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчы: „Меңээ бараан болзун дээш, Мээң чонумну салып чорудувут!“ – деп тур. 2Бир эвес салырындан ойталап, ам-даа тудуп туруп бээр болзуңза, 3көөр сен, Дээрги-Чаяакчы Бодунуң күчү-күжүн шөлдерде оъттап турар мал-маганыңга удур углаптар. Ол кончуг аар хамчык аарыгны сээң аъттарыңче, элчигеннериңче, тевелериңче, бода болгаш шээр малыңче салыптар. 4Дээрги-Чаяакчы ол өйде Израильдиң мал-маганын Египеттиң[†] мал-маганындан ылгап кааптарга, израиль чонга хамааржыр чаңгыс-даа мал өлбес. 5Дээрги-Чаяакчы үе-шак айтып: „Мен ол бүгүнү бо чуртка даарта кылыр мен“ – деп чугаалады».

6Даартазында хүндүс Египеттиң хамык малы кырлып калган, а израиль чонга хамааржыр чаңгыс-даа мал хораваан. 7Фараон[†] улузун «Барып көрүңер» дээрге, израиль чоннуң чаңгыс-даа малы хораваан болган. Ынчалза-даа фараон чөрүүлеп, израиль чонну салбайн барган.


Алдыгы кеземче: ириңниг балыглар

8Дээрги-Чаяакчы Моисей биле Ааронга[†] мынча дээн: «Суугунуң хүлүн адыш долдур ап алыңар. А Моисей ону фараон көрүп турда, дээрже чажыпсын. 9Ынчан хүл бүгү египет черни бүргээр доозунче шилчий бээр; кижилерге болгаш мал-маганга ириңниг балыглар тыптып кээр». 10Моисей биле Аарон суугудан хүл ап алгаш, фараоннуң мурнунга барып туруп алганнар. Моисей хүлдү дээрже чажыптарга, улус-даа, мал-маган-даа ириңниг балыгларлыг апарган. 11Караң көрнүрлер боттары ириңниг балыгларлыг апаргаш, Моисейге удур туржур харык чок болганнар, бүгү египетчилер база ынчап барганнар. 12[+]Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы фараонну чөрүү кылып каан болгаш, Дээрги-Чаяакчының Моисейге чугаалап турганы дег, ол Моисей биле Ааронну тооп дыңнаваан.


Чедиги кеземче: долу

13Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча дээн: «Даарта эртен эртежик тургаш, фараоннуң мурнунга чеде бергеш, аңаа чугаала: „Еврейлерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчы мынча деп тур: ‘Меңээ бараан болур кылдыр, Мээң чонумну салып чорудувут! 14Бо удаада Мээң бүгү кеземчемни сээң бодуңче, сээң дүжүметтериңче, албаты чонуңче салыптар мен. Ынчан бүгү чер кырында Мээң-биле эннежир кым-даа чок дээрзин билип каар сен. 15Мен күчү-күжүмнү көргүзүп, сенче база албаты чонуңче хамчык аарыгны салыпкан болзумза, чырык чер кырынга амылыг артпас турган ийик сен. 16[+]Ынчалза-даа Бодумнуң күчү-күжүмнү көргүзер дээш сени кадагалап арттырган мен[*], ынчан бүгү чер кырында улус-чоннар Мээң адымны билип алыр! 17Сен Мээң чонумга ам-даа удурланып, ону салып чорутпайн тур сен, 18ынчангаш Мен даарта, бо үеде, Египетти үндезилеп тургусканындан бээр бөгүнге чедир кажан-даа чаап көрбээн, аажок күштүг долуну чагдырар мен. 19Ындыг болганда, кодан сүрүглериңни болгаш шөлдерде сеңээ хамааржыр бүгү чүвени бөлдүрүп, улустан айбыла; шөлге артып каар, бажың-балгадынга чаглактанмас бүгү улусту болгаш мал-маганны долу өлүр соп каар’“».

20Фараоннуң дүжүметтериниң аразында Дээрги-Чаяакчының сөзүнден коргар улус кулдарын болгаш кодан малдарын бажың-балгадынче киирип алган. 21А Дээрги-Чаяакчының сөзүн херекке албаан улус кулдарын болгаш кодан малдарын шөлге арттырып каан.

22Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Холуңну дээрже углай сунувут, ынчан бүгү египет черже: улусче, мал-маганче база шөлдерде оът-үнүштүң шуптузунче долу чаар» – деп чугаалаан. 23[+]Моисей даянгыыжын дээрже углай сунуптарга, Дээрги-Чаяакчы диңмирээшкинни диңмиредип, долуну чагдырыпкан; кызаңнаашкын черге чаттылып турган. Дээрги-Чаяакчы долуну бүгү египет черже чагдырыпкан. 24Долу чаарга, ооң аразында кызаңнаашкын кызаңнап турган. Египетти ооң чону ээлеп чурттаандан бээр кажан-даа чаап көрбээн, эң күштүг долу ол болган. 25Долу бүгү Египетке ажык черлерге турган бүгү чүвени – кижиден эгелээш, мал-маганга чедир – узуткап каапкан; шөлдерде оът-үнүштүң база ыяштарның шуптузун долу соп, үрегдеп, сыйып каапкан. 26Чүгле израиль чоннуң чурттап турганы Гесем дээр черге долу чагбаан.

27[+]Фараон Моисей биле Ааронну кыйгыртып алгаш, оларга: «Бо удаада бачыт[†] үүлгеткенимни миннип тур мен. Дээрги-Чаяакчының сөзү чөптүг-дүр, а мен болгаш мээң чонум буруулуг-дур – деп чугаалаан. – 28[+]Дээрги-Чаяакчыга мөргүп көрүңер: Бурганның диңмирээшкиннери соксазын, долу чагбазын, мен ынчан силерни салып чорудуптар мен, моон соңгаар тутпас мен».

29[+]Моисей аңаа: «Хоорайдан үне бээрим билек, Дээрги-Чаяакчыдан дилег кылып, холдарым сунар мен: диңмирээшкиннер диңмиревейн баар, долу-даа чагбастаар, чер-делегей Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр дээрзин билип каар сен. 30Ынчалза-даа билир мен: сен-даа, сээң дүжүметтериң-даа Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчыдан ам-даа кортпайн турар-дыр силер» – деп харыылаан.

31(Арбай баш тырта берген, а лён[†] сыптарда частып үнүп келген турган, ынчангаш оларны долу соп каапкан. 32А кызыл-тас биле ак-тараа орай быжар болгаш, ажырбайн барган.) 33Моисей фараондан чоруй баргаш, хоорайдан үнгеш-ле, Дээрги-Чаяакчыдан дилег кылып, холдарын сунарга, диңмирээшкин биле долу соксай берген, чаъс база чагбайн барган. 34Чаъстың, долунуң база диңмирээшкинниң соксаанын көргеш, фараон бачыт үүлгедирин уламчылай берген: ооң боду-даа, дүжүметтери-даа чөрүүлени бергеннер. 35Фараон чөрүүлээш, Дээрги-Чаяакчының Моисейниң аксы-биле чугаалап турганы дег, израильчилерни салып чорутпайн барган.

#### 10


Сески кеземче: мөөң шартылаа

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге:[†] «Фараонче[†] бар. Бодумнуң демги бадыткал демдектеримни оларга көргүзер дээш фараонну болгаш ооң дүжүметтерин чөрүү кылып каан мен. 2Мээң Египетке[†] кылган чүүлдерим болгаш аңаа көргүскен бадыткал демдектерим дугайында оглуңга, оглуңнуң оглунга чугаалап чорууруң дээш база силер Мени Дээрги-Чаяакчыңар-дыр деп билип алзыннар дээш, ынчалдыр кылган мен» – деп чугаалаан.

3Моисей биле Аарон[†] фараонга чеде бергеш, мынча дээннер: «Еврейлерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчы мынча деп тур: „Сен ам чежеге чедир Меңээ чагыртырындан ойталап кээр сен? Меңээ бараан болур кылдыр, Мээң чонумну салып чорудувут. 4[+]А бир эвес Мээң чонумну салбас болзуңза, көөр сен, даарта сээң чуртуңче мөөң шартылааны ыдыптар мен. 5Ол чериң кырын шыва аптарга, чер көзүлбестей бээр. Шартылаа силерде долу соонда бүдүн арткан бүгү чүвени чиптер; шөлдерде үнген ыяштарның шуптузунуң бүрүлерин база чиптер. 6Ол сээң бажыңнарыңны, дүжүметтериңниң бажыңнарын, Египетте бүгү улустуң бажыңнарын дола бээр. Силерниң ада-өгбелериңер бо черге чурттап эгелээнинден бээр, бөгүнге чедир ынча хөй шартылаа көрбээннер“». Моисей хая көрүнгеш, фараоннуң ордузундан үнүп чоруй барган.

7Ынчан фараоннуң дүжүметтери аңаа: «Бо кижи бисти чежеге дээр хилинчектээрил? Ол улусту салып чорудуптуңар, Дээрги-Чаяакчы Бурганынга бараан болгайлар аан, Египеттиң буураар деп барганын ам-даа билбейн турарыңар ол бе?» – дээннер.

8Фараон Моисей биле Ааронну дедир кыйгыртып алгаш: «Барып, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарга бараан болуңар, чүгле кымнар баарыл?» – деп айтырган.

9Моисей: «Бүгү чон – аныяктар-даа, кырганнар-даа, оолдарывыс-даа, кыстарывыс-даа кады чоруур бис; бода-даа, шээр-даа малывысты ап алыр бис, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчывыстың байырлалы боор-дур» – деп харыылаан.

10Фараон: «Ындыг боор харын! Мен силерни ажы-төлүңер-биле кады салыптар болзумза, Дээрги-Чаяакчыңар силерниң талаңарда болур боор оң! Багай чүве бодап алган хире-дир силер. 11Чок-чок! Чүгле эр улус барып, дилээңер аайы-биле Дээрги-Чаяакчыга бараан болзун» – деп чугаалаан. Оон оларны үндүр сывырыпкан.

12Дээрги-Чаяакчы ынчан Моисейге: «Египет черниң кырынче углай холуңну сунувут: мөөң шартылаа хөме ужуп келгеш, долу соонда бүдүн арткан бүгү оът-үнүштү чип каапсын» – деп айыткан. 13Моисей египет черниң кырынче углай даянгыыжын сунарга, Дээрги-Чаяакчы ол черже чөөн чүктен хат чорудупкан. Хат хүннү бадыр, дүннү өттүр хадааш, даартазында эртен мөөң шартылаа эккелген. 14Шартылаа бүгү египет черже хөме шургуп келгеш, чуртка чаттылдыр хонупкан. Шартылаа эңдерик болган – ооң мурнунда ындыг шартылаа туруп-даа көрбээн, ооң соонда база кажан-даа турбас. 15Ол черниң кырын шыва аптарга, чер кыры кара бизирт апарган. Шартылаа черниң бүгү оът-сигенин болгаш ыяштарның бүрүлериниң долу соонда бүдүн артканнарын чипкен: бүгү египет черге – ыяштарга-даа, оът-үнүшке-даа – ногаан бүрү артпаан.

16[+]Фараон Моисей биле Ааронну далаштыг кыйгырткаш: «Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарга база силерге удур бачытты үүлгеткен-дир мен. 17[+]Бачыдымны бо удаада өршээгеш, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарга мөргүп көрүңер: Ол менден бо өлүмнү чайлатсын» – дээн. 18Моисей фараондан үнүп чоруткаш, Дээрги-Чаяакчыга мөргээн. 19Дээрги-Чаяакчы ынчан барыын чүктен аажок күштүг хат көдүрерге, хамык шартылааны Кызыл далайже[*] дүжүр хадып аппарган – египет черге чаңгыс-даа шартылаа артпаан! 20Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы фараонну чөрүү кылып каарга, ол израиль чонну салбайн барган.


Тоску кеземче: дүмбей караңгы

21Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Холуңну дээрже углай сунувут – ынчан египет черге суйбай тудупку дег дүмбей караңгы дүжер» – дээн. 22Моисей холун дээрже углай сунуптарга, бүгү египет черни үш хүн дургузунда дүмбей караңгы бүргей апкан. 23Улус бот-боттарын көрүп шыдавайн турган, үш хүн дургузунда кым-даа олурган черинден турбаан, а израильчилерниң шуптузунуң чурттап турар черлеринде чырык бар болган.

24Фараон Моисейни кыйгыртып алгаш: «Барып, Дээрги-Чаяакчыга бараан болуңар, чүгле шээр болгаш бода малыңар арттырып калыңар, а ажы-төлүңер силер-биле кады чорзун» – дээн.

25Ынчалза-даа Моисей: «Дээрги-Чаяакчы Бурганывыска бүрүн өрттедир-даа, өске-даа өргүлдеривисти эккеп салыр кылдыр, сен бистиң мал-маганывысты база салып чорудар ужурлуг сен. 26Кодан сүрүглеривисти – өскүс анай-даа маңаа арттырбайн – ап алыр бис, чүге дээрге Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчыга салыр өргүлдерни ол малывыстан алыр ужурлуг бис: Дээрги-Чаяакчыга бараан болурувус черге четпээн шаавыста, Аңаа өргүл кылдыр чүнү салырывысты тода билбес-ле болгай бис» – деп харыылаан.

27Дээрги-Чаяакчы ынчан фараонну чөрүү кылып каарга, ол израильчилерни салып чорударындан ойталаан. 28Фараон Моисейге: «Менден ырап чор! Моон соңгаар мээң караамга көзүлбе! Мээң караамга ам бир көстүр хүнүңде өлүр сен» – дээн.

29Моисей: «Сээң чугаалааның ёзугаар болзун: моон соңгаар сээң карааңга көзүлбес мен» – деп харыылаан.

#### 11


Онгу кеземчени баш бурунгаар чугаалааны

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча дээн: «Мен ам база бир кеземчени египетчилерге болгаш фараонга онааштырайн, ооң соонда ол силерни бо чурттан салып чорудуптар; а салып тура, силерни далаштырып, үндүр сывыра бээр. 2Чонга чугаалап каг: эр-даа, херээжен-даа улузуңар – кижи бүрүзү боттарының кожаларындан алдын, мөңгүн каасталгалардан дилеп алыр ужурлуг». 3Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонунче египет чонну ээ көрүндүрүпкен; ол ышкаш Моисей египет черге, фараоннуң дүжүметтериниң болгаш албаты чонунуң мурнунга аажок ат-сураглыг кижи турган.

4Моисей фараонга чугаалаан: «Дээрги-Чаяакчы мынча деп тур: „Дүн ортузунда бүгү Египетти[†] өттүр таварып эртер мен. 5Фараоннуң[†] дүжүлге салгаар дун оглундан эгелээш, тараа дээрбелээр кул херээженниң дун оглунга чедир – Египетте өг-бүлелерниң дун оолдарының шуптузу база мал-маганның дун төлдериниң дөгерези – өлүп кырлыр. 6Бүгү египет черге ооң мурнунда кажан-даа турбаан база моон соңгаар кажан-даа турбас ажыг-шүжүгнүң ыы-сыызы дыңналыр. 7[+]А бүгү израиль чондан когараар кижи-даа, мал-маган-даа турбас, ыт безин оларже ырланмас. Египетчилер биле израильчилер аразынга Мээң кандыг ылгал кылып турарымны оортан билип алыр силер“. 8Ынчан сээң шупту дүжүметтериң меңээ чедип келгеш, мөгейип: „Баштап турар бүгү чонуң-биле чоруй бар“ – деп дилээрлер. Ооң соонда мен чоруй баар мен». Моисей оон фараондан килеңи[†] кыптыгып үне берген.

9Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Фараон силерни тооп дыңнавайн турар-дыр – египет черге Мээң кайгамчык чүүлдерим көвүдезин дээш, ындыг боор ужурлуг-дур» – деп чугаалаан. 10Моисей биле Аарон[†] ол бүгү кайгамчык чүүлдерни фараоннуң мурнунга кылганнар. Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы фараонну чөрүү кылып каан болгаш, ол израиль чонну бодунуң чуртундан салбайн барган.

#### 12


Хосталыышкын биле Хаарган далганнар байырлалдары


(Лев. 23:5-8; Сан. 28:16-25; Ы. х. к. 16:1-8)

1Дээрги-Чаяакчы[†] египет черге Моисей[†] биле Ааронга[†] мынча деп чугаалаан: 2«Бо ай силерге өске айларның башкылыы, чылдың бирги айы болзун. 3Бүгү израиль ниитилелге мону чугаалаңар. Бо айның онгу хүнүнде кижи бүрүзү бодунуң өг-бүлезинге бир анай-хурагандан[†] шилип алзын. 4А өг-бүледе улус эвээш, бүдүн мал эъдин чаңгыс угда чип шыдавас болза, чоогунда чурттап турар кожазы-биле кады, эът чиир кижилерниң санын барымдаалап, шуптузунга четчир кылдыр анай-хураганны шилип алзын. 5Ол мал четпес-дудуу эвес, бир харлыг эр мал болур ужурлуг, хой-даа, өшкү-даа мал төлү болза ажырбас. 6[+]Ол мал силерге бо айның он дөртке чедир кадагалаттынып турзун, а он дөртте кежээки имир дүжерге, израильчилерниң бүгү ниитилели анай-хураганнарын дөгерер ужурлуг. 7Оон оларның ханын узуп алгаш, ол эътти чиири бажыңнар эжиктериниң ийи кастыын база кырыкы доора ыяжын ооң-биле чаап алзыннар.

8Ол дүне анай-хураганның эъдин отка хааргаш, ажыткы-биле[†] хөөтпейн хаарган далганнар-биле болгаш ажыг оът холуу-биле кады чизиннер. 9Чедир хаарбаан азы сугга хайындырган мал эъди чивеңер, а отка бажы, хол-буттары база ишти-хырны-биле катай бүдүнге хаарып чиңер. 10Ол дүне-ле эъттиң дөгерезин чиптиңер, а эртенге чедир артып калган кезээн өрттедиптиңер. 11Анай-хураганның эъдин чиирде, бүрүнү-биле кеттинип, куруңар куржанып, идииңер кедип алгаш, даянгыыжыңар тудуп алгаш, чиңер – ол дээрге Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан Хосталыышкын байырлалының[†] аъш-чеми-дир[*]. 12[+]Мен бо дүне египет черни өттүр таварып эрткеш, Египетте[†] бар кижилерниң-даа, мал-маганның-даа дун төлдериниң дөгерезин чок кылып каар мен, Египеттиң бүгү бурганнарын шиидип, кеземче көргүзер мен. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен! 13Силерниң чурттап турар бажыңнарыңар эжиинде чагган хан[†] тускай демдек болур: ону көрүп кааш, силерни оюп эрте бээр мен, Египеттиң чонун чылча шаап турумда, ол өлүмнүг халап силерге хора чедирбес.

14Шак бо хүн силерге тураскаалдыг болзун, бүгү салгалдарыңарга ол хүннү Дээрги-Чаяакчы дээш байырлал кылдыр байырлазын. Силерге кезээ-мөңгеде доктааткан кылдыр байырлаңар. 15Чеди хүн дургузунда ажыткы-биле хөөтпейн хаарган далгандан чиңер; бирги хүнде-ле бажыңнарыңарга турган ажыткының шуптузун үндүр октаптыңар, бирги хүнден чедиги хүнге чедир ажыткылыг аъш-чем чиир кижи израиль чоннуң аразынга амылыг артпас. 16Бирги база чедиги хүнде силерге ыдыктыг[†] чыыштар болуп эртсин: ол хүннерде кандыг-даа ажыл кылбаңар, чүгле кижи бүрүзүнге херек аъш-чемни белеткеп болур силер. 17Далганнар байырлалын утпайн сагыңар, Мен ол хүнде силерниң чурум-чыскаалдыг бөлүктериңерни египет черден үндүрүп эккелген турар мен. Шак ол хүннү силерниң бүгү салгалдарыңар утпайн чорзун, ол дээрге кезээ-мөңгеде доктааткан дүрүм-дүр. 18Бирги айның он дөрткү хүнүнүң кежээзинден эгелээш, чээрби бирги хүнүнүң кежээзинге чедир ажыткы-биле хөөтпейн быжырган далган чиир силер. 19Чеди хүн дургузунда бажыңнарыңарга ажыткы турбас ужурлуг. Ажыткылыг аъш-чем чиир кым-даа кижи, ол кижи өскээртен келген-даа болза азы израиль черниң үндезин чурттакчызы-даа болза, израиль ниитилелдиң аразынга амылыг артпас. 20Ажыткылыг аъш-чем чивеңер: бүгү аал-ораныңарга ажыткы-биле хөөтпейн быжырган далган чиңер».

21Моисей израиль чоннуң бүгү баштыңнарын[†] чыып алгаш, мынча дээн: «Өг-бүлелериңерге анай-хурагандан шилип тудуп алгаш, Хосталыышкын байырлалында чиири-биле дөгериңер. 22[+]Иссоп[†] деп чадаң үнүштү боодалдай тудуп алгаш, савада ханче суккаш, эжиктериңерниң доора ыяжы болгаш кастыктарын хан-биле чаап калыңар, а оон эртенге чедир бажыңнарыңардан үнмеңер. 23Дээрги-Чаяакчы египетчилерни кезедип турар үезинде, доора ыяжында болгаш кастыктарында хан чаап каан эжик көрүп кааш, ол бажыңны оюп эрте бээр, узуткакчының бажыңыңарже кирип, хора чедирерин болдурбас. 24Бо чагыгны силерге база салгалдарыңарга кезээ-мөңгеде берген хоойлу[†] дег кадагалаңар. 25Дээрги-Чаяакчының Бодунуң аазаанын ёзугаар силерге берип турары черге чеде бергеш-даа, бо ыдыктыг чаңчылды сагып чоруңар. 26[+]Кажан ажы-төлүңер силерден „Бо чүү ындыг чаңчылыл?“ деп айтырар болза: 27„Бо дээрге Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан Хосталыышкын өргүлү-дүр[*]. Дээрги-Чаяакчы египетчилерни узуткап тургаш, израильчилерниң чурттап турган бажыңнарын оюп эрткеш, бистиң өг-бүлелеривисти камгалап каан болгай“ – деп харыылаар силер». Израиль[†] чон ынчан Дээрги-Чаяакчыга сөгүрүп, мөгейген. 28Олар чанып келгеш, Дээрги-Чаяакчы Моисей биле Ааронга канчаар дужааганыл, шак ынчаар кылганнар.

29Дүн ортузунда Дээрги-Чаяакчы фараоннуң дүжүлге салгаар дун оглундан эгелээш, хоругдаттырган кижиниң дун оглунга чедир – египет черде бүгү дун оолдарны база мал-маганның бүгү дун төлдерин – чок кылып каапкан. 30Дүне када фараон боду, ооң хамык дүжүметтери база бүгү египет чон туруп келген, Египетке кыпсынчыг ыы-сыы эгелээн, чүге дээрге кижи өлбээн бажың чок болган.


Израиль чоннуң Египеттен үнүп чорупканы

31Фараон[†] ол-ла дүне Моисей биле Ааронну кыйгырткаш: «Че, силер-даа, израиль чон-даа мээң чонум аразындан үнүп чоруңар! Барып, меңээ чугаалап турганыңар дег, Дээрги-Чаяакчыга бараан болуңар! 32Чугаалап турганыңар дег, шээр-даа, бода-даа малыңарны сүрүп алыңар. Баргылаңар! Ол ышкаш мени йөрээп калыңар» – дээн. 33Египетчилер база израиль чонну дүрген-не чуртундан чорударын кызып: «Оон башка бис шуптувус өлүр бис!» – деп турганнар.

34Израиль чон ажыткы-биле хөөдүп четтикпээни далганын ап алган. Олар далган суп каан саваларын хептеринге ораагаш, эгиннеринге салгаш, чорупканнар. 35[+]Израильчилер Моисейниң сөстерин ёзугаар, египетчилерден мөңгүн болгаш алдын каасталгаларны база хептерни дилеп алганнар. 36[+]А Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонунче египетчилерни ээ көрүндүрүптерге, олар израильчилерниң дилээн чүүлдерин берип турганнар. Израильчилер Египеттен олча-тывыштыг чоруй барганнар.

37[+][+]Израиль чон, херээженнер биле ажы-төлдү санавас болза, 600 000 хире эр кижи, Раамсес хоорайдан Сокхот дээр черже чорупкан. 38Олар-биле кады янзы-бүрү аймак-сөөктүг хөй улус үнүп чорупкан. Шээр болгаш бода мал аажок улуг кодан-сүрүг бооп турган. 39Олар Египеттен көдүрүп эккелгени ажытпаан далганын хаарып алганнар, чүге дээрге Египеттен үндүр сывыртадып тура, далаш кадында далганын ажыткы-биле хөөдүп четтикпээннер база орукка чиир аъш-чем безин белеткээр чай чок болганнар чүве-дир.

40[+]Израиль чоннуң Египетке[*] чурттаан үези 430 чыл болган. 41430 чылдың эрте бергени шак ол хүнде, Дээрги-Чаяакчының чурум-чыскаалдыг бөлүк чону египет черден көжүп үне берген. 42Ол дүн дээрге Дээрги-Чаяакчының израиль чонну египет черден үндүр көжүрүп, сагыш салып хонган дүнү болур. Ол дүн дээрге израиль чоннуң бүгү салгалдарының Дээрги-Чаяакчыны бодап, удувас дүнү болур.


Хосталыышкын байырлалының дугайында тодаргайлаан дүрүм-хоойлу

43Дээрги-Чаяакчы Моисей биле Ааронга мынча дээн: «Хосталыышкын байырлалын демдеглээриниң дүрүмнери бо-дур. Өске аймак-сөөктүг кым-даа ооң доюнга киржип болбас. 44Бир кижи садып алган кулун кыртыжап демдектеп алыр болза, ол кул кижи дойга киржип болур. 45Араңарда чурттап турар өскээртен келген кижи база хөлезилеттинген ажылчыныңар дойга киришпес ужурлуг. 46[+]Аъш-чемни чаңгыс бажыңга чиир ужурлуг силер, ону бажыңдан дашкаар үндүрбеңер база малдың сөөктерин сыкпаңар. 47Бүгү израиль ниитилел ол чаңчылды сагыыр ужурлуг. 48Силерниң араңарда чурттай берген даштыкы кижи Дээрги-Чаяакчының Хосталыышкын байырлалының анай-хураганын дөгерип чииринге киржир күзелдиг болза, ооң өг-бүлезинде эр кижи бүрүзү кыртыжап демдектээр ёзулалды эртип алзын. Ынчан ол кижи байырлал доюнуң эъдин чип болур, израиль черниң үндезин чурттакчызы дег апаар. А кыртыжап демдектеттирбээн кижи Хосталыышкын байырлалының анай-хураганын чип болбас. 49[+]Израильдиң үндезин чурттакчызынга-даа, араңарда чурттап турар даштыкы кижиге-даа бо дүрүмнер бир дөмей болур ужурлуг».

50Бүгү израиль чон, Дээрги-Чаяакчы Моисей биле Ааронга канчаар дужааганыл, шак ынчаар кылган. 51Ол-ла хүнде Дээрги-Чаяакчы израиль чонну египет черден чурум-чыскаалдыг бөлүктерге үскеш, үндүре берген.

#### 13

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2[+]«Израиль[†] чоннуң аразында баштай төрүттүнген эр хиндиктиг төл бүрүзүн Меңээ бараалгадып, ыдыктап бер. Кижиниң-даа, мал-маганның-даа дун төлү Меңээ хамааржыр».


Хаарган далганнар байырлалын демдеглээри

3Моисей чонга мынча дээн: «Кулдар болуп чорааныңар Египеттен[†] үнүп келгениңер бо хүннү сактып алыңар. Дээрги-Чаяакчы силерни оортан Бодунуң өндүр улуг күчү-күжү-биле үндүрген болгай; ажыткы-биле[†] хөөткен далган-тараа чивейн көрүңер. 4Бөгүн, авив айда[*], Египеттен үнүп турар-дыр силер. 5Дээрги-Чаяакчы силерниң ада-өгбеңерге сүт биле ары чигири агып чыдар байлак черни бээрин даңгыраглаан болгай. Кажан Ол силерни демги черже – хананей, хет, амор, хиввей, иевус чоннарның черинче эккээрге, шак ол айда мындыг чаңчылды сагыңар: 6чеди хүн дургузунда чүгле ажыткы-биле хөөтпээн далган чиңер, чедиги хүнде Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан байырлалды демдеглеңер. 7[+]Ажыткы-биле хөөтпээн далган-тарааны чеди хүн дургузунда чиир силер, ээлеп чурттаан бүгү чериңерге ажыткылыг далган-тараа турбас ужурлуг.

8Шак ол хүнде бодуңнуң оглуңга: „Мени Египеттен үндүрүп тура, Дээрги-Чаяакчының меңээ кылган чүүлү дээш, бо байырлалды сагыыр ужурлуг бис“ – деп чагып чугаала. 9[+]Дээрги-Чаяакчының өөредиин утпайн чорууруң дээш база Дээрги-Чаяакчы сени өндүр улуг күчү-күжү-биле Египеттен үндүрүп эккелгенин бодап чорууруң дээш, шак ол байырлал сээң холуңда им-демдек болзун, хавааңда тураскаалдыг демдек болзун. 10Бо байырлал дугайында дүрүмнү чылдың-на, доктааткан үезинде, сагып чор.


Дун төлдерни Бурганга бараалгадыры

11Сеңээ болгаш ада-өгбеңге даңгыраглааны ёзугаар, Дээрги-Чаяакчы сени ханаан черге эккелгеш, ону сеңээ бээрге, 12баштай төрүттүнген эр хиндиктиг төл бүрүзүн Дээрги-Чаяакчыга бараалгат, сенде бар мал-маганның эр дун төлдериниң шуптузун база Аңаа бараалгат. 13Элчигенниң дун төл бүрүзүн хураган[†] азы анай-биле солуп, садып хостаар ужурлуг, а бир эвес элчигенни Дээрги-Чаяакчыдан садып хоставас болзуңза, ооң мойнун сый шаап, өлүрүп каавыт. Сээң ажы-төлүң аразында эр дун төлдү база садып хостап[*] ал. 14[+]Алызы барып, оглуң сенден: „Бо кандыг уткалыг чүвел?“ – деп айтырар болза, аңаа мынча деп харыылаар сен: „Дээрги-Чаяакчы бисти өндүр улуг күчү-күжү-биле кулдар болуп чораанывыс Египеттен үндүрүп эккелген. 15Фараон[†] бисти салып чорутпайн, чөрүүлеп туруп бээрге, Дээрги-Чаяакчы египет черге бүгү дун төлдерни: кижилерниң-даа, мал-маганның-даа дун төлдерин – чок кылып каапкан болгай. Ынчангаш бис Дээрги-Чаяакчыга мал-маганның эр дун төл бүрүзүн өргүп турар бис, а боттарывыстың дун оолдарывысты садып хостап* ап турар бис“. 16Дээрги-Чаяакчының бисти өндүр улуг күчү-күжү-биле Египеттен үндүрүп эккелгенин утпас дээш, шак ол ёзулал сээң холуңга им-демдек болзун база карааңга көскү кертиг болзун».


Египеттен израильчилерниң көшкен оруунуң эгези

17[+]Фараон чонну салып чорудуптарга, Бурган[†] ону филистим чоннуң черинче баар орук-биле (ол эң кыска орук-даа турган болза) аппарбаан. Дээрги-Чаяакчы: «Чон дайылдажыр апаарын билгеш, өскээр боданып, Египетче дедир ээп келзе канчаар» – деп боданган. 18Ынчангаш Ол чонну долгандыр эдертип, ээн кургаг хову кежир Кызыл далайже баштап алгаш чорупкан. Израильчилер египет черден чурум-чыскаалдыг үнүп чорупканнар.

19[+]А Моисей Иосифтиң[†] мөчү-сөөгүн ап алган, чүге дээрге Иосиф шаанда израильчилерниң аксы-даңгыраан ап: «Бурган силерге болчуп чедип кээрге, мээң мөчү-сөөгүмнү бо чурттан үндүре бээр силер» – деп чагаан турган чүве-дир.

20[+]Сокхоттан үнүп чоруткаш, израиль чон ээн кургаг ховунуң кыдыында Этам деп черге турлагжып алган. 21[+]Дээрги-Чаяакчы хүндүс боорга, булут чагыдан улуска орук айтып, а дүн дүжерге, от чагыдан чырыдып, оларның мурнунга чоруп орган. Ооң ачызында олар дүне-даа, хүндүс-даа чоруп болур турган. 22Хүндүс боорга – булут чагы, дүне боорга – от чагы чондан черле ыравас болган.

#### 14


Египет аг-шеригни узуткааны

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2[+]«Израиль[†] чонга мону чугаала. Олар дедир эггеш, Пи-Гахироттуң баарынга, Мигдол биле Кызыл далайның аразынга, Ваал-Цефоннуң[†] дужунга турлагжып алзын. 3Фараон[†] „Израиль чон ол черге аза берген-дир, ээн кургаг ховуга баар чери чок апарган-дыр“ деп бодаар. 4А Мен фараонну чөрүү кылып каарымга, ол силерни сүрүп чоруптар. Мен фараонну болгаш ооң аг-шериин баскаш, алдаржыыр мен. Ынчан египетчилер Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип алырлар». Израильчилер шак ынчаар кылганнар.

5Египеттиң[†] хаанынга израиль чоннуң дезип чоруй барганын дыңнадырга, фараоннуң болгаш ооң дүжүметтериниң сагыжы израильчилерге удур апарган. Олар: «Бо чүнү кылып алганывыс ол? Израильчилерни чүге салып чорудуп алган бис? Олар ам биске ажылдап бербес-тир» – деп турганнар. 6Фараон чуузазын[†] дериткеш, бодунуң улузун эдертип алган. 7Ол Египеттиң бүгү дайынчы тергелерин,[†] ооң иштинде 600 шилиндек тергени, ап алган. Терге бүрүзүн тускай баштыңчы удуртуп чораан. 8[+]Дээрги-Чаяакчы Египеттиң хааны фараонну чөрүү кылып каарга, ол израиль чонну сүрүп чорупкан, а израильчилер эрес-дидими-биле[*] бар чытканнар. 9Египетчилер оларны тергелерде кошкан бүгү аъттары-биле, аъттыг шерии-биле база чадаг шериглери-биле сүрүп чоруткаш, израильчилер Ваал-Цефоннуң дужунда, Пи-Гахироттуң чанында далай чоогунга турлагжып алган турда, чыпшыр четкеннер.

10Фараон чоокшулап кээрге, израильчилер хая көрүнгеш, соонда кел чыдар египетчилерни көрүп кааш, аажок коргуп, Дээрги-Чаяакчыдан дилег кылып, алгыржы бергеннер. 11Олар Моисейге: «Египетте чевеглер[†] чедишпес эвес, сен чүге бисти өлзүн дээш ээн кургаг ховуже эккелдиң? Египеттен үндүрүп алгаш, бисти канчап турарың ол? 12Египетке тургаш: „Бистен адырлып көр, египетчилерге ажылдап берээли“ – деп турдувус чоп. Ээн кургаг ховуга өлүрүнүң орнунга, Египетке кулдар бооп чурттаары биске дээре-ле болгай» – деп турганнар.

13Ынчалза-даа Моисей: «Кортпаңар, деспейн туруңар, ынчан Дээрги-Чаяакчының силерни бөгүн канчаар камгалаарын көөр силер, ам көрүп турарыңар египетчилерни моон соңгаар кажан-даа көрбес силер. 14[+]Дээрги-Чаяакчы силерниң талаңарга чаалажыр-дыр, ынчангаш оожургаңар» – деп харыылаан.

15Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча дээн: «Чүге Мени кыйгырып-ла тур сен? Израиль чонга: „Шимчеп үнүңер“ – деп чугаала, 16а бодуң даянгыыжыңны көдүргеш, холуңну далай кырынче углай сунуптарыңга, ол ийи чарлып, орук чайлаар. Израиль чон ынчан далайны ортузунда кургаг черлеп кеже бээр. 17А Мен египетчилерни чөрүү кылып каарымга, олар силерни сүрүп чоруптарлар. Фараонну, ооң хамык аг-шериин, дайынчы тергелерин база аъттыг шериин баскаш, алдаржыыр мен. 18Фараонну, ооң тергелерин, аъттыг шериин баскаш, алдаржый бээримге, египетчилер Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип каар».

19Израиль чоннуң мурнунга орук баштап бар чыткан Бурганның төлээзи[†] ам оларның соондан чорупкан. Булут чагы база оларның мурнундан соонче көже берип, 20египетчилер биле израильчилерниң аразынга турупкаш, биргилеринге – дүмбей караңгы болу берген, а ийигилеринге – дүне чырыдар чырык болу берген. Ынчангаш олар дүннү өттүр бот-боттарынче чоокшулавааннар[*].

21[+]Моисей холун далайже углай сунупкан; Дээрги-Чаяакчы чөөн чүктен күштүг шуурган-биле дүннү өттүр далайны ийи чара хадыдып кээрге, далай кургаг чер апарып, суг орук чайлап берген. 22Израиль чон далайны кургаг черлеп кеже берген; суг оларның оң база солагай талазындан ханалаштыр камгалай турупкан. 23Египетчилер сүрүүшкүнүн уламчылаан: фараоннуң хамык аъттары, дайынчы тергелери болгаш аъттыг шерии израильчилерниң соондан далайже кире берген. 24Эртен эрте Дээрги-Чаяакчы египетчилерниң турлаанче от чагыдан база булут чагыдан ээгип көргеш, оларны аймаарадыпкан. 25Бурган[†] египетчилерниң тергелериниң дугуйларын арай деп чуглур кылып каарга, олар тергелерин сөөртүп чадап турганнар. Египетчилер: «Израильчилерден дезээли! Дээрги-Чаяакчы олар дээш биске удур чаалажып тур!» – деп барганнар.

26Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Холуңну далайже углай сунувут, суг дедир агып келгеш, египет тергелерни болгаш аъттыг шеригни хөме апсын» – дээн. 27Моисей даң бажында холун далайже углай сунуптарга, суг бодунуң эрги туружунче дедир агып келген, а египетчилер сугга уткуй маңнажып органнар. Дээрги-Чаяакчы оларны шак ынчаар далайга дүжүрген. 28Дедир агып келген суг фараоннуң израильчилерни сүрүп, далайже кирген бүгү аг-шерииниң тергелерин, аъттыг шериин хөме апкан: чаңгыс-даа кижи дириг артпаан. 29[+]А израиль чон далайны кургаг черлеп кеже берген; суг оларның оң база солагай талазындан ханалаштыр камгалай турупкан.

30Дээрги-Чаяакчы шак ол хүн израильчилерни египетчилерден камгалаан – далай эриинде египетчилерниң мөчү-сөөктерин израильчилер көргеннер. 31Израиль чон Дээрги-Чаяакчының өндүр улуг күчү-күжү египетчилерни басканын көргеш, Дээрги-Чаяакчыдан коргуп, Аңаа болгаш Ооң чалчазы Моисейге бүзүрей берген.

Ынчан Моисей болгаш израиль чон Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээп, дараазында ырыны ырлажы берген:

#### 15


Моисей биле Мариамның Кызыл далай чанынга ырылары

1[+][+]«Дээрги-Чаяакчыны алгап ырлаайн,

Ол өндүр улуун көргүстү:
аътты-даа, ону мунган кижини-даа
далайже киир октапты.
2[+]Дээрги-Чаяакчы[†] – мээң күчү-күжүм-дүр,
Ону алгап ырлаар мен.
Ол – мээң Камгалакчым[†] болду.
Ол – мээң Бурганым,
Ону кымдан арттыр мактаар мен,
Ол – мээң ачамның Бурганы,
Ону кымдан арттыр мактаар мен.
3[+]Дээрги-Чаяакчы – өндүр улуг дайынчы,
Ооң ады – Дээрги-Чаяакчы!
4Ол фараоннуң аг-шериин,
дайынчы тергелерин[†]
далайга дүжүрүптү;
фараоннуң шериг баштыңчылары
Кызыл далайга дүжүп өлдү.
5Оларны далай ээреми ажырыпты,
ханы дүпче даш дег
дүжүп кире бердилер.
6[+]Дээрги-Чаяакчы, Сээң холуң
күчү-күжү-биле алдаржыды,
ооң-биле дайзынны чылча шаптың.
7Алдарыңның өндүр бедии-биле
Сеңээ удур тура халаан улусту
базып кагдың,
Сээң ыткан чалбыыштыг килеңиң[†]
оларны сиген-саваң дег өрттедипти.
8[+][+]Сээң килеңниг тыныжың[*] үрүптерге,
суг ийи чара чайлып,
чалгыглар ханалаштыр турупту,
далайның ханы ээремнери
кадыг апарды.
9Дайзын: „Оларны ызыртыр сүрүп чедейн,
олча-тывыштыг болуйн,
мага хандыр үптеп алыйн,
хылыжымны хынындан уштуйн,
мээң холум оларны кыргып-хыдызын“ –
деп турду.
10А Сен оларже тыныжың үрүптериңге,
далай оларны ажырыпты,
олар терең сугларже
коргулчун дег дүжүп
кире бердилер.
11[+]Дээрги-Чаяакчы, бурганнар аразында
Сээң-биле эннежир кым барыл?!
Сен дег ындыг –
ыдыктыы-биле өндүр бедик,
макталга төлептиг
база кайгамчык чүүлдер чаяап турар –
өске кым барыл?!
12Сен холуңну сунуптарыңга,
чер дайзыннарны хөөп алды.
13Бодуңнуң камгалап кааның чонну
энерелдииң-биле
эдертип аппар чыдыр сен –
ыдыктыг чериңче[†]
Бодуңнуң күчү-күжүң-биле
чедирип бар чыдыр сен.
14Ону дыңнааш, өске чоннар
сүрээдеп тур:
филистим черниң чурттакчылары
коргуушкунга алзыпты,
15[+]Эдом[†] черниң нояннары
коргуп дүвүреди,
моав черниң баштыңчылары сириледи,
Ханаанның[†] бүгү чурттакчылары
корга берди.
16Олар аажок коргуп-сүртезин.
Сээң өндүр улуг күчү-күжүңден
олар көжээлештир
көжүй берзиннер,
Дээрги-Чаяакчының чону
чаны-биле эртип турда,
Сээң чаяап кааның чон
чаны-биле эртип турда,
ыыт-шимээн чок барзыннар.
17[+] Дээрги-Чаяакчы, чонуңну эдерткеш,
Сеңээ хамааржыр дагга
тургузуп каар сен,
ол дээрге Сээң өргээң турар кылдыр
шилип алган чериң-дир,
ол дээрге Сээң үндезилеп тургузарың
ыдыктыг чер-дир, Дээрги!
18[+]Дээрги-Чаяакчы кезээ-мөңгеде хааннаар!»

19Фараоннуң[†] аъттары, дайынчы тергелери болгаш аъттыг шерии далайлап кежип бар чыдырда, Дээрги-Чаяакчы оларже далайның чалгыгларын хөме аксыпкан, а израиль чон далайны кургаг черлеп кеже берген.

20[+][+]Мариам – Аароннуң[†] өттүр билип медеглээр угбазы тимпан[*] тудуп алган, херээжен улус шуптузу тимпаннар туткаш, ооң-биле кады самнап эгелээннер. 21[+]Мариам израильчилерге ырлап эгелээн:

«Дээрги-Чаяакчыны алгап ырлаңар,
Ол өндүр улуун көргүстү:
аътты-даа, ону мунган кижини-даа
далайже киир октапты».


Марада болгаш Элимде суг баштары

22[+][+]Моисей[†] израильчилерни Кызыл далайдан эдертип алгаш чорупкан. Олар Сур деп ээн кургаг ховуга келгеш, аңаа үш хонук дургузунда чоруп-чоруп, суг тыппааннар. 23Марага чедип кээрге, ооң суу ажыг болган – ону ижип шыдавааннар, ынчангаш ол черни Мара[*] деп адап каан турган. 24Чон Моисейге хорадап: «Ам чүнү ижер улус бис?» – деп хыйланып турган. 25Моисей Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп кыйгырарга, Ол аңаа ыяш айтып берген. Моисей ол ыяштың будуун сугже киир октаптарга, сугну ижип болур апарган. Бурган[†] шак ол черге чонга хоойлу[†] биле дүрүмнү берген, оларның бүзүрелин[†] шенээн. 26[+]Ол: «Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның сөзүнге чагыртып, Меңээ таарымчалыг чүүлдерни кылыр болзуңарза база Мээң айтыышкыннарымны тооп дыңнап, бүгү дүрүмнеримни сагыыр болзуңарза, Египетче[†] салган аарыгларымның чаңгызын-даа силерже салбас мен. Силерни экиртип турар Дээрги-Чаяакчы – Мен-дир мен!» – деп чонга чугаалаан.

27[+]Израильчилер оон Элим дээр черге келген. Ында он ийи суг бажы болгаш чеден пальма ыяш бар болган; олар суг чанынга турлагжып алганнар.

#### 16


Дээрги-Чаяакчының дээрден аъш-чемни хайырлааны

1[+] Бүгү израиль ниитилел Элимден үнүп чоруткаш, Египеттен[†] үнгенинден бээр санаарга, ийи айның он бешки хүнүнде Элим биле Синайның аразында чыдар Син деп ээн кургаг ховуга чедип келген. 2Олар шупту ээн кургаг ховуга Моисей[†] биле Ааронга[†] хомудап: 3[+][+]«Дээрги-Чаяакчының холундан египет черге өлүрүвүс кай! Эът дүлген паштар чанынга ордувус чоп, далган-тарааны тоттур чип турдувус чоп. А ам силер бистиң шуптувусту бо ээн кургаг ховуже, аштап өлзүннер дээш, үндүрүп эккелдиңер» – деп хыйланып турганнар.

4Дээрги-Чаяакчы[†] ынчан Моисейге: «Мен силерге дээрден аъш-чемни чагдырып берейн. Улус хүннүң-не үнүп, хүнде чеже херек-тир, ынчаны чыып ап турзун. Олар Мээң дүрүмүм ёзугаар кылыр бе азы кылбас бе дээрзин ынчаар шенеп көөр мен. 5А алдыгы хүнде чыып алган аъш-чемин белеткеп алгаш, көөрге, өске хүннерде чыып ап турганындан ийи катап хөй апарган болур» – деп чугаалаан.

6Моисей биле Аарон бүгү израиль чонга: «Силерни египет черден Дээрги-Чаяакчы үндүре берген дээрзин кежээ билип алыр силер, 7[+]а эртен Ооң өндүр бедиин көөр силер. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы силерниң Аңаа хомудап, хыйланганыңарны дыңнап каан-дыр. А бисте чүү боор, биске хомудап, хыйланган херээңер чүл?» – деп чугаалааннар. 8Моисей: «Дээрги-Чаяакчы силерниң Олче хомудап, хыйланганыңарны дыңнап каан-дыр, ынчангаш Ол силерге аъш-чем кылдыр эътти кежээ бээр-дир, а эртен далган-тарааны тоттур бээр-дир. А бисте чүү боор, биске эвес, Дээрги-Чаяакчыга хомудап, хыйланганыңар ол-дур» – деп немей чугаалаан.

9Моисей Ааронга: «Бүгү израиль ниитилелге: „Дээрги-Чаяакчының мурнунче чоокшулап келиңер, Ол силерниң хомудап, хыйланганыңарны дыңнап каан болгай“ – деп дамчыт» – дээн. 10Аарон бүгү израиль ниитилелге ону чугаалап турда, улус ээн кургаг ховуже углай көрнүп кээрге, Дээрги-Чаяакчының чайынналчак чырыы булутта чырып келген.

11Дээрги-Чаяакчы Моисейге: 12«Мен израиль чоннуң хомудап, хыйланганын дыңнап кагдым, оларга: „Кежээки имиртиңде эът чиир силер, а даарта эртен тоттур далган-тараа чиир силер, ынчан Мени силерниң Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар деп билип алыр силер“ – деп дамчыт» – дээн. 13[+][+]Кежээликтей матпадактар ужуп келгеш, улустуң турлагжаан черин шыва апкан, а даарта эртен ол кезек черге шалың дүшкен чыткан. 14Шалың эсти бергенде, улус көөрге, ээн кургаг ховунуң кырынга хыраа ышкаш бир-ле эстиичел чүүл артып калган болган.

15Израильчилер ону көргеш, бот-боттарындан: «Бо чүү боор?» – деп айтыржып турганнар, чүге дээрге ол чүл дээрзин билбес болганнар.

Моисей оларга: «Бо дээрге Дээрги-Чаяакчының силерге берген далган-тараазы-дыр. 16[+]Ол силерге бо далган-тарааны кижи бүрүзү хереглээн аайы-биле, бир кижиге-ле бир гомор иштин[*], өг-бүлезинде чеже кижи барын барымдаалап, чыып алырын дужааган-дыр» – деп чугаалаан. 17Израиль[†] чон шак ынчаар кылгаш, чамдыызы – хөй, чамдыызы – эвээш далган-тарааны чыып алганнар. 18[+]Хөйнү чыып алган кижи артыкшыл билбес болзун, а эвээшти чыып алган кижи чединмезин билбес болзун дээш, олар гомор-биле хемчээп турганнар. Кижи бүрүзү бодунга чеже херек-тир, ынчаны чыып алган.

19Моисей улуска: «Кым-даа далган-тараазын эртенге чедир арттырбазын» – деп чугаалаан. 20Ынчалза-даа олар ону тооп дыңнавайн барган – чамдык улус далган-тараазын эртенге чедир арттырып аарга, оозу курттуп, чыдып эгелээн. Моисей ол улуска ажына берген. 21Улус далган-тарааны хүннүң-не эртен эрте, хереглээн аайы-биле чыып ап турган, дүштеки изигде ол эрий бээр болган.

22Алдыгы хүнде далган-тарааны ийи катап хөйнү, бир кижиге-ле ийи гомор иштин чыып алганнар. Ниитилелдиң баштыңнары[†] шупту Моисейге кээп, ону дыңнатканнар. 23[+]Моисей оларга мынча деп чугаалаан: «Дээрги-Чаяакчыны дыңнаңар, Ол: „Даарта амыр-дыш хүнү,[†] Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан ыдыктыг[†] хүн болур-дур, быжырар аъш-чемиңерни бөгүн быжырып, хайындырар аъш-чемиңерни бөгүн хайындырып алыңар, а артып калганын даартага чедир кадагалай салып алыңар“ – дээн болгай». 24Улус Моисейниң айтыышкынын ёзугаар аъш-чемин эртенге чедир шыгжап каарга, оозу чыдываан-даа, курттуваан-даа.

25Моисей чонга: «Ол далган-тарааны бөгүн – Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан амыр-дыш хүнүнде чиңер. Бөгүн шөлден далган-тараа тыппас силер. 26Алды хүн дургузунда далган-тарааны чыңар, а чедиги – амыр-дыш хүнүнде – далган-тараа шөлге турбас» – деп чугаалаан.

27Ынчалза-даа чамдык улус чедиги хүнде чыып үнгеш, чүнү-даа тыппааннар. 28Дээрги-Чаяакчы ынчан Моисейни дамчыштыр чонга мынча дээн: «Мээң айтыышкыннарым болгаш дүрүмнеримни күүседиринден чежеге дээр ойталап кээр силер? 29Дыңнаңар, Дээрги-Чаяакчы силерге амыр-дыш хүнүн хайырлаан-дыр, ынчангаш Ол алдыгы хүнде ийи хүн дургузунда чиир далган-тарааны берип турар-дыр: чедиги хүнде кижи бүрүзү аалынга артып калзын, кым-даа турар черинден ырап чорбазын». 30Чон ынчан чедиги хүнде дыштанып эгелээн.

31Израиль чон ол далган-тарааны манна[†][*] деп адап алган. Манна дээрге кориандр үрезиннери дег ак өңнүг тараа болган, а ооң амданы ары чигири чаап каан боова ышкаш болган. 32Моисей чонга: «Дээрги-Чаяакчы: „Силерни египет черден үндүрүп эккелгенимде, ээн кургаг ховуга чемгерип турганым далган-тарааны көрзүннер дээш, силерниң бүгү салгалдарыңарга бир гомор ишти маннаны кадагалап арттырып калыңар“ – деп айтыышкын берди» – деп чугаалаан.

33Моисей оон Ааронга: «Бир идиш-савадан ап алгаш, олче бир гомор маннаны ургаш, силерниң бүгү салгалдарыңарга кадагалаттынып артар кылдыр, Дээрги-Чаяакчының мурнунга салып каг» – дээн. 34Аарон Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар манна куткан идиш-саваны ыдыктыг аптараның[†] мурнунга салып каан. 35[+][+]Израиль чон маннаны дөртен чыл дургузунда – чурттаар черинге, ханаан черниң кызыгаарынга чеде бергижеге чедир чип келген. 36(А гомор болза эфаның оннуң бир кезээ[†] болур чүве-дир.)

#### 17


Сугнуң хаядан агып үнгени

1[+]Бүгү израиль ниитилел ээн кургаг Син ховузундан Дээрги-Чаяакчының айыткан аайы-биле көжүп чоруткаш, Рефидим дээр черге турлагжып алган, а ында улус ижер суг чок болган. 2[+]Чон ынчан Моисей-биле[†] алгыжып: «Биске ижер сугдан бериңер!» – деп турган.

Моисей: «Чүге мээң-биле алгыжып тур силер? Чүге Дээрги-Чаяакчыны шенеп тур силер?» – деп айтырган.

3Улус ол черге суг ижиксээш, Моисейже хорадап: «Сен бисти Египеттен[†] чүге үндүре бердиң? Бисти, ажы-төлүвүстү, мал-маганывысты суксадып өлүрер дээш бе?» – деп хыйланып турган.

4[+]Моисей Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп: «Бо чонну канчаар мен? Ам бичии боор болза, мени даштар-биле соп каар деп бардылар» – деп кыйгырган.

5Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге мынча деп харыылаан: «Чоннуң мурнунче эрте бер, Израильдиң чамдык баштыңнарын[†] эдертип ал. Нил хемниң суун соп турган даянгыыжыңны база тудуп алгаш, эрте бер. 6[+]Оон Мен аңаа – Хорив[†] дагда хая кырынга – сээң мурнуңга туруп алыр мен. Сен ынчан ол хаяны кагарыңга, оортан суг ага бээр, чон ол сугну ижип алыр». Израиль[†] баштыңнар көрүп турда, Моисей ынчалдыр кылган. 7Ол демги черге «Масса-Мерива»[*] деп атты тывыскан. Израиль чон алгыш-кырыш үндүрүп, Дээрги-Чаяакчыны шенеп: «Дээрги-Чаяакчы бистиң аравыста бар бе азы чок бе?» – деп турган боорга, ынчаар адааны ол.


Амалик чон-биле бирги тулчуушкун

8[+]Амалик чон[†] келгеш, Рефидимге израильчилер-биле чаалашкан. 9Моисей Нуннуң оглу Иисуска: «Эрес эрлерден шилип алгаш, барып, амаликтер-биле чаалаш; мен даарта Бурганның даянгыыжын тудуп алгаш, тей бажындан хайгаарап турар мен» – дээн. 10Иисус[†] Моисейниң чугаалаанын ёзугаар амаликтер-биле чаалажып чорупкан, а Моисей, Аарон[†] болгаш Хур олар тей бажынче үне бергеннер. 11Моисей холун көдүрүптерге, израиль чон тиилеп эгелээр, а бадырыптарга, амалик чон тиилеп эгелээр бооп-тур. 12Моисейниң холдары шылап эгелээн, а Аарон биле Хур ынчан даш эккелгеш, аңаа салып бергеннер. Моисей даш кырынга олуруп аарга, Аарон – бир талазындан, Хур – өске талазындан ооң холдарын көдүрүп алганнар. Ооң холдары хүн ашкыжеге чедир көдүрлү берген турган. 13Иисус ол дайын-чаага амаликтерни чылча шаап каан.

14[+]Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Бо бүгүнү улус сактып артар кылдыр номга бижээш, Иисуска чугаала: Мен чырык черге амаликтер шуут уттундура бээр кылып каар мен» – дээн. 15Моисей Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээш[†] туткаш, аңаа «Дээрги-Чаяакчы – мээң тугум» деп атты тывыскаш: 16«Холум Дээрги-Чаяакчының дүжүлгезинде салдынган-дыр[*]. Ол амаликтер-биле кезээ-мөңгеде дайылдажыр-дыр» – деп чугаалаан.

#### 18


Моисейниң каты Иофорнуң чедип келгени

1[+]Иофор – Бурганның Мадианда бараалгакчызы,[†] Моисейниң[†] каты – Бурганның Моисейге болгаш израиль чонунга чүнү кылганын, Дээрги-Чаяакчының израиль чонну Египеттен[†] үндүре бергенин дыңнап каан. 2Моисейниң каты Иофор ынчан Моисейниң ооң мурнунда бажыңынче чандырыпкан кадайы Сепфораны болгаш 3-5ооң ийи оглун ап алгаш, Бурганның дааның чанында ээн кургаг ховуда турлагжып алган Моисейге чедип келген. (Моисейниң улуг оглу Гирсам деп аттыг турган, чүге дээрге оглу төрүттүнүп кээрге, ачазы: «Мен бо черге өскээртен келген кижи-ле болгай мен» – деп чугаалаан чүве-дир. А ийиги оглу Элиезер деп аттыг турган, чүге дээрге оглу төрүттүнүп кээрге, ачазы: «Ачамның Бурганы меңээ дузалап, фараон мени өлүрер деп турда, камгалаан болгай» – деп чугаалаан чүве-дир.)[*]

6Иофор Моисейге: «Катың Иофор-дур мен. Кадайың болгаш ийи оглуң-биле кады сенче кел чыдыр мен» – деп сөс дамчыткан. 7Күдээзи катын уткуп үнүп келгеш, аңаа мөгейгеш, ошкап каан. Амыр-мендизин айтырышкаш, олар чадырже кире бергеннер. 8Моисей катынга Дээрги-Чаяакчының израиль чонга болчуп, фараон болгаш египет чон-биле чүнү кылганын, орук ара оларга таварышкан бүгү бергелерни база Дээрги-Чаяакчының оларны камгалап турганын чугаалап берген. 9Иофор Дээрги-Чаяакчының израиль чонну египетчилерниң холундан хостааш, аңаа кылып берген бүгү эки чүүлдери дээш өөрүп турган. 10Ол мынча дээн: «Бурган[†] силерни египетчилерниң болгаш фараоннуң холундан адырып каан. Бо чонну египетчилерниң эрге-чагыргазындан хостап каан Дээрги-Чаяакчыга алдар! 11[+]Дээрги-Чаяакчы[†] израильчилерден боттарын өрү көрдүнген бүгү бурганнарга бодаарга, өндүр бедик дээрзин ам билдим».

12Моисейниң каты Иофор Бурганга бүрүн өрттедир өргүлдү[†] болгаш өске-даа өргүлдерни эккеп салган. Ооң соонда Аарон[†] база Израильдиң бүгү баштыңнары[†] Бурганның мурнунга Моисейниң каты-биле кады аъш-чем чиир дээш чедип келгеннер.


Израиль чоннуң даргаларын томуйлааны

13Даартазында хүндүс Моисей улустуң чаргызын үзе шиидери-биле олуруп алган, а чон ооң мурнунга эртенден кежээге чедир шииттирер ээлчээн манап турган. 14Ооң каты күдээзиниң чонга кылып турар бүгү чүүлүн көргеш: «Чонну ол канчап турарың ол? Чүге сен чааскаан олурар сен, а бүгү чон сээң мурнуңга эртенден кежээге чедир манап турар ужурлугул?» – деп айтырган.

15Моисей катынга: «Чон Бурганның шииткелин дыңнап аар дээш меңээ кээп турар-дыр. 16Оларның аразынга кандыг-бир чаргы үнерге, меңээ чедип кээрлер-дир. Мен ол улустуң маргылдаазын үзе шиидип, оларга Бурганның дүрүмнерин болгаш хоойлуларын[†] өөредип турар-дыр мен» – деп харыылаан.

17Ынчалза-даа Моисейниң каты аңаа мынча дээн: «Сээң ынчаар кылып турарың шын эвес-тир. 18[+]Сен бодуңну-даа, сээң-биле кады турар чонну-даа хинчектеп турар-дыр сен: бо үүле-херек сеңээ хөлүн эрттир аар-дыр, ону чааскаан кылып шыдавас сен. 19Ынчангаш мени тооп дыңна, мен сеңээ сүме кадайн, Бурган ынчан сээң-биле кады болур: сен Бурганның мурнунга чонну төлээлеп көр, ооң херектери-биле Ону таныштырып көр. 20Чонну Бурганның дүрүмнери болгаш хоойлуларынга өөредип каг, эдерер ужурлуг оруун база кылыр ужурлуг херектерин айтып бер. 21[+]Чон аразындан мөзүлүг, Бургандан коргар, ак сеткилдиг болгаш ажык-кончаа сүрбес кижилерни көрүп, билип алгаш, оларны чонну баштаар улус кылдыр – муң, чүс, бежен болгаш он кижиге даргалар кылдыр томуйлап каг. 22Олар чонну кандыг-даа үеде шиитсиннер: чугула херек бүрүзүн сеңээ дыңнатсыннар, а бүгү ындыг кончуг чугула эвес херектерни боттары шиитпирлезиннер, сеңээ ынчан чиик болур, олар сээң үүрге-чүъгүңнү көдүржүп бээрлер. 23Ынчалдыр, Бурганның дужааганын ёзугаар кылыр болзуңза, бодуң-даа шыдажып үнер сен, бо бүгү чон-даа аал-оранынче сагыш амыр чеде бээр».

24Моисей катының сүмезин хүлээп алгаш, ооң чугаалаан бүгү чүвезин кылган. 25[+]Ол бүгү израильчилерниң аразындан мөзүлүг кижилерни шилип алгаш, чонну баштаар улус кылдыр – муң, чүс, бежен болгаш он кижиге даргалар кылдыр томуйлап каан. 26[+]Олар чонну кандыг-даа үеде шиидип: шиитпирлээри берге херектер дугайында Моисейге дыңнадып, бүгү ындыг кончуг чугула эвес херектерни боттары шиитпирлеп турганнар. 27Моисей ооң соонда катын чандырып, ону чуртунче үдеп чорудупкан.

#### 19


Чагыг-керээни чарарынга белеткел

1Израильчилер египет черден үнүп чорутканындан бээр үшкү айда, таптыг-ла ай чаазында Синай деп ээн кургаг ховуга чедип келгеннер. 2[+]Олар Рефидимден көжүп үнгеш, Синай ховузунга чедип кээп, ында турар даг дужунга турлагжып алганнар. 3Моисей[†] Бурганга ужуражыры-биле дагже үнүп бар чыткан. Дээрги-Чаяакчы[†] ону дагдан кый деп, мынча дээн: «Иаковтуң[†] үре-салгалы болур израиль чонга мону чугаала: 4[+]„Египетчилер-биле[†] чүнү кылганымны база силерни эзир чалгыннарынга дажыглап, Бодумче эккелгенимни көрген силер. 5[+] [+]Ынчангаш Мээң сөзүмнү тооп дыңнап, Мээң чагыг-керээмни[†] сагыыр болзуңарза, бүгү чоннар аразындан Мээң улуг үнелиг өнчү-хөреңгим болур силер. Бүгү чер-делегей Меңээ хамааржыр болгай, 6[+]а силер Мээң бараалгакчыларымдан[†] тургустунган онзагай күрүне база ыдыктыг[†] чон болу бээр силер“. Израиль[†] чонга дамчыдып чугаалаар сөстериң ол-дур».

7Моисей дагдан дүжүп келгеш, чоннуң шупту баштыңнарын[†] кыйгырып алгаш, Дээрги-Чаяакчының чагып чугаалаан сөстерин дөгерезин дамчыдып берген. 8[+]Бүгү чон чаңгыс үн-биле: «Дээрги-Чаяакчының биске чагаан бүгү чүүлдерин күүседир бис!» – деп харыылаан.

9Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Мени дыңна, Мен сеңээ сырый булут иштинге чедип кээр мен, чон Мээң сээң-биле чугаалажып турарымны дыңнааш, сеңээ кезээ-мөңгеде бүзүрей бээр» – дээн. Моисей ынчан Дээрги-Чаяакчыга чоннуң сөстерин дамчыткан. 10[+]Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча дээн: «Барып, чонну бөгүн болгаш даарта ыдыкта. Олар хептерин чуп алзыннар; 11соңгузу хүн болур чүвеге белен болзуннар, чүге дээрге Мен ол хүн, бүгү чон көрүп турда, Синай дагже[†] дүжүп кээр мен. 12А сен дагны долгандыр шыйыг шыйгаш, чонга: „Даг бажынче үнмеңер база ооң дөжээнге дегбеңер. Дагга дегген кижини өлүрүп каар ужурлуг“ – деп чугаала. 13[+]Ол кижиге кым-даа холун дээспезин, ону даштар-биле соп каапсын азы согун-биле адып каапсын. Мыйыс эдиски[†] эде бээрге, мал-маган-даа, кижи-даа дагга дээп чоокшулаар азы ынаар үнер болза, дириг үнмезин[*]».

14Моисей даг бажындан дүжүп, чонга келгеш, ыдыктаашкын ёзулалын кылырга, улус хептерин чуп алган. 15Моисей чонга: «Соңгузу хүнге белен болуңар, кадайларыңарга дегбеңер» – деп чугаалаан.

16Шак ол хүн дүжүп кээрге, эртен диңмирээшкин диңмиреп, кызаңнаашкын кызаңнаан; даг кырынга сырый булут турупкан база эдиски ыыткыр эткен – турлаанга турган бүгү чон сүрээдей берген. 17Моисей чонну турлагжаан черинден Бурганга уткуштур үндүре бээрге, улус даг эдээнге туруп алган. 18А Дээрги-Чаяакчы Синай дагже отка бүргедипкен дүжүп келген, ол даг бүрүнү-биле ышталып эгелээн: ооң бажындан ыш, суугудан үнген ыш дег, дүргектелдир көдүрлүп, бүгү даг дыка күштүг сирилеп турган. 19Эдиски үнү оон-даа дыңзыг апарган. Моисей чүве чугаалаарга, Бурганның үнү аңаа харыылап турган. 20Дээрги-Чаяакчы Синай дагның бажынче дүжүп келгеш, Моисейни даг бажынче кый дээрге, ол ынаар үне берген.

21[+]Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Дүшкеш, чон аразындан хөй улус өлбес кылдыр, Мени көөрү-биле чүткүп болбазын сагындыр. 22[+]Менче чоокшулаар бараалгакчыларым безин боттарын ыдыктап алыр ужурлуг, оон башка оларны узуткап каар мен» – дээн.

23Моисей Дээрги-Чаяакчыга: «Сээң сагындырганың ёзугаар дагны долгандыр шыйыг шыйгаш, ону ыдыктап каан бис, ынчангаш чон Синай дагже үнүп шыдавас» – деп чугаалаан.

24Дээрги-Чаяакчы аңаа: «Улусче дүже бер, оон Аарон-биле[†] кады даг бажынче дедир үнүп кээр сен, а Бурганның бараалгакчылары болгаш чон Менче чүткүвезин, оон башка Меңээ узуткаттырып аарлар» – деп харыылаан. 25Моисей чонче дүжүп келгеш, ол бүгүнү дамчыдып чугаалаан.

#### 20


Бурганның берген он айтыышкыны


(Ы. х. к. 5:6-21)

1Бурган[†] чонга бо бүгүнү чугаалаан: 2[+]«Мен дээрге сени кул болуп чорааның Египеттен[†] үндүре берген Бурганың Дээрги-Чаяакчы[†]-дыр мен.

3[+]Сеңээ Менден өске кандыг-даа бурганнар турбазын.

4[+]Бодуңга дүрзү-бурган[†] кылба; өрү дээрде, куду чер кырында болгаш чер адаа сугда чоруур чүвениң кандыг-даа чурук-дүрзүзүн кылба. 5[+][+]Оларга мөгейбе база бараан болба, чүге дээрге сээң Дээрги-Чаяакчы Бурганың болур Мен – хүннээчел Бурган-дыр мен; Мени хүлээп көрбес улустуң ажы-төлүн, ада-өгбезиниң кем-буруузу дээш, үшкү болгаш дөрткү салгал чедир кезедир мен. 6[+]А Меңээ ынак база Мээң айтыышкыннарымны күүседир улуска муң салгал чедир энерелдиг болур мен.

7[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның адын хей черге адава; Дээрги-Чаяакчының адын хей черге адап турар кижини Ол кеземче чок арттырбас.

8[+]Амыр-дыш хүнүн[†] ыдыктап, утпайн чор. 9Алды хүн дургузунда ажылдап, янзы-бүрү ажыл-херектериң кыл. 10А чедиги хүн – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга бараалгаткан амыр-дыш хүнү-дүр. Ол хүнде сен бодуң-даа, сээң оглуң-кызың-даа, сээң эр, херээжен кулдарың-даа, мал-маганың-даа, сээң аал-ораныңда турар даштыкы кижи-даа – дөгереңер кандыг-даа ажыл-херек кылбаңар. 11Дээрги-Чаяакчы алды хүн дургузунда дээрни, черни, далайны база оларда бар бүгү чүвени чаяап келген, а чедиги хүнде дыштанган болгай, ынчангаш Ол амыр-дыш хүнүн алгап-йөрээп, ыдыктап каан-дыр.

12[+]Ачаң биле аваңны хүндүлеп чор, ынчан Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ берип турары чер кырынга амыдыралың узаар.

13[+]Кижи өлүрбе.

14[+]Кады чурттаан эжиңге өскерилбе.

15[+]Оорлава.

16[+]Өске кижиге удур меге херечилел кылба.

17[+]Өске кижиниң аал-оранын алыксава; өске кижиниң кадайын, ооң эр, херээжен кулдарын, ооң бугазын, ооң элчигенин – өске кижиде бар чүү-даа чүвени алыксава».

18Бүгү чон диңмирээшкиннерни, эдиски эткенин дыңнап, кызаңнаашкыннарны, дагны бүргээн ышты көрүп турган. Ол бүгүнү көрүп, дыңнааш, чон коргуп-иргип, ырадыр туруп алган. 19[+]Чон Моисейден:[†] «Бистиң-биле сен чугаалажып көр, тооп дыңнаар бис, а Бурган Боду бистиң-биле чугаалашпазын, оон башка өлүп каар бис» – деп дилээн. 20Моисей чонга: «Кортпаңар! Бурган силерни шенээр дээш, Оон кортсун дээш база бачыт[†] үүлгетпезин дээш чедип келген-дир» – деп харыылаан. 21Чон ырадыр туруп алган, а Моисей Бурганның турганы сырый булутче кире берген.


Бурганга мөгеериниң дугайында

22Дээрги-Чаяакчы Моисейге израиль чонга мынча деп дамчыдарын айыткан: «Мээң силер-биле дээрден чугаалажып турганымны көрген силер. 23Мен бар-дыр мен – боттарыңарга мөңгүн, алдын бурганнар кылбаңар.

24Довурактан Меңээ өргүл салыр бедигээш[†] кылгаш, аңаа бүрүн өрттедир өргүлдериңни[†] база эп-найырал өргүлдериңни – шээр болгаш бода малыңны эккеп сал. Мээң адымны алдаржытсын дээним чер бүрүзүнге ынчалдыр кыл – Мен ынчан сенче келгеш, ачы-буянымны хайырлаар мен. 25[+]Меңээ өргүл салыр бедигээшти даштардан кылыр болзуңза, хоюглап дүрбүвээн даштар-биле тудуп үндүр. Ол даштарның кайы-бирээзинге сээң херекселиң дээр болза, өргүл бедигээжи бужартай бээр. 26Меңээ өргүл салыр бедигээшче тепкииш кырлап үнме, оон башка ооң кырынга чанагажың көстү бээр».

#### 21


Кулдар дугайында

1«Сээң израильчилерге чарлап чугаалаар хоойлуларың[†] бо-дур: 2[+]бир эвес еврей эр кул садып алзыңза, ол кижи сеңээ алды чыл дургузунда ажылдап берзин, а чедиги чылда халаска хосталып чорутсун. 3Бир эвес ол кул чааскаан келген болза, чааскаан хосталып чорутсун, а кадайлыг турган болза, кадайы база чоруй барзын. 4А бир эвес ээ кижи кулунга кадай ап бээрге, ол кадай оолдар азы кыстар божаан болза, кулдуң кадайы-даа, ажы-төлү-даа ээзинге хамаарышсын, а кул кижи чааскаан хосталып чорутсун. 5Ынчалза-даа кул кижи: „Бодумнуң ээмге, кадайымга болгаш ажы-төлүмге ынак болгаш, хосталгаже үнмес мен“ – дээр болза, 6[+]ээзи ону Бурганның мурнунга[*] эккелгеш, эжик аксынга азы кастык чанынга тургускаш, кулааның халбаңын шивегей-биле үттезин, ынчан ол кул ээзинге бүгү назынында бараан болур.

7Бир эвес кандыг-бир кижи уруун кул кылдыр садыптар болза, ооң хосталыры эр кулдарның хосталыры ышкаш эвес болур. 8Бир эвес ол кул кыстың ээзи ону бодунга кадай кылып алыр деп турган, ынчалза-даа аңаа хөңнү чок апарган болза, ону дедир садып хостаарын чөпшээрезин; ээзи кулу кысты бак көрген ужурунда, ону өске чоннар кижизинге садар эргези чок. 9Бир эвес ээ кижи ол кысты оглу-биле дүгдеп каар болза, аңаа бодунуң уругларынга дег хамаарылгадан көргүссүн. 10[+]Бир эвес ээ кижи өске херээжен-биле өгленип алыр болза, кул-кадайынга[†] аъш-чем, идик-хеп бээринден база ооң-биле чоок харылзаалыг боорундан ойталавас ужурлуг. 11А бир эвес ээ кижи ол үш чүүлдү демги кул херээженге кылбас болза, ол херээжен акша төлевейн, халаска чоруй барзын».


Күш дөгээр кемниг херектер дугайында

12[+]«Кандыг-бир кижи өлүрген кижиниң бодун база өлүрер ужурлуг. 13[+][+]Ынчалза-даа бир кижи боду кемниг херек үүлгедирин бодаваан, харын ооң холундан өске кижиниң өлүрүн Мен чүүлдүг деп көрген болзумза, сеңээ өжээн негекчизинден өлүрүкчүнүң дезип чоруй баары черни айтып бээр мен. 14[+]А бир эвес кандыг-бир кижи өске кижини кара сагыштыы-биле, баш удур бодап алгаш, өлүрер болза, ол кижини Меңээ өргүл салыр бедигээш[†] чанындан безин[*] ап алгаш, өлүрүп каар ужурлуг.

15Ачазын азы авазын шанчар кижини өлүрүп каар ужурлуг.

16[+]Бир кижини оорлап алгаш, садыптар азы бодунга тудуп турар кижини өлүрүп каар ужурлуг.

17[+]Ачазын азы авазын бак сөглээр кижини өлүмге онаар херек.

18Ийи кижи бактажып турда, бирээзи өскезин даш-биле сопкан азы чудуруу-биле шанчыпкан, а соктуруп азы шаштырып алган кижи өлбейн, орун-дөжээнде чыдып алган дижик. 19Бир эвес ол кижи туруп келгеш, бажыңындан даянгыыштанып үнүп, кылаштай бээр болза, ону сопкан азы шанчыпкан кижи кем-буруузу дээш өлүртпес, а чүгле демги кижиниң ажылдаваан үези дээш төлеп берип, ооң эмнээшкинин бүрүнү-биле харыылаар ужурлуг.

20Кандыг-бир кижи бодунуң эр азы херээжен кулун мерге-биле хапкан, а демгизи ооң холундан өлүп калган болза, ол кижиге кеземче онаар ужурлуг. 21Ынчалза-даа кул кижи бир азы ийи хүн эрткенде, туруп кээр болза[*], ээ кижиге кеземче онааштырбас, чүге дээрге ол ээ кижи кулу дээш акша-мөңгүн төлээн-дир.

22Чокшуп-кыржып турган улус иштиг-сааттыг херээжен кижини теп-шанчыптарга, ол херээжен уруун элекке божупкан, ынчалза-даа аңаа хора чедирбээн болза, буруулуг кижи демги херээженниң ашааның онааган торгаалын шииткекчилер көрүп турда, төлээр ужурлуг. 23Бир эвес аңаа хора чедирген болза: амы-тын дээш – амы-тын алыр; 24карак дээш – карак, диш дээш – диш, хол дээш – хол, бут дээш – бут алыр; 25[+]өртең дээш – өртең, балыг дээш – балыг, кемдээшкин дээш – кемдээшкин кылыр болзун.

26Кандыг-бир кижи бодунуң эр азы херээжен кулунуң караанче хап-сопкаш, кемдедип каар болза, карак дээш кулун хосталгаже салзын. 27Бир эвес ээ кижи эр азы херээжен кулунуң дижин турулдур шанчыптар болза, диш дээш кулун хосталгаже салзын».


Мал-маган дугайында

28[+]«Бир эвес буга эр азы херээжен кижини өлүр үзүп каар болза, буганы даштар-биле соп каар ужурлуг, ынчаарга ооң эъдин чип болбас, а малдың ээзинде буруу чок болур. 29Ынчалза-даа ол буга ооң мурнунда-даа улус үзүп турган, а ооң ээзи ол дугайында дыңнааш-даа, малын кадарып-хайгаараваска, буга эр азы херээжен кижини өлүр үзүп каан болза, буганы даштар-биле соп каапкаш, ооң ээзин өлүмге онааштырар ужурлуг. 30[+]А бир эвес ол кижиге төлевир онаап каан болза, ол акшаның дөгерезин бодунуң амы-тынының садыызы кылдыр төлезин. 31Бир-ле кижиниң оглун азы кызын буга үзүп каар таварылгада база ол-ла хоойлуну ажыглаар ужурлуг. 32Бир эвес буга эр азы херээжен кулду үзүп каар болза, оларның ээзинге буганың ээзи үжен шекел[†] мөңгүннү төлээр, а буганы даштар-биле соп каар ужурлуг.

33Кандыг-бир кижи кудук аксын ажык кааптарга азы кудук каскаш, ону дуглавайн баарга, олче буга азы элчиген кире берген болза, 34[+]кудуктуң ээзи өлген мал дээш ооң ээзинге акша-мөңгүн төлээр ужурлуг, а мал сеги кудук ээзинии болур.

35Кандыг-бир кижиниң бугазы кожа аалдың бугазын өлүр үзүп каар болза, кожалар дириг арткан буганы садыпкаш, өртээн үлежип алзыннар; өлүг буганы база деңге үлежип алзыннар. 36Демги буганың ооң мурнунда-даа мал үзүп турганы билдингир, а ээзи ону кадарып-хайгаараваан болза, ол ээ өлген буганың дуюун тургузуп, орнунга буга бээр ужурлуг, а өлүг буга ооңуу болур».

#### 22


Эт-хөреңги дугайында

1[+]«Буга азы хой оорлааш, ону дөгерген азы садыпкан кижи буга дээш – беш буганы, хой дээш – дөрт хойну төлезин.

2Бир кижи ооң бажыңын оор кижи дүне када үреп кирип турарын эскерип кааш, согарга, ол ооржу өлүп калган болза, демги кижи ооң өлүмү дээш буруудавас. 3Ынчалза-даа ол үеде хүн үнүп келген турган болза, өлүрүүшкүн дээш буруудаар.

Ооржу кижи каража дээш төлээр ужурлуг, а бир эвес төлээр эт-хөреңгизи чок болза, оорлап алган чүвезиниң орнун тургузар дээш, ооржунуң бодун кул кылдыр садыптар ужурлуг. 4[+]Бир эвес ооржу кижи туттурган, а оорлап алган малы: буга, элчиген азы хой тыпты берген, дириг-менди болза, оларның баш бүрүзү дээш ийи баш малды төлезин.

5Кандыг-бир кижи бодунуң шөлүн азы виноград[†] тараан черин өрттедип аштап турда, от өске кижиниң шөлүнче тарай бээр болза[*], бодунуң шөлүнүң азы виноград тараан чериниң эң эки дүжүдү-биле төлезин. 6Бир эвес кандыг-бир кижиниң салган оду чадаң үнүштер таварты өөскээш, кожазының хөпээннерин азы сыпта турар дүжүдүн, азы шөлүн өрттедип каар болза, өрттү өөскүткен кижи каражаның өртээн төлээр ужурлуг.

7Кандыг-бир кижи бодунуң кожазынга акша-мөңгүн азы эт-сеп шыгжадып каарга, оозун кожазының бажыңындан оорлап аппарган дижик. Бир эвес ооржу кижи тыпты берген болза, ол демги чүүлдерниң ийи дакпыр өртээн төлээр ужурлуг. 8А бир эвес оор тывылбайн барза, бажыңның ээзи Бурганның мурнунга[*] чедип келгеш, кожазының өнчү-хөреңгизинге холун дээспээнин бадыткаар ужурлуг.

9Маргылдаалыг кандыг-даа чүүл: буга, элчиген, хой, хеп дугайында; кандыг-бир кижиниң „Мээңии-дир“ деп турары читкен эт-сеп дугайында чаргылдашкан ийи кижи боттарының херээн Бурганга* шиитпирледир ужурлуг. Бурганның буруулуг деп санаан кижизи өске кижиге ийи дакпыр хөй өртекти төлезин.

10Кандыг-бир кижи кожазы кижиге азы элчигенин, азы бугазын, азы хоюн, азы өске-бир малын кадарып-хайгааразын дээш хүлээдип бээрге, ол мал азы өлү берген, азы кемдей берген, азы ону ооржулар сүрүп алгаш барган, а ол бүгүнү көрүп турган улус чок болган дижик. 11[+]Ынчан кожазы кижи: „Мал ээзиниң өнчү-хөреңгизинге холум дээспээн мен“ деп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга даңгыраглазын: мал ээзи даңгыракты хүлээп аар ужурлуг, а кожазы мал дээш төлевес ужурлуг. 12Бир эвес ол малды кожазы оорлаттырыпкан болза, каражаның өртээн ээзинге төлээр ужурлуг. 13Бир эвес малды араатан аң тудуп чипкен болза, шынзыдары-биле сегин көргүссүн: туттуруп чирткен мал дээш, ол төлевес ужурлуг.

14Кандыг-бир кижи кожазындан мал ачылап аарга, ол мал кемдей берген азы өлүп калган, а ээзи ол өйде чанынга турбаан болза, кожазы мал дээш төлезин. 15Бир эвес мал ээзи ынчан чанынга турган болза, кожазы төлевес ужурлуг. Кожазы малды акша-биле хөлезилеп алган турган болза, мал ээзи хөлези кылдыр алган акшазынга немей акша албас ужурлуг.

16[+]Кандыг-бир эр кижи арыг[†] кысты дуурайлааш, ооң-биле хойгажыпкан болза, ол кыстың ачазынга төлевир акшазын бергеш, ону кадай кылдыр ап алзын. 17А бир эвес ол кыстың ачазы: „Уруум бербес мен“ – дээр болза, ол кижи арыг кыс дээш төлээр ужурлуг акша-мөңгүннү дөмей-ле бүрүнү-биле төлезин».


Чүдүлге биле мөзү-бүдүш дугайында

18[+]«Караң көрнүр херээженни амылыг арттырба.

19[+]Мал-маган-биле холбажыр кандыг-даа кижини өлүрер ужурлуг.

20Чүгле чаңгыс Дээрги-Чаяакчыдан өске бурганнарга өргүл салыр кижини бүрүнү-биле узуткаар ужурлуг.

21[+]Өскээртен келген кижини кызып-кыйбаңар, дарлаваңар, боттарыңар база египет черге өскээртен келген улус бооп чорааныңарны утпаңар. 22[+]Дулгуяк херээженнерни-даа,[†] өскүстерни-даа кызып-кыйбаңар. 23Оларны кызып-кыяр болзуңарза, Менден дуза дилеп кыйгырарга, оларның хилинчээн дыңнап каар мен. 24[+]Ынчан Мээң килеңим[†] кыптыгып, силерни узуткап каар чаа-дайынны чорудуптар мен; силерниң кадайларыңар дулгуяктар апаар, ажы-төлүңер өскүссүрей бээр.

25[+]Мээң чонумнуң иштинде ядыы кижиге акшаңны чээлиге берген болзуңза, ону кызып-кыйба, хөө хуузун негеве. 26[+]Өске-бир кижиниң тонун долаага арттырып алган болзуңза, хүн ажар бетинде эгидип бер: 27ооң чаңгыс борбак шуглаа, мага-бодун шывар хеви ол-дур; оозу чок болза, чүнү шугланып удуурул? Ынчангаш ол кижи Менден дуза дилеп, кыйгырарга, ээ көрнүүчел болгаш, ону дыңнап каар мен.

28[+]Бурганны[*] каргава, чонуңнуң удуртукчузун бак сөглеве.

29[+]Сээң дүжүдүңнүң башкылыын: баштайгы тарааңны болгаш баштайгы чимизиңниң чулуун Меңээ бээрин саадатпа; дун оглуңну Меңээ бараалгадыры-биле бер. 30[+]Мал-маганыңның дун төлдерин база ынчалдыр бараалгат. Бода-даа, шээр-даа малдың дун төлдери чеди хүн дургузунда авазы-биле кады турзун, а сески хүнде оларны Меңээ эккеп бер.

31[+]Силер Меңээ хамааржыр ыдыктыг[†] улус болур силер; шөлге араатан аңнарга туттурган дириг амытан эъдин чивейн, ыттарга октап берип чоруңар.

#### 23

1[+]Меге чугаа-соот таратпа; бак кижиже холуң сунуп, мегелеп херечилеве.

2Хөйнүң талазынче чайгылып, бузут үүлгетпе; чаргы үзе шиитпирлеп тура, хөйнүң талазынга турар дээш, шындан ойталава.

3[+]Бир кижиниң чаргызын үзе шиитпирлеп тура, ядыы-ла болганы дээш, ону амдажытпа.

4[+]Дайзыныңның-даа бугазы азы элчигени аза бергенин көрүп кагзыңза, ээзинге эгидип бер. 5Өжээтениңниң элчигени чүъгүнүң аарындан кээп ушканын көрүп кагзыңза, ону чыттырзын каапкаш барба: дайзыныңга дузалап, чүъктү дүжүрүш.

6[+]Түреңги кижиниң чаргызын үзе шиитпирлеп тура, ооң эргезин кызагдава.

7[+]Шын эвес буруудадыышкындан чайлап, буруу чок, актыг кижини өлүрер кылдыр шиитпе – Мен кем-буруулуг кижини агартпас болгай мен.

8[+]Хээлилээн белектер алба, олар карактыг улусту согурартып каар база актыг улустуң чугаа-сөзүнүң утказын хажыдып каар болгай.

9[+]Өскээртен келген кижини кызып-кыйба: силер база египет черге өскээртен келген улус бооп чурттап чораан болгаш, ындыг кижиниң сеткил-хөңнүн билир болгай силер».


Онзагай хүннер болгаш байырлалдар дугайында

10«Бодуңнуң чериңни алды чыл дургузунда тарып, дүжүдүн ажаап ап кел. 11[+]А чедиги чылда аңаа дыштан берип, болбаазыратпа; чайгаар үнген дүжүттү сээң чонуңнуң түреңги улузу чыып чизин, ооң соонда артканын черлик аң-мең чемиш кылзын. Виноградың[†] шөлү болгаш олива ыяштарың-биле база ынчалдыр кыл.

12[+]Алды хүн дургузунда ажыл-херектериң кыл, а чедиги хүнде дыштанып ал, сээң бугаң биле элчигениң дыштанзын; эр, херээжен кулдарың биле өскээртен келген ажылчының дыштанзын.

13[+]Силерге Мээң чугаалаан бүгү чүвемни күүседиңер, өске бурганнарның аттарын кыйгырбаңар: аксы-дылыңардан ол аттар безин үнмезин.

14[+]Чылда үш катап Меңээ бараалгаткан байырлалды эрттирер сен. 15[+][+]Ажыткы-биле[†] хөөтпээн далганнар байырлалын сагып чор: Мээң сеңээ дужааганым дег, Авив айның доктааткан үезинде, Египеттен[†] хосталып үнүп келген үеңде, чеди хүн дургузунда ажыткы-биле хөөтпейн быжырган далган-тараа чиир сен. Ол ышкаш улус Мээң мурнумга хол куруг келбезин. 16[+][+]Бодуңнуң шөлүңде тарып алган үрезиниңниң болгаш күш-ажылыңның үре-түңнели – баштайгы дүжүдүңнүң байырлалын демдеглеп чор. Чыл төнчүзүнде шөлүңден күш-ажылыңның үре-түңнелин ажаап аарың – дүжүт ажаалдазының байырлалын демдеглеп чор. 17[+]Чылда үш катап сээң бүгү эр улузуң Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының мурнунга бараалгап келзин.

18Меңээ хан[†] өргүп турар үеңде, ажыткылыг хлебти катай өргүве; байырлалда[*] Меңээ салган өргүлдүң чаан даартагы эртенге чедир арттырба.

19[+][+]Сээң чериңниң дүжүдүнүң башкылыын Бурганың Дээрги-Чаяакчының өргээзинге эккеп бараалгат.

Анайны ооң авазының сүдүнге хайындырба».


Бурганның ханаан черни Израильге чагыртыр бооп аазааны

20[+]«Көр даан, Бодумнуң төлээмни, сени орукка кадагалазын дээш база Мээң белеткеп кааным черге чедирзин дээш, сени мурнай чорудуп тур мен. 21Ооң мурнунга бодуңну шын алдынып чор, ооң үнүн тооп дыңна, аңаа удурланма, чүге дээрге Мээң адымдан айбылаткан болгаш, ол силерниң Меңээ удурланганыңарны өршээвес. 22[+]Бир эвес ооң сөзүн тооп дыңнап, сеңээ чугаалаан бүгү чүүлүмнү күүседир болзуңза, дайзыннарыңга дайзын апаар мен, сеңээ удур улуска удурланыр мен.

23[+]Мээң төлээм сээң мурнуңга орук баштап чоруткаш, сени амор, хет, ферез, хананей, хиввей болгаш иевус чоннарга чедире бээр, ынчан оларны узуткап каар мен. 24[+][+]Ол чоннарның бурганнарынга мөгейбе, оларга бараан болба; ол чоннарның ажыл-херектерин өттүнме, харын оларның дүрзү-бурганнарын[†] узуткааш, ыдыктыг[†] көжээлерин чуура шаап каавыт. 25[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңга бараан бол, Мен ынчан сээң аъш-чемиңни болгаш сууңну элбек кылып каар мен, аарыг-аржыкты сенден чайладыр мен. 26[+]Сээң чер-чуртуңга уруг дүжүрер база үре-төл чок херээженнер турбас; сээң назыныңны узадыр мен.

27[+]Чаалажып чеде бээриң чоннарның шуптузун аймаарадып, сүртедир мен, сээң дайзыннарыңның шуптузун сенден дезе бээр кылдыр кылып каар мен. 28[+]Улуг арыларны[*] сенден мурнай чорудар мен, олар сээң мурнуңдан хиввейлерни, хананейлерни болгаш хеттерни сывырып чорудуптар. 29[+]Сээң мурнуңдан ол чоннарны чаңгыс эвес чыл дургузунда чоорту үндүр сывырар мен, оон башка чер ээнзиреп, шөлдерге черлик аң-мең өзүп-көвүдээш, сеңээ айыылдыг апаар. 30Оларны сээң келген чериңден бичии-бичиилеп – сен өзүп-көвүдээш, бо черни ээлеп алгыжеңге чедир – үндүр сывырар мен. 31[+]Кызыл далайдан Филистим далайга[*] чедир, ээн кургаг ховудан Евфрат хемге чедир черни сеңээ ээлээр девискээр кылдыр бээр мен, ол черде чурттап турар улусту сеңээ аштырар кылдыр кылып каарымга, оларны сывырып чорудуптар сен. 32Ол чоннар-биле-даа, оларның бурганнары-биле-даа керээ чарба. 33[+]Олар сээң чериңге чурттавас ужурлуг, оон башка сени Меңээ удур бачыт[†] үүлгедир чорукче киире бээрлер; оларның бурганнарынга бараан болур болзуңза, бодуң дузакка туттуруп алганың ол-дур».

#### 24


Чагыг-керээни хан-биле быжыглап доктаатканы

1[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча дээн: «Сен, Аарон,[†] Надав болгаш Авиуд база Израильдиң баштыңнарындан[†] чеден кижи Мээң турар даамче үнүп келгеш, Меңээ ырактан мөгейиңер. 2Моисей чааскаан Менче чоокшулазын, а арткан улус чоокшулавазын; чон олар-биле кады дагже үнмезин».

3[+]Моисей чонга келгеш, Дээрги-Чаяакчының хамык сөстерин болгаш дүрүм-хоойлуларын[†] оларга дамчыдып чугаалаан. Бүгү чон чаңгыс үн-биле: «Дээрги-Чаяакчының чугаалаан бүгү чүвезин күүседир бис» – деп харыылаан. 4Моисей Дээрги-Чаяакчының хамык сөстерин бижип алган, а даартазында эртежик тургаш, даг эдээнге өргүл салыр бедигээшти[†] база Израильдиң он ийи аймаан[†] көргүскен он ийи даш көжээни[†] тургузуп каан. 5Ооң соонда ол израиль чоннуң аныяк эрлерин чорудуптарга, олар бүрүн өрттедир өргүл[†] малдарын эккелгеннер, а оон Дээрги-Чаяакчыга салыр эп-найырал өргүлүнүң бугажыктарын дөгергеннер. 6Моисей малдың ханының чартыын тавактарга кудуп каан, а өске чартыын өргүл салыр бедигээшче төпкен. 7Оон чагыг-керээни[†] бижээн дүрүг-номну[†] ап алгаш, чонга дыңналдыр номчуп бээрге, израильчилер: «Дээрги-Чаяакчының чугаалаан бүгү чүвезин күүседир бис, дыңнангыр болур бис» – дээннер. 8[+]Моисей ынчан өргүл малының ханын узуп алгаш, чонче бызай чажып: «Бо бүгү сөстерге хамаарыштыр Дээрги-Чаяакчының силер-биле чарган чагыг-керээзиниң ханы бо-дур» – деп турган.

9Ооң соонда Моисей, Аарон, Надав болгаш Авиуд олар база Израильдиң чеден баштыңы дагже үне бергеннер. 10[+][+]Олар аңаа Израильдиң Бурганын көрүп кааннар. Ооң турар чери дээр ышкаш аяс, сапфир дашка дөмей болган. 11Бурган[†] израиль чоннуң шилиттинген бо улузун узуткаваан; олар Бурганны көргеннер база аштанып-чемненип дойлааннар.


Моисейниң даг кырынга дөртен хонук турганы

12[+][+]Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Менче, даг бажынче үнүп келгеш, орта тур; Мен сеңээ улусту өөредир кылдыр хоойлу болгаш айтыышкыннар бижип кааным калбак даштарны бээр мен» – деп чугаалаан. 13[+]Моисей бодунуң дузалакчызы Иисусту эдертип алгаш, Бурганның даанче үне берген. 14А баштыңнарга ол: «Бис силерже ээп келгижевиске чедир маңаа туруңар; Аарон болгаш Хур силер-биле артып калзын – кандыг-бир кижи херээн шиитпирледир дей берзе, оларга барып шиитпирлетсин» – деп чугаалаан.

15Моисей дагже үне бээрге, булут дагны бүргей апкан; 16Дээрги-Чаяакчының чайынналчак чырыы Синай дагже[†] дүжүп келген; булут дагны алды хүн дургузунда шыва ап келген, а чедиги хүнде Дээрги-Чаяакчы булут аразындан Моисейни кый дээн. 17[+]Даг кырында Дээрги-Чаяакчының чайынналчак чырыы израиль чоннуң карактарынга чалбырааштыг от дег көстүп турган. 18[+]Моисей булуттуң ортузунче кирип, дагже улам бедидир үне берген; даг бажынга ол дөртен хүн, дөртен дүн дургузунда турган.

#### 25


Ыдыктыг өргээ-майгынны тудары-биле салган өргүл белектери


(Хост. 35:4-9)

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2«Израиль[†] чонга чугаала: олар Меңээ өргүл белектерин эккеп берзин. Эки туразы-биле салып турар кижи бүрүзүнден өргүл белектерин хүлээп алыңар. 3Улустан хүлээп ап болуруңар өргүл белектери бо-дур: алдын, мөңгүн, хүлер; 4көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстер, ак лён[†], өшкү дүгү; 5кызыдыр будаан кошкар кежи, тахаш[*] кежи; акация ыяжы; 6чырыткыже кудар олива үзү,[†] бараалгакчыларны[†] шилип чаар үс кылырынга база айдызаарынга ажыглаар чаагай чыттыг чүүлдер; 7[+] оникс дээр үнелиг даштар болгаш эфод[†] деп хепке база ыдыктыг[†] хапчыгашка быжыглаар үнелиг даштар.

8[+]Улус Меңээ ыдыктыг өргээ[†]-майгынны тудуп берзин, ынчан оларның аразынга чурттаар мен. 9Өргээ-майгынның хевирин, ооң хамык херекселдериниң хевирин сеңээ канчаар көргүзүп турар-дыр мен, шуптузун шак ынчаар кылып калыңар».


Ыдыктыг аптара


(Хост. 37:1-9)

10[+]«Акация ыяжындан ыдыктыг аптарадан[†] кылып аар силер; ооң узуну ийи чартык кыры дурту,[†] дооразы бүдүн чартык кыры дурту, а бедии бүдүн чартык кыры дурту болзун. 11Арыг[†] алдындан алгаш, аптараның иштин-даштын шап ал, ооң кырын дескиндир алдын хаажыдан кылып каг. 12Дөрт алдын дээрбектен шуткааш, аптараның дөрт адаккы азыынга: ийи дээрбекти – бир талазынга, ийизин – өске талазынга быжыглап каг. 13Ооң соонда акация ыяжындан көдүрткүүш-мергелер чазап кылгаш, оларны алдын-биле шап ал. 14Көдүрткүүш-мергелерни аптараның ийи талазында дээрбектерге кедиргеш, аптараны көдүрүп дажыглаарда ажыглаар силер. 15Аптараның дээрбектеринге мергелер үргүлчү турзун, оларны черле ушта тыртпаңар. 16Ыдыктыг аптараже Мээң сеңээ бээрим чагыг-керээни[†] бадыткаан бижиктен суп каг.

17Арыг алдындан аптара дуй каар халыптан[*] кылып аар сен; ооң узуну ийи чартык кыры дурту, а дооразы – бүдүн чартык кыры дурту болзун. 18Оон алдынны хевилей соктап тургаш, халыптың ийи талакы кыдыынга ийи херувим[†] дүрзүзүнден[*] кылып аар сен. 19Оларны халыптың ийи талазы-биле тудуш чаңгыс кылдыр, бир херувим халыптың бир кыдыынга, а бирээзи – өске кыдыынга турар кылдыр кылып каг. 20Херувимнер бот-боттарынче көрнүштүр турзуннар база халыпче углай көрүп, өрү алзы хере сунган чалгыннары-биле ону шыва апсыннар. 21[+]Халыпты ыдыктыг аптараның кырынга салып каг. Ол аптараже Мээң сеңээ бээрим чагыг-керээни бадыткаан бижикти суп каг.

22[+]Мен ыдыктыг аптараның кырында турар ийи херувимниң аразынга сеңээ ажыттынып, сээң-биле чугаалажыр мен. А сен израиль чонга сеңээ чугаалап бээрим бүгү айтыышкыннарны дамчыдар сен».


Ширээ


(Хост. 37:10-16)

23«Акация ыяжындан ширээден кылып аар сен; ооң узуну ийи кыры дурту, дооразы бир кыры дурту, а бедии бүдүн чартык кыры дурту болзун. 24Ону арыг алдын-биле шап ал, а кырын дескиндир алдын хаажыдан кылып аар сен. 25Ширээни дескиндир дөрт илиг хире куржагдан кылгаш, ону долгандыр алдын хаажыдан кылып аар сен. 26Оон ширээге дөрт алдын дээрбектен кылгаш, оларны ширээниң азыгларында турар дөрт бутка быжыглап каг. 27Дээрбектер куржагның чанынга ширээни дажыглаар көдүрткүүш-мергелер кедиреринге херек болур ужурлуг. 28Акация ыяжындан көдүрткүүш-мергелер кылгаш, алдын-биле шап ал, олар ширээни көдүрүп дажыглаарынга херек болур. 29Ол ышкаш арыг алдындан ширээге ажыглаар херекселдерден: тавактар, хымыштар, арага кудуп чажар аяктар, дашкалардан кылып аар сен. 30[+]Ол ширээге Меңээ өргүүр ыдыктаан хлебти[†] үргүлчү салып турар сен».


Миндаль ыяшка дөмей чырыткы


(Хост. 37:17-24)

31«Арыг алдынны хевилей соктап тургаш, чырыткыдан кылып аар сен; ооң дөжээ, сывы, адырлары, чечек баштары, бүүрекчигештери болгаш чечек бүрүлери шупту тудуш чаңгыс болур ужурлуг. 32Чырыткының сывындан алды адыр үнер ужурлуг: үш адыр – бир талазындан, өске үш адыр – өске талазындан. 33Бир адырга-ла миндаль ыяш чечээ ышкаш үш чечек бажы, бүүрекчигештер болгаш бүрүлери кады турар – чырыткы-биле тудуш чаңгыс өске адырлар шуптузу ындыг тургузуглуг болур. 34А чырыткының сывынга миндаль ыяш чечээ ышкаш дөрт чечек бажындан – оларның бүүрекчигештери болгаш чечек бүрүлеринден – кылып каг. 35Чырыткының сывындан үнген алды адыр бар – ийи адырның адаанда бир бүүрекчигеш турар, өске ийи-ийи адырның адаанда база бир-бир бүүрекчигеш бар. 36Бүүрекчигештер-даа, адырлар-даа чырыткы-биле тудуш чаңгыс болзуннар; чырыткыны бүдүнү-биле арыг алдындан хевилей соктап туруп кылган болур ужурлуг.

37Ооң соонда ол чырыткыга ажыглаар, үс кудар чеди деңден кылгаш, чырыткының мурнун чырыдар кылдыр, чеделдирзин ооң кырынга тургузуп каг. 38Арыг алдындан дең өзээ үзе ызырар кыскаштар болгаш дең кыпсырда ажыглаар савалардан кылып аар сен. 39Чырыткыны бо херекселдериниң шуптузу-биле катай бир талант[†][*] арыг алдындан кылып кагзын. 40[+]Көрдүң бе, чырыткыны хевилей соктаарда, сеңээ даг бажынга көргүскен хевири олчаан кылдыр кылыр сен».

#### 26


Ыдыктыг майгынның шывыглары


(Хост. 36:8-19)

1«Ээрип каан ак лёндан база көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден өргээ[†]-майгынны шывар он шывыгдан даарап кылгаш, оларга херувимнер[†] дүрзүлерин уранчыды хээлеп аргып каг. 2Шывыг бүрүзүнүң узуну чээрби сес кыры дурту,[†] дооразы дөрт кыры дурту болзун: олар шуптузу дең хемчээлдиг болзун. 3Беш шывыгны тудуштур даарап каан болзун, өске беш шывыг база аразында тудушкак болзун. 4-5Баштайгы беш шывыгның сөөлгү шывыының кыдыынга көк өңнүг бежен илдиргеден кылып каг; дараазында беш шывыгның сөөлгү шывыының кыдыынга база ынчалдыр кыл – илдиргелер бот-боттарынга дүгжүп турар ужурлуг. 6Бежен алдын дээктен кылгаш, оларны илдиргелерге кедирип тургаш, баштайгы беш шывыгны өске беш шывыг-биле тудуштуруп каг, ынчан шывыглар чаңгыс тудуш майгын апаар.

7Ооң соонда өшкү дүгүнден майгынны шывар он бир шывыгдан кылып аар сен. 8Бир ындыг шывыгның узуну үжен кыры дурту, дооразы дөрт кыры дурту болзун: он бир шывыг шуптузу дең хемчээлдиг болзун. 9Беш шывыгны тудуштур даарааш, өске алды шывыгны база бир аңгы тудуштуруп каг; алдыгы шывыгны майгынның чөөн талазынга, ынаар кирер чер кырынче ийи каът кылдыр дүрүп каг. 10Баштайгы беш шывыгның кыдыында шывыгга бежен илдиргеден, өске алды шывыгның кыдыында шывыгга база бежен илдиргеден кылып каг. 11Ооң соонда бежен хүлер дээк кылгаш, оларны илдиргелерге ызыртып, он бир шывыгны тудуштургаш, майгынны бүдүнге чыып каг. 12Майгынның даштыкы шывыгларының артынчызын – артык шывыгның чартыын майгынның артыкы, барыын талазынче арта каап каг. 13А майгынның даштыкы шывыгларының узунунуң артыкшылын майгынның соңгу, мурнуу чүктерже көрүнген талаларынче, кайы-даа талазынче бир-бир кыры дурту кылдыр, черге дөжелдир арта каап кагзын. 14[+]Майгынны шывар өске ийи дээвиир-шывыгдан: бирээзин – кызыдыр будаан кошкар кештеринден, өскезин – тахаш кештеринден кылып аар сен».


Майгынны тудуп турар рамкалар


(Хост. 36:20-34)

15«Акация ыяжындан майгынны тудуп турар хана-каракталчак рамкалардан кылып аар сен. 16Бир рамканың узуну он кыры дурту, калбаа бүдүн чартык кыры дурту болзун; 17рамка бүрүзүнүң адаанга, ооң ийи кыдыынга тудуштурар ийи шишти чазап кагзын: рамкаларның шуптузун дөмейлештир кылыр ужурлуг. 18Майгынның мурнуу чүкче көрүнген талазынга чээрби рамкадан кылгаш, 19оларның адаанга тургузар дөртен мөңгүн дөжектен кылып аар сен: ийи дөжек-ле бир рамканың ийи шижинге дүгжүр болзун – шупту рамкалар-биле ынчалдыр кылыр ужурлуг. 20Майгынның соңгу чүкче көрүнген талазынга база чээрби рамкадан кылгаш, 21оларның адаанга дөртен мөңгүн дөжектен: ийи дөжек-ле бир рамка адаанга турар кылдыр кылып каг. 22А ооң артыы, барыын талазынга алды рамкадан кылып аар сен. 23Ол ышкаш майгынның артыы талазының азыгларынга ийи рамканы кылып аар сен. 24Оларны адаандан тудуштургаш, үстүнден чаңгыс дээрбекке кожуп каар ужурлуг, азыгларда турар рамкалар дөмей болзун. 25Артыы талага шупту сес рамка база оларны тургузар он алды мөңгүн дөжек – ийи дөжек-ле бир рамка адаанга – турар болзун.

26Акация ыяжындан рамкалар тудуштурар доора оорга ыяштардан кылып аар сен: майгынның бир талазынга – беш ыяшты; 27өске талазынга – бешти база майгынның артыы, барыын талазынга – бешти. 28А эң узун доора оорга ыяш рамкаларның ортаа деңнели-биле майгынның бир кыдыындан өске кыдыынга чедир эртер ужурлуг. 29Рамкаларны алдын-биле шап ал, алдындан доора ыяштар сугар дээрбектерден кылгаш, ыяштарны база алдын-биле шап ал. 30Майгынны сеңээ даг бажынга айтып, көргүскен хевир ёзугаар тургузуп аар сен».


Майгынның ишти


(Хост. 36:35-38)

31[+]«Көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден база ээрип каан ак лёндан көжегеден[†] кылгаш, аңаа херувимнер дүрзүлерин уранчыды хээлеп аргып каг. 32Акация ыяжындан көжеге азары-биле алдын аткактарлыг дөрт адагаштан кылып, алдын-биле шап кааш, оларны тургузар дөрт мөңгүн дөжектен кылып каг. 33[+]Көжегени шывыглар дээктериниң адаанга аскаш, ооң артынче ыдыктыг аптараны[†] киирип каг. Көжеге ыдыктыг өрээлди[†] эң ыдыктыг өрээлден аңгылап турзун. 34Эң ыдыктыг өрээлде турар ыдыктыг аптараже халыптан салып каг. 35Көжегениң даштынга, майгынның соңгу чүкче көрүнген талазынга ширээден салгаш, аңаа дужааштыр, майгынның мурнуу чүкче көрүнген талазынга чырыткыдан салып каг.

36Көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден база ээрип каан ак лёндан майгынче кирер черни дуглаар өске көжегеден кылгаш, угулзалар аргып, каастап каг. 37Акация ыяжындан ол көжегени азары-биле алдын аткактарлыг беш адагаштан кылгаш, алдын-биле шап аар сен; ол ышкаш адагаштарны тургузар беш хүлер дөжектен шуткуп кудуп аар сен».

#### 27


Өргүл салыр хүлер бедигээш


(Хост. 38:1-7)

1«Акация ыяжындан өргүл салыр бедигээштен[†] кылып аар сен. Ол дөрбелчин болзун, узуну болгаш дооразы беш кыры дурту,[†] а бедии үш кыры дурту болзун. 2[+]Бедигээштиң дөрт азыынга дөрт мыйыстан кылып аар сен;[*] ол мыйыстар ооң-биле тудуш чаңгыс болзун; оон бедигээшти хүлер-биле шап ал. 3[+]Бедигээшке ажыглаар херекселдерден: хүл урар савалар, хүл-узарлар, хан[†] кудар аяктар, илбектер болгаш көс дажыглаар хүүрекчигештерден – шуптузун хүлерден кылып аар сен. 4Бедигээшке хүлер шишкииштен кылгаш, ооң дөрт азыынга дөрт хүлер дээрбектен кылып каг. 5Шишкиишти өргүл салыр бедигээштиң хаажызының адаанга, шишкииш бедигээштиң ортузунга чедип турар кылдыр, быжыглап каг. 6Бедигээшке акация ыяжындан көдүрткүүш-мергелерден кылгаш, хүлер-биле шап ал. 7Көдүрткүүш-мергелерни бедигээштиң ийи кыдыында дээрбектерге, ону көдүрүп дажыглаары-биле, кедирип каг. 8Өргүл салыр бедигээшти сеңээ даг бажынга көргүскени дег, иштинде хос черлиг кылдыр, манзалардан кылып аар сен».


Өргээ-майгынны долгандыр турар херим


(Хост. 38:9-20)

9«Майгынны долгандыр херимден кылып ал – майгынның мурнуу чүкче көрүнген талазынга узуну чүс кыры дурту ээрип каан ак лён[†] шывыглардан азып каг. 10Шывыглар азар чээрби адагаштан, оларны тургузар чээрби хүлер дөжектен кылып аар сен. Адагаштарның дээктерин болгаш оларны тудуштурар тыртпаларны мөңгүнден кылыр. 11Майгынның соңгу чүкче көрүнген талазынга, херимни дургаар узуну чүс кыры дурту шывыглардан азып каар ужурлуг. Оларны азарынга чээрби адагаш база чээрби хүлер дөжек херек. Адагаштарның дээктерин болгаш оларны тудуштурар тыртпаларны мөңгүнден кылыр. 12Майгынның барыын талазынга, херимниң калбаанга деңнештир узуну бежен кыры дурту шывыглардан, оларны азар он адагаштан база он дөжектен кылып каг. 13Херимниң чөөн талакы калбаа бежен кыры дуртунга дең болур. 14Чөөн талада улус кирер черниң бир кыдыынга он беш кыры дурту шывыглардан, оларны азар үш адагаштан база үш дөжектен кылып каг; 15улус кирер черниң өске кыдыынга он беш кыры дурту шывыглар, үш адагаш база үш дөжек турзун. 16А херимче кирер хаалга кылдыр көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден база ээрип каан ак лёндан узуну чээрби кыры дурту шывыгдан угулзалар аргып, каастап кылып каг; ону азар дөрт адагаш база дөрт дөжек турзун. 17Херимни дескиндир турар адагаштарның дөгерезин мөңгүн тыртпалар-биле тудуштурар ужурлуг, оларның дээктерин мөңгүнден, а дөжектерин хүлерден кылыр ужурлуг.

18Херимниң узуну чүс кыры дурту, дооразы бежен кыры дурту, а бедии беш кыры дурту болзун; шывыгларны ээрип каан ак лёндан, адагаштарның дөжектерин хүлерден кылып кагзын. 19Майгында бүгү талалыг ажыглап турар хамык херекселдерни, ооң хамык өргеннерин база херимниң өргеннерин дөгерезин хүлерден кылыр ужурлуг».


Чырыткы үзү


(Лев. 24:1-4)

20«Оливадан сы бастырган, эң арыг[†] үстү чырыткыга кудары-биле сеңээ эккээрин израиль чонга дужаа. Ол үстү чырыткыны үргүлчү кыпсырынга ажыгла. 21[+]Аарон[†] болгаш ооң оолдары Ужуражылга майгынында[†] ыдыктыг аптараның[†] мурнунда турар көжегениң[†] даштынга чырыткыны Дээрги-Чаяакчының мурнунга кежээден эртенге чедир кывыскан турарын хайгааразыннар. Бо дээрге израиль чонга салгалдан салгал дамчып, кезээ-мөңгеде доктааткан дүрүм-дүр».

#### 28


Бурганның дээди бараалгакчызының кедер хеви

1«Акың болур Ааронну[†] база ооң оолдары Надав, Авиуд, Элеазар болгаш Ифамар оларны, Мээң бараалгакчыларым[†] болур кылдыр, израиль чоннуң аразындан бодуңче чоокшуладып ал. 2Сээң акың Ааронга ыдыктыг[†] хептерден кылып бер – ол хүндүлелге төлептиг, каас-коя хептерлиг кижи болзун. 3Мээң арга-мергежил хайырлааным уран-шевер улуска чугаалап көр: олар Ааронну Мээң бараалгакчым кылдыр ыдыктаар хептерден аңаа белеткеп берзиннер. 4Оларның белеткээр ужурлуг хептери бо-дур: хөрек баартыгы хевирлиг хап; эфод[†] дээр хеп; шыва тон; аргып каан чуга иштики узун хөйлең; тюрбан дээр бөрт болгаш кур[*]. Аарон биле ооң оолдары Мээң бараалгакчыларым болур кылдыр, уран-шеверлер оларга ыдыктыг хептерден кылып берзиннер. 5Олар ол хептерни алдын удазыннардан, көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден база ак лёндан кылзыннар».


Эфод болгаш ооң куру


(Хост. 39:1-7)

6«Уран-шеверлер эфодту алдын удазыннардан, көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден база ээрип каан ак лёндан уранчыды аргып кылзыннар. 7Эфодтуң ийи ужунга ону быжыглай шарыыр, эгин ажа каар кожаалардан чыпшыр даарап каар ужурлуг. 8Эфодту куржаар курну, эфодтуң бодун дег, алдын удазыннардан, көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден база ээрип каан ак лёндан аргып кылыр ужурлуг. 9Оникс дээр ийи үнелиг даштан ап алгаш, Израильдиң аймактарының аттарын оларга сиилбип каг: 10бир дашка – алды, өскезинге база алды атты Израильдиң оолдарының баштай төрүттүнгенин барымдаалап сиилби. 11Даштан таңма[†] оя кезер кижиниң кылыры дег, ол ийи дашка Израильдиң оолдарының аттарын сиилбээш, даштарны алдын хоога суп, хоолап каг. 12Оон оларны эфодтуң эгин ажа каар кожааларынга быжыглап каг. Ол даштар Бурганга израиль чонну сагындырып чорзун. Аарон аймактарның аттарын Дээрги-Чаяакчының мурнунга тураскаал кылдыр бодунуң ийи эктинге ап чорзун. 13Даштарны салыр хооларны алдындан кылып каг; 14арыг[†] алдындан долгактай өрүп тургаш, ийи илчирбежигештен кылгаш, ол өрүп каан илчирбежигештерни хооларга быжыглап каг».


Ыдыктыг хапчыгаш


(Хост. 39:8-21)

15«Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун билип алырда ажыглаар хапчыгаштан даарап каг. Эфодту кылганы дег: алдын удазыннардан, көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден база ээрип каан ак лёндан уранчыды кылып каг. 16Ол хапчыгаш дөрбелчин, ийи каътталдыр сыга салып каан болзун, ооң узуну болгаш дооразы бир карыш болур ужурлуг. 17[+]Аңаа хоолап каан үнелиг даштардан дөрт одуруг кылдыр быжыглап каг: бирги одуругга рубин, топаз болгаш изумруд кожа турар; 18ийиги одуругга – бирюза, сапфир болгаш алмаз; 19үшкү одуругга – яхонт, агат болгаш аметист; 20дөрткү одуругга – хризолит, оникс болгаш яшма турар. 21Ол даштарның ниити саны Израильдиң оолдарының аттары-биле дең санныг болур; даш бүрүзүнге он ийи аймактың кайы-бирээзиниң адын, таңмага оя кескен дег, сиилбип каг.

22Арыг алдындан долгактай өрүп тургаш, хапчыгашка азар илчирбежигештерден кылып каг. 23Ол ышкаш ийи алдын дээрбектен кылгаш, оларны хапчыгаштың ийи үстүкү ужунга быжыглап каг. 24Оон өрүп каан ийи алдын илчирбежигешти хаптың ол ийи дээрбээнге кедирип каг; 25а ийи илчирбежигештиң уштарын эфодтуң мурнуу талазында, ооң эгин ажа каар ийи кожаазында турар хооларга быжыглап каг. 26Оон өске ийи алдын дээрбектен кылгаш, оларны хапчыгаштың ийи адаккы ужунга, ооң эфодче көрүнген иштии талазынга быжыглап каг. 27База ийи алдын дээрбектен кылгаш, оларны ийи кожааның эфодтуң мурнуу талакы адаанга коштунар черинге, эфодтуң курунуң үстүнге быжыглап каг. 28Хапчыгаштың дээрбектерин эфодтуң дээрбектеринге, эфодтуң курунуң үстүнге, көк өңнүг шидиг-биле кожуп кагзыннар. Ынчан хапчыгаш эфодтан чылып кээп дүшпес.

29Аарон ыдыктыг черже[†] кирип тура, Израильдиң аймактарының аттарын чүрээниң дужунга – ыдыктыг хапта быжыглаан даштарга – Дээрги-Чаяакчының мурнунга тураскаал кылдыр үргүлчү ап чорзун. 30[+]Ыдыктыг хапчыгашче урим биле туммимни[†][*] суп каг. Аарон Дээрги-Чаяакчының мурнунга көстүп кээп турда, ол чүүлдер ооң чүрээниң дужунда болзуннар, ынчан Аарон Дээрги-Чаяакчының мурнунга тургаш, израиль чонну чөптүү-биле шиидер арганы чүрээниң дужунга үргүлчү ап чоруур».


Бараалгакчыларның өске хептери


(Хост. 39:22-31)

31«Эфодтуң адаанга кедер шыва тондан бүрүнү-биле көк өңнүг пөстен даарап ал. 32Ооң ортузунга баш сугар ойбак чер турзун; ол ойбакты долгандыр, куяк хептиң ойбаанга дег, быжыдыр аргып каан минчик турар ужурлуг, оон башка ойбактың кыдыглары орлу бээр. 33Тоннуң эдээн дескиндир көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг удазыннардан кылган гранат чимистеринден аргып кылгаш, оларның аразынга алдын коңгулуурларны дескиндир азып каг. 34Коңгулуурлар болгаш гранаттар тоннуң бүгү эдээн дескиндир аралаштыр турзуннар. 35Бурганга бараалгаарда, Аарон ол тонну кедип ап турзун. Аарон ыдыктыг черже, Дээрги-Чаяакчының мурнунче кирип база оон үнүп турда, коңгулуурлар үнү дыңналып турзун, оон башка ол өлүп каар.

36[+]Арыг алдындан кылагар каасталгадан кылгаш, аңаа, таңмага оя кескени дег, „Дээрги-Чаяакчыга ыдыктаткан“ деп сиилбип каг. 37Оон ону көк өңнүг шидиг-биле тюрбанның мурнунга быжыглап ал. 38[+]Ол каасталга Аароннуң хаваанга турзун. Аарон израиль чоннуң Бурганга бараалгадып турар ыдыктыг өргүлдериниң – улустуң эккеп салып турар бүгү өргүлдериниң четпес талалары дээш бурууну боду чүктээр. Дээрги-Чаяакчыга ол өргүлдер таарымчалыг болур кылдыр, ыдыктыг каасталга үргүлчү Аароннуң хаваанга чоруур ужурлуг.

39[+]Ааронга ак лёндан узун иштики хөйлеңден даарап бер; аңаа ак лёндан тюрбандан база угулзалай аргаан курдан кылып бер.

40Аароннуң оолдарынга база иштики хөйлеңнерден, курлардан болгаш тускай бөрттерден белеткеп бер – олар хүндүлелге төлептиг, каас-коя хептерлиг улус болзуннар. 41Шак ол хептерни акың Ааронга база ооң оолдарынга кедиргеш, оларны олива үзү-биле[†] шилип чаап, ыдыктап каг, ынчан олар Мээң бараалгакчыларым болу бээрлер. 42Оларга чуга лёндан иштики чүвүрлерден кылып бер; ол хеп оларның чанагаш эът-бодун белинден дөңмээнге чедир шыпсын. 43Аарон болгаш ооң оолдары Ужуражылга майгынынче[†] кирерде азы ыдыктыг черге бараан болур дээш өргүл салыр бедигээшке[†] чоокшулаарда, ол хептерни кедип алзыннар, оон башка буруудап, өлүп каарлар. Бо дээрге Ааронга болгаш ооң бүгү салгакчыларынга кезээ-мөңгеде доктааткан дүрүм-дүр».

#### 29


Бурганның бараалгакчыларын ыдыктаары


(Лев. 8:1-36)

1«Бурганның бараалгакчыларын[†] Меңээ бараалгаар ыдыктыг[†] улус кылып каар дээш, олар-биле кылыр ужурлуг чүүлдериң бо-дур. Четпес-дудуу эвес бир бугажык биле ийи кошкардан шилип ал; 2[+]эң эки шынарлыг кызыл-тас далганындан быжырган дараазында аъш-чемден: ажыткы-биле[†] хөөтпейн быжырган хлебтен, олива үзү[†] холаан, ажыткы-биле хөөтпейн быжырган боовалардан болгаш олива үзү-биле кырын чаап каан хаарган далганнардан ап ал. 3Шак ол далган-тараа аймаан аргаан хааржакка суккаш, хааржаа-биле катай эккел, бугажык биле ийи кошкарны база эккел.

4Аарон[†] биле ооң оолдарын Ужуражылга майгынынче[†] кирер черге эккелгеш, сугга чундуруп каавыт. 5Аароннуң кедер ыдыктыг хептерин алгаш, аңаа иштики хөйлеңни, шыва тонну, эфодту,[†] ыдыктыг хапчыгашты кедиргеш, эфодтуң тускай куру-биле куржап каг. 6Ооң бажынга тюрбанны кедиргеш, ыдыктыг каасталганы тюрбанга быжыглап каг. 7[+]Шилип чаар олива үзүн алгаш, ооң бажынче кудуп, ону чаап каг.

8Аароннуң оолдарын база эккелдиргеш, иштики хөйлеңнерден кедирип каг. 9Оларга база Ааронга курлар куржааш, баштарынга тускай бөрттерден кедирип каг, ынчан оларның Бурганның бараалгакчылары болу бергени кезээ-мөңгеде доктааттынар.

Аарон биле ооң оолдарын бараалгакчылар кылдыр ыдыктаарда, мынчаар кылыр сен. 10Бугажыкты Ужуражылга майгынының мурнунче эккел; Аарон биле ооң оолдары холдарын бугажыктың бажынче салзыннар. 11Оон бугажыкты Дээрги-Чаяакчының мурнунга, Ужуражылга майгынынче кирер чер чанынга дөгерип каг. 12[+]Ооң ханын дозуп алгаш, салааңны ханче суккаш, өргүл бедигээжиниң мыйыстарын чаап каг, а арткан ханның шуптузун бедигээштиң дөжээнче төвүт. 13[+]Бугажыктың хамык ижин-хырын чаан, баарының эът-чаглыг кезээн болгаш ийи бүүрээн чаа-биле катай ап алгаш, өргүл салыр бедигээшке[†] өрттедивит. 14[+]Ол дээрге бачыт[†] дээш өргүл-дүр. А бугажыктың эъдин, кежин болгаш чинин чоннуң турлааның даштынга аппарып өрттедивит.

15Оон кошкарларның бирээзин тудуп ал. Аарон биле ооң оолдары кошкарның бажынче холдарын салзыннар. 16Кошкарны дөгергеш, ооң ханын дозуп алгаш, өргүл салыр бедигээштиң бүгү талаларынче төвүт. 17Кошкарны үзе-чаза кескеш, ишти-хырнын база чодаларын сугга чуп каапкаш, ол бүгүнү ооң үзе-чаза кезип каапкан кезектери болгаш бажы-биле кады салып каг. 18[+]Ооң бүгү бодун өргүл салыр бедигээшке өрттедивит: Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыт, отка бүрүн өрттедир өргүл[†] ол-дур.

19Оон ийиги кошкарны база тудуп ал. Аарон болгаш ооң оолдары кошкарның бажынче холдарын салзыннар. 20Кошкарны дөгергеш, ооң ханын дозуп алгаш, Аароннуң база ооң оолдарының оң талакы кулактарының халбаңнарын болгаш оң талакы хол-буттарының улуг салааларын чаап бер, а арткан ханны өргүл бедигээжиниң бүгү талаларынче төвүт. 21Өргүл салыр бедигээште турар өргүл ханын база шилип чаар олива үзүн кудуп алгаш, Ааронче, ооң хевинче бызай чаш; ооң оолдарынче, оларның хептеринче база бызай чаш. Ааронну, ооң хевин; ооң оолдарын, оларның хептерин ынчалдыр ыдыктап каар сен.

22Ооң соонда кошкарның чаан, ужазын, ижин-хырын чаан, баарының эът-чаглыг кезээн, ийи бүүрээн чаа-биле катай ап ал; Ааронну бараан болуушкунче киирерде, ол кошкарны өргүүр болганда, оң талакы дөңмээн база ап ал. 23Ол ышкаш Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан, ажыткы-биле хөөтпейн хаарган далган-тараалыг аргаан хааржактан бир борбак хлеб, олива үзү холаан бир боова болгаш бир чуга хаарган далгандан ап ал. 24Оон ол бүгүнү Аароннуң болгаш ооң оолдарының адыштарынга салып каг; Дээрги-Чаяакчыга онза өргүл кылдыр бараалгат. 25[+]Ол бүгүнү олардан дедир ап алгаш, өргүл салыр бедигээшке бүрүн өрттедир өргүл-биле кады өрттедивит: Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыт, отка өрттедир өргүл ол-дур. 26Ааронну Бурганның бараалгакчызы болдурарда, өргүүр ужурлуг кошкарның төжүн ап алгаш, Дээрги-Чаяакчыга онза өргүл кылдыр бараалгат – сээң алыр ужурлуг үлүүң ол-дур.

27Аарон биле ооң оолдарын бараалгакчылар болдурарда, өргүүр ужурлуг кошкарның Дээрги-Чаяакчыга онза өргүл кылдыр бараалгаткан төжү биле дөңмээн ыдыктыг деп чарла. 28Израиль[†] чоннуң салган өргүлдеринден Аарон биле ооң оолдары алыр кылдыр кезээ-мөңгеде доктаадып каан үлүг ол-дур. Боттарының эп-найырал өргүлдеринден израиль чоннуң Дээрги-Чаяакчыга салып турар онза белээ ол-дур.

29[+]Аароннуң ыдыктыг хептери алызы барып ооң салгакчыларынче шилчий бээр: олар ол хептерни кеткеш, шилип чаар ёзулалды эртип, бараалгакчылар болуру-биле ыдыктаттырар. 30Аароннуң орнун солуп, Бурганның дээди бараалгакчызы болу берген ооң салгакчызы ыдыктыг черге[†] бараан болуушкун кылып, Ужуражылга майгынынче кирип тура, ол хепти чеди хүн дургузунда кетсин.

31Бараалгакчыларны ыдыктап турда, өргүлге салган кошкарның эъдин ыдыктыг черге дүлүп ал. 32Аарон оолдары-биле ол кошкарның эъдин база аргаан хааржакта далган-тарааны Ужуражылга майгынынче кирер чер чанынга чизиннер. 33[+]Оларны арыглап,[†] Бурганның бараалгакчылары болур кылдыр ыдыктап турда эккеп салган өргүлдерни олар боттары чиир ужурлуг. Өргүлдерни өске кижи чип болбас, ол дээрге Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр ыдык аъш-чем-дир. 34Кошкар эъдиниң азы далган-тарааның кезик-чамдыызы эртенге чедир артып каар болза, отка өрттедивит. Ону чип болбас, ол дээрге Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр ыдык аъш-чем-дир.

35Мээң сеңээ дужааганым бүгү чүвени Аарон биле ооң оолдарынга хамаарыштыр кылыр сен. Оларны Бурганның бараалгакчылары болдурар ёзулалды чеди хүн дургузунда кылып кел. 36[+]Бачыт дээш өргүлдүң бугажыын арыглаашкын кылыры-биле хүннүң-не эккеп дөгер. Ол өргүлдү салыры-биле өргүл бедигээжин арыглаар сен; бедигээшти олива үзү-биле чаары-биле ону ыдыктаар сен. 37[+]Өргүл бедигээжин чеди хүн дургузунда арыглап, ыдыкта, ол ынчан аажок ыдыктыг чүүл болу бээр: аңаа дегген бүгү чүве база ыдыктыг апаар».


Хүннүң-не салыр өргүлдер


(Сан. 28:1-8)

38«Өргүл бедигээжинге үргүлчү эккеп салыр малың бо-дур: хүннүң-не ийи баш бир харлыг хурагандан[†] дөгерер сен. 39Хураганнарның бирээзин эртен, өскезин имир дүшкенде эккеп өргү. 40Бирги хураганны өргүп тура, бир гинниң дөрттүң бири ишти эң арыг олива үзү холаан бир эфаның оннуң бири ишти эң шынарлыг далгандан, ол ышкаш бир гинниң дөрттүң бири ишти арагадан эккеп өргү.[*] 41[+]Ийиги хураганны имир дүжерге, эртенгизин ышкаш, далган-тараа өргүлү болгаш арага өргүлү-биле кады Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг өргүл кылдыр эккеп сал. 42Ол бүрүн өрттедир өргүлдерни Ужуражылга майгынынче кирер чер чанынга, Дээрги-Чаяакчының мурнунга салгалдан салгал дамчып доктаамал салыр силер. А Мен аңаа силер-биле ужуражыр мен база сээң-биле чугаалажыр мен. 43Мен аңаа израиль чон-биле ужуражыр мен – ол чер Мээң алдарымдан ыдыкталы бээр. 44Ужуражылга майгыны биле өргүл салыр бедигээшти ыдыктаар мен; Мээң бараалгакчыларым болур кылдыр Ааронну болгаш ооң оолдарын ыдыктаар мен. 45[+]Израиль чоннуң аразынга чурттаар мен, оларның Бурганы болу бээр мен. 46Улус ынчан Мени оларның Бурганы Дээрги-Чаяакчы[†] деп; оларның аразынга чурттаар дээш оларны Египеттен[†] үндүрүп эккелген деп билип алыр. Мен – оларның Бурганы Дээрги-Чаяакчы-дыр мен!»

#### 30


Айдызаар өргүл салыр алдын бедигээш


(Хост. 37:25-28)

1«Акация ыяжындан айдызаар өргүл бедигээжинден кылып аар сен. 2[+]Ону дөрбелчин кылдыр кылыр сен: узуну болгаш дооразы бир кыры дурту,[†] а бедии ийи кыры дурту болзун; ооң азыгларынга боду-биле тудуш чаңгыс мыйыстар турзун. 3Бедигээштиң кырын, кыдыгларын болгаш мыйыстарын арыг[†] алдын-биле шап ал, а дескиндир алдын хаажыдан кылып каг. 4Бедигээштиң хаажызының адаанга, ийи кыдыынга ийи алдын дээрбектен кылып каг. Ол дээрбектерже көдүрткүүш-мергелер кедиргеш, айдызаар бедигээшти көдүрүп дажыглаар. 5Бедигээштиң көдүрткүүш-мергелерин акация ыяжындан кылгаш, алдын-биле шап ал. 6[+]Оон бедигээшти ыдыктыг аптараның[†] мурнунда азып каан көжеге[†] баарынга салып каг – ол бедигээш Мээң сээң-биле ужуражып кээрим халыптың дужунга турзун.

7Аарон[†] эртенниң-не, деңнерни белеткеп тура, айдызаар бедигээшке чаагай чыттыг чүүлдерден кыпсып, айдызазын. 8Имир дүшкенде деңнерни кыпсып кээп тургаш, ол база катап айдызазын – ол чаагай чыттыг чүүлдерни Дээрги-Чаяакчының мурнунга салгалдан салгал дамчып, доктаамал айдызаар ужурлуг. 9[+]Айдызаар өргүл бедигээжинге ажыглаарын чөпшээревээн айдызаар чүүлдер[†] кывыспаңар; бүрүн өрттедир өргүлдер-даа,[†] далган-тараа өргүлү-даа, арага өргүлү-даа кылбаңар. 10[+]Аарон чылда бир катап айдызаар бедигээштиң мыйыстары-биле арыглаашкын ёзулалын кылыр ужурлуг. Улустуң бачыттары дээш өргүлдүң ханы-биле ол бедигээштиң мыйыстарын чаап, ону чылда бир катап, салгалдан салгал дамчып арыглаар ужурлуг. Ол айдызаар өргүл бедигээжи дээрге Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр аажок ыдыктыг[†] чүүл-дүр».


Ыдыктыг үндүрүг

11Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 12[+][+]«Израиль[†] чоннуң чизе-даңзызын тургузуп, олар шупту чеже бооп турарын тодарадып, санаар үеде эр кижи бүрүзү Меңээ амы-тыны дээш төлевирден берзин. Оон башка санаашкын үезинде олар айыыл-халапка таваржыр. 13[+][+]Чизелээшкинче кирип турар эр кижи бүрүзү ыдыктыг черге[†] ажыглаар мөңгүн шекелдиң[†] чартыын төлезин. (А мөңгүн шекелдиң деңзизи чээрби герага деңнежир турган.) Ол чартык шекел дээрге Дээрги-Чаяакчыга салган онза өргүл-дүр. 14Чизелээшкинче кирип турар чээрби харлыг болгаш оон улуг назылыг эр кижи бүрүзү Дээрги-Чаяакчыга ол өргүлдү салыр ужурлуг. 15Бай-даа, ядыы-даа кижи чартык шекелден хөй-даа, эвээш-даа эвес мөңгүннү Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылдыр бээр ужурлуг, ол дээрге амы-тыныңар дээш төлевир-дир. 16[+]Израильчилерниң шак ол төлевир акшазын чыып алгаш, ону Ужуражылга майгынынга[†] хереглээри-биле ажыгла. Ол дээрге Дээрги-Чаяакчыга израиль чон дугайында сагындырыг-дыр, силер дээш долаа-дыр».


Хүлер чунар сава


(Хост. 40:30-32)

17Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 18[+]«Хүлер чунар савадан база ооң адаанга салыр хүлер дөжектен кылып алгаш, ону Ужуражылга майгыны биле өргүл салыр бедигээштиң[†] аразынга тургускаш, сугдан кудуп каг. 19Аарон биле ооң оолдары аңаа холдарын, буттарын чуп ап турзуннар. 20Олар Ужуражылга майгынынче кирер апарганда азы өргүл салыр бедигээшке бараан болуру-биле чоокшулап, Дээрги-Чаяакчыга салган өргүлдү өрттедир деп барганда, суг-биле чунуп алзыннар, оон башка өлүп каарлар. 21Өлбес дээш, боттарының хол-буттарын чуп алзыннар. Ааронга болгаш ооң салгакчыларынга кезээ-мөңгеде доктаадып каан дүрүм ол-дур».


Ыдыктыг олива үзү

22Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 23«Эң-не эки дээн чаагай чыттыг чүүлдерден ап ал. Деңзизи 500 шекел мирра[†] деп дамдылаачал чуктан; ооң чартыы азы 250 шекел деңзилиг чаагай чыттыг корицадан; база-ла 250 шекел деңзилиг чаагай чыттыг кулузундан; 24деңзизи 500 шекел кассия деп чуктан (ол бүгүнү ыдыктыг черге ажыглаар шекелге хемчээр сен) база бир гин ишти олива үзүнден[†] ап ал. 25[+]Ол бүгүден ыдыктыг шилип чаар олива үзүн – уран мергежилдиг кижиниң холуп кылыры дег үстү кылып каг. 26Ындыг олива үзү-биле Ужуражылга майгынын, ыдыктыг аптараны; 27ширээни болгаш ооң хамык херекселдерин, чырыткыны болгаш ооң хамык херекселдерин, айдызаар бедигээшти; 28[+]бүрүн өрттедир өргүл бедигээжин болгаш ооң хамык херекселдерин, чунар саваны болгаш ооң дөжээн чаап каг. 29[+]Ол бүгүнү ынчалдыр ыдыктап каг – олар ынчан аажок ыдыктыг чүүлдер болу бээр. Ол чүүлдерге дегген бүгү чүве ыдыктыг апаар.

30[+]Ааронну болгаш ооң оолдарын шилип чаап каг; олар Мээң бараалгакчыларым[†] болур кылдыр ыдыктап каг. 31А израиль чонга: „Бо холуксаа дээрге Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр ыдыктыг шилип чаар олива үзү-дүр, ону салгалдан салгал дамчып ажыглаар силер – деп чугаала. – 32Өске улустуң мага-бодун ооң-биле чаап болбас, ооң-биле дөмей тургузуглуг холуксааны бодуңарга кылбас ужурлуг силер. Ол дээрге ыдыктыг чүүл-дүр – ону ыдыктыг чүүл кылдыр көөр ужурлуг силер. 33Ооң-биле дөмей тургузуглуг холуксаа кылыр азы бараалгакчы эвес кижини ооң-биле чаап каар кым-даа турар болза, ону чонунуң аразынга амылыг арттырбас ужурлуг“».


Чаагай чыттыг чүүл-биле айдызаары

34Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча дээн: «Чаагай чыттыг чүүлдерден: стактадан, онихадан, халван дээр чуктан ап ал. Чаагай чыттыг чүүлдер-биле дең хемчээлдиг кылдыр арыг ладан[†] дээр чуктан ап ал. 35[+]Ол бүгүден чаагай чыттыг үс белеткээринге мергежээн кижиниң холдары-биле холаан дег, дус холумактыг, айдызаарынга херек арыг база ыдыктыг холуксаадан кылып алгаш, 36ону үүредир соктап каавыт. Ол хоюг айдызаар чүүлдүң бир кезиин Ужуражылга майгынында ыдыктыг аптараның мурнунга[*] салып каг, Мен шак аңаа сээң-биле ужуражып кээр мен. Ону аажок ыдыктыг чүүл кылдыр көөр ужурлуг силер. 37Ол холуксааның тургузуун өттүндүр боттарыңарга айдызаар чүүлдер кылбаңар: силерге демги холуксаа Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр ыдыктыг чүүл болзун. 38Боду чыттаар дээш аңаа дөмей холуксаа кылып алыр кижини чонунуң аразынга амылыг арттырбас ужурлуг».

#### 31


Бурганның ус-шевер улусту шилип алганы


(Хост. 35:30-35)

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2«Мени дыңна, Иуданың[†] аймаанга хамааржыр Хурнуң оглунуң оглу, Урийниң оглу Веселиилди шилип алдым. 3[+]Мен ону Бодумнуң Сүлдем-биле[†] бүргедим – билди-билигни, янзы-бүрү арга-мергежилди аңаа бердим. 4Ынчангаш ол алдын, мөңгүн болгаш хүлер-биле чогаадыкчы, шевер ажылдар кылып шыдаар кижи болур; 5ол үнелиг даштарны хоога сугары-биле кырлап тургаш кылыр; ыяшты оюп-хээлээр – кандыг-даа уран ажылды кылып билир болур. 6Данның аймаанга хамааржыр Ахисамахтың оглу Аголиавты Веселиилге дузалакчы кылдыр шилип бердим база өске-даа уран-шевер улуска билди-билигни бердим.

Олар Мээң сеңээ айтып дужааганым бүгү чүүлдү кылып кагзыннар: 7Ужуражылга майгынын,[†] ыдыктыг аптараны[†] болгаш ооң халывын, майгынның хамык херекселдерин; 8ширээни болгаш ооң хамык херекселдерин; арыг[†] алдын чырыткыны болгаш ооң хамык херекселдерин; айдызаар өргүл бедигээжин; 9бүрүн өрттедир өргүлдер салыр бедигээшти[†] болгаш ооң хамык херекселдерин; чунар саваны болгаш ооң дөжээн; 10Бурганның бараалгакчызы[†] Аароннуң[†] бараан болурда кедер ыдыктыг[†] каас-коя хептерин; ооң оолдарының бараан болурда кедер хептерин; 11шилип чаар олива үзүн,[†] ыдыктыг черге[†] ажыглаар чаагай чыттыг чүүлдерни – бо бүгүнү олар Мээң сеңээ айтып дужааганым ёзугаар кылып кагзыннар».


Амыр-дыш хүнүнүң дугайында


(Хост. 20:8-11)

12Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 13«Израиль[†] чонга мону дамчыдып чугаала. Мээң айытканым амыр-дыш хүннерин сагыңар. Ол хүннер дээрге силерни ыдыктап каан Дээрги-Чаяакчы – Мен дээрзин билип алзыннар дээш, Мээң биле силерниң бүгү салгалдарыңарның аразынга тургускан тускай бадыткал демдээ болур. 14[+]Амыр-дыш хүнүн[†] сагыңар, ол силерге ыдыктыг хүн болзун. Ону херекке албаан кижини өлүрүп каар ужурлуг; ол хүнде ажыл кылыр кандыг-даа кижини чонунуң аразынга амылыг арттырбас ужурлуг. 15Улус алды хүн дургузунда ажыл-херээн кылзын, а чедиги хүн – Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан онзагай амыр-дыш хүнү-дүр. Амыр-дыш хүнүнде ажыл-херээн кылыр кандыг-даа кижини өлүрүп каар ужурлуг. 16Израиль чон амыр-дыш хүнүн утпайн сагып, ону мөңге чагыг кылдыр салгалдан салгал дамчып доктаадып алзын. 17[+]Амыр-дыш хүнү Мээң-биле израиль чоннуң аразынга кезээ-мөңгеде тургускан бадыткал демдээ-дир, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы алды хүн дургузунда чер биле дээрни чаяагаш, чедиги хүнде сагыш амыр дыштанган болгай».

18[+]Дээрги-Чаяакчы Синай дагга[†] Моисей-биле чугаазын төндүрген соонда, Бодунуң холу-биле айтыышкыннарны оюп бижээни, чагыг-керээни[†] бадыткаан ийи калбак дашты Моисейге берип каан.

#### 32


Алдын бугажык


(Ы. х. к. 9:11-19)

1[+][+]Чон Моисейниң[†] дагдан дыка үр дүшпейн турарын көргеш, Ааронну[†] долгандыр чыглып келгеш, аңаа: «Бисти баштаар бургандан[*] кылып бер че. Бисти Египеттен[†] үндүрүп эккелген Моисей дээр кижиниң канчап барганын билбес-тир бис» – дээн. 2[+]Аарон оларга: «Кадайларыңарның, оолдар-кыстарыңарның кулактарында алдын сыргаларны ужулгаш, меңээ эккеп бериңер» – деп чугаалаан. 3Бүгү улус кулактарында алдын сыргаларын уштуп, чыггаш, Ааронга эккеп берген. 4[+]Аарон улустуң холдарындан сыргаларны ап алгаш, ол алдындан бугажык шуткааш, ону кески-биле аян киир хевирлеп алган. Израильчилер ынчан: «Израиль[†] чон, сээң Бурганың бо-дур! Сени египет черден үндүрүп эккелген Бурган[†] бо-дур!» – деп турганнар. 5Аарон ол бүгүнү көргеш, бугажыктың мурнунга өргүл салыр бедигээш[†] тургускаш: «Даарта Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан байырлал болур» – деп чарлаан. 6[+]Израильчилер даартазында эртен эрте тургаш, бүрүн өрттедир өргүлдерни[†] база эп-найырал өргүлдерин эккеп салганнар. Улус-чон ижип-чиири-биле олуруп алган, а ооң соонда самнап-хөглеп эгелээн.

7Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге мынча деп чугаалаан: «Дагдан дүрген дүш, сээң египет черден үндүре берген чонуң самыырап ат болду. 8Олар Мээң айтып бергеним оруктан дүргени кончуг соора барганнар-дыр. Боттарынга бугажык шуткуп алгаш, аңаа мөгейип, өргүлдер салып: „Израиль чон, сээң Бурганың бо-дур! Сени египет черден үндүрүп эккелген Бурган бо-дур!“ – дижип турарлар-дыр». 9[+]Оон Дээрги-Чаяакчы Моисейге улаштыр мынча дээн: «Мен бо чоннуң чөрүүзүн көрүп тур мен, дедири кончуг чон-дур. 10[+]Ам Меңээ шаптыктава, Мээң килеңим[†] оларга удур кыптыксын, оларны узуткап кааптайн, а оон-даа хөй санныг чон сенден укталыр кылып каайн».

11[+]Ынчалза-даа Моисей Дээрги-Чаяакчы Бурганындан ээрежип дилеп эгелээн: «Дээрги-Чаяакчы, Сээң килеңиң чонуңга удур кыптыкпазын! Сен бо чонну египет черден күштүг холуң-биле үндүрүп эккелдиң чоп. 12Египетчилер: „Ол израильчилерни Египеттен кара сагыштыы-биле, дагларга өлүрүп каар дээш база чырык чер кырынга амылыг арттырбас дээш үндүрүп эккелген-дир“ – деп хыы ханып чугаалавазын. Кыптыгып турар килеңиңни чайладып көрем, Бодуңнуң чонуңну узуткаарындан ойталап көрем. 13[+]Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Иаковту[†] бодап келем. Олар Сээң чалчаларың чордулар, оларга Бодуңнуң амы-тының-биле: „Үре-салгалыңарны дээрниң сылдыстары дег кылдыр көвүдедир мен; аазап турганым черниң шуптузун оларга бээр мен, олар ону кезээ-мөңгеде ээлээр“ – деп даңгыраглап турдуң чоп».

14[+]Дээрги-Чаяакчы ынчан Бодунуң чонунга таварыштырар бооп аазааны айыыл-халаптан ойталап, ону узуткавайн барган.


Моисейниң килеңнээш, буруулугларны узуткааны

15А Моисей эргилгеш, дагдан дүжүп келген. Ол ийи талазында айтыышкыннар бижээн чагыг-керээниң[†] ийи калбак дажын ап алгаш чораан. 16Бурган Боду ол даштарны кылган, даштарда бижиктер база Бурганның оюп бижээни бижиктер турган. 17Ол өйде Нуннуң оглу Иисус[†] чоннуң шимээргеп турарын дыңнааш, Моисейге: «Улустуң турлаанда дайын-чааның кышкызы дыңналып тур!» – дээн. 18А Моисей: «Бо дээрге тиилекчилерниң-даа алгы-кышкызы эвес-тир, тиилеттиргеннерниң-даа алгызы эвес-тир; ыры-хөгжүм үнүн дыңнап тур мен!» – деп харыылаан.

19Улустуң турлаанга чеде бергеш, Моисей бугажыкты база самнаан улусту көрүп каан. Ооң килеңи кыптыга бергеш, тудуп чораан калбак даштарын октап, дагның дөжээнге буза шаап каапкан. 20[+]Ол оон улустуң шуткуп алганы бугажыкты отка өрттедипкеш, алдынны хүлгүлештир чууруп, сугже тогладыр чажыпкаш, ол сугну израиль чонга албадап ижиртип турган.

21Моисей Аарондан: «Бо улус сээң чүңнү канчапты, чүге оларны ындыг улуг бачытче киирдиң?» – деп айтырган. 22А Аарон аңаа мынча деп харыылаан: «Дээргимниң килеңи кыптыкпазын. Бо чоннуң бузут-бакка сундулуун билир-ле болгай сен. 23Олар меңээ: „Бисти баштап, эдертип аппаар бургандан кылып бер. А Египеттен бисти үндүрүп эккелген Моисей дээр кижиниң канчап барганын билбес-тир бис“ – деп чугааладылар. 24Мен оларга: „Кымнарда алдын каасталгалар барыл, уштуп бериңер“ – дээримге, ужулгаш, меңээ эккеп бердилер. А мен алдынны отче киир кааптарымга, оттан бо бугажык үнүп келди».

25[+]Моисей чоннуң калчаарап барганын, Аароннуң улусту сула салып, дайзыннарының мурнунга Израильдиң адын баксыратканын көрүп каан. 26Ол ынчан чоннуң турлаанче кирер черге туруп алгаш: «Дээрги-Чаяакчының талазында кымнар барыл? Меңээ чедип келиңер!» – дээн. Левийниң салгакчылары шуптузу ооң чанынга чыглып келген. 27[+]Моисей оларга: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы мынча деп тур: „Кижи бүрүзү хылыжын курунга астып алгаш, улустуң турлаанга бир кыдыындан өске кыдыынга чедир кылаштап, кымны-даа болза – бодунуң акы-дуңмазын, эжин, чоок кижизин безин – өлүрүп кагзын!“» – дээн. 28Левийниң салгакчылары Моисейниң чугаазын ёзугаар кылганнар: ол хүн израиль чондан 3000 хире кижи өлүртүп каан. 29А Моисей левиттерге: «Бөгүн кайыңар-даа бодунуң оглунга, акы-дуңмазынга удур үнүп, боттарыңарны Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан-дыр силер. Ол ам силерге ачы-буянын хайырлаар» – деп чугаалаан.


Моисейниң чонга база катап болушканы

30Даартазында хүндүс Моисей чонга: «Аажок улуг бачытты үүлгеткен-дир силер. Ынчаарга мен ам Дээрги-Чаяакчыже үне берейн, бачыдыңарны арыглаарын[†] чедип аарым чадавас» – деп чугаалаан. 31Моисей Дээрги-Чаяакчыже ээп келгеш: «О, бо чон аажок улуг бачытты үүлгетти; бодунга алдындан бурган кылып алды – деп чугаалаан. – 32Оларның бачыдын өршээп көрем. Бир эвес өршээвес болзуңза, Сээң бижээниң номдан[*] мээң адымны база балап каавыт!»

33[+]Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп харыылаан: «Чүгле Меңээ удур бачыт[†] үүлгеткен кижиниң адын Бодумнуң номумдан балаар мен. 34Сен чоруй бар, Мээң сеңээ айыткан черимче бо чонну эдертип аппар; Мээң төлээм сээң мурнуңга орук баштап чоруптар эвеспе. А демги улусту бачыды дээш кеземче хүнү кээрге, кезедир мен». 35Аарон израиль чонга бугажык шуткуп берген өйде, оларның кылып турган үүлгедиглери дээш, Дээрги-Чаяакчы оларже айыыл-халапты чоруткан.

#### 33


Бурганның чон аразынга чоруурундан ойталааны

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: «Бар че. Египеттен[†] эдертип эккелгениң чон-биле моон чоруптуңар. Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Иаковка:[†] „Үре-салгалыңга ол черни бээр мен“ – деп даңгыраглааным черже чоруй барыңар. 2[+]Бодумнуң төлээмни силерге орук баштаар кылдыр чоруткаш, хананей, амор, хет, ферез, хиввей болгаш иевус чоннарны сывырыптар мен. 3[+]Сүт биле ары чигири аккан байлак черже чоруптуңар; а Мен Бодум силерниң араңарга чорбас мен, оон башка силерни орук ара узуткап каар мен, чөрүүңер кончуг чон-на болгай силер». 4Чон ол багай медээни дыңнааш, ыглап-сыктап эгелээн; кым-даа бодунуң каасталгаларын кетпейн барган. 5[+]Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Израиль[†] чонга мону чугаала. Чөрүүңер кончуг чон-дур силер, Мен силерниң араңарга карак чивеш-даа хире үеде чоруур болзумза, силерни узуткап каар мен; ынчангаш астып алган каасталгаларыңар уштуп кааптыңар, а Мен силерни канчаарын көрүп көрейн» – дээн турган. 6Израиль чон ынчан бодунуң каасталгаларын Хорив[†] дагның чанынга уштуп каапкаш барган чүве-дир.


Ужуражылганың түр майгыны

7[+]А Моисей улустуң турлаандан ырадыр майгын тиккеш, ону Ужуражылга майгыны[†] деп адап алган. Дээрги-Чаяакчыдан дилег кылыксаан кижи бүрүзү улустуң турлааның даштында ол майгынның чанынга чедип кээр турган. 8Моисей Ужуражылга майгынынче бар чыдырда, бүгү чон туруп кээр: кижи бүрүзү бодунуң чадырының эжииниң аксынга туруп алгаш, ол Ужуражылга майгынынче киргижеге чедир, ооң соондан хайгаарап көөр турган. 9Кажан ол Ужуражылга майгынынче кире бээрге, өрүтен булут чагы ынаар бадып келгеш, майгынче кирер черге туруп алыр, а Дээрги-Чаяакчы Моисей-биле чугаалажыр болган. 10Бүгү чон Ужуражылга майгынынче кирер черде турар булут чагыны көрүп каан санында-ла, туруп кээр – кижи бүрүзү чадырының эжииниң аксынга аңаа сөгүрүп мөгеер турган.

11Дээрги-Чаяакчы Моисей-биле, кандыг-бир кижиниң эжи-биле чугаалашканы дег, удур-дедир көржүп алгаш, чугаалажыр болган. Моисей оон улустуң турлаанче ээп кээр турган, а ооң аныяк дузалакчызы – Нуннуң оглу Иисус[†] Ужуражылга майгынындан черле ырап көрбээн.


Моисейниң Бурганны чон-биле кады чоруурун дилээни

12Моисей Дээрги-Чаяакчыга мынча дээн: «Сен меңээ: „Бо чонну эдертип аппар“ – деп турар-дыр сен, ынчалзажок мээң-биле кады кымны чорударыңны айтып бербедиң. А Сен меңээ: „Мээң чоок таныырым кижи-дир сен, Мээң ээ көрнүүшкүнүмнү чедип алдың“ – дээн болгай сен. 13А ам, бир эвес Сээң ээ көрнүүшкүнүңнү чедип алган болзумза, чалбарып дилеп тур мен: Сээң бодап алган оруктарыңны меңээ ажыдып берем – ээ көрнүүшкүнүңнү ам-даа чедип аар дээш, Сени билип ап көрейн; бо улус – Сээң чонуң дээрзин утпайн көрем».

14Дээрги-Чаяакчы аңаа: «Мен Бодум сээң-биле кады чоруур мен, сеңээ амыр-дышты хайырлаар мен» – деп харыылаан.

15Моисей Аңаа: «Сен Бодуң бис-биле кады чорбас болзуңза, бисти моон чорутпайн көрем – деп чугаалаан. – 16[+]Мен болгаш Сээң чонуң Сээң ээ көрнүүшкүнүңнү чедип алганывысты улус канчап билип аарыл? Чүгле Сээң бис-биле кады чорупканыңдан эвес бе? Ынчан мен-даа, Сээң чонуң-даа чер кырында бар өске кандыг-даа чондан онзагай болур бис».

17Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Сээң бо дилеп турар чүвеңни база күүседир мен, чүге дээрге сен Мээң ээ көрнүүшкүнүмнү чедип алган-дыр сен, Мээң чоок таныырым кижи-дир сен» – деп харыылаан.

18Моисей: «Өндүр чырыыңны меңээ көргүзүп көрем» – дээн.

19[+]Дээрги-Чаяакчы: «Мен сээң мурнуң-биле эртип, Бодумнуң өндүр-чаагайымны бүрүнү-биле делгеп көргүзүп, Дээрги-Чаяакчы деп адымны чарлаар мен; ээ көрнүр дээн кижимче ээ көрнүр мен, кээргээр дээн кижимни кээргээр мен» – деп аазаан. 20[+]Ооң соонда Бурган[†]: «Мээң арнымны көрбес ужурлуг сен; Мени көрген кижи дириг артып каап шыдавас» – дээн. 21Дээрги-Чаяакчы улаштыр: «Мээң чанымда черге – бо хаяга туруп ал. 22Мээң өндүр чырыым чайынналып бар чыдырда, Мен сени хаяның чарык черинге тургузуп кааш, эрте бербээн шаамда, сени холум-биле дуглай тудар мен. 23Кажан холумну чайладыптарымга, сен Мени артымдан көрүп каар сен, а арным сеңээ көзүлбес» – деп чугаалаан.

#### 34


Бурганның Израиль-биле чагыг-керээни чаартканы


(Ы. х. к. 10:1-4)

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча дээн: «Бодуңга мурнундагы калбак даштар ышкаш ийи калбак даштан чондуруп ал. Мен ол калбак даштарга сээң буза шаап каапканың даштарга турган сөстерни оюп бижип каар мен. 2[+]Даарта эртен белен бол; эртен Синай дагже[†] үнүп келгеш, даг бажынга Мээң мурнумга бараалгап туруптар сен. 3[+]Кым-даа сээң-биле кады даг бажынче үнмезин, кым-даа ол дагга шуут көзүлбезин; шээр, бода малыңар безин ол даг чоогунга оъттавазын».

4Моисей биеэги даштар ышкаш ийи калбак даш чондуруп алгаш, эртен эрте тургаш, Дээрги-Чаяакчының дужааганын ёзугаар, Синай дагже үне берген. Ол ийи калбак дажын тудуп алгаш чораан. 5Дээрги-Чаяакчы булут аразынга дүжүп келгеш, Моисейниң чанынга туруп алгаш, Бодунуң адын чарлаан. 6[+]Дээрги-Чаяакчы Моисейниң мурну-биле эрткеш, мынча деп чарлаан: «Дээрги-Чаяакчы мен – килеңнээчел[†] эвес, кээргээчел, ээ көрнүүчел, өндүр улуг энерелдиг болгаш бүзүрелдиг Бурган[†] мен! 7[+]Мен Бодумнуң энерелимни муң-даа дугаар салгалга көргүзүп, улустуң кем-буруузун, кемниг херектерин, бачыттарын өршээп турар мен, ынчалза-даа буруулугларны кеземче чокка арттырбас мен база адаларның кем-буруузу дээш ажы-төлдү, ажы-төлдүң ажы-төлүн үшкү болгаш дөрткү салгал чедир кезедир мен».

8Моисей ол дораан доңгая кээп дүжүп, Бурганга мөгейгеш: 9«Дээргим, бир эвес мен Сээң ээ көрнүүшкүнүңнү чедип алган болзумза, бистиң аравыска чоруп көрем, Дээргим! Ийет, бо чоннуң чөрүүзү кончуг-дур, ындыг-даа болза, бистиң бузуттарывысты болгаш бачыттарывысты өршээп көрем, бисти Бодуңнуң чонуң кылдыр хүлээп ап көрем» – дээн.

10Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Мен Израиль[†]-биле чагыг-керээни[†] чарып тур мен. Сээң бүгү чонуңнуң мурнунга чер-делегейге – кандыг-даа чоннарга мооң мурнунда болуп көрбээн кайгамчык чүүлдерни чаяар мен. Ынчан сени хүрээлээн бүгү улус Дээрги-Чаяакчының ажыл-херээн – Мээң сен дээш кайы хире кайгамчык херектер кылырымны көрүп каар. 11Мээң бөгүн сеңээ дужаап турар чүүлдеримни күүсет. Мен ам сээң мурнуңдан амор, хананей, хет, ферез, хиввей болгаш иевус чоннарны үндүр сывырар мен. 12[+]Көрдүң бе, чеде бээриң черниң чурттакчылары-биле керээ чарып, эвилелдешпе, оон башка олар сеңээ салган дузак дег апаар. 13[+]Оларның өргүл салыр бедигээштерин[†] үрегдеп бузуп, даш көжээлерин[†] чуура шаап, Ашера[†] бурганга тураскааткан адагаштарын кезип каавыт. 14[+]Сен Дээрги-Чаяакчыдан өске бурганга мөгейбес ужурлуг сен, Ооң адын „Хүннээчел“ дээр болдур ийин; хүннээчел Бурган-дыр ол.

15[+]Шак ол черниң чурттакчылары-биле керээ чарып, эвилелдешпе, оон башка олар боттарының бурганнарын эдерип самыырааш, оларынга өргүл салып тура, сени база чалаарга, оларның өргүлге салган аъш-чемин чип аар сен; 16[+]оон башка оларның кыстарын оолдарыңга кадай кылдыр ап бээр сен – ынчан оларның кыстары боттарының бурганнарын эдерип самыырааш, сээң оолдарыңны база бурганнарының аайы-биле самыыраашкынче киирип алыр.

17[+]Бодуңга шуткаан дүрзү-бурганнар[†] кылба.

18[+]Ажыткы-биле[†] хөөтпээн далганнар байырлалын сагы: Мээң дужааганым ёзугаар Авив айның доктааткан үезинде, чеди хүн дургузунда ажыткы-биле хөөтпейн быжырган далган-тараадан чи, чүге дээрге Авив айда Египеттен[†] хосталып үнген болгай сен.

19[+]Баштай төрүттүнген эр хиндиктиг төл бүрүзү Мээңии болур, сенде бар бода-даа, шээр-даа малдың бүгү эр дун төлдери база Мээңии болур. 20[+]Элчигенниң дун төлүн хураган[†] азы анай-биле солуп, садып хостаар ужурлуг, а бир эвес садып хоставас болзуңза, ооң мойнун сый шаап, өлүрүп каавыт. Силерниң дун оолдарыңарның шуптузун садып хостап[*] алыңар.

Кым-даа Мээң мурнумга хол куруг келбес ужурлуг!

21[+]Алды хүн дургузунда ажылда, а чедиги хүнде дыштан; тараа тарыыр, дүжүт ажаар үелерде безин чедиги хүнде дыштан.

22Кызыл-тастың баштайгы дүжүдү быжа бээрге, Чеди неделя байырлалын[†] демдеглеп чор[*], а чыл төнүп турда, дүжүт ажаалдазының байырлалын демдеглеп чор.

23[+]Чылда үш катап сээң бүгү эр улузуң Израильдиң Бурганы, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бараалгап келзин. 24Мен өске чоннарны сээң мурнуңдан дезеринче албадап, кызыгаарларыңны алгыдар мен. Чылда үш катап Дээрги-Чаяакчының мурнунга бараалгап кээр болзуңза, ол өйде кым-даа сээң чериңни эжелеп алыксавас.

25[+]Меңээ хан[†] өргүп турар үеңде, ажыткылыг хлебти катай өргүве; Хосталыышкын байырлалында салган өргүлдүң кандыг-даа кезиин даартагы эртенге чедир арттырба. 26[+]Сээң чериңниң дүжүдүнүң башкылыын Бурганың Дээрги-Чаяакчының өргээзинге эккеп бараалгат.

Анайны ооң авазының сүдүнге хайындырба».

27Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Бо сөстерни бодуңга бижип ал. Мээң сээң-биле база Израиль-биле чарып турарым чагыг-керээ дээрге бо сөстер ол-дур» – деп чугаалаан. 28[+]Моисей даг кырынга, Дээрги-Чаяакчының чанынга дөртен хүн-дүннү эрттирген; ол өйде аъш-чем-даа чивээн, суг-даа ишпээн. Ол калбак даштарга он айтыышкынны – чагыг-керээниң бадыткал сөстерин бижип каан.


Моисейниң чырыткылыг арны

29[+]Моисей Синай дагдан чагыг-керээни бадыткаан ийи калбак дашты тудуп алгаш, бадып келген. Бурган-биле чугаалажып турган болгаш, арны херелдендир чырый бергенин ол боду билбээн. 30Аарон[†] болгаш бүгү израиль чон Моисейниң арны чырып турарын көргеш, олче чагдаарындан коргуп турганнар. 31А Моисей Ааронну болгаш ниитилелдиң бүгү баштыңнарын[†] кый дептерге, олар аңаа чедип келгеннер; ол ынчан олар-биле чугаалашкан. 32Ооң соонда бүгү израиль чон Моисейже чоокшулап кээрге, ол Дээрги-Чаяакчының Синай дагга аңаа чугаалаан бүгү айтыышкыннарын дамчыдып чугаалаан. 33Моисей улус-биле чугаалашкан соонда, арнын шывыг-биле дуглап алган. 34[+]Ол Дээрги-Чаяакчы-биле чугаалажыр дээш, Аңаа чеде берген санында-ла, Ужуражылга майгынындан[†] үнмээн шаанда, шывыгны арнындан ап кааптар турган. Кажан Моисей Дээрги-Чаяакчының айтыышкыннарын израильчилерге дамчыдар дээш үнүп кээрге, 35[+]израиль чон Моисейниң арны херелдендир чырый бергенин көрүп турган, ынчангаш ол Дээрги-Чаяакчы-биле дараазында чугаалажыышкынынга чедир арнын база катап шывыг-биле шып ап турган.

#### 35


Амыр-дыш хүнүнүң дугайында

1Моисей[†] израиль чоннуң бүгү ниитилелин чыып алгаш, оларга мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчының силерге күүсетсин дээш берген айтыышкыннары бо-дур. 2[+]Алды хүн дургузунда ажыл-херектериңер кылыңар, а чедиги хүн силерге ыдыктыг[†], Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан онзагай амыр-дыш хүнү[†] болзун; ол хүнде ажыл-херээн кылыр кандыг-даа кижини өлүрүп каар ужурлуг. 3Бүгү оран-саваларыңарга амыр-дыш хүнүнде от безин кывыспаңар».


Ужуражылга майгынынга ажыглаар эргежок чугула чүүлдер


(Хост. 25:1-7)

4Моисей израиль чоннуң бүгү ниитилелинге мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчының чугаалаан айтыышкыннары бо-дур. 5Дээрги-Чаяакчыга бээр онза өргүл белектеринден чыып алыңар. Эки туразы-биле өргүл белээн салып турар кижи бүрүзү Дээрги-Чаяакчыга дараазында белектерден: алдын, мөңгүн, хүлер; 6көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстер, ак лён[†], өшкү дүгү, 7[+]кызыдыр будаан кошкар кежи, тахаш кежи; акация ыяжы; 8чырыткыже кудар олива үзү,[†] бараалгакчыларны[†] шилип чаар үс кылырынга база айдызаарда ажыглаар чаагай чыттыг чүүлдер; 9оникс дээр үнелиг даштар болгаш эфодка[†] база ыдыктыг хапчыгашка быжыглаар үнелиг даштардан эккеп берзин.

10Силерниң араңарда уран-шевер улус чедип келгеш, Дээрги-Чаяакчының дужааганы бүгү чүвени белеткеп кылзын: 11ыдыктыг өргээ[†]-майгынны, ооң дээвиир-шывыын болгаш шывыгларын; ооң дээктерин, хана-каракталчак рамкаларын болгаш доора оорга ыяштарын, адагаштарын болгаш дөжектерин; 12ыдыктыг аптараны,[†] ооң көдүрткүүш-мергелерин, халывын болгаш аптараның турар черин чажырар көжегени;[†] 13ширээни, ооң көдүрткүүш-мергелерин, хамык херекселдерин база Дээрги-Чаяакчыга өргээн ыдыктыг хлебтерни; 14чырыдар чырыткыны, ооң херекселдерин, деңнерин болгаш чырыдып кыпсыр олива үзүн; 15айдызаар өргүл бедигээжин, ооң көдүрткүүш-мергелерин, шилип чаар олива үзүн, айдызап кыпсыр чаагай чыттыг чүүлдерни, майгынче кирер черни дуглаар көжегени; 16бүрүн өрттедир өргүлдер салыр бедигээшти,[†] ооң хүлер шишкиижин, көдүрткүүш-мергелерин болгаш хамык херекселдерин; чунар саваны, ооң дөжээн; 17херимниң шывыгларын, адагаштарын, адагаштарның дөжектерин болгаш майгынче кирер хаалга-шывыын; 18майгынның болгаш ооң хериминиң өргеннерин база оларга шарыыр хендирлерни; 19ыдыктыг черге[†] бараан болурда кедер тускай хептерни – Бурганның бараалгакчызы Аароннуң[†] ыдыктыг хептерин болгаш ооң оолдарының Бурганга бараалгаарда кедер хептерин».

20Израиль[†] чоннуң бүгү ниитилели Моисейни каапкаш, тарай берген. 21Дээрги-Чаяакчыга өргүл белектерин Ужуражылга майгынын[†] тудуп тургузарынга, ооң хамык хереглелдеринге болгаш ыдыктыг хептерни даараарынга ажыглаар кылдыр эки туразы-биле эккеп бериксээн шупту улус ол бүгүнү эккеп берип турган. 22Дузалаарын күзээн бүгү улус – эр-даа, херээжен-даа улус чедип кээп, Дээрги-Чаяакчыга өргүл белээ кылдыр алдынын: билзектерни, сыргаларны, ызырткыларны, билектээштерни болгаш өске-даа алдын каасталгаларны эккеп берген. 23[+]Бодунда көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстер, ак лён, өшкү дүгү, кызыдыр будаан кошкар кештери болгаш тахаш кештери бар улус ол чүүлдерин эккеп берип турган. 24Мөңгүн азы хүлер бериксээн улус оозун Дээрги-Чаяакчыга өргүл белээ кылдыр эккеп берип турган. Бодунда акация ыяжы бар улус оозун майгынга чүнү-даа кылырынга ажыглазын дээш эккеп берип турган. 25Бүгү уран-шевер херээженнер дүк ээрер ажыл кылып, көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерни эккеп берип турган. 26Сеткилиниң айбызын дыңнаан бүгү уран-шевер херээжен улус өшкү дүгүн ээрип турган. 27А төрел бөлүктер баштыңнары[†] оникс дээр үнелиг даштарны, эфодка база хөрек баартыгы хевирлиг хапка быжыглаар үнелиг даштарны эккеп берип турган. 28Баштыңнар ол ышкаш чаагай чыттыг чүүлдерни база чырыдарынга, шилип чаарынга[†] болгаш чаагай чыттыг айдызаар холуксаалар кылырынга ажыглаар олива үзүн эккеп берип турган. 29Израиль чондан сеткилиниң айбызын дыңнаан эр-даа, херээжен-даа улус Дээрги-Чаяакчының Моисейни дамчыштыр кылырын дужааганы кандыг-даа ажылды кылырынга херектиг өргүл белектерин Дээрги-Чаяакчыга эки туразы-биле эккеп берип турган.


Ус-шеверлерниң ажыл-ижиниң эгелээни


(Хост. 31:1-6)

30Моисей ынчан израиль чонга мынча дээн: «Дыңнаңар, Дээрги-Чаяакчы[†] Иуданың[†] аймаанга хамааржыр Хурнуң оглунуң оглу, Урийниң оглу Веселиилди шилип алгаш, 31ону Бурганның Сүлдези-биле[†] бүргеди – билди-билигни, янзы-бүрү арга-мергежилди аңаа берди. 32Ол кижи ам алдын, мөңгүн болгаш хүлер-биле чогаадыкчы, шевер ажылдар кылып шыдаар; 33үнелиг даштарны хоога сугары-биле кырлап тургаш кылыр; ыяшты оюп-хээлээр – кандыг-даа уран ажылды кылып шыдаар. 34Дээрги-Чаяакчы өске уран-шевер улусту өөредир арга-мергежилди Веселиилге база Данның аймаанга хамааржыр Ахисамахтың оглу Аголиавка берген. 35Дээрги-Чаяакчы оларның чүректерин мерген угаан-биле бүргээн, ынчангаш олар кандыг-даа уран ажылды кылып шыдаар: ыяш-даш чонар; көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг удазыннардан база ак лёндан угулзалыг пөстер аргып, даараар – уран-шевер улустуң бүгү арга-мергежилин билир улус турган.

#### 36

1Ынчангаш Веселиил, Аголиав болгаш шупту уран-шевер улус бүгү ажыл-херекти Дээрги-Чаяакчы[†] канчаар дужааганыл, ынчаар кылыр ужурлуг. Дээрги-Чаяакчы оларга ыдыктыг черни[†] тудары-биле кандыг-даа ажылды кылып шыдаар билди-билигни хайырлаан».

2Моисей[†] Веселиилди, Аголиавты болгаш Дээрги-Чаяакчының арга-мергежил хайырлааны, ажылдаксап турар бүгү уран-шевер улусту ажылдап эгелээри-биле кыйгырып эккелген. 3Ол улус израиль чоннуң ыдыктыг черниң тудуун кылыры-биле эккеп бергени бүгү өргүл белектерин Моисейден ап алганнар. А ол аразында чон Моисейге эртенниң-не чаа-чаа белектерни эки туразы-биле эккелгеш туруп берген. 4Ынчан ыдыктыг черниң тудуунга ажылдап турган шупту уран-шевер улус ажылын ара каггаш, 5Моисейге чеде бергеш: «Чон хөлүн эрттир хөйнү эккеп тур! Дээрги-Чаяакчының кылырын дужааган ажылынга херегинден көвүдей берди» – деп чугаалаан. 6Моисейниң дужаалын ёзугаар улустуң турлаанга «Эр-даа, херээжен-даа улус ыдыктыг черге өргүүр дээш ам чүнү-даа эккелбезин» деп чарлаарга, чон өргүл белектери эккелбестей берген. 7Чыгдынган курлавырлар кандыг-даа ажылдар кылырынга четчир болган, харын-даа артып турган.


Ужуражылга майгынын кылганы


(Хост. 26:1-37)

8Ооң соонда уран-шевер бүгү улус майгынны тудуп эгелээш, дараазында чүүлдерни кылган. Олар ээрип каан ак лёндан база көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден он шывыгны даарааш, оларга херувимнер[†] дүрзүлерин уранчыды хээлеп аргып кааннар. 9Шывыг бүрүзүнүң узуну чээрби сес кыры дурту,[†] дооразы дөрт кыры дурту, а шывыглар шуптузу дең хемчээлдиг болган. 10Шеверлер беш шывыгны тудуштур даарап каан, өске беш шывыгны база тудуштуруп кааннар. 11Баштайгы беш шывыгның сөөлгү шывыының кыдыынга көк өңнүг илдиргелер кылып кааннар; дараазында беш шывыгның сөөлгү шывыының кыдыынга база ынчалдыр кылганнар. 12Баштайгы беш шывыгның кыдыынга бежен илдиргени, дараазында беш шывыгның кыдыынга база ынчалдыр кылып кааннар – илдиргелер бот-боттарынга дүгжүп турган. 13Бежен алдын дээк кылгаш, оларны илдиргелерге кедирип тургаш, баштайгы беш шывыгны өске беш шывыг-биле тудуштуруп, майгынны бүдүн кылдыр кожуп кааннар.

14Ооң соонда майгынны шывары-биле өшкү дүгүнден он бир шывыг кылганнар. 15Бир ындыг шывыгның узуну үжен кыры дурту, дооразы дөрт кыры дурту, а он бир шывыг шуптузу дең хемчээлдиг болган. 16Шеверлер беш шывыгны бир аңгы тудуштур даарааш, өске алды шывыгны база тудуштуруп кааннар. 17Баштайгы беш шывыгның кыдыында шывыгга бежен илдиргени, өске алды шывыгның кыдыында шывыгга база бежен илдиргени кылып кааннар. 18Оон шывыгларны тудуш чаңгыс кылдыр тудуштурар бежен хүлер дээк кылып кааннар. 19[+]Майгынны шывар ийи дээвиир-шывыгны: бирээзин – кызыдыр будаан кошкар кештеринден, өскезин – тахаш кештеринден кылып кааннар.

20Майгынны тудуп турар хана-каракталчак рамкаларны акация ыяжындан кылып кааннар. 21Рамка бүрүзүнүң узуну он кыры дурту, дооразы бүдүн чартык кыры дурту болган; 22бир рамкада-ла тудуштурар ийи шиш бар турган – рамкаларның шуптузун дөмейлештир кылып кааннар. 23Майгынының мурнуу чүкче көрүнген талазынга чээрби рамканы кылгаш, 24оларның адаанга тургузар дөртен мөңгүн дөжекти: ийи дөжек-ле бир рамканың ийи шижинге дүгжүр кылдыр кылып кааннар. 25Майгынның соңгу чүкче көрүнген талазынга база чээрби рамканы кылгаш, 26дөртен мөңгүн дөжекти – ийи дөжек-ле бир рамка адаанга турар кылдыр кылып кааннар. 27А майгынның артыы, барыын талазынга алды рамканы кылып кааннар. 28Ол ышкаш майгынның артыы талазының азыгларынга ийи рамканы кылып кааннар. 29Оларны адаандан тудуштуруп кааш, үстүнден чаңгыс дээрбекке кожуп каан; азыгларда турар рамкалар дөмей болган. 30Артыы талага шупту сес рамка база оларны тургузар он алды мөңгүн дөжек кылып каан: бир рамка адаанга-ла ийи дөжек турган.

31Шеверлер ооң соонда акация ыяжындан майгынның бир талазының рамкаларын тудуштурар беш доора оорга ыяшты; 32майгынның өске талазынга беш ыяшты база артыы, барыын талазынга беш ыяшты кылып кааннар. 33Майгынның бир кыдыындан өске кыдыынга чедир рамкаларның ортаа деңнели-биле эрткен эң узун доора оорга ыяшты база кылып кааннар. 34Оон ол рамкаларны алдын-биле шап кааш, ыяштар сугар дээрбектерни алдындан кылгаш, ыяштарны база алдын-биле шап кааннар.

35Көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден база ээрип каан ак лёндан эң ыдыктыг өрээлди дуглаар көжеге[†] кылгаш, аңаа херувимнер дүрзүлерин уранчыды хээлеп аргып кааннар. 36Көжеге азар алдын аткактарлыг дөрт адагашты акация ыяжындан кылып, алдын-биле шаккаш, оларны тургузар дөрт мөңгүн дөжекти шуткуп кудуп кааннар.

37Ооң соонда майгынче кирер черни дуглаар көжегени көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден база ээрип каан ак лёндан кылгаш, угулзалар аргып, каастап кааннар. 38Көжеге азар аткактарлыг беш адагаш кылып, оларның баштарын болгаш тыртпаларын алдын-биле шап кааш, оларга беш хүлер дөжекти кылып кааннар.

#### 37


Ыдыктыг аптараны кылганы


(Хост. 25:10-20)

1[+]Веселиил акация ыяжындан ыдыктыг аптараны[†] кылып каан. Ооң узуну ийи чартык кыры дурту,[†] дооразы бүдүн чартык кыры дурту, а бедии бүдүн чартык кыры дурту болган. 2Ол аптараның иштин-даштын арыг[†] алдын-биле шап кааш, ооң кырын дескиндир алдын хаажы кылып каан. 3Дөрт алдын дээрбекти шуткуп кылгаш, аптараның дөрт адаккы азыынга: ийи дээрбек бир талазынга, база ийи дээрбек – өске талазынга турар кылдыр быжыглап каан. 4Ооң соонда ол акация ыяжындан көдүрткүүш-мергелер чазааш, оларны алдын-биле шап каан. 5Көдүрткүүш-мергелерни, аптараны көдүрүп дажыглаарда ажыглаар кылдыр, ооң ийи талазында дээрбектерге кедирип каан.

6Веселиил арыг алдындан аптараны дуй каар халыпты кылып каан: ооң узуну ийи чартык кыры дурту, дооразы бүдүн чартык кыры дурту болган. 7Халыптың ийи талакы кыдыынга ийи херувимни[†] алдындан хевилей соктап кылып каан. 8Оларны халыптың ийи талазы-биле тудуш чаңгыс кылдыр, бир херувим халыптың бир кыдыында, а база бирээзи – өске кыдыында турар кылдыр кылып каан. 9Херувимнер бот-боттарынче көрнүштүр турганнар база халыпче углай көрүп, өрү алзы хере сунган чалгыннары-биле ону шыва апканнар.


Ширээни кылганы


(Хост. 25:23-29)

10Веселиил акация ыяжындан ширээни кылып каан: ооң узуну ийи кыры дурту, дооразы бир кыры дурту, а бедии бүдүн чартык кыры дурту болган. 11Ширээни арыг алдын-биле шап каан, а кырын дескиндир алдын хаажыны кылып каан. 12Ону дескиндир дөрт илиг хире куржагны кылгаш, куржагны долгандыр алдын хаажыны кылып каан. 13Ол оон ширээге дөрт алдын дээрбекти шуткуп кылгаш, оларны ооң азыгларында турар дөрт будунга быжыглап каан. 14Дээрбектерни куржагның чанынга, ширээни дажыглаар көдүрткүүш-мергелерни кедирер кылдыр кылып каан. 15Ол акация ыяжындан ширээни көдүрүп дажыглаар көдүрткүүш-мергелер кылгаш, оларны алдын-биле шап каан. 16Оон арыг алдындан ширээге ажыглаар херекселдерни: тавактар, хымыштар, арага кудуп чажар дашкалар болгаш аяктарны кылып каан.


Чырыткыны кылганы


(Хост. 25:31-39)

17Веселиил ооң соонда арыг алдындан чырыткыны хевилей соктап кылып каан; ооң дөжээ, сывы, адырлары, чечек баштары, бүүрекчигештери болгаш чечек бүрүлери – шупту тудуш чаңгыс болган. 18Чырыткының сывындан алды адыр үнген: үш адыр бир талазындан, база бир үш адыр өске талазындан үнген турган. 19Бир адырга-ла миндаль ыяш чечээ ышкаш үш чечек бажын, бүүрекчигештерни болгаш бүрүлерни катай кылып каан – чырыткы-биле тудуш чаңгыс өске адырлар шуптузу дөмей тургузуглуг болган. 20А чырыткының сывынга миндаль ыяш чечээ ышкаш дөрт чечек бажын – оларның бүүрекчигештерин болгаш бүрүлерин кылып каан. 21Баштайгы ийи адырның адаанда бир бүүрекчигеш, өске ийи-ийи адырның адаанда база бир-бир бүүрекчигеш бар – чырыткының сывы-биле тудуш алды адыр шуптузу дөмей тургузуглуг турган. 22Бүүрекчигештер-даа, адырлар-даа чырыткы-биле тудуш чаңгыс болган; ооң бүгү бодун арыг алдындан хевилей соктап кылып каан.

23Веселиил чырыткыга тургузар чеди деңни, дең өзээ кезер ызырар кыскаштарны болгаш дең кыпсырда ажыглаар саваларны арыг алдындан кылып каан. 24Ол чырыткыны ооң бүгү херекселдери-биле катай кылырынга бир талант[†] арыг алдын чарыгдаан.


Айдызаар өргүл бедигээжин кылганы


(Хост. 30:1-5)

25Веселиил акация ыяжындан айдызаар өргүл бедигээжин кылып каан. Ол ону дөрбелчин кылдыр кылган: узуну болгаш дооразы бир кыры дурту, а бедии ийи кыры дурту болган. Бедигээштиң азыгларында мыйыстары ооң-биле тудуш чаңгыс турган. 26Ол бедигээштиң кырын, кыдыгларын болгаш мыйыстарын арыг алдын-биле шап кааш, дескиндир алдын хаажыны кылып каан. 27Бедигээштиң хаажызының адаанга, ийи кыдыынга ийи алдын дээрбекти, ону дажыглаар көдүрткүүш-мергелерни кедирер дээш, кылып каан. 28Ол көдүрткүүш-мергелерни акация ыяжындан кылгаш, алдын-биле шап каан.

29[+]Веселиил ооң соонда ыдыктыг[†] шилип чаар олива үзүн[†] база арыг айдызаар холуксааны чаагай чыттыг үс белеткээр кижиниң уран мергежили-биле холаан дег белеткеп каан.

#### 38


Өргүл бедигээжин болгаш чунар саваны кылганы


(Хост. 27:1-8)

1Веселиил акация ыяжындан бүрүн өрттедир өргүл салыр бедигээшти[†] кылып каан. Бедигээш дөрбелчин, ооң узуну болгаш дооразы беш кыры дурту,[†] а бедии үш кыры дурту болган. 2Бедигээштиң дөрт азыынга, ооң-биле тудуш чаңгыс кылдыр, дөрт мыйысты кылып каан. Оон бедигээшти хүлер-биле шап каан. 3Бедигээшке ажыглаар херекселдерни: хүл урар савалар, хүл-узарлар, хан[†] кудар аяктар, илбектер болгаш көс дажыглаар хүүрекчигештерни – шуптузун хүлерден кылып каан. 4Бедигээшке хүлер шишкиишти кылгаш, ону бедигээштиң хаажызының адаанга, шишкииш бедигээштиң ортузунга чедип турар кылдыр быжыглап каан. 5Ол оон хүлер шишкииштиң дөрт азыынга көдүрткүүш-мергелер кедирер дөрт дээрбекти шуткуп кылып каан. 6Көдүрткүүш-мергелерни акация ыяжындан кылгаш, оларны хүлер-биле шап каан. 7Көдүрткүүш-мергелерни бедигээштиң ийи кыдыында дээрбектерге, ону көдүрүп дажыглаар дээш, кедирип каан. Өргүл салыр бедигээшти иштинде хос черлиг кылдыр, манзалардан кылып каан.

8[+]Веселиил Ужуражылга майгынынче[†] кирер чер чанынга бараан бооп турган херээжен улустуң берген хүлер көрүнчүктерин алгаш, ол хүлерден чунар сава биле ооң дөжээн кылып каан.


Майгынны долгандыр турар херимни кылганы


(Хост. 27:9-19)

9Веселиил оон майгынны долгандыр турар херим кылып каан. Ооң мурнуу чүкче көрүнген талазынга ээрип каан ак лёндан узуну чүс кыры дурту шывыгларны; 10шывыглар азар чээрби адагашты болгаш оларны тургузар чээрби хүлер дөжекти база адагаштарның мөңгүн дээктер болгаш тыртпаларын кылып каан. 11А ооң соңгу чүкче көрүнген талазынга база узуну чүс кыры дурту шывыгларны, оларны азар чээрби хүлер адагашты болгаш чээрби хүлер дөжекти база адагаштарның мөңгүн дээктери болгаш тыртпаларын кылып каан. 12Ол херимниң барыын талакы дооразынга узуну бежен кыры дурту шывыгларны, оларны азар он адагашты болгаш он дөжекти база адагаштарның мөңгүн дээктери болгаш тыртпаларын кылып каан. 13Херимниң чөөн талакы дооразының узуну бежен кыры дуртунга дең кылдыр кылып каан. 14Ол улус кирер черниң бир талакы кыдыынга узуну он беш кыры дурту шывыгларны, оларны азар үш адагашты болгаш үш дөжекти кылып каан; 15улус кирер черниң өске талакы кыдыынга узуну он беш кыры дурту шывыгларны, оларны азар үш адагашты болгаш үш дөжекти кылып каан.

16Веселиил херимниң бүгү талаларында шывыгларның шуптузун ээрип каан ак лёндан кылган. 17А дөжектерни хүлерден; адагаштарның дээктери болгаш тыртпаларын мөңгүнден кылган; адагаштарның баштарын мөңгүн-биле шап каан, херимниң адагаштарын шуптузун мөңгүн тыртпалар-биле тудуштуруп каан.

18Херимче кирер хаалга-шывыгны көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден база ээрип каан ак лёндан угулзалар аргып каастап кылган. Хаалга-шывыгның узуну чээрби кыры дурту, а бедии, херимни долгандыр аскан шывыгларныы ышкаш, беш кыры дурту болган. 19Ол хаалга-шывыгны дөрт хүлер дөжекке тургускан дөрт адагашка азып каан. Адагаштарның дээктерин мөңгүнден кылгаш, баштарын мөңгүн-биле шап кааш, тудуштурар тыртпаларын мөңгүнден кылып каан. 20Майгынның база херимни долгандыр турар шывыгларның өргеннерин шуптузун хүлерден кылып каан.


Майгынны тударынга ажыглаан металлдар даңзызы

21[+]Ыдыктыг майгынны – чагыг-керээни[†] херечилээн майгынны тударынга үндүрген чарыгдалдарны санап каан даңзы бо-дур. Ол санаашкынны Моисейниң[†] айтыышкынын ёзугаар, Бурганның бараалгакчызы[†] Аароннуң[†] оглу Ифамарның удуртулгазы-биле левиттер кылган. 22(Дээрги-Чаяакчының Моисейни дамчыштыр кылзын деп дужааганы бүгү чүвени Иуданың[†] аймаанга хамааржыр Хурнуң оглунуң оглу, Урийниң оглу Веселиил кылып каан. 23А ооң-биле кады Данның аймаанга хамааржыр Ахисамахтың оглу Аголиав – уран-шевер чонукчу; көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден база ак лёндан угулзалыг пөстерниң шевер аргыкчызы, даараныкчызы кижи ажылдап турган.)

24Ыдыктыг черни[†] тударынга ажыглаан, өргүл белээ кылдыр эккеп салган алдынның деңзизи 29 талант[†] база 730 шекел (ыдыктыг черге ажыглаар мөңгүн шекелдиң[†] деңзизин ёзугаар) болган[*].

25[+]Израиль[†] ниитилелди чизелеп турда, чыгдынган мөңгүн 100 талант база 1775 шекел (ыдыктыг черге ажыглаар мөңгүн шекелдиң деңзизин ёзугаар) болган*: 26[+]чизелеткен, чээрби хардан улуг назылыг 603 550 эр кижи бүрүзүнден бир бека (ыдыктыг черге ажыглаар мөңгүн шекелдиң чартыы) мөңгүннү хүлээп алган. 27Чүс талант мөңгүннү ыдыктыг черниң болгаш ооң көжегезиниң[†] дөжектерин шуткуурунга ажыглаан: чүс дөжекке-ле чүс талант – бир дөжекке-ле бир талант мөңгүн үнген. 281775 шекел мөңгүннү адагаштарның дээктерин болгаш тыртпаларын кылырынга база адагаштарның баштарын мөңгүн-биле шап каарынга ажыглаан.

29Өргүл белээ кылдыр салган хүлерниң деңзизи 70 талант база 2400 шекел болган[*]. 30Хүлерден Ужуражылга майгынынче кирер черде адагаштарның дөжектерин, өргүл салыр хүлер бедигээшти, ооң хүлер шишкиижин болгаш хамык херекселдерин; 31херимни долгандыр турар адагаштарның болгаш херимниң хаалгазының адагаштарының дөжектерин; майгынның бүгү өргеннерин болгаш херимни долгандыр турар шывыгларның бүгү өргеннерин кылган.

#### 39


Бараалгакчыларның хептерин белеткээни


(Хост. 28:6-43)

1Уран-шевер улус Дээрги-Чаяакчының Моисейге[†] дужааганын ёзугаар көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден ыдыктыг черге[†] бараан болуп кедер дараазында каас-коя тускай хептерни – Аароннуң[†] ыдыктыг[†] хептерин даарап кааннар.

2Алдындан, көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден база ак лёндан эфодту[†] даарап кааннар. 3Ону кылырда, алдынны амалай калбартыр бастыргаш, амаларны удазыннай диле кескеш, ол алдын удазыннарны көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстер-биле база ак лён[†]-биле холуштур угулзалай аргып, пөстү белеткеп кааннар. 4Эфодту быжыглай шарыыр, эгин ажа каар кожаалар кылгаш, ооң ийи ужунга чыпшыр даарап кааннар. 5Эфодту куржаар курну эфодтуң боду-биле дөмей кылдыр аргааш, эфод-биле тудуш кылып кааннар. Курну Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар алдын удазыннардан, көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден база ээрип каан ак лёндан аргып кылган.

6Оникс дээр үнелиг даштарны алдын хооларга суккаш, ол даштарга Израильдиң аймактарының аттарын, таңмага[†] ойган дег, сиилбип кааннар. 7Ол даштар Бурганга израиль чонну сагындырып чорзун дээш, оларны Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар эфодтуң эгин ажа каар кожааларынга быжыглап кааннар.

8Ыдыктыг хапчыгашты, эфодту кылганы дег, алдын удазыннардан, көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден база ээрип каан ак лёндан шевери-биле уранчыды даарап кылып кааннар. 9Ол хапты дөрбелчин, ийи каътталдыр сыга салган пөстен кылган, ооң узуну болгаш дооразы бир карыш болган. 10Олче дөрт одуруг үнелиг даштарны суп каан. Бирги одуругда – рубин, топаз болгаш изумруд; 11ийиги одуругда – бирюза, сапфир болгаш алмаз; 12үшкү одуругда – яхонт, агат болгаш аметист; 13дөрткү одуругда – хризолит, оникс болгаш яшма деп даштарны суп каан. Оларның шуптузун алдын хооларга суп, хоолап кааннар. 14Ол даштарның ниити саны Израильдиң оолдарының аттары-биле дең санныг – он ийи болган: даш бүрүзүнде-ле он ийи аймактың кайы-бирээзиниң адын, таңмага ойган дег, оюп-сиилбип кааннар.

15Хапчыгашка азар илчирбежигештерни арыг[†] алдындан долгактай өрүп кылып кааннар. 16Ийи алдын хоону база ийи алдын дээрбекти кылгаш, дээрбектерни хапчыгаштың ийи үстүкү ужунга быжыглап кааннар. 17Ийи алдын илчирбежигешти хапчыгаштың ийи ужунга дээрбектерже суккаш, 18илчирбежигештерниң өске уштарын эфодтуң мурнуу талазында, ооң эгин ажа каар ийи кожаазында турар хооларга быжыглап кааннар. 19Оон өске ийи алдын дээрбек кылгаш, оларны хапчыгаштың ийи адаккы ужунга, ооң эфодче көрүнген иштии талазынга быжыглап кааннар. 20База ийи алдын дээрбек кылгаш, оларны ийи кожааның эфодтуң мурнуу талакы адаанга коштунар черинге, эфодтуң курунуң үстүнге быжыглап кааннар. 21Хапчыгаштың дээрбектерин эфодтуң дээрбектеринге, хапчыгаш эфодтуң курунуң үстүнге, эфодтан чылып кээп дүшпейн турар кылдыр, көк өңнүг шидиг-биле кожуп кааннар. Ол бүгүнү Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар кылган.

22Эфодтуң адаанга кедер шыва тонну бүрүнү-биле көк өңнүг пөстен даарап кааннар. 23Ооң ортузунга баш сугар ойбак чер кылгаш, ол ойбакты долгандыр, ооң кыдыглары орулбазын дээш, куяк хептиң ойбаанга дег, быжыг минчик аргып кааннар. 24Тоннуң эдээн дескиндир көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг ээрип каан удазыннардан болгаш ак лёндан гранат чимистерин аргып кылып кааннар. 25Арыг алдындан коңгулуурлар кылгаш, тоннуң бүгү эдээн дескиндир гранаттар-биле аралаштыр халайтыр азып кааннар. 26Коңгулуурлар болгаш гранаттар тоннуң бүгү эдээн дескиндир аралаштыр астынган турган. Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар, ол тонну Бурганга бараан болурда кедер турган.

27-28Аарон биле ооң оолдарынга ак лёндан иштики узун хөйлеңнерни; ол ышкаш ак лёндан тюрбанны, каас-коя тускай бөрттерни база ээрип каан чуга лёндан иштики чүвүрлерни кылып бергеннер. 29Ээрип каан ак лёндан база көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл өңнүг пөстерден курну угулзалай аргып кылып бергеннер. Ол бүгүнү Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар кылып бергеннер.

30Ыдыктыг кылагар каасталганы арыг алдындан кылгаш, аңаа «Дээрги-Чаяакчыга ыдыктаткан» деп бижикти, таңмага оя кескен дег, сиилбип кааннар. 31Аңаа көк өңнүг шидигни, ону тюрбанга чыпшыр баглаар дээш, Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар быжыглап кааннар.


Майгынның тудуун доосканы

32Ужуражылга майгынын[†] – ыдыктыг өргээни тударынга херек бүгү ажылдар ооң-биле доозулган. Израиль[†] чон бүгү ажылдарны Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганы олчаан кылдыр кылган. 33Израильчилерниң кылгаш, Моисейге эккеп көргүскени бүгү чүүлдер бо-дур: Ужуражылга майгыны, ооң даштыкы шывыы база хамык херекселдери: дээктер, хана-каракталчак рамкалар, доора оорга ыяштары, адагаштар болгаш дөжектер; 34[+]кызыдыр будаан кошкар кештеринден дээвиир-шывыг болгаш тахаш кежинден дээвиир-шывыг, көжеге;[†] 35ыдыктыг аптара,[†] ооң көдүрткүүш-мергелери, халывы; 36ширээ, ооң хамык херекселдери, Бурганга өргээн ыдыктыг хлебтер; 37арыг алдындан кылган чырыткы, ооң кырынга тургузар деңнер болгаш ооң хамык херекселдери, ынаар кудар олива үзү;[†] 38айдызаар алдын бедигээш, шилип чаар олива үзү, айдызап кыпсыр чаагай чыттыг чүүлдер, Ужуражылга майгынынче кирер черни дуглаар көжеге; 39өргүл салыр хүлер бедигээш, ооң хүлер шишкиижи, көдүрткүүш-мергелери болгаш хамык херекселдери, чунар сава, ооң дөжээ; 40херимниң шывыглары, адагаштары болгаш дөжектери, ооң хаалга-шывыы, хендирлери болгаш өргеннери, Ужуражылга өргээ[†]-майгынынга бараан болурда ажыглаар хамык херекселдер; 41ыдыктыг черге бараан болурда кедер тускай хептер – Бурганның бараалгакчызы[†] Аароннуң ыдыктыг хептери болгаш ооң оолдарының Бурганга бараалгаарда кедер хептери. 42Израиль чон ол бүгүнү Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге канчаар дужааганыл, ол олчаан кылдыр кылып каан.

43Моисей оларның кылган бүгү чүвезин топтап көөрге, Дээрги-Чаяакчы канчаар дужааганыл, ол олчаан кылдыр кылып каан болганнар. Моисей ынчан израильчилерни алгап-йөрээп каан.

#### 40


Моисейниң Ужуражылга майгынын тургусканы

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2«Бирги айның бирги хүнүнде Ужуражылга майгыны[†] – ыдыктыг[†] өргээни тургузуп каг. 3Ынаар ыдыктыг аптараны[†] кииргеш, оон ооң мурнунга көжегени[†] азып каг. 4Ынаар ширээни кииргеш, ооң кырынга турар ужурлуг хамык херекселдерни таарыштыр салып каг. Чырыткыны кииргеш, олче ооң деңнерин таарыштыр салып каг. 5Ыдыктыг аптараның мурнунга айдызаар алдын бедигээшти тургузуп каг. Майгынче кирер черни дуглаар көжегени азып каг. 6Ужуражылга өргээ[†]-майгынынче кирер черниң мурнунга бүрүн өрттедир өргүл салыр бедигээшти[†] тургузуп каг. 7Ужуражылга майгыны биле өргүл салыр бедигээштиң аразынга чунар саваны тургускаш, сугдан кудуп каг. 8Долгандыр турар херимни тургускаш, ооң хаалга-шывыын азып каг.

9Ооң соонда шилип чаар олива үзүнден[†] ап алгаш, майгынны база ында бар бүгү чүвени чаап каг – майгын болгаш ооң хамык херекселдери ынчаар ыдыктыг болу бээрлер. 10Бүрүн өрттедир өргүл салыр бедигээшти болгаш ооң хамык херекселдерин база чаап каг – өргүл бедигээжи ынчан аажок ыдыктыг чүүл болу бээр. 11Чунар саваны болгаш ооң дөжээн чаап ыдыктап каг.

12Ооң соонда Ааронну[†] оолдары-биле кады Ужуражылга майгынынче кирер черге эккеп алгаш, оларны чундуруп каг. 13Ааронга ыдыктыг хептерни кедиргеш, шилип чаап каг – ол Мээң бараалгакчым[†] болу бээр кылдыр, ону ыдыктап каг. 14Ооң оолдарын база эккеп алгаш, иштики узун хөйлеңнерден кедирип каг. 15Аароннуң оолдары Мээң бараалгакчыларым болур кылдыр, ачазын шилип чагганың дег, оларны база шилип чаап каг. Ынчаар шилип чаары[†] Бурганның бараалгакчылары болур эргени оларга кезээ-мөңгеде, салгалдан салгал дамчып быжыглаар».

16Моисей бүгү чүвени Дээрги-Чаяакчы аңаа канчаар дужааганыл, ол олчаан кылдыр кылып каан. 17Ийиги чылдың бирги айының бирги хүнүнде майгынны тургузуп каан. 18Моисей майгынны мынчаар тиккен: дөжектерни салгаш, оларның кырынче хана-каракталчак рамкаларны тургузуп, оларны доора оорга ыяштар-биле тудуштургаш, адагаштарны тургузуп каан. 19Оон майгынны даштыкы шывыг-биле шыпкаш, ооң кырынга дээвиир-шывыг салып каан – ол бүгүнү Дээрги-Чаяакчының аңаа дужааганын ёзугаар кылган.

20[+]Моисей чагыг-керээни[†] бадыткаан калбак даштарны алгаш, ыдыктыг аптараже суп каан; ыдыктыг аптарага көдүрткүүш-мергелерни быжыглааш, ону халып-биле дуй салып каан. 21Ыдыктыг аптараны майгынче кииргеш, көжегени азып, ыдыктыг аптараны дуглап каан – ол бүгүнү Дээрги-Чаяакчының аңаа дужааганын ёзугаар кылган.

22Моисей Ужуражылга өргээ-майгынының соңгу чүкче көрүнген талазынга, көжеге мурнунга ширээни тургускаш, 23ооң кырынга хлебтерни чыскаай салып каан – ону Дээрги-Чаяакчының аңаа дужааганын ёзугаар кылган.

24Ужуражылга майгынының мурнуу чүкче көрүнген талазынга, ширээге дужааштыр чырыткыны тургускаш, 25Дээрги-Чаяакчының мурнунга деңнерни таарыштыр салып каан – ону Дээрги-Чаяакчының аңаа дужааганын ёзугаар кылган.

26Моисей Ужуражылга майгынынга, көжеге мурнунга айдызаар алдын бедигээшти тургускаш, 27чаагай чыттыг айдызаар чүүлдерни[†] кыпсып каан – ону Дээрги-Чаяакчының аңаа дужааганын ёзугаар кылган.

28Моисей майгынче кирер черни дуглаар көжегени азып каан. 29Оон ол черниң мурнунга бүрүн өрттедир өргүл салыр бедигээшти тургускаш, бүрүн өрттедир өргүл[†] биле далган-тараа өргүлүн бедигээшке салган – ону Дээрги-Чаяакчының аңаа дужааганын ёзугаар кылган.

30Ол Ужуражылга майгыны биле өргүл салыр бедигээш аразынга чунар саваны тургускаш, ынаар суг кудуп каан. 31-32Моисей, Аарон болгаш ооң оолдары Ужуражылга майгынынче кирерде азы өргүл салыр бедигээшче чоокшулаарда, чунар савага холдары биле буттарын чуп ап турганнар – ону Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар кылып турганнар.

33Моисей майгынны долгандыр херимни тургускаш, ооң хаалга-шывыын азып каан. Моисей бодунуң ажылын шак ынчаар дооскан.


Дээрги-Чаяакчының булуду майгынның кырында

34[+][+]Оон Ужуражылга майгынын булут шыва апкан, Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы ыдыктыг өргээни бүргей апкан. 35Моисей Ужуражылга майгынынче кирип шыдаваан, чүге дээрге ол өргээни булут хөме дуглапкан, Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы бүргей апкан.

36[+]Оон ол булут майгынның кырындан өрү көдүрлүрге, израиль чон орукче үнүп, көжүн уламчылап турган. 37А булут өрү көдүрүлбейн баарга, олар турар черинден шимчеп үнмейн, ооң кажан өрү көдүрлүрүн манаар турганнар. 38Хүндүс майгынның кырынга Дээрги-Чаяакчының булуду турар, а дүне ол булут иштинге[*] от кывар турган – ону израильчилерниң шуптузу бүгү көштериниң үезинде көрүп келген.

### Левит

#### Левит

Левит


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


#### Киирилде


Левит


(азы Чүдүлге дүрүмнериниң ному)


Киирилде

Бо болза Моисейниң Беш номунуң үшкүзү-дүр. Номнуң «Левит» деп адын Эрги Чагыг-керээниң эрте-бурунгу грек очулгазындан алган – номда хөй дүрүмнер Левийниң аймаандан үнген Бурганның бараалгакчыларының кылыр ажыл-албанынга хамааржыр.

Номнуң болуушкуннарын Бурганның Моисейге Синай даг чанынга бергени, «Хосталыышкын» деп номда-ла бижиттинип эгелээн хоойлу-дүрүмнүң уланчызы кылдыр көргүскен. Номнуң эгезинде (1–10 эгелер) Бурганның бараалгакчыларынга негелделерни база өргүл кылырда оларның хүлээлгелерин тодарадып бижээн. Өргүл салыышкыннарының утказы, хамыктың мурнунда, кижи бодунуң Бурган-биле чаңгыс эптиг болур дээн чүткүлүн илередип, хайырлаан ачы-буяны дээш, Аңаа өөрүп четтирип, чогуур алдар-хүндүнү Аңаа көргүзүп, бодунуң бачыттары болгаш үүлгедиглери дээш кыптыгар Ооң килеңин чайладып шыдаарында болур.

Ооң соонда (11–16 эгелер) израиль чонга чүдүлге сагылгаларын ёзугаар арыг чүүлдү арыг эвес чүүлден аңгылаарының дугайында айтыышкыннарны берген. Израильчилерниң чуртталгазы чүгле өргүлдер салыры болгаш чүдүлге сагылгаларын ёзугаар арыг болуру-биле кызыгаарлаттынмайн, а ол ышкаш элээн хөй хуу, өг-бүле, хөй-ниитижи болгаш экономиктиг хүлээлгелерни хаара тудуп турган болбайн канчаар. Ол бүгүнү номнуң дараазында кезээнде (17–27 эгелер) тодарадып бижээн. Ол хүлээлгелерни күүседири израиль чонга ону чер-делегейде бар чоннар аразындан шилип алгаш, Бодунга хамааржыр чон кылып алган Бурганга төлептиг, ыдыктыг болурунга дузалаар ужурлуг турган.

Ыдыктыг чоннуң улузу чүгле тодараттынган чүдүлге сагылгаларын шын күүседиринден аңгыда, бот-боттарынга, мал-маганынга, чер-чуртунга шын хамаарылгалыг болурунуң өөредиин алган турган. Ол хоойлуларның хөйү эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң өске чоннарының хоойлуларынга элээн дөмейлешкек, ынчалза-даа, түңнеп чугаалаарга, бүгү талазы-биле Дээрги-Бурган-Чаяакчының аайынга кирер чүткүлге үндезилеттинген болганы-биле ылгалып турар.

#### 1


Бүрүн өрттедир өргүл

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейни[†] кый депкеш, Ужуражылга майгынындан[†] аңаа мынча деп чугаалаан: 2[+]«Израиль[†] чонга мону дамчыдып чугаала. Силерниң араңардан бир кижи Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылыксаар болза, азырал амытаннарны – бода азы шээр малды эккеп салзын.

3Бир эвес ол кижиниң өргүлү бүрүн өрттедир өргүл,[†] а салыр малы – бода мал болур болза, четпес-дудуу эвес эр малын эккеп салзын. Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг болзун дээш, Ужуражылга майгынынче кирер черже малын сүрүп эккелзин. 4Оон демги кижи холун өргүл малының бажынга салзын[*] – Дээрги-Чаяакчы ооң өргүлүн хүлээп аарга, ол кижи бодун арыглаар[†] өршээлди чедип алыр. 5Демги кижи Дээрги-Чаяакчының мурнунга бода малын дөгерзин, а Аароннуң[†] оолдары – Бурганның бараалгакчылары[†] малдың ханын дозуп эккелгеш, Ужуражылга майгынынче кирер черде турар өргүл салыр бедигээштиң[†] бүгү талаларынче төпсүн. 6Өргүлдү салган кижи өргээн малының кежин сойгаш, мага-бодун кезектей одура шаап каапсын. 7А Аароннуң оолдары – Бурганның бараалгакчылары өргүл салыр бедигээшке от кывыскаш, ынаар ыяштардан салып кагзыннар. 8Олар малдың демги одура шапкан кезектерин, бажын болгаш чаан өргүл бедигээжинде салган отта хып чыдар ыяштарга чада салып кагзын. 9[+]Өргүл кылып турар кижи бода малдың ишти-хырны болгаш чодаларын сугга чуп каапсын, а Бурганның бараалгакчызы ол бүгүнү өргүл салыр бедигээшке өрттетсин: Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыт, отка бүрүн өрттедир өргүл ол-дур.

10А бир эвес ооң бүрүн өрттедир өргүлү шээр мал – хойлар[†] азы өшкүлер болза, четпес-дудуу эвес эр малын эккеп салзын. 11Ооң соонда өргээн малын Дээрги-Чаяакчының мурнунга, өргүл бедигээжиниң соңгу талазынга дөгерзин, а Аароннуң оолдары – Бурганның бараалгакчылары ооң ханын өргүл салыр бедигээштиң бүгү талаларынче төпсүн. 12Өргүл салып турар кижи малын кезектей одура шаап каапсын база бажы биле чаан аңгылап кагзын, а Бурганның бараалгакчызы оларны өргүл бедигээжинде салган отта хып чыдар ыяштарга чада салып кагзын. 13[+]Оон ол кижи малдың ишти-хырны болгаш чодаларын сугга чуп каапсын, а Бурганның бараалгакчызы ол бүгүнү өргүл бедигээжинге эккеп салгаш, өрттетсин: Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыт, отка бүрүн өрттедир өргүл ол-дур.

14[+]А бир эвес ол кижиниң Дээрги-Чаяакчыга салган бүрүн өрттедир өргүлү куштардан болза, көге-бугалардан азы көгээзиннерден эккеп өргүзүн. 15Бурганның бараалгакчызы кушту өргүл салыр бедигээшке эккелгеш, мойнун оора долгааш, бажын бедигээш кырынга өрттетсин, а ханын бедигээштиң ханазынче сыргадып аксып каапсын. 16Оон куштуң боостаазын чүглери-биле катай аңгылааш, өргүл бедигээжиниң чөөн талазында хүл чыдар черже октапсын. 17[+][+]Ол ооң соонда кушту ийи чалгынындан туткаш, чара тыртыпсын, ынчалза-даа шуут ийи чара үзе тыртпазын, оон өргүл бедигээжинде салган отта чыдар ыяштарга өрттетсин: Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыт, отка бүрүн өрттедир өргүл ол-дур».

#### 2


Далган-тараа өргүлү

1[+]«Кандыг-бир кижи далган-тараазын Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылдыр салып турар болза, ооң өргүлү эң шынарлыг кызыл-тас далганындан болзун; ол кижи далганынче олива үзүн[†] кутсун база ладан[†] дээр чаагай чыттыг чукту салзын. 2[+]Оон өргүлге салыр далган-тараазын Аароннуң[†] оолдарынга – Бурганның бараалгакчыларынга аппарып берзин. Бурганның бараалгакчызы[†] оортан бир адыш ишти далганны, олива үзүн болгаш ладанның шуптузун ап алзын – өргүлдүң сагындырыг болур кезээ ол-дур. Оон ону өргүл бедигээжинге өрттетсин: Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыт, отка өрттедир өргүл ол-дур. 3[+]А далган-тараа өргүлүнүң[†] арткан кезээ Аароннуу болгаш ооң оолдарыныы болур: Дээрги-Чаяакчыга өргээн өргүлдер аразында аажок ыдыктыг[†] өргүл ол-дур.

4[+]Суугуга хаарган далган-тараа өргүп турар болзуңза, ажыткы-биле[†] хөөтпээн далгандан хаарган, олива үзү холаан боованы азы олива үзү-биле кырын чаап каан чуга хаарган далганнарны өргү. 5[+]А бир эвес өргүлүңнү калбак тавак-пашка быжырган болзуңза, олива үзү холаан, ажыткы-биле хөөтпээн далгандан быжырган далган-тараа болзун. 6Ону үүрмектей буза тырткаш, олива үзүнден кудуп каг: далган-тараа өргүлү ол-дур. 7А бир эвес өргүп турар далган-тарааңны борбак пашка быжырган болзуңза, олива үзү немеп каан далгандан быжырган өргүл болзун.

8Ынчалдыр белеткеп быжырган өргүлүңнү Дээрги-Чаяакчыга эккелгеш, Бурганның бараалгакчызынга дамчыдып бер, а ол ону өргүл бедигээжинге салзын. 9[+]Оон ооң сагындырыг болур кезээн аңгылааш, өргүл бедигээжинге өрттетсин: Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыт, отка өрттедир өргүл ол-дур. 10А далган-тараа өргүлүнүң арткан кезээ Аароннуу болгаш ооң оолдарыныы болур: Дээрги-Чаяакчыга өргээн өргүлдер аразында аажок ыдыктыг өргүл ол-дур. 11[+]Дээрги-Чаяакчыга эккеп салып турарыңар кандыг-даа далган-тараа өргүлүн ажыткы-биле хөөтпээн болзун, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылдыр кандыг-даа ажыткыны база ары чигирин отка өрттетпес ужурлуг силер. 12[+]Оларны баштайгы дүжүттүң өргүлү кылдыр Дээрги-Чаяакчыга эккеп болур силер, ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг ыш болзун дээш өргүл бедигээжинге өрттетпеңер. 13[+]Далган-тарааңның кандыг-даа өргүлүн дузап ал, өргүлүңнү Бурганыңның чагыг-керээзин[†] шынзыдып турар дус-биле дузаарын утпа: өргүлдериңниң шуптузун дузап каан болзун[*].

14[+]А бир эвес Дээрги-Чаяакчыга чаа дүжүттүң баштайгы тараазындан далган-тараа өргүлү кылып турар болзуңза, баштай бышкан тараа баштарын отка хооргаш база үүредир соктааш, өргүлүң кылдыр эккел. 15Тарааңче олива үзү куткаш, ладанны база салып каг: далган-тараа өргүлү ол-дур. 16[+][+]Бурганның бараалгакчызы үүредир соктаан тарааны, олива үзүн болгаш бүгү ладанны өрттетсин: Дээрги-Чаяакчыга салган отка өрттедир өргүл ол-дур».

#### 3


Эп-найырал өргүлү

1[+]«Бир эвес кандыг-бир кижи эп-найырал өргүлү[†] салып, бода малын өргүп турар болза, четпес-дудуу эвес эр азы кыс бодазын Дээрги-Чаяакчыга эккелзин. 2Оон бодунуң холун өргүп турар малының бажынга салгаш, ону Ужуражылга майгынынче[†] кирер чер чанынга дөгерзин, а Аароннуң[†] оолдары – Бурганның бараалгакчылары[†] малдың ханын өргүл салыр бедигээштиң[†] бүгү талаларынче төпсүн. 3Ооң соонда ол кижи эп-найырал өргүлүнден ижин-хырын чаан, малдың иштинде хамык чагны отка өрттедири-биле салзын. 4Оон ыңай ийи бүүректи чаа-биле катай, оорга чаан база баарның эът-чаглыг кезээн – ол бүгүнү бүүректер-биле кады аңгылап ужулгаш – өргүлге салзын. 5[+]А Аароннуң оолдары ол чагларны өргүл бедигээжинге, отта салган ыяштарда чыдар бүрүн өрттедир өргүл-биле кады өрттетсин: Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыт, отка өрттедир өргүл ол-дур.

6А бир эвес ол кижи Дээрги-Чаяакчыга эп-найырал өргүлү кылдыр шээр мал салып турар болза, четпес-дудуу эвес эр азы кыс малды эккеп салзын. 7Ол кижи өргүл кылдыр хой малды салып турар болза, оозун Дээрги-Чаяакчыга эккелгеш, 8холун өргүлүнүң бажынга салгаш, Ужуражылга майгынының мурнунга дөгерзин, а Аароннуң оолдары малдың ханын өргүл салыр бедигээштиң бүгү талаларынче төпсүн. 9Оон ол кижи өргүл кылдыр салган малының чаан Дээрги-Чаяакчыга салган отка өрттедир өргүл кылдыр эккелзин: ужазын мырыңай көп-белдирден үзе кескеш, бүдүнү-биле, а ол ышкаш ижин-хырын чаан база малдың иштинде хамык чагны өргүлге салзын. 10Оон ыңай ийи бүүректи чаа-биле катай болгаш оорга чаан база баарның эът-чаглыг кезээн – ол бүгүнү бүүректер-биле кады аңгылап ужулгаш, өргүлге салзын. 11[+]Бурганның бараалгакчызы ол чагларны өргүл салыр бедигээшке өрттетсин: Дээрги-Чаяакчыга салган отка өрттедир өргүл чеми ол-дур.

12А бир эвес ол кижи өргүл кылдыр өшкү малды салып турар болза, оозун Дээрги-Чаяакчыга эккелгеш, 13холун өргүлүнүң бажынга салзын база Ужуражылга майгынының мурнунга дөгерзин, а Аароннуң оолдары өшкүнүң ханын өргүл салыр бедигээштиң бүгү талаларынче төпсүн. 14Оон ол кижи эккелген малындан Дээрги-Чаяакчыга салган өргүл кылдыр ижин-хырын чаа болгаш малдың иштинде хамык чагны эккеп салзын. 15Оон ыңай ийи бүүректи чаа-биле катай болгаш оорга чаан база баарның эът-чаглыг кезээн – ол бүгүнү бүүректер-биле кады аңгылап ужулгаш – өргүлге салзын. 16[+][+]Бурганның бараалгакчызы ол чагларны өргүл салыр бедигээшке өрттетсин: Дээрги-Чаяакчыга чаагай чыт, отка өрттедир өргүлдүң чеми ол-дур; чагның шуптузун Аңаа салыр херек. 17[+]Силерниң бүгү салгалдарыңарга, каяа-даа чурттап чорзуңарза, кезээ-мөңгеде доктааткан дүрүм бо-дур: кандыг-даа чаг биле ханны чивеңер».

#### 4


Бурганның дээди бараалгакчызының бачыды дээш өргүл

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2[+]«Израиль[†] чонга мону чугаала. Кандыг-бир кижи частырыг кылып бачыт[†] үүлгедип, Дээрги-Чаяакчының айтыышкыннарынга удур бир-ле чүве кылган дижик.

3Бурганның дээди бараалгакчызы[†] бачыт үүлгеткеш, оозу-биле чонну буруулуг кылып каан дижик. Ол үүлгеткен бачыды дээш өргүл кылдыр бода малындан четпес-дудуу эвес бугажыкты Дээрги-Чаяакчыга эккеп салзын. 4Бурганның дээди бараалгакчызы бугажыкты Ужуражылга майгынынче[†] кирер черге, Дээрги-Чаяакчының мурнунга эккелзин, холун ооң бажынга салзын. Оон бугажыкты Дээрги-Чаяакчының мурнунга дөгерзин. 5Ооң соонда бугажыктың ханын дозуп алгаш, Ужуражылга майгынынче киирип келзин, 6оон Дээрги-Чаяакчының мурнунга, ыдыктыг черниң[†] көжегезиниң[†] мурнунга салаазын ханче суккаш, чеди катап бызай чашсын. 7[+]Оон ол Ужуражылга майгынының иштинде турар, Дээрги-Чаяакчының мурнунда айдызаар өргүл бедигээжиниң дөрт мыйызын хан[†]-биле чаап кагзын, а бугажыктың арткан ханының шуптузун Ужуражылга майгынынче кирер черде турар өргүл салыр бедигээштиң[†] дөжээнче төпсүн. 8Ооң соонда өргүлдүң бугажыындан хамык чагны: ижин-хырын чаа болгаш малдың иштинде хамык чагны уштуп каапсын. 9Оон ыңай ийи бүүректи чаа-биле катай болгаш оорга чаан база баарның эът-чаглыг кезээн – ол бүгүнү бүүректер-биле кады – аңгылап ужулзун. 10Эп-найырал өргүлүнге[†] салган бугадан ол бүгүнү аңгылап уштуру ышкаш кылдыр кылзын. Оон Бурганның бараалгакчызы ол чагларны өргүл салыр бедигээшке өрттетсин. 11-12[+]А бугажыктың арткан бүгү кезектерин: кежин, хамык эъдин, бажын болгаш чодаларын база ишти-хырнын чини-биле катай чоннуң турлааның даштында хүл төгер арыг[†] черже үндүре берзин, оон ыяштарга чада салгаш, өрттетсин. Бугажыкты хүл төгер черге өрттедир болзун».


Бүгү чоннуң бачыды дээш өргүл

13[+]«Израильдиң бүгү чону частырыг кылып, бачыт үүлгеткен, а ол херек ниитилелдиң көөр караандан чажыртына берген; улус Дээрги-Чаяакчының айтыышкыннарынга удур кылып болбас ужурлуг бир-ле чүве кылгаш, буруудай берген дижик. 14Оларның үүлгеткен бачыды билдине бээрге, бүгү ниитилел бачыт дээш өргүл кылдыр кодан малдың аразындан бугажыкты үндүргеш, Ужуражылга майгынының мурнунга эккелзин. 15Оон ниитилелдиң баштыңнары[†] Дээрги-Чаяакчының мурнунга холдарын бугажыктың бажынга салзын база ону дөгерзин. 16Бурганның дээди бараалгакчызы бугажыктың ханын Ужуражылга майгынынга эккелгеш, 17[+]Дээрги-Чаяакчының мурнунга, ыдыктыг черниң көжегезиниң мурнунга салаазын ханче суккаш, чеди катап бызай чашсын. 18Оон ол Ужуражылга майгынының иштинде турар, Дээрги-Чаяакчының мурнунда өргүл бедигээжиниң дөрт мыйызын хан-биле чаап кагзын, а арткан бүгү ханны Ужуражылга майгынынче кирер черде турар өргүл салыр бедигээштиң дөжээнче төпсүн. 19Бугажыктың хамык чаан аңгылап ужулгаш, өргүл салыр бедигээшке өрттетсин 20база ооң мурнундагы бугажык-биле кылыр бүгү чүүлдү ооң-биле кылзын. Бурганның бараалгакчызы ынчалдыр кылып, чонну арыглаарга, олар Бурганның өршээлин алыр. 21Бурганның бараалгакчызы ол бугажыкты чоннуң турлааның даштынче үндүре бергеш, ооң мурнундагы бугажыкты өрттеткени дег, база ынчаар өрттетсин: ниитилелдиң салганы бачыт дээш өргүл ол-дур».


Баштың кижиниң бачыды дээш өргүл

22«Баштың кижи бачыт үүлгедип, Дээрги-Чаяакчы Бурганының айтыышкыннарынга удур кылып болбас бир-ле чүвени частырыг бооп кылгаш, буруудай берген дижик. 23Ол ынчан бодунуң үүлгеткен бачыдын билип кааш, четпес-дудуу эвес дүктүгүр хунаны өргүлге салзын. 24Оон хунаның бажынга холун салзын база ону бүрүн өрттедир өргүлдү дөгерер черге, Дээрги-Чаяакчының мурнунга дөгерзин: бачыт дээш өргүл ол-дур. 25Бурганның бараалгакчызы өргүлдүң ханынче салаазын суккаш, өргүл салыр бедигээштиң мыйыстарын чаап кагзын, а арткан ханны өргүл бедигээжиниң дөжээнче төпсүн. 26Ооң соонда хунаның хамык чаан, эп-найырал өргүлүнүң чаа дег, өргүл салыр бедигээшке өрттетсин. Бурганның бараалгакчызы баштың кижиниң бачыдын ынчалдыр арыглаарга, ол кижи Бурганның өршээлин алыр».


Карачал кижиниң бачыды дээш өргүл

27[+]«Чон аразындан кандыг-бир карачал кижи частырыг кылып, бачыт үүлгеткеш, Дээрги-Чаяакчының айтыышкыннарының бирээзинге удур кылып болбас ужурлуг бир чүве кылгаш, буруудай берген дижик. 28Ол бодунуң үүлгеткен бачыдын билип кааш, бачыды дээш өргүл кылдыр четпес-дудуу эвес дүктүгүр кыс өшкүнү эккеп салзын. 29Оон холун өшкүнүң бажынга салгаш, бүрүн өрттедир өргүлдү дөгерер черге ону бачыт дээш өргүл болу бээр кылдыр дөгерзин. 30А Бурганның бараалгакчызы өшкүнүң ханынче салаазын суккаш, бүрүн өрттедир өргүл салыр бедигээштиң мыйыстарын чаап кагзын, а арткан ханның шуптузун өргүл бедигээжиниң дөжээнче төпсүн. 31[+]Оон Бурганның бараалгакчызы өшкүнүң хамык чаан, эп-найырал өргүлүнүң чаа дег, аңгылап ужулзун база Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыт болзун дээш өргүл салыр бедигээшке өрттетсин; Бурганның бараалгакчызы демги кижини ынчалдыр арыглаарга, ол кижи Бурганның өршээлин алыр.

32А бир эвес ол кижи бодунуң бачыды дээш өргүл кылдыр хой малды салырын күзээр болза, четпес-дудуу эвес кыс хойну эккеп салзын. 33Ол кижи холун хойнуң бажынга салгаш, бүрүн өрттедир өргүлдү дөгерер черге ону бачыт дээш өргүл болу бээр кылдыр дөгерзин. 34Бурганның бараалгакчызы хойнуң ханынче салаазын суккаш, бүрүн өрттедир өргүл салыр бедигээштиң мыйыстарын чаап кагзын, а арткан ханның шуптузун өргүл салыр бедигээштиң дөжээнче төпсүн. 35Оон хойнуң хамык чаан, эп-найырал өргүлүнге салган хойнуң чаан дег, аңгылап ужулзун база Дээрги-Чаяакчыга салган өске өргүлдер-биле кады өрттетсин. Бурганның бараалгакчызы демги кижини үүлгеткен бачыдындан ынчалдыр арыглаарга, ол кижи Бурганның өршээлин алыр.

#### 5

1Шак мындыг бачыттар туруп болур. Кандыг-бир кижи бир-ле чүүлдү көрүп, билген тургаш, каргыш салган сөстү[*] дыңнааш-даа азы херечи болу бергеш-даа, билир чүүлүн дыңнатпайн баар болза, буруузун боду чүктээр. 2[+]Азы бир кижи кандыг-бир арыг эвес[†] чүүлге: арыг эвес аңның сегинге, азы арыг эвес азырал малдың сегинге, азы арыг эвес үүрмек дириг амытанның сегинге дегген болза, боду ындыг деп билбезе-даа, дөмей-ле арыг эвес болгаш буруулуг болур. 3[+]Азы бир кижи арыг эвес өске кижиге (оон кээп турар, бужартап боор янзы-бүрү арыг эвес чүүлдерниң кандыызы-даа хамаан чокка) деггеш, ону билип кааш, база буруулуг болур. 4[+]Азы бир кижи улустуң черле даңгыраглап чаңчыккан чүүлүнге хамаарыштыр бир-ле багай азы эки чүүл кылыр бооп, бодал чокка аксы-даңгыраан берген болза, ону билип кааш, база буруулуг болур. 5Шак ындыг кижи ол таварылгаларның кайызы-даа дээш буруулуг болза, кандыг бачыт[†] үүлгеткенин ажыы-биле билинзин. 6Ооң соонда үүлгеткен бачыды дээш Дээрги-Чаяакчыга буруузун билингениниң өргүлү кылдыр кыс шээр малды: хойну азы дүктүгүр өшкүнү эккеп салзын. Бурганның бараалгакчызы[†] ынчан ону бачыдындан арыглап каар.

7[+]А бир эвес ол кижиниң шээр мал эккеп салыр харык-шинээ чок болза, бачыды дээш буруузун билингениниң өргүлү кылдыр Дээрги-Чаяакчыга ийи көге-буганы азы ийи көгээзинни эккеп салзын: бирээзи бачыт дээш өргүл, а өскези – бүрүн өрттедир өргүл[†] болзун. 8Ол кижи куштарын Бурганның бараалгакчызынга чедире берзин, а Бурганның бараалгакчызы баштай бачыт дээш өргүлдүң кужун өргүп, ооң мойнун оора долгазын, чүгле бажын мага-бодундан аңгылавазын. 9Оон куштуң ханындан өргүл салыр бедигээштиң[†] ханазынче бызай чашсын, а арткан ханны өргүл бедигээжиниң дөжээнче төпсүн: бачыт дээш өргүл ол-дур. 10А өске кушту доктааткан чурум ёзугаар бүрүн өрттедир өргүл кылдыр салзын. Бурганның бараалгакчызы ол кижини үүлгеткен бачыдындан ынчалдыр арыглаарга, ол кижи Бурганның өршээлин алыр. 11[+]Бир эвес ол кижи ийи көге-буганы азы ийи көгээзинни эккеп салып шыдавас болза, үүлгеткен бачыды дээш бир эфа[†] иштиниң оннуң бир кезээ[†] эң шынарлыг далганны эккеп салзын; ооң бачыт дээш өргүлү ол-дур. Ол кижи өргүлүнүң далганынче олива үзү[†] кутпазын база ладанны[†] салбазын – ындыг чүүлдер өргүлге турбас ужурлуг. 12Оон өргүлүн Бурганның бараалгакчызынга эккеп берзин. А Бурганның бараалгакчызы өргүлдүң сагындырыг боор кезээ кылдыр бир долу адышты уруп алгаш, өргүл бедигээжинге Дээрги-Чаяакчыга салып, отка өрттетсин: бачыт дээш өргүл ол-дур. 13[+]Бурганның бараалгакчызы демги кижини ол таварылгаларның кайы-бирээзинде үүлгеткен бачыдындан ынчалдыр арыглаарга, ол кижи Бурганның өршээлин алыр. Далган-тараа өргүлүн салып турда дег, артып калган далган Бурганның бараалгакчызыныы болур».


Кем-буруу дээш өргүл

14Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 15[+]«Кандыг-бир кижи частырыг кылып бачыт үүлгеткеш, Дээрги-Чаяакчыга бараалгадыр ужурлуг ыдыктыг[†] чүүлдерин бараалгатпайн барган дижик. Ол кижи кем-буруузу дээш өргүл кылдыр шээр малындан четпес-дудуу эвес кошкарны Дээрги-Чаяакчыга эккеп салзын. Кошкарның өртээн ыдыктыг черге[†] ажыглаар мөңгүн шекелге[†] тодаратсын. 16[+]Ыдыктыг чүүлдерге чедирген когаралы дээш, демги кижи ооң өртээн төлээш, өртектиң бештиң бирин база немей бергеш, Бурганның бараалгакчызынга хүлээдир ужурлуг. А Бурганның бараалгакчызы кем-буруу дээш өргүлдүң кошкарын өргээш, демги кижини арыглаарга, ол кижи Бурганның өршээлин алыр.

17А бир эвес кандыг-бир кижи бачыт үүлгедип, Дээрги-Чаяакчының айтыышкыннарының бирээзинге удур кылып болбас чүве кылыр болза, боду-даа билбейн буруудай бергени ол-дур, ынчангаш буруузун ол боду чүктээр ужурлуг. 18Ол кижи кем-буруузу дээш өргүл кылдыр бодунуң шээр малындан четпес-дудуу эвес кошкарны доктаадып каан өртектиң аайы-биле Бурганның бараалгакчызынга эккелзин. Бурганның бараалгакчызы демги кижини боду-даа билбейн кылган частырыындан арыглаарга, ол кижи Бурганның өршээлин алыр. 19Демги кижиниң Дээрги-Чаяакчының мурнунга буруудаан кем-буруузу дээш салыр өргүлү ол-дур».

#### 6

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2-3[+][+]«Кандыг-бир кижи Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачыт[†] үүлгедип, кемниг херек кылып, өске кижиниң бүзүрелин[†] шын эвес ажыглап, аңаа шыгжадып каан азы түр када ажыглаары-биле берип каан чүвезин „албадым“ деп мегелээн, азы оорланган, азы өске кижиниң чүвезин хунаап алган, азы улустуң чидирген чүвезин тып алгаш, меге даңгырак берип, чугаалаваан дижик. Шак ындыг хевирлиг кемниг херектер кылыр болза, 4ол кижи бачыт үүлгедип, буруудай берген-дир. Ындыг болганда, оорлап алган азы хунаап алган чүвезин база улустуң аңаа шыгжадып каан азы бодунуң тып алган чүвезин дедир эгидер ужурлуг. 5[+]Черле ынчаш мегелеп даңгырак бергени бүгү таварылгаларда ол кижи кем-буруузу дээш өргүл салып турары хүнде эт-хөреңгини ёзулуг ээзинге бүрүнү-биле дедир эгидип бээр база ооң өртээниң бештиң бирин немей төлээр ужурлуг. 6Оон ол кижи Дээрги-Чаяакчыга кем-буруузу дээш өргүл кылдыр шээр малындан доктаадып каан өртек ёзугаар четпес-дудуу эвес кошкарны Бурганның бараалгакчызынга[†] эккеп берзин. 7А Бурганның бараалгакчызы ону арыглаарга,[†] демги кижи кылган бүгү-ле шак ол кем-буруулуг херектери дээш өршээлди алыр».


Бүрүн өрттедир өргүл дугайында тодаргайлаан дүрүм-хоойлу

8Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 9[+]«Ааронга[†] болгаш ооң оолдарынга айтыышкынымны дамчыт: бүрүн өрттедир өргүл кылырының дүрүм-хоойлузу[†] мындыг дээрзин чугаала. Бүрүн өрттедир өргүл[†] ону өрттеткен бедигээшке дүннү өттүр, эртенге чедир чытсын база өргүл бедигээжиниң оду өшпейн кыпсын. 10[+]Бурганның бараалгакчызы бодунуң лёндан кылган иштики чүвүрлери биле өске хевин кедип алзын, оон бедигээште салгаш, кывыскан бүрүн өрттедир өргүлдүң хүлүн узуп, дүжүргеш, өргүл бедигээжиниң чанынга салып кагзын. 11[+]Оон кеткен хевин ужулгаш, өске хепти кеткеш, хүлдү чоннуң турлааның даштында арыг черже үндүргеш, төпсүн. 12[+]Өргүл салыр бедигээште[†] от черле өшпейн, үзүктел чок кыпсын, а Бурганның бараалгакчызы эртенниң-не бедигээште отка ыяштар салып, кывыссын база бүрүн өрттедир өргүлдү аңаа чада салзын, оон эп-найырал өргүлүнүң чаан өрттетсин. 13Өргүл салыр бедигээште от черле өшпейн, үргүлчү кыпсын».


Далган-тараа өргүлүнүң дугайында тодаргайлаан дүрүм-хоойлу

14[+]«Далган-тараа өргүлүнүң дугайында дүрүм-хоойлу бо-дур. Аароннуң оолдары ону Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээштиң баарынга эккеп салыр ужурлуг. 15Бурганның бараалгакчызы далган-тараа өргүлүнден олива үзү[†] холаан далганны болгаш өргүлде бар бүгү-ле ладанны[†] адыжын долдур ап алгаш, өргүлдүң сагындырыг болур шак бо кезээн Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыт кылдыр өргүл бедигээжинге өрттетсин. 16Далган-тараа өргүлүнүң арткан кезээн Аарон болгаш ооң оолдары чизин; ону ажыткы-биле[†] хөөтпейн быжыргаш, ыдыктыг черге,[†] Ужуражылга майгынының[†] хериминиң иштинге чиир ужурлуг. 17[+]Далган-тараа өргүлүн ажыткы-биле хөөтпейн быжырар херек; Мээң оларга отка өрттедир өргүлдерден аңгылап берген кезээм ол-дур. Бачыт дээш өргүл азы кем-буруу дээш өргүл ышкаш, аажок ыдыктыг[†] өргүл ол-дур. 18[+]Аароннуң салгалында эр хиндиктиг кижи бүрүзү ону чип болур. Дээрги-Чаяакчыга салган отка өрттедир өргүлдерден ону силерниң бүгү салгалдарыңарга үргүлчү алыр үлүүңер кылдыр доктаадып каан. Аңаа дегген шупту улус ыдыктыг болу бээр[*]».

19Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 20«Аарон болгаш ооң оолдары Ааронну бараан болуушкунче шилип салган хүнден бээр, Дээрги-Чаяакчыга хүннүң-не бир эфаның оннуң бири ишти эң шынарлыг далганны өргүл кылдыр эккеп салыр ужурлуг. Ооң бир чартыын – эртен, а ийиги чартыын – кежээ эккеп салыр ужурлуг. 21[+][+]Далганны калбак тавак-пашка олива үзү-биле холааш, экидир быжыргаш, кезектей буза тырткаш, өргүлге сал: Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыт ол-дур. 22[+]Аароннуң орнун ээлезин дээш, ооң оолдарындан шилип каан дээди бараалгакчы шак ол далган-тараа өргүлүн салыр ужурлуг – кезээ-мөңгеде доктааткан дүрүм ол-дур; Дээрги-Чаяакчыга салыр ындыг өргүлдү бүрүнү-биле өрттедир херек. 23Бурганның бараалгакчызының адындан салган кандыг-даа далган-тараа өргүлүн бүрүнү-биле өрттедир ужурлуг, ону чип болбас».


Бачыт дээш өргүл дугайында тодаргайлаан дүрүм-хоойлу

24Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 25[+]«Ааронга болгаш ооң оолдарынга мону чугаала. Бачыт дээш өргүл дугайында дүрүм-хоойлу мындыг болур: ону Дээрги-Чаяакчының мурнунга, бүрүн өрттедир өргүл дөгерер черге дөгерер херек; аажок ыдыктыг өргүл ол-дур. 26Бурганның бараалгакчыларының аразындан бачыт дээш өргүлдү эккеп салып турар кижи ону чип болур; ыдыктыг черге, Ужуражылга майгынының хериминиң иштинге чиир ужурлуг. 27Ол өргүлдүң эъдинге дегген бүгү улус ыдыктыг болу бээр, а бир эвес ооң ханы хевиңче чаштай бээр болза, былчашкан ханны ыдыктыг черге чуп каавыт. 28[+]Өргүлдү дой савага хайындырып турган болза, ол саваны чуура шаап кааптар херек, а бир эвес ону чес савага хайындырган болза, ол саваны сивирип аштааш, суг-биле чайып төгер ужурлуг. 29Бурганның бараалгакчызының үре-салгалындан үнген эр кижи бүрүзү ону чип болур: аажок ыдыктыг өргүл ол-дур. 30[+]А улусту арыглаар дээш, Ужуражылганың ыдыктыг майгынынче ханын киирип эккээр өргүл бүрүзүн чиири хоруглуг – ону отка өрттедир херек».

#### 7


Кем-буруу дээш өргүл дугайында тодаргайлаан дүрүм-хоойлу

1[+]«Кем-буруу дээш өргүл[†] дугайында дүрүм-хоойлу[†] мындыг: ол дээрге аажок ыдыктыг[†] өргүл болур. 2Ол өргүлдү бүрүн өрттедир өргүл дөгерер черге дөгерер херек. Бурганның бараалгакчызы[†] ооң ханын өргүл салыр бедигээштиң[†] бүгү талаларынче төпсүн. 3-4Ол өргүл малының хамык чаан: ужазын, ижин-хырын чаан, оон ыңай ийи бүүректи чаа-биле катай болгаш оорга чаан база баарның эът-чаглыг кезээн – ол бүгүнү аңгылап ужулгаш, өргүлге салзын. 5Бурганның бараалгакчызы ол чагларны өргүл бедигээжинге Дээрги-Чаяакчыга отка өрттедир өргүл кылдыр өрттетсин: кем-буруу дээш өргүл ол-дур. 6Бурганның бараалгакчызының үре-салгалындан үнген эр кижи бүрүзү ону чип болур: аажок ыдыктыг өргүл ол-дур, ынчангаш ыдыктыг черге[†] чиир ужурлуг.

7[+]Бачыт[†] дээш болгаш кем-буруу дээш ийи өргүл чаңгыс дүрүм-хоойлулуг: Бурганның бараалгакчыларының аразындан өргүл дамчыштыр улусту арыглаар[†] кижи ооң эъдин алыр. 8Бир эвес Бурганның бараалгакчызы кандыг-бир кижиниң бүрүн өрттедир өргүлүн эккеп салыр болза, шак ындыг өргүл болган малдың кежин база боду алыр. 9[+]Ол ышкаш суугуга хаарган ийикпе, азы борбак пашка болгаш калбак тавак-пашка быжырган бүгү-ле далган-тараа өргүлдерин оларны эккеп салып турар бараалгакчы алыр. 10[+]А быжырбаан, олива үзү[†] холаан азы кургаг далган-тараа өргүлдериниң шуптузу Аароннуң[†] бүгү оолдарыныы болур; олар өргүлдерни аразында үлежип алыр ужурлуг».


Эп-найырал өргүлүнүң дугайында тодаргайлаан дүрүм-хоойлу

11[+]«Дээрги-Чаяакчыга улустуң эккеп салып турары эп-найырал өргүлүнүң дугайында дүрүм-хоойлу мындыг. 12[+]Бир эвес кандыг-бир кижи өөрүп четтиргенин илередип, ону эккеп салып турар болза, ол өргүлү-биле кады олива үзү холааш, ажыткы-биле[†] хөөтпейн быжырган хлебти, олива үзү-биле кырын чагган чуга хаарган далганнарны база олива үзүн экидир холуп каан эң шынарлыг далгандан быжырган бооваларны эккеп салзын. 13А оон ыңай өөрүп четтириишкин өргүлү-биле кады ажыткылыг хлебти база эккеп салыр ужурлуг. 14Ол кижи бодунуң эккеп турары бүгү өргүлүнден Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылдыр салзын дээш, далган-тарааның аймак бүрүзүнден үзүп берзин: оларны эп-найырал өргүлүнүң ханын төпкен бараалгакчы алыр.

15[+]Өөрүп четтириишкин өргүлүнүң эъдин ону өргүлге салган хүнде-ле чиир ужурлуг, даартагы эртенге чедир арттырып болбас. 16[+]А бир эвес кандыг-бир кижи малды бодунуң даңгыраан күүседир дээш азы эки туразы-биле эп-найырал өргүлү кылдыр эккеп салып турар болза, ооң эъдин ону өргээн хүнде-даа, даартазында-даа чип болур. 17Ынчалза-даа өргүл эъди үшкү хүнде база артып каар болза, отка өрттедир ужурлуг. 18А бир эвес ол кижи эп-найырал өргүлүнүң эъдин үшкү хүнде чиир болза, Бурганга таарымчалыг болбас, ону өргүл кылган деп санавас; ол эът бужартаан болур, а ону чигген кижи буруузун боду чүктээр. 19Кандыг-бир арыг эвес чүүлге дегген өргүл эъдин база чип болбас – ону отка өрттедир ужурлуг. Арыг кижи бүрүзү эътти чип болур, 20[+]а бир эвес кандыг-бир кижи, арыг эвес апарган тургаш, Дээрги-Чаяакчыга салган эп-найырал өргүлүнүң эъдин чиир болза, ол кижини бодунуң чонунуң аразынга амылыг арттырбас. 21Бир кижи кандыг-даа арыг эвес чүвеге: азы арыг эвес кижиге, азы арыг эвес малга, азы бир-ле арыг эвес үүрмек дириг амытанга дегген соонда, Дээрги-Чаяакчыга салган эп-найырал өргүлүнүң эъдин чиир болза, ол кижини бодунуң чонунуң аразынга амы-тынныг арттырбас».


Өргүлдер дугайында өске дүрүм-хоойлу

22Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 23[+]«Израиль[†] чонга дараазында чүүлдү дамчыдып чугаала. Кандыг-даа инек, хой, өшкү мал чаан чивеңер. 24[+]Бодунуң өлүмү-биле өлген азы араатан аңга өлүрткен малдың чаан кандыг-даа хереглелге ажыглап болур, чүгле чип болбас. 25Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылдыр салган малдың чаан чиир кандыг-бир кижи турар болза, ол кижини бодунуң чонунуң аразынга амылыг арттырбас. 26[+]Чурттап турар бүгү аал-ораныңарга кандыг-даа ханны: куштуң-даа, мал-маганның-даа ханын чивеңер. 27А бир эвес кандыг-бир кижи хан[†] чиир болза, ол кижини бодунуң чонунуң аразынга амы-тынныг арттырбас».

28Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 29«Израиль чонга дараазында чүүлдү дамчыдып чугаала. Дээрги-Чаяакчыга бодунуң эп-найырал өргүлүн эккеп салып турар кижи ол өргүлүнүң кезээн Дээрги-Чаяакчыга тускай өргүл кылдыр эккеп салыр ужурлуг. 30Ол кижи Дээрги-Чаяакчыга салыр өргүлдү бодунуң холу-биле эккеп салыр ужурлуг: өргүл чаа биле төштү салыр ужурлуг, төш дээрге Дээрги-Чаяакчыга онза өргүл-дүр. 31[+]Ооң соонда Бурганның бараалгакчызы чагны өргүл бедигээжинге өрттетсин, а төш Аароннуу болгаш ооң оолдарыныы болур. 32Эп-найырал өргүлү кылдыр салган малдың оң талакы дөңмээн база Бурганның бараалгакчызынга бериңер. 33Аароннуң оолдарының аразындан эп-найырал өргүлүнүң ханы биле чаан өргүлге салып турган кижи оң талакы дөңмекти үлүг кылдыр алыр. 34Чүге дээрге израиль чоннуң эп-найырал өргүлдеринден Меңээ бараалгаткан онза өргүлдер болур төш биле дөңмекти алгаш, Бурганның бараалгакчызы Ааронга болгаш ооң оолдарынга берип турар мен. Ол дээрге израиль чоннуң салып турар өргүлдеринден Бурганның бараалгакчыларының үргүлчү алыр үлүү-дүр».

35Ааронну болгаш ооң оолдарын Дээрги-Чаяакчыга ыдыктыг бараан болуру-биле эккелген хүнден бээр, Дээрги-Чаяакчыга салган өргүлдерден оларның алыр үлүү шак ындыг боор-дур. 36Дээрги-Чаяакчы оларны шилип алган хүнүнде ол үлүгнү оларга бээр кылдыр израиль чонга айтыышкынын берген. Оларның үргүлчү алыр үлүү ол-дур. 37Бүрүн өрттедир өргүл, далган-тараа өргүлү, бачыт дээш өргүл, кем-буруу дээш өргүл, Бурганның бараалгакчызын бараан болуушкунче киирер өргүл болгаш эп-найырал өргүлүнүң дугайында дүрүм-хоойлу шак ындыг боор-дур. 38Ол дүрүм-хоойлуну Дээрги-Чаяакчы Моисейге Синай дагга[†] дамчыткан. Дээрги-Чаяакчы Бодунга өргүлдер эккеп салыр дугайында айтыышкынны израиль чонга ээн кургаг Синай ховузунга берген үеде ол болган.

#### 8


Ааронну болгаш ооң оолдарын бараан болуушкунче кииргени


(Хост. 29:1-36)

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2«Ааронну[†] оолдары-биле кады кый деп алгаш, ыдыктыг[†] хептерни, шилип чаар олива үзүн,[†] бачыт[†] дээш өргүлдүң бугажыын, ийи кошкарны болгаш бир аргаан хааржак ишти ажыткы-биле[†] хөөтпейн хаарган далганнарны база ап ал. 3Оон бүгү чонну Ужуражылга майгынынче[†] кирер черге чыылдырывыт».

4Моисей Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар кылган. Чон Ужуражылга майгынынче кирер черге чыглып келген. 5Моисей ынчан чонга: «Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар кылыр ужурлуг чүүл бо-дур» – деп чугаалаан. 6Оон ол Ааронну оолдары-биле кады чанынга эккеп, сугга чундурган. 7Ооң соонда Ааронга чуга иштики узун хөйлең кедиргеш, кур-биле куржааш, шыва тон кедирип каан; хеп кырындан кедер эфодту[†] база кедиргеш, ону быжыглап, эфодтуң тускай куру-биле куржап каан. 8[+]Оон аңаа ыдыктыг хапчыгаш кедиргеш, аңаа урим биле туммимни[†][*] суп каан. 9[+]Моисей Аароннуң бажынга тюрбан дээр бөрт кедиргеш, Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар бөрттүң мурнунга Ааронну Дээрги-Чаяакчыга бараалгатканының демдээ болур алдын каасталганы кадап берген.

10[+]Моисей оон шилип чаар олива үзүн алгаш, майгын биле ооң иштинде бүгү чүвени чаап, оларны ынчалдыр ыдыктап каан. 11Өргүл салыр бедигээшти[†] чеди катап үс-биле бызай чашкаш, бедигээшти болгаш ооң бүгү херекселдерин, чунар саваны болгаш ооң таваан ыдыктап каан. 12[+]Оон шилип чаар олива үзүн Аароннуң бажынче элээнни кудуп, ону ыдыктаанының демдээ кылдыр чаап каан. 13Ооң соонда Моисей Аароннуң оолдарын эккелдиргеш, Дээрги-Чаяакчының берген айтыышкынын ёзугаар оларга иштики хөйлеңнер кедиргеш, кур-биле куржааш, тускай бөрттер кедирип берген.

14Моисей бачыт дээш өргүл болур бугажыкты эккелген, а Аарон болгаш ооң оолдары бугажыктың бажынче холдарын салган. 15[+]Моисей ынчан бугажыкты дөгергеш, ханын дозуп алгаш, салаазын ханче суккаш, өргүл бедигээжин арыглап,[†] ооң мыйыстарын бүгү талаларындан чаап каан, а арткан ханның шуптузун өргүл бедигээжиниң дөжээнче төпкеш, ону арыглаары-биле ыдыктап каан. 16[+]Оон ол бугажыктың иштинде хамык чаан, баарының эът-чаглыг кезээн болгаш ийи бүүрээн чаа-биле катай ап алгаш, өргүл салыр бедигээшке өрттедипкен. 17[+]А бугажыктың эъдин, кежин болгаш чинин чоннуң турлааның даштынга Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар аппарып өрттедипкен. 18Ооң соонда Моисей бүрүн өрттедир өргүлдүң[†] кошкарын эккээрге, Аарон болгаш ооң оолдары кошкарның бажынче холдарын салганнар. 19Моисей кошкарны дөгергеш, ооң ханын өргүл салыр бедигээштиң бүгү талаларынче төпкен. 20Ооң соонда ол кошкарны үзе-чаза кескеш, бажын, мага-бодунуң кезектерин болгаш чаан өрттедипкен. 21[+]А ишти-хырны болгаш чодаларын сугга чуп каапкаш, кошкарны өргүл салыр бедигээшке бүрүнү-биле өрттедипкен: Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыт, Ооң Моисейге берген айтыышкынын ёзугаар салган, отка бүрүн өрттедир өргүл ол болган.

22Моисей оон Бурганның бараалгакчызын[†] бараан болуушкунче киирериниң өргүлү болур ийиги кошкарны эккээрге, Аарон болгаш ооң оолдары кошкарның бажынче холдарын салган. 23[+]А Моисей кошкарны дөгергеш, ханын дозуп алгаш, Аароннуң оң талакы кулааның халбаңын, оң талакы хол-будунуң улуг салааларын чаап берген. 24Аароннуң оолдарын база чанынче кый деп алгаш, оң талакы кулактарының халбаңнарын, оң хол-буттарының улуг салааларын чаап берген, а ооң соонда арткан ханны өргүл салыр бедигээштиң бүгү талаларынче төпкен. 25Моисей кошкарның чаан, ужазын, иштинде хамык чаан, баарның эът-чаглыг кезээн, ийи бүүректи чаа-биле катай база оң талакы дөңмекти ап алган. 26Ол Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан, ажыткы-биле хөөтпейн хаарган далган-тараалыг аргаан хааржактан бир хлебти, олива үзү холаан бир боованы база бир чуга хаарган далганны ап алгаш, өргүл малының чааның база оң талакы дөңмээниң кырынга салып каан. 27Оон ол бүгүнү Аароннуң болгаш ооң оолдарының адыштарынга салгаш, Дээрги-Чаяакчыга онза өргүл кылдыр бараалгаткан. 28Моисей ол бүгүнү оларның адыштарындан ап алгаш, өргүл бедигээжинге бүрүн өрттедир өргүл-биле кады өрттедипкен: Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг өргүл, Аңаа салган отка өрттеткен өргүл ол болган. Шак ол өргүл-биле Бурганның бараалгакчыларын бараан болуушкунче кииргени ол-дур. 29Оон Моисей төштү ап алгаш, Дээрги-Чаяакчыга онза өргүл кылдыр бараалгаткан. Дээрги-Чаяакчының Моисейге берген айтыышкынын ёзугаар өргүлдүң кошкарындан ооң алыр үлүү ол турган. 30Ооң соонда ол шилип чаар олива үзү биле өргүл салыр бедигээшке турган ханны ап алгаш, Ааронче база ооң хевинче бызай чашкан, а ол ышкаш ооң оолдарынче, оларның хептеринче база. Моисей Ааронну, ооң хевин, а ол ышкаш ооң оолдарын, оларның хептерин шак ынчаар ыдыктап каан.

31Ооң соонда Моисей Ааронга болгаш ооң оолдарынга мынча дээн: «Ужуражылга майгынынче кирер чер чанынга эътти дүлгеш, бараан болуушкунче киирер өргүлдү салыр аргаан хааржакта далган-тараа-биле кады чиңер. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы меңээ: „Ону Аарон болгаш ооң оолдары чизин“ – деп айтыышкын берген болгай. 32А эът биле далган-тарааның артыын отка өрттедиптиңер. 33Силерни бараан болуушкунче киирериниң хүннери эртпээн шаанда – чеди хүн дургузунда – Ужуражылга майгынының хериминиң иштинге артып калыңар, чүге дээрге ол ёзулалдың үези ынча хүн үргүлчүлээр-дир. 34Силерни арыглаар дээш бөгүн канчаар кылганы дег, ынчаар кылып чоруурун Дээрги-Чаяакчы дужааган. 35Ужуражылга майгынының хериминиң иштинге чеди дүн-хүн дургузунда артып калыңар; өлбес дээш, Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын сагыңар. Ол меңээ ынчаар дужааган болгай». 36Аарон болгаш ооң оолдары Дээрги-Чаяакчы Моисейниң аксы-биле чүнү дужааганыл, шуптузун күүсеткеннер.

#### 9


Аарон биле ооң оолдарының баштайгы өргүлдери

1Сески хүнде Моисей[†] Ааронну[†] болгаш ооң оолдарын база Израильдиң баштыңнарын[†] кый деп алган. 2Ол Ааронга мынча дээн: «Бачыт[†] дээш өргүл болур бугажык биле бүрүн өрттедир өргүл[†] болур кошкардан – иелдирзи четпес-дудуу эвес малдан ап алгаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга эккеп сал. 3Израиль[†] чонга мону чугаала: „Бачыт дээш өргүл болур дүктүгүр хунадан, бүрүн өрттедир өргүл болур, четпес-дудуу эвес бир харлыг бызаа биле хурагандан[†] эккелиңер. 4Эп-найырал өргүлү болур буга биле кошкарны база үс-биле холаан далган-тараа өргүлүн эккелгеш, Дээрги-Чаяакчыга өргүңер, чүге дээрге Ол бөгүн силерге кээп көстүр-дүр“». 5Улус Моисейниң: «Эккелиңер!» – деп дужааган чүвезин Ужуражылга майгынының[†] чанынга эккелген. Бүгү чон чедип келгеш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга туруп алган. 6Моисей оларга: «Ол бүгүнү Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар кылыңар, ынчан Дээрги-Чаяакчының чайынналчак чырыы силерге чырып кээр» – деп чугаалаан. 7Оон ол Ааронга мынча дээн: «Өргүл салыр бедигээшче[†] чоокшулай бергеш, бодуңнуң бачыт дээш өргүлүң биле бүрүн өрттедир өргүлүңнү эккеп салгаш, бодуңну база чонну арыглап[†] каг; чоннуң өргүлүн эккеп салгаш, Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар чонну арыглап каг».

8Аарон өргүл салыр бедигээшче чоокшулап келгеш, бугажыкты бачыт дээш өргүл кылдыр эккеп дөгерген; ынчаарга ол өргүл ооң боду дээш болган. 9Аароннуң оолдары ачазынга ханны ап бээрге, ол салаазын ханга суккаш, өргүл салыр бедигээштиң мыйыстарын чаап каан, а арткан ханны өргүл бедигээжиниң дөжээнче төпкен. 10Аарон оон бачыт дээш өргүл болган малдың чаан, бүүректерин, баарының эът-чаглыг кезээн Дээрги-Чаяакчының Моисейге берген айтыышкынын ёзугаар өргүл салыр бедигээшке өрттедипкен. 11[+]А эът биле кежин чоннуң турлааның даштынга отка өрттедипкен. 12Ооң соонда Аарон бүрүн өрттедир өргүлдү дөгерерге, оолдары ачазынга ханны ап бээрге, өргүл салыр бедигээштиң бүгү талаларынче төпкен. 13Бүрүн өрттедир өргүлдүң мага-бодунуң кезектери болгаш бажын оолдары ап бээрге, Аарон ол бүгүнү өргүл салыр бедигээшке өрттедипкен. 14Оон ыңай ол өргүл малының ишти-хырны биле чодаларын чуггаш, өргүл салыр бедигээшке өрттедипкен.

15Аарон ооң соонда чоннуң өргүлүн эккеп салган: дүктүгүр хунаны чоннуң бачыт дээш өргүлү кылдыр ооң мурнундагы өргүлдүң бугажыын дег дөгерген. 16Бүрүн өрттедир өргүлдү база эккелгеш, доктааткан чурум ёзугаар эккеп салган. 17Далган-тараа өргүлүн эккелгеш, адыжын долдур уруп алгаш, эртенги бүрүн өрттедир өргүл-биле кады өргүл бедигээжинге өрттедипкен. 18Аарон оон чоннуң эп-найырал өргүлү кылдыр буга биле кошкарны дөгергеш, оолдары ханны ап бээрге, өргүл салыр бедигээштиң бүгү талаларынче төпкен. 19Оолдары ачазынга буганың чаан, кошкарның ужазын болгаш ижин-хырын чаан база баарының эът-чаглыг кезээн ап бергеннер. 20Оолдары чагны өргүл малдарының төштеринче салып каарга, Аарон чагны өргүл бедигээжинге өрттедипкен. 21А өргүлдерниң төжү биле оң талакы дөңмээн Аарон Моисейниң дужааганын ёзугаар Дээрги-Чаяакчыга онза өргүл кылдыр бараалгаткан.

22Аарон оон чонче эргилип келгеш, холдарын өрү көдүргеш, чонну алгап-йөрээп каан болгаш бачыт дээш өргүлдү, бүрүн өрттедир өргүлдү база эп-найырал өргүлүн салган соонда, өргүл бедигээжиниң турар черинден дүжүп келген. 23[+]Оон Моисей биле Аарон Ужуражылга майгынынче кире берген, а үнүп келгеш, чонну алгап-йөрээп каан. Ынчан Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы бүгү чонга чырып келген. 24[+]Дээрги-Чаяакчыдан өөскүп үнген от өргүл салыр бедигээште бүрүн өрттедир өргүл биле чагны өрттедипкен. Чон ону көрүп кааш, өөрээнинден алгырып, сөгүрүп кээп дүжүп турган.

#### 10


Бараалгакчыларның боттарын алдынары

1[+][+]Аароннуң[†] ийи оглу – Надав биле Авиуд – кайызы-даа бодунуң айдызаар саваларын алгаш, орта от салгаш, ол одунче айдызаар чүүлдер[†] каап алганнар. Ынчалза-даа оларның Дээрги-Чаяакчыга эккеп салган оду Ооң оларга ажыглазын дээш бергени база таарымчалыг деп көргени от эвес болган. 2[+][+]Ынчан Дээрги-Чаяакчыдан от өөскээш, Надав биле Авиудту өрттедиптерге, олар Ооң мурнунга өлүп калганнар.

3[+]Моисей[†] Ааронга: «Дээрги-Чаяакчының: „Менче чоокшулап кээп турар улус Мээң ыдыктыымны хүндүлээр ужурлуг! Бүгү чоннуң мурнунга алдаржыыр мен!“ – дээш, чугаалаар бодаан чүвези бо ышкажыл» – дээрге, Аарон ыыт чок барган. 4[+]Моисей оон Аарон-биле алышкылар оолдары болур Мисаил биле Элицафанны (а олар Аароннуң ачазының дуңмазы Узиилдиң оолдары турган чүве-дир) кый деп алгаш: «Бээр келгеш, төрел дуңмаларыңарның мага-бодун ыдыктыг черден[†] үндүрүп, чоннуң турлааның даштынче аппарыңар» – дээн. 5Мисаил биле Элицафан чоокшулап келгеш, Надав биле Авиудтуң хөйлеңнеринден тудуп алгаш, оларның сөөктерин чоннуң турлааның даштынче үндүре бергеннер. 6[+]Оон Моисей Ааронга болгаш ооң оолдары Элеазар биле Ифамарга мынча деп чугаалаан: «Өлбес дээш база Дээрги-Чаяакчы[†] бүгү чонга килеңневезин[†] дээш, кажыыдалдан бажыңар дүгүн үвүрертирбеңер, хевиңер ора-чаза сокпаңар. Ынчалза-даа силерниң ха-дуңмаңар[†] – бүгү израиль чон Дээрги-Чаяакчының өрттедипкени кижилерниң ажыын ажып, ыглап-сыктап болур; 7[+]Ужуражылга майгынынче[†] кирер черни каап чорбаңар, оон башка өлү бээр силер, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының шилип чаар олива үзү-биле[†] силерни чаап каан болгай». Аарон, Элеазар болгаш Ифамар олар Моисейниң сөзүн ёзугаар кылганнар.

8Дээрги-Чаяакчы Ааронга мынча деп чугаалаан: 9[+]«Өлбес дээш, Ужуражылга майгынынче кирип тура, арага биле эзиртир суксун ишпе, сээң оолдарың база ишпезиннер: бүгү үре-салгалыңарга кезээ-мөңгеде доктааткан дүрүм ол-дур. 10[+]Силер ооң ачызында ыдыктыг[†] болгаш ыдыктыг эвес чүүлдү, ол ышкаш арыг болгаш арыг эвес[†] чүүлдү ылгап шыдаар силер 11база израиль чонну Дээрги-Чаяакчының аңаа Моисейни дамчыштыр бергени бүгү дүрүм-хоойлуларынга[†] өөредип каар силер».

12Моисей Ааронга болгаш ооң дириг арткан оолдары Элеазар биле Ифамарга мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчыга салган өргүлдерден артып калган далган-тараа өргүлүн[†] алгаш, өргүл бедигээжиниң чанынга ажыткы-биле[†] хөөтпейн хаарган хевээрзин чиңер: аажок ыдыктыг өргүл ол-дур. 13[+]Ону ыдыктыг черге тургаш, чиңер, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчыга салган өргүлдерден сээң база оолдарыңның алыр үлүүңер ол-дур: Дээрги-Чаяакчы меңээ ынчаар дужааган чүве. 14Дээрги-Чаяакчыга онза өргүлдер кылдыр бараалгаткан төштү-даа, дөңмекти-даа сен бодуң, оолдарың база кыстарың арыг черге чиңер, чүге дээрге израиль чоннуң эккеп салганы эп-найырал өргүлдеринден сээң база оолдарыңның алыр үлүүңер ол-дур. 15Израильчилер Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан дөңмек биле төштү өргүп турар малдың чаа-биле катай Дээрги-Чаяакчыга онза өргүл кылдыр эккеп салыр ужурлуг: Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар ол бүгү сээң база оолдарыңның үргүлчү алыр ужурлуг үлүүңер болур».

16[+]Моисей бачыт[†] дээш өргүлдүң дүктүгүр хуназын тып чадап, дилеп туруп берген, а ону өрттедипкен бооп-тур. Ол ону билип кааш, Аароннуң дириг арткан оолдары Элеазар биле Ифамарга килеңнеп-хорадап, мынча деп турган: 17«Чүге бачыт дээш өргүлдү ыдыктыг черге чивээн силер? Ол дээрге аажок ыдыктыг өргүл-дүр. Бүгү чоннуң кем-буруузун өршээп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга арыглаар дээш, ол өргүлдү силерге берген болгай. 18[+]Ол өргүлдүң ханын ыдыктыг черже киирбээн болгай, ынчангаш силер мээң дужааганым ёзугаар ооң эъдин ыдыктыг черге чиир ужурлуг турган силер».

19А Аарон Моисейге: «Улус бөгүн бачыт дээш өргүл биле бүрүн өрттедир өргүлдү Дээрги-Чаяакчының мурнунга эккеп салган болгай, а мен ындыг эпчок байдалга таварыштым. Бир эвес мен бөгүн бачыт дээш өргүлдү чиген болзумза, Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг болур турган бе?!» – дээн. 20Моисей ынчан акызының чугаазын чүүлдүг деп көрген.

#### 11


Арыг болгаш арыг эвес дириг амытаннар


(Ы. х. к. 14:3-20)

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисей[†] биле Ааронга[†] мынча деп чугаалаан: 2[+]«Израиль[†] чонга мону чугаалаңар. Чер кырында бар, силерге чиирин чөпшээрээн дириг амытаннар бо-дур. 3Кандыг-даа адыр дуюглуг, кегженир дириг амытанны чип болур силер. 4Адыр дуюглуг азы кегженир дириг амытаннардан чүгле дараазында дириг амытаннарны чип болбас силер: тевени, чүге дээрге ол кегженир-даа болза, адыр дуюу чок-тур, ынчангаш силерге арыг эвес[†] боор-дур; 5сарлык-дегени[*] база, чүге дээрге ол кегженир-даа болза, адыр дуюу чок-тур, ынчангаш силерге арыг эвес боор-дур; 6койгунну база, чүге дээрге ол кегженир-даа болза, адыр дуюу чок-тур, ынчангаш силерге арыг эвес боор-дур; 7хаванны база, чүге дээрге ол адыр дуюглуг-даа болза, кегженмес-тир, ынчангаш силерге арыг эвес боор-дур. 8Ындыг янзылыг дириг амытаннарның эъдин чивеңер, сегинге дегбеңер! Олар силерге арыг эвес боор-дур.

9Сугга чурттаар бүгү дириг амытаннардан далайга азы хемге чоруур чакпалыг база казырыктыг амытаннарны чип болур силер. 10А бүгү-ле үүрмек суг амытаннарындан, сугга чоруур бүгү дириг амытаннардан далайга азы хемге чоруур чакпазы азы казырыы чок дириг амытаннарның шуптузу силерге бужар чүүл болур. 11Олар силерге бужар чүүл болзун: оларның эъдин чивеңер, сектеринден ческиниңер. 12Сугга чоруур чакпазы азы казырыы чок бүгү дириг амытаннар силерге бужар чүүл болур.

13А куштарның иштинден дараазында куштардан[*] ческиниңер (чип болбас, бужар амытаннар-дыр ол): эзирден, дастан, кара-дастан; 14дээлдигенден, бичежек эзирлерниң бүгү хевирлеринден; 15кускуннуң бүгү хевирлеринден; 16страустан, үгүден, ак-кускундан, хартыганың бүгү хевирлеринден; 17кызыл-үгүден, балыкчы-үгүден, тулаа кужу ибистен; 18ак-үгүден, пеликандан, тогдуктан; 19шиленден, аистиң бүгү хевирлеринден, итпиктен болгаш часкыдан.

20Дөрт-даяктап кылаштаар, ужар чалгынныг кандыг-даа курт-кымыскаяк силерге бужар чүүл болур. 21Ынчалза-даа дөрт-даяктап кылаштаар, ужар чалгынныг курт-кымыскаяк аразындан шураар буттарлыг курт-кымыскаякты чип болур силер. 22[+]Оларның иштинден саранчаның, шартылааның, шергиниң янзы-бүрү хевирлерин[*] чип болур силер. 23Өске кандыг-даа чалгынныг, дөрт даван-даяктыг курт-кымыскаяк силерге бужар чүүл болур.

24Дараазында дириг амытаннар силерни арыг эвес кылып каар, оларның сегинге дегген кижи бүрүзү кежээге чедир арыг эвес болур. 25[+]Оларның кайы-бирээзиниң сегин көдүрүп турган кижи бүрүзү хевин чуп аар ужурлуг база кежээге чедир арыг эвес болур. 26Адыр эвес дуюглуг азы кегженмес мал бүрүзү силерге арыг эвес боор-дур. Ындыг малдың сегинге дегген кижи бүрүзү арыг эвес болур. 27Бүгү дөрт даванныг дириг амытаннарның аразындан дуюг чок даваннарлыг дириг амытан бүрүзү силерге арыг эвес боор-дур, оларның сегинге дегген кижи кежээге чедир арыг эвес болур. 28Оларның сегин көдүрүп турган кижи хевин чуп аар ужурлуг база кежээге чедир арыг эвес болур – шак ол дириг амытаннар силерге арыг эвес боор-дур.

29Чер кырында көжүп-шимчээн үүрмек дириг амытаннардан силерге арыг эвес амытаннар бо-дур: дедир-даван, күске, улуг селескениң янзы-бүрү хевирлери; 30гекко, хамелеон, летаа селеске, кох селеске болгаш тиншемет селеске[*]. 31Бүгү-ле үүрмек дириг амытаннардан олар силерге арыг эвес боор-дур: оларның сегинге дегген кижи бүрүзү кежээге чедир арыг эвес болур. 32[+]Оларның сегиниң кандыг-бир кезээ дээпкен бүгү чүве: кандыг-даа ыяш аптара,[†] азы хеп, азы хөм-кеш, азы шоодай база ажыл-херек кылырда ажыглаар кандыг-даа херексел арыг эвес болур; оларны сугже суп каар херек. Олар кежээге чедир арыг эвес болур, а ооң соонда арыг апаар. 33[+]Оларның сегиниң кандыг-бир кезээ кире берген кандыг-даа дой саваның иштинде турар бүгү чүве арыг эвес апаар, а саваны буза шаап каар ужурлуг силер. 34Шак ындыг савага турган суг дегген кандыг-даа аъш-чем арыг эвес болур; ындыг савадан кудуп ижип турар кандыг-даа суксун база арыг эвес болур. 35Ол амытаннарның сегиниң кандыг-бир кезээ кире берген бүгү чүве арыг эвес болур; янзы-бүрү дой суугулар ынчап барза, оларны чуура шаап кааптар херек, чүге дээрге силерге арыг эвес боор-дур. 36Чүгле суг бажы азы суглуг кудук арыг хевээр артар. А демги үүрмек дириг амытаннарның сегинге дээпкен кижи арыг эвес апаар. 37Оларның сегиниң кандыг-бир кезээ бир-ле тарыыр деп турар үрезинге дээптер болза, ол үрезин арыг хевээр артар. 38А бир эвес үрезинни суггарган соонда, оларның сегиниң кандыг-бир кезээ үрезинче кээп дүжер болза, ол силерге арыг эвес болур.

39[+]Аъш-чемге ажыглап турарыңар кандыг-бир малыңар бодунуң өлүмү-биле өлүр болза, ооң сегинге дегген кижи кежээге чедир арыг эвес болур. 40Ол сектиң эъдин ап чиир кижи хевин чуп аар ужурлуг база кежээге чедир арыг эвес болур. Оларның сегин көдүрүп турган кижи база хевин чуп аар ужурлуг; ол кежээге чедир арыг эвес болур.

41Чер кырында көжүп-шимчээн үүрмек дириг амытан бүрүзү силерге бужар чүүл-дүр, ону чип болбас. 42Хырнынга соястаар, дөрт-даяктап кылаштаар азы дөрттен хөй даванныг бүгү амытаннарны чивеңер – чер кырында көжүп-шимчээн үүрмек дириг амытан бүрүзү бужар чүүл болур. 43Бодуңарны ындыг дириг амытаннар-биле бужартатпаңар база оларга деггеш, арыг эвес апарбаңар. 44[+]Чүге дээрге Мен – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен! Мен ыдыктыг[†] болганымда, силер база ыдыктыг болу бериңер. Бодуңарны чер кырында көжүп-шимчээн үүрмек дириг амытан-биле арыг эвес болдурбаңар. 45Мен – Бурганыңар болур дээш силерни египет черден үндүрүп эккелген Дээрги-Чаяакчы-дыр мен. Ыдыктыг бооп көрүңер, чүге дээрге Мен ыдыктыг-дыр мен.

46Мал-маган, куштар болгаш сугда азы чер кырында көжүп-шимчеп турар бүгү үүрмек дириг амытаннар дугайында дүрүм-хоойлу[†] шак ындыг боор-дур. 47[+]Ону силерге арыг, чип болур база арыг эвес, чип болбас дириг амытанны аңгылазын дээш берген».

#### 12


Чаш уруг төрүттүнерге, иезиниң арыгланыры

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2[+]«Израиль[†] чонга дараазында чүүлдү чугаала. Бир эвес херээжен кижи иштелгеш, оол уруг божуп аар болза, боду чеди хүн дургузунда арыг эвес[†] болур; ай демдээ көрүп турар үезинде дег, арыг эвес болур. 3[+]А сески хүнде чаа төрүттүнген оолдуң дотаан кыртыжап демдектээр ужурлуг. 4[+]Оон демги херээжен төгүлген ханы дээш, үжен үш хүн дургузунда арыгланыр ужурлуг. Ол бодунуң арыгланып турар үезинде, кандыг-даа ыдыктыг[†] чүүлге дегбезин база ыдыктыг черже[†] кирбезин.

5Бир эвес херээжен кижи кыс уруг божуп аар болза, ай демдээ көрүп турар үезинде дег, арыг эвес болур, чүгле ийи чеди хонук хуусаада; а ооң соонда ол херээжен төгүлген ханы дээш алдан алды хүн дургузунда арыгланыр ужурлуг.

6А бодунуң оглу азы кызы дээш арыгланыр хуусаазы эрте бээрге, демги херээжен бүрүн өрттедир өргүл[†] кылдыр бир харлыг хурагандан[†] база бачыт[†] дээш өргүл кылдыр көге-буга азы көгээзинден Ужуражылга майгынынче[†] кирер черге эккеп, Бурганның бараалгакчызынга[†] бээр ужурлуг. 7А Бурганның бараалгакчызы ол өргүлдү Дээрги-Чаяакчының мурнунга эккеп салгаш, херээжен кижини арыглап каар. Оон ол херээжен төгүлген ханындан арыг апаар. Оол азы кыс божаан херээженге хамааржыр дүрүм-хоойлу[†] шак ындыг боор-дур. 8[+]А бир эвес херээжен кижиниң хураган өргүүр харыы чок болза, ийи көге-буганы азы ийи көгээзинни эккелгеш, бирээзин – бүрүн өрттедир, а өскезин – бачыт дээш өргүл кылдыр салзын. Ынчан Бурганның бараалгакчызы ону арыглап каарга, ол херээжен арыг апаар».

#### 13


Улустуң кеш аарыгларының дугайында

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисей[†] биле Ааронга[†] мынча деп чугаалаан: 2«Мага-бодунуң кежинге ыжык, бузур азы кылагар сору тыпты берген кижи турган дижик. Ол кижиниң оозу кеш аарыының[†] балыынче шилчий берип болур, ынчангаш ону Бурганның бараалгакчызы[†] Ааронга азы Аароннуң оолдарынга – Бурганның бараалгакчыларының кайы-бирээзинге эккээр херек. 3[+]Бурганның бараалгакчызы кеште балыгны шинчилеп көөр. Бир эвес балыг черде дүктер агара берген база балыг кешче ханылап кире берген болза, ол дээрге кеш аарыы-дыр. Бурганның бараалгакчызы ол кижини шинчилеп көргеш, ону арыг эвес[†] деп чарлаар.

4А бир эвес ол кижиниң кежинде кылагар сору кешче ханылап кирбээн база ол соруда дүктер агара бербээн болза, Бурганның бараалгакчызы ындыг сорулуг кижини чеди хүн дургузунда улустан аңгылап каар ужурлуг. 5Бурганның бараалгакчызы чедиги хүнде ол кижини шинчилеп көргеш, балыг черниң хевири өскерилбээн база балыг кешке үгдереп нептеревээн болза, ону база бир чеди хүн дургузунда улустан аңгылап каар ужурлуг. 6[+]Чеди хүн эрткен соонда, Бурганның бараалгакчызы демги кижини база катап шинчилеп көрзүн. Бир эвес балыг шоолуг илдең эвес апарган база кешке үгдереп нептеревээн болза, Бурганның бараалгакчызы ону арыг деп чарлаар ужурлуг: ол дээрге чүгле бузур-дур. А бузурлаан кижи хевин чуп алзын, ынчан арыг болу бээр. 7А бир эвес арыгланыр дээш, Бурганның бараалгакчызынга кээп чораанының соонда, ол кижиниң кежинде бузуру үгдереп нептереп эгелээн болза, ол Бурганның бараалгакчызынга база катап кээп көстүр ужурлуг. 8Бурганның бараалгакчызы ол кижиниң кежинде бузурнуң тарап үгдереп нептерээнин көрүп каар болза, ону арыг эвес деп чарлаар ужурлуг, чүге дээрге кеш аарыглыг кижи-дир.

9Кандыг-бир кижи кеш аарыглыг болза, ону Бурганның бараалгакчызынга эккээр херек. 10Бурганның бараалгакчызы ону шинчилеп көөрге, кежинде ак ыжык бар, ол ыжыкта дүктер агара берген база ыжыкта достак ириңниг эът бар болза, 11ооң кежинде хоочураан кеш аарыы бар-дыр. Бурганның бараалгакчызы ол кижиниң арыг эвезин чарлазын, ону улустан түр када аңгылаан херээ чок, чүге дээрге ооң арыг эвези илдең-дир. 12Чамдыкта кеш аарыы кешти дургаар үгдереп нептерээш, ооң балыы кижиниң кежин Бурганның бараалгакчызының көрүп шыдаар шаа-биле тейинден таваңгайынга чедир шыва ап болур. 13Бурганның бараалгакчызы кеш аарыы кижиниң бүгү мага-бодун шыва апканын көрүп кагза, ону арыг деп чарлаар ужурлуг, чүге дээрге кижиниң мага-боду бүрүнү-биле холайтыр агара берген болза, ол аарыг арыг болур. 14Ынчалза-даа ол кижиниң мага-бодунга ириңниг эът көстүп кээри билек, ол арыг эвес апаар. 15Бурганның бараалгакчызы ириңниг эътти көрүп кааш-ла, ол кижини арыг эвес деп чарлаар ужурлуг; ириңниг эът арыг эвес болур – ол дээрге кеш аарыы-дыр. 16А бир эвес ириңниг эът катап база агара бээр болза, ол кижи Бурганның бараалгакчызынга база катап чеде берзин. 17Бурганның бараалгакчызы ону шинчилеп көөр. Бир эвес балыг чер агара берген болза, Бурганның бараалгакчызы аарыг кижини арыг деп чарлазын, чүге дээрге ол ам арыг болу берген-дир.

18Кандыг-бир кижиниң кежи оюлганнааш, оон экирий берген, 19а оюлган орнунга ак ыжык азы кызылзымаар кылагар сору тыптып келген болза, ону Бурганның бараалгакчызы шинчилеп көөр ужурлуг. 20Бурганның бараалгакчызы кылагар соруну даштындан көөрге, кешче ханылап кире берген база дүктери агара берген болза, ол кижини арыг эвес деп чарлаар ужурлуг: оюлганнап турган черге частып үнүп келген кеш аарыы ол-дур. 21А бир эвес Бурганның бараалгакчызы шинчилеп көөрге, ол кылагар соруда ак дүктер чок; боду кешче ханылап кирбээн база шоолуг илдең эвес болза, демги кижини чеди хүн дургузунда улустан аңгылап каапсын. 22Ынчаарга кылагар сору кешке аажок үгдереп нептерээр болза, Бурганның бараалгакчызы ол кижини арыг эвес деп чарлаар ужурлуг: ол дээрге аарыг-дыр. 23А бир эвес кылагар сору кешке үгдереп нептеревейн, ол-ла хевээр артар болза, чүгле оюлганның сорбуланы бергени ол-дур, ынчангаш Бурганның бараалгакчызы демги кижини арыг деп чарлаар.

24Кандыг-бир кижиниң кежинге өртең турган, а оон ол өрттенген черниң орнунга ак азы кызылзымаар ак өңнүг кылагар сору тыптып келген дижик. 25Бурганның бараалгакчызы ону шинчилеп көөрге, дүктери агара берген база кешче ханылап кире берген болза, ол дээрге өртеңге частып үнүп келген кеш аарыы-дыр. Бурганның бараалгакчызы ол кижини арыг эвес деп чарлаар ужурлуг: кеш аарыындан аараан кижи болган-дыр. 26Ынчаарга Бурганның бараалгакчызы көөрге, кылагар соруда ак дүктер чок, ол боду кешче ханылап кирбээн база шоолуг илдең эвес болза, демги кижини чеди хүн дургузунда улустан аңгылап каапсын. 27Бурганның бараалгакчызы ол кижини чедиги хүнде шинчилеп көрзүн: бир эвес кылагар сору кешке аажок үгдереп нептерээн болза, ону арыг эвес деп чарлазын: кеш аарыындан аараан кижи болган-дыр. 28А бир эвес кылагар сору туружунда хевээр артып, кешке үгдереп нептеревээн база шоолуг илдең эвес болза, ол дээрге чүгле өртеңден тывылган ыжык-тыр. Бурганның бараалгакчызы ол кижини арыг деп чарлазын, чүге дээрге өрттенген чер сорбуланган болган-дыр.

29Эр азы херээжен кижиниң бажынга азы сегелинге балыг турган дижик. 30Бурганның бараалгакчызы балыг черни шинчилеп көргеш, ол балыг кешче ханылап кире берген база ында дүктер чиңгелеп, саргара берген болза, ол кижини арыг эвес деп чарлазын: кодур-бузур-дур, башта азы сегелде кеш аарыы-дыр. 31Бурганның бараалгакчызы кодур-бузурнуң балыын шинчилеп көрзүн: бир эвес ону даштындан көөрге, кешче ханылап кирбээн база ооң дүктери ам-даа карарбаан болза, кодур-бузурдан аараан кижини чеди хүн дургузунда улустан аңгылап кагзын. 32Бурганның бараалгакчызы оон чедиги хүнде кодур-бузурнуң балыг черин шинчилеп көрзүн: бир эвес ол үгдереп нептеревээн; ооң дүктери саргара бербээн база кодур-бузур кешче ханылап кирбээн болза, 33аарыг кижи чүлүттүнүп алзын, ынчалза-даа кодурлап-бузурлаан черин чүлүвес ужурлуг. Бурганның бараалгакчызы ынчан ол кижини база бир чеди хүн дургузунда улустан аңгылап кагзын. 34[+]Бурганның бараалгакчызы оон кодур-бузурну чедиги хүнде шинчилеп көөрге, ол кешке үгдереп нептеревээн база олче ханылап кирбээн болза, демги кижини арыг деп чарлазын. Ол кижи хевин чуп алзын, оон арыг болу бээр. 35А бир эвес ону арыг деп хүлээп көрген соонда, кодур-бузуру аажок үгдереп нептерей бээр болза, 36Бурганның бараалгакчызы ол кижини шинчилеп көргеш, кеште кодур-бузурнуң үгдереп нептерээнин көрүп кагза, саргара берген дүктерни-даа дилээн херээ чок: аарыг кижи арыг эвес-тир. 37А бир эвес кодур-бузурнуң даштыкы хевири өскерилбээн база ында кара дүктер үнүп келген болза, кодур-бузурнуң экирээни ол-дур, а демги кижи арыг болу берген-дир. Бурганның бараалгакчызы ону арыг деп чарлазын.

38Эр азы херээжен кижиниң кежинге кылагар ак сорулар тыптып келген дижик. 39Бурганның бараалгакчызы ол кижини шинчилеп көргеш, ооң кежинде кылагар сорулар бүлүргей ак өңнүүн эскерип каар болза, кеште частып үнүп келген айыыл чок бузур болган-дыр, а демги кижи арыг-дыр.

40Бир-ле кижиниң бажының дүгү дүже берген дижик: ол – тас баштыг-даа болза, арыг кижи-дир. 41Ынчаарга ооң бажының мурнуу талазында дүктери дүже берген дижик: ол – калчан баштыг-даа болза, арыг кижи-дир. 42А бир эвес баштың калчанынга азы тазынга кызылзымаар ак балыг чер тыптып кээр болза, демги кижиниң бажынга частып үнүп келген кеш аарыы ол-дур. 43Бурганның бараалгакчызы аарыг кижини шинчилеп көөрге, ооң бажының калчан азы тас черинде ыжыы кызылзымаар ак өңнүг, а ол ыжыкты даштындан көөрге, улустуң кежинде кеш аарыы ышкаш көстүр болза, 44ол дээрге кеш аарыындан аараан, арыг эвес кижи-дир. Ооң бажында балыг чер бар-дыр: Бурганның бараалгакчызы ону арыг эвес деп чарлаар ужурлуг.

45Шак ындыг балыглыг, кеш аарыындан аараан кижи качыгдалдың самдар хевин кетсин; бажының дүгүн үвүргей ап чорзун; арнын думчуунуң алдынга чедир дуй орааттынып алзын база: „Арыг эвес мен! Арыг эвес мен!“ – деп алгырып, улусту сагындырып чорзун. 46[+]Аарыының бүгү хүннеринде ол кижи арыг эвес деп санаттырар. Ол кижи арыг эвес болгаш, аңгы черге, чоннуң турлааның даштынга чурттаар ужурлуг».


Дүдүктүг хеп дугайында

47«Дүдүк[*] чер хеп аймаанга: дүктен азы лёндан кылган хепке, 48лён[†] болгаш дүктен сырып азы ээрип туруп кылган пөске база алгы-хөмге болгаш алгы-хөмден кылдынган кандыг-бир этке тыптып келген дижик. 49Бир эвес хепте, алгы-хөмде азы сыраан, ээрген пөсте база алгы-хөмден кылдынган кандыг-бир этте дүдүк чер ногаанзымаар азы кызылзымаар өңнүг болза, ол дээрге дүдүк-түр, ону Бурганның бараалгакчызынга көргүзер херек. 50Бурганның бараалгакчызы дүдүктү шинчилеп көргеш, дүдүктүг хеп биле этти чеди хүн дургузунда аңгылап кагзын. 51Оон чедиги хүнде дүдүктү шинчилеп көөрге, хепке, сырып азы ээрип туруп кылган пөске база кандыг-даа этти кылырынга ажыглаан алгы-хөмге үгдереп нептерей берген болза, ол дээрге халдавырлыг, арыг эвес дүдүк-түр. 52Бурганның бараалгакчызы хепти, дүктен азы лёндан сыраан азы ээрген пөстү база кандыг-даа алгы-хөмден кылдынган этти, шак ындыг дүдүктүг болза, өрттедир ужурлуг: ол дээрге халдавырлыг, арыг эвес дүдүк-түр. 53А бир эвес Бурганның бараалгакчызы дүдүктүң хепке, сырып азы ээрип туруп кылган пөске база алгы-хөмден кылдынган кандыг-бир этке үгдереп нептеревээнин көрүп каар болза, 54дүдүк черлиг хеп биле этти чуурун дужаагаш, чеди хүн дургузунда база катап аңгылап кааптар ужурлуг. 55Чугган соонда, Бурганның бараалгакчызы хеп биле этти шинчилеп көөрге, дүдүк үгдереп нептеревезе-даа, ооң даштыкы хевири өскерилбээн болза, ол арыг эвес-тир. Ону өрттедир херек: хеп биле эттиң иштии азы мурнуу талазын деже чипкен дүдүк болган-дыр. 56А бир эвес Бурганның бараалгакчызы көөрге, хеп биле этти чуп каапкан соонда, дүдүк шоолуг илдең эвес апарган болза, ону хептен азы алгы-хөмден база сырып азы ээрип туруп кылган пөстен ора тыртып кааптар херек. 57Ынчаарга дүдүк хепке, сырып азы ээрип туруп кылган пөске болгаш кандыг-бир алгы-хөмден кылдынган этке база катап тыптып кээр болза, ол частып үнүп орар дүдүк-түр: шак ындыг дүдүктүг хеп биле этти өрттедивит. 58А бир эвес хепти, сырып азы ээрип туруп кылган пөстү база алгы-хөмден кылдынган кандыг-бир этти чуп каапкан соонда, дүдүк чиде бээр болза, ындыг хеп биле этти база катап чуур херек; ол ынчан арыг болу бээр».

59Дүктен азы лёндан кылган хепте болгаш сырып азы ээрип туруп кылган пөсте база алгы-кештен кылдынган кандыг-бир этте тыптып келген дүдүк дугайында, оларны арыг азы арыг эвес деп чарлаарының дугайында дүрүм-хоойлу[†] шак ындыг боор-дур.

#### 14


Халдавырлыг кеш аарыындан аарып турган улусту арыглаары

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2[+]«Халдавырлыг кеш аарыындан[†] аараан кижини арыглаарда,[†] ажыглаар ужурлуг дүрүм-хоойлу[†] бо-дур. Бурганның бараалгакчызы[†] ол кижиниң аараанының дугайында дыңнап кааш, 3чоннуң турлааның даштынче үне бээр ужурлуг. Ол бараалгакчы халдавырлыг кеш аарыындан аарып турган кижиниң аарыы экирий бергенин көрүп каан дижик. 4[+][+][+]Бурганның бараалгакчызы ынчан арыгланып турар кижиге херек ийи арыг база дириг кушту, пөш ыяжының будуун, кызыл удазынны болгаш иссоп[†] дээр үнүштү эккээрин улуска дужаазын. 5А оон куштарның бирээзин агым сугдан ускан суг куткан дой сава кырынга дөгерерин дужаазын. 6Бурганның бараалгакчызы дириг кушту пөш ыяжының будуу, кызыл удазын болгаш иссоп-биле кады ап алгаш, оларның шуптузун демги суг кырынга дөгерген куштуң ханынче супсун. 7[+][+]Ооң соонда халдавырлыг кеш аарыындан арыгланып турар кижиже ол ханны чеди катап бызай чашкаш, ону арыг деп чарлазын, а кушту ажык шөлче ужудуп үндүрүпсүн.

8[+]Арыгланып турар кижи бодунуң хевин чуп алзын; бүгү-ле дүктерин чүлүп каапсын база мага-бодун сугга чуп алзын, ол ынчан арыг болу бээр. Ооң соонда аарып турган кижи чоннуң турлаанче кирип келгеш, бодунуң чадырының даштынга чеди хонзун. 9А чедиги хүнде ол кижи бодунуң дүктерин: бажының дүгүн, салын, хавааның кирбиин – бүгү-ле бар дүктерин чүлүп каапсын, оон хептерин чуп алзын база мага-бодун сугга чуп алзын, ол ынчан арыг болу бээр.

10А сески хүнде ол кижи четпес-дудуу эвес ийи эр хураганны,[†] бир харлыг кыс хойну база далган-тараа өргүлү[†] кылдыр олива үзү[†] холаан, бир эфаның оннуң үш кезээ эң шынарлыг далганны болгаш бир лог олива үзүн ап алгаш келзин. 11Ынчан арыглаашкынны кылыр бараалгакчы ол кижини ооң өргүлдери-биле кады Ужуражылга майгынынче[†] кирер черге Дээрги-Чаяакчының мурнунга тургузуп кагзын. 12Ооң соонда эр хураганнарның бирээзин кем-буруу дээш өргүл кылдыр салзын база бир лог олива үзүн ап алгаш, оларны Дээрги-Чаяакчыга онза өргүлдер кылдыр бараалгатсын. 13[+]Оон бачыт[†] дээш өргүлдү база бүрүн өрттедир өргүлдү дөгерер ыдыктыг черге[†] эр хураганны дөгерзин. Бачыт дээш өргүл ышкаш, кем-буруу дээш өргүл Бурганның бараалгакчызыныы болур: аажок ыдыктыг[†] өргүл ол-дур.

14[+]Бурганның бараалгакчызы кем-буруу дээш өргүлдүң ханын дозуп алгаш, арыгланып турар кижиниң оң талакы кулааның халбаңын, оң холунуң улуг салаазын, оң будунуң улуг эргээн чаап кагзын. 15А ооң соонда бичии олива үзү узуп алгаш, солагай талакы адыжынче куткаш, 16оң холунуң салаазын солагай талакы адыжында үсче суккаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга салаазы-биле чеди катап бызай чашсын. 17Бурганның бараалгакчызы адыжында арткан үзүн ап алгаш, арыгланып турар кижиниң оң талакы кулааның халбаңын, оң холунуң улуг салаазын, оң будунуң улуг эргээн – кем-буруу дээш өргүлдүң ханының кырындан – чаап кагзын. 18Оон адыжында артып калган үзүн арыгланып турар кижиниң бажынче кудупкаш, ону Дээрги-Чаяакчының мурнунга арыглап кагзын. 19Бурганның бараалгакчызы бачыт дээш өргүлдү эккеп салзын, арыгланып турар кижини ооң арыг эвезинден арыглап кагзын. Оон бүрүн өрттедир өргүлдү дөгерзин. 20Бурганның бараалгакчызы бүрүн өрттедир өргүл биле далган-тараа өргүлүн өргүл бедигээжинге салып, демги кижини ынчалдыр арыглаарга, ол арыг болу бээр.

21А ол кижи ядыы бооп, долу үнелиг өргүлдер кылыр харыы чок болза, бодун арыглаар дээш, бир эр хураганны кем-буруу дээш онза өргүл кылдыр Дээрги-Чаяакчыга бараалгадып эккелзин. Оон ыңай далган-тараа өргүлү кылдыр эфаның оннуң бир кезээ[†] олива үзү холаан, эң шынарлыг далганны; бир лог олива үзүн база 22бодунуң тып шыдаптары ийи көге-буганы азы ийи көгээзинни эккелзин. Бир куш бачыт дээш өргүл, а өскези – бүрүн өрттедир өргүл болур.

23Арыгланып турарының сески хүнүнде демги кижи ол бүгүнү Бурганның бараалгакчызынга – Ужуражылга майгынынче кирер черге, Дээрги-Чаяакчының мурнунга – эккелзин. 24Бурганның бараалгакчызы кем-буруу дээш өргүлдүң хураганы биле олива үзүн ап алгаш, оларны Дээрги-Чаяакчыга онза өргүлдер кылдыр бараалгатсын. 25[+]Оон кем-буруу дээш өргүлдүң хураганын дөгерер. Бурганның бараалгакчызы кем-буруу дээш өргүлдүң ханын дозуп алгаш, арыгланып турар кижиниң оң талакы кулааның халбаңын, оң холунуң улуг салаазын, оң будунуң улуг эргээн чаап кагзын. 26Бурганның бараалгакчызы олива үзүнден элээнни бодунуң солагай талакы адыжынче кудуп алзын. 27Ооң соонда оң холунуң салаазы-биле солагай адыжында үстү Дээрги-Чаяакчының мурнунга чеди катап бызай чашсын. 28А оон адыжында олива үзүнден алгаш, арыгланып турар кижиниң оң талакы кулааның халбаңын, оң холунуң улуг салаазын, оң будунуң улуг эргээн – кем-буруу дээш өргүлдүң ханының кырындан – чаап кагзын. 29Бурганның бараалгакчызы адыжында арткан үзүн арыгланып турар кижиниң бажынче кудуп, ону Дээрги-Чаяакчының мурнунга арыглап кагзын. 30Оон арыгланып турар кижиниң эккеп шыдаары ийи көге-буганың азы ийи көгээзинниң бирээзин өргүлге салзын. 31Бурганның бараалгакчызы ол кижиниң эккеп шыдааны өргүлге салыр куштарның бирээзин – бачыт дээш өргүл кылдыр, а өскезин – бүрүн өрттедир өргүл кылдыр, далган-тараа өргүлү-биле кады салыр. Бурганның бараалгакчызы арыгланып турар кижини Дээрги-Чаяакчының мурнунга ынчалдыр арыглап каар».

32Халдавырлыг кеш аарыындан аараан база оозун арыглаар долу үнелиг өргүлдер кылыр харыы чок кижи дугайында дүрүм-хоойлу шак ындыг боор-дур.


Бажыңнар ханаларында дүдүк

33Дээрги-Чаяакчы Моисей биле Ааронга[†] мынча деп чугаалаан: 34«Ээлезин дээш, силерге берип турарым ханаан черге чеде бээриңерге, ээлеп чурттай бээр чериңерде бажың-балгатче дүдүктү салыпкан дижик мен. 35Ынчан ындыг бажың ээзи Бурганның бараалгакчызынга баргаш: „Мээң бажыңымда аарыг дег чүве тыптып келди“ – деп чугаалазын. 36Бурганның бараалгакчызы дүдүктү шинчилеп көөрү-биле ол бажыңга чедип кээр бетинде, бажыңда бар бүгү чүве арыг эвес болу бербезин дээш, ол бүгүнү дашкаар үндүрүп кааптарын дужаазын. Ооң соонда Бурганның бараалгакчызы бажыңны шинчилеп көөрү-биле чедип кээр. 37Ол дүдүктү шинчилеп көөрге, бажыңның ханаларында дүдүк ногаанзымаар азы кызылзымаар ыйылчак черлер дег база даштындан көөрге, ханаларже ханылап кире берген болган дижик. 38Бурганның бараалгакчызы ынчан бажыңдан үнгеш, „Олче чеди хүн дургузунда кирип болбас“ дээр ужурлуг. 39Оон ол чедиги хүнде бажыңга база катап келгеш, шинчилеп көрзүн. Бир эвес дүдүк бажыңның ханаларын дургаар үгдереп нептерей берген болза, 40дүдүй берген даштарны бузарын дужаагаш, оларны хоорай даштында арыг эвес черже үндүр октаттырыпсын. 41А оон бажың иштин улуска бүрүнү-биле сивиртип каапкаш, сивирген малгаштың шуптузун хоорай даштында арыг эвес черже аппарып төктүрзүн. 42Улус биеэги даштарның орнунга өске даштарны салгаш, чаа малгаш-биле бажыңны чаап каар.

43Ынчаарга даштарны бускаш, бажыңның эрги малгажын сивиргеш, чаа малгаш-биле чаап каан соонда, бажыңда дүдүк база катап частып үнүп кээр болза, 44Бурганның бараалгакчызы чедип келгеш, шинчилеп көөр ужурлуг. Бир эвес дүдүк бажыңда үгдереп нептерей берген болза, ол дүдүк халдавырлыг-дыр, а бажың боду арыг эвес-тир. 45Ук бажыңны: даштарын, ыяжын болгаш бүгү малгажын үрегдеп бускаш, хоорай даштында арыг эвес черже сөөртүп үндүрер херек. 46Ол бажыңче кирип болбас дээн бүгү үениң дургузунда ынаар кирген кижи кежээге чедир арыг эвес болур.

47[+]Аңаа удуп чыткан азы чемненген кижи база хевин чуп алыр ужурлуг. 48А бир эвес Бурганның бараалгакчызы чедип келгеш, ол бажыңны база катап малгаштап чаап каан соонда, ында дүдүк үгдереп нептеревээнин көрүп каар болза, бажыңны арыг деп чарлаар ужурлуг, чүге дээрге дүдүк эттине берген-дир. 49[+]Бурганның бараалгакчызы бажыңны арыглаары-биле ийи кушту, пөш ыяжының будуун, кызыл удазынны база иссоп дээр үнүштү ап алзын 50база куштарның бирээзин агым сугдан ускан суг куткан дой сава кырынга дөгерзин. 51Ол оон пөш ыяжының будуун, иссопту, кызыл удазынны база дириг арткан кушту алгаш, дөгерген куштуң ханын холаан демги сугже оларның шуптузун суккаш, бажыңны чеди катап бызай чашсын. 52Бурганның бараалгакчызы бажыңны куштуң ханын холаан демги суг-биле; дириг куш, пөш ыяш будуу, иссоп болгаш кызыл удазын-биле ынчалдыр арыглап кагзын. 53Ооң соонда дириг кушту хоорай даштындан ажык шөлче ужудуп үндүрзүн. Бурганның бараалгакчызы бажыңны ынчалдыр арыглаарга, ол арыг болу бээр».

54-56Кандыг-даа халдавырлыг кеш аарыы болгаш кодур-бузур дугайында; хепте азы бажыңда дүдүк дугайында база ыжык, бузур болгаш кылагар сору дугайында дүрүм-хоойлу шак ындыг боор-дур. 57[+]Ол бүгү дүрүм-хоойлу арыг азы арыг эвес болурун илередиринге херек.

#### 15


Эр улуска хамааржыр дүрүм-хоойлу

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисей[†] биле Ааронга[†] мынча деп чугаалаан: 2«Израиль[†] чонга мону чугаалаңар. Кандыг-бир эр кижиниң мага-бодундан[*] сыстып турар суук чүүлдер бар болза, оозу дээш, ол арыг эвес[†] болу бээр. 3Ол кижиниң мага-бодундан суук чүүл сыстып үнүп-даа турар азы мага-бодунга боглуп артып-даа каар болза, дөмей-ле ооң арыг эвезин көргүзер.

4Ындыг арыг эвес кижиниң чыткан дөжээ база олуруп турган кандыг-даа эди арыг эвес болур. 5[+]А ооң дөжээнге дегген өске кижи хевин чуп алыр, а боду сугга чунуп алыр ужурлуг; ол кижи кежээге чедир арыг эвес болур. 6Арыг эвес кижиниң олурган черинге олурупкан өске кижи хевин чуп алыр база сугга чунуп алыр ужурлуг; ол кижи кежээге чедир арыг эвес болур. 7Арыг эвес кижиниң мага-бодунга дегген өске кижи хевин чуп алыр база сугга чунуп алыр ужурлуг; ол кижи кежээге чедир арыг эвес болур. 8Сыстып турар суук чүүлдүг кижи арыг кижиже дүкпүрүптер болза, арыг кижи хевин чуп алыр база сугга чунуп алыр ужурлуг; ол кижи кежээге чедир арыг эвес болур. 9Арыг эвес кижиниң олурган олут бүрүзү база арыг эвес болур. 10Шак ындыг кижиниң адаанга салып турган кандыг-бир чүүлге дегген кижи бүрүзү кежээге чедир арыг эвес болур. А ол чүүлдү көдүрүп аппаар кижи хевин чуп алыр база сугга чунуп алыр ужурлуг; ол кижи кежээге чедир арыг эвес болур. 11Сыстып турар суук чүүлдүг кижи холун чуп албайн, өске-бир кижиге дегген болза, өске кижи бүрүзү хевин чуп алыр база сугга чунуп алыр ужурлуг; ол кижи кежээге чедир арыг эвес болур. 12[+]Арыг эвес кижи дой савага дегген болза, ол саваны буза шаап каар херек. А бир эвес ыяш савага дегген болза, ону сугга чуур херек.

13Сыстып турар суук чүүлдүг кижи оозундан адырлып-арыгланып алыр болза, арыгланганындан бээр чеди хүн эрткенин манааш, хевин чуп алыр база мага-бодун агым сугга чуп алыр ужурлуг; ол ынчан арыг болу бээр. 14[+]Ол кижи сески хүнде ийи көге-буга азы ийи көгээзин ап алгаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга, Ужуражылга майгынынче[†] кирер черге чедип келгеш, куштарны Бурганның бараалгакчызынга[†] эккеп берзин. 15Бурганның бараалгакчызы куштарның бирээзин бачыт[†] дээш өргүл кылдыр, а өскезин бүрүн өрттедир өргүл[†] кылдыр салгаш, ол кижини сыстып турар суук чүүлүнден Дээрги-Чаяакчының мурнунга ынчалдыр арыглап каар.

16[+]Бир-ле эр кижиниң үрези төгүлген болза, ол бүгү бодун сугга чуп каапсын; ол кижи кежээге чедир арыг эвес болур. 17Үре төктү берген хеп болгаш алгы-хөм бүрүзүн сугга чуп кааптар херек; ол чүүлдер кежээге чедир арыг эвес болур».


Херээжен улуска хамааржыр дүрүм-хоойлу

18«Эр кижи херээжен кижи-биле холбажырга, үрези төктү берген болза, иелээ сугга чунуп каапсыннар; олар кежээге чедир арыг эвес болурлар. 19[+]Бир эвес херээжен кижи ай демдээ көрген үезинде мага-бодундан ханы төктүп турар болза, чеди хүн дургузунда арыг эвес болур. Аңаа дегген кижи бүрүзү кежээге чедир арыг эвес болур. 20Ай демдээ көрген үезинде ханы төктүп турар херээжен кижиниң чыдып азы олуруп турганы бүгү чүүл арыг эвес болур. 21Демги херээженниң орун-дөжээнге дегген кижи бүрүзү хевин чуп алыр база сугга чунуп алыр ужурлуг; ол кижи кежээге чедир арыг эвес болур. 22Демги херээженниң олурган чүүлүнге дегген кижи бүрүзү хевин чуп алыр база сугга чунуп алыр ужурлуг; ол кижи кежээге чедир арыг эвес болур. 23Демги херээженниң дөжээнге азы олурган черинге чыткан бир-ле чүүлге дегген кижи кежээге чедир арыг эвес болур. 24[+]А бир эвес эр кижи ай демдээ көрген херээжен-биле холбашкаш, ооң ханынга боражып алыр болза, ол эр кижи чеди хүн дургузунда арыг эвес болур, а ооң чыдып аары орун-дөжек бүрүзү база арыг эвес болур.

25[+]Херээжен кижиниң ханы ай демдээ көрген үезинден аңгы үеде хөй хүннер дургузунда азы ай демдээ көрген үезинден ажыр төктүп туруп бээр болза, ол херээжен, ай демдээ көрген үезинде дег, арыг эвес болур. 26Ол херээженниң ханы төктүп турар үезинде чыдары кандыг-даа орун-дөжек, ооң ай демдээ көрген үезинде чыткан орун-дөжээ дег, арыг эвес деп санаттырар. База ооң олуруп аары кандыг-даа эт, ай демдээ көрген үезинде дег, арыг эвес болур. 27Ол орун-дөжекке дегген кижи бүрүзү арыг эвес апаргаш, хевин чуп алыр база сугга чунуп алыр ужурлуг; ол кижи кежээге чедир арыг эвес болур. 28А ол херээжен хан[†] төктүүшкүнүнден адырлып-арыгланып алгаш, чеди хүн эртерин манап алыр ужурлуг, ооң соонда ол арыг болу бээр. 29[+]Сески хүнде ол херээжен ийи көге-буганы азы ийи көгээзинни ап алгаш, Ужуражылга майгынынче кирер черге, Бурганның бараалгакчызынга эккеп берзин. 30Бурганның бараалгакчызы куштарның бирээзин бачыт дээш өргүл кылдыр, а өскезин бүрүн өрттедир өргүл кылдыр салгаш, ол херээженни ооң арыг эвес хан төктүүшкүнүнден Дээрги-Чаяакчының мурнунга арыглап каар. 31[+]Израиль чон ооң аразында турар Мээң ыдыктыг[†] өргээмни бужартадып, бодунуң арыг эвезинден өлү бербес кылдыр, „Арыг эвес болбаңар!“ деп сагындырып көрүңер!»

32-33Сыстып турар суук чүүлдүг кижи дугайында; үрези төгүлгеш, арыг эвес болу берген кижи дугайында; ай демдээ көрүп турар херээжен кижи дугайында; сыстып турар суук чүүлдүг эр, херээжен улус дугайында база арыг эвес херээжен-биле холбажыр эр кижи дугайында дүрүм-хоойлу[†] шак ындыг боор-дур.

#### 16


Өндүр улуг арыглаашкын хүнү

1[+]Аароннуң[†] ийи оглу Дээрги-Чаяакчыже чоокшулай бергеш, өлүп калган соонда, Дээрги-Чаяакчы[†] Моисей-биле[†] чугаалашкан. 2[+][+]Ол Моисейге мынча дээн: «Аарон акыңга мону дамчыдып чугаала. Ол ыдыктыг черде[†] аскан көжеге[†] артынче кандыг-даа үеде туразында кирип турбазын. Шак ында ыдыктыг аптара[†] болгаш ону дуй салыр халып бар, Мен ол халыптың кырынга булут аразындан көстүп кээп турар мен. Ынчангаш өлбес дизе, Аарон ынаар кирбезин!

3Аарон эң ыдыктыг черже чүгле бачыт[†] дээш өргүл кылдыр бугажыкты база бүрүн өрттедир өргүл[†] кылдыр кошкарны эккеп салгаш, кирип болур. 4[+]Ол баштай мага-бодун чуп алгаш, лён[†] иштики чүвүрнү болгаш лёндан даараан ыдыктыг[†] хөйлеңни кедип алзын, лён курну куржанзын база бажынга лён тюрбанны кетсин. Ол хептер дөгерези ыдыктыг хептер-дир. 5Аарон оон чыглып келген израиль чондан бачыт дээш өргүл кылдыр ийи дүктүгүр хунаны база бүрүн өрттедир өргүл кылдыр бир кошкарны ап алзын. 6А ооң соонда ол бодунуң адындан бачыт дээш өргүл кылдыр бугажыкты эккеп салып, бодун база өг-бүлезин арыглап[†] алзын.

7Ийи дүктүгүр хунаны база эккелгеш, Ужуражылга майгынынче[†] кирер черге Дээрги-Чаяакчының мурнунга тургузуп кагзын. 8Аарон ооң соонда ол ийи хунага кандыг үүле-салым таваржырын шилип, үлүгден тыртсын: бирги үлүг – Дээрги-Чаяакчыга өргүл боору, а ийигизи – чорударының үлүү[*] болур. 9Аарон Дээрги-Чаяакчыныы деп үлүг онаашкан дүктүгүр хунаны эккелгеш, бачыт дээш өргүл кылдыр салзын. 10А чорударының үлүү онаашкан дүктүгүр хунаны Дээрги-Чаяакчының мурнунга дириг бодун эккеп тургузуп кагзын. Ол хунаны дамчыштыр чонну арыглаар дээш, ону ээн кургаг ховуже салып чорудуптар ужурлуг.

11Аарон бодунуң адындан салып турары, бачыт дээш өргүлдүң бугажыын эккелгеш, ону дөгерип, бодун база өг-бүлезин арыглап алзын. 12Оон ол Дээрги-Чаяакчының мурнунда турар айдызаар бедигээште оттуг көстерни хүүрекчигешти долдур узуп алгаш, хоюдур соктап каан чаагай чыттыг чүүлдерни кош-адыжын долдур уруп алгаш, эң ыдыктыг черже киире берзин. 13[+]Ооң соонда чаагай чыттыг чүүлдерни Дээрги-Чаяакчының мурнунда айдызаар кылдыр отка салып кагзын, ынчан оларның булутталчак ыжы ыдыктыг аптараның халывын бүргей аптар. Оон башка Аарон өлүп каар. 14А оон ол бугажыктың ханындан алгаш, салаазын ынаар суп, халыптың кырын чөөн талазындан бызай чашсын; ол ышкаш халыптың мурнунга ханны салаазы-биле чеди катап бызай чашсын.

15Аарон ооң соонда чоннуң адындан салып турар бачыт дээш өргүлдүң хуназын дөгергеш, ооң ханын көжеге артынче аппарзын. Бугажыктың ханы-биле кылып турган бүгү чүвезин хунаның ханы-биле кылып, халыптың кырынче болгаш мурнунче бызай чашсын. 16Ол ынчаар кылып, израиль чоннуң бүгү бачыттарындан: оларның арыг эвезинден база кем-буруулуг үүлгедиглеринден эң ыдыктыг черни арыглап кагзын. Оларның аразынга турар, арыг эвес чоруунга борашкан Ужуражылга майгыны-биле Аарон база ынчаар кылыр ужурлуг. 17Аарон чонну арыглаар дээш эң ыдыктыг черже кирип турар өйде, ол оортан дедир үнгүжеге чедир, өске кым-даа Ужуражылга майгынынга турбас ужурлуг. Ол бодун, өг-бүлезин болгаш бүгү израиль чонну шак ынчаар арыглап кагзын.

18[+]Ооң соонда Дээрги-Чаяакчының мурнунда турар өргүл бедигээжинге чеде бергеш, ону арыглап, бугажык биле хунаның ханындан ап алгаш, бедигээштиң мыйыстарын бүгү талаларындан чаап кагзын. 19Аарон оон салаазында хан[†]-биле өргүл салыр бедигээшти[†] чеди катап бызай чашсын. Ол бедигээшти израиль чоннуң арыг эвезинден арыглап база ыдыктап кагзын.

20Аарон эң ыдыктыг черни, Ужуражылга майгынын болгаш өргүл салыр бедигээшти арыглап дооскаш, дириг хунаны эккелзин. 21Ол ооң соонда ийи холун хунаның бажынга салып, ооң кырынга израиль чоннуң бүгү кем-буруузун, бузуттарын болгаш бачыттарын ажыы-биле миннип чугаалап, ол бүгүнү хунаже чая каапсын. Оон хунаны айбычы кижиге сүрдүргеш, ээн кургаг ховуже чорудупсун. 22[+]Хуна чоннуң бүгү кем-буруузун бодунга ап алгаш, эрттинмес элдерлиг черже чоруй баар; ол хунаны ээн кургаг ховуже шак ынчаар чорудуптар.

23[+]Аарон Ужуражылга майгынынче кире берзин база эң ыдыктыг черже кирерде кедип турганы лён хептерин ужулгаш, оларын аңаа каапсын. 24Ол ыдыктыг черге мага-бодун сугга чуп каапкаш, үргүлчү кедер хевин кедип алган үнүп келзин, оон бодунуң адындан салыр бүрүн өрттедир өргүл биле чоннуң адындан салыр бүрүн өрттедир өргүлдү салып, бодун база чонну арыглазын. 25А бачыт дээш өргүлдүң чаан база өргүл салыр бедигээшке өрттетсин. 26[+]Хунаны чорударының үлүү кылдыр сүрүп аппарган кижи хевин база мага-бодун сугга чуп алыр ужурлуг. Ооң соонда ол чоннуң турлаанче кирип кээп болур. 27[+]Ханын арыглаашкын кылыры-биле эң ыдыктыг черже киире берген бачыт дээш өргүлдүң бугажыы биле хуназын чоннуң турлааның даштынче үндүре бергеш, кежин, эъдин база чинин отка өрттетсин. 28Ол бүгүнү өрттедир кижи хевин база мага-бодун сугга чуп алыр ужурлуг. Ооң соонда чоннуң турлаанче ол кирип кээп болур.

29[+]Силерге кезээ-мөңгеде доктааткан дүрүм мындыг болзун: чеди айның онда боттарыңарны шеглээшкин-биле томаартыңар, кандыг-даа ажыл кылбаңар. Үндезин чурттакчы-даа, араңарга чурттай берген даштыкы кижи-даа ону сагып чорзун. 30Чүге дээрге шак ол хүнде силерни бүгү-ле бачыттарыңардан арыглаар: ынчан Дээрги-Чаяакчының мурнунга арыг болу бээр силер. 31Ол хүн – силерге онзагай амыр-дыш хүнү-дүр,[†] боттарыңарны шеглээшкин-биле томаартыңар: бо дээрге кезээ-мөңгеде доктааткан дүрүм-дүр. 32[+]Шилип чаап каан, ачазының орнунга ыдыктыг бараан болуушкун кылзын дээш төлээлеттирген бараалгакчы[†] – арыглаашкынны чорудар кижи ол болур ужурлуг. Ол ыдыктыг лён хептерин кедип алгаш, 33ыдыктыг черни, Ужуражылга майгынын, өргүл салыр бедигээшти; Бурганның бараалгакчыларын база бүгү чонну арыглазын. 34Израиль[†] чонну бүгү бачыттарындан чылда бир катап арыглаар дээш, шак ол дүрүм-хоойлуну[†] силерге мөңгези-биле доктааткан болзун».

Моисей бүгү чүүлдү Дээрги-Чаяакчының дужааганын ёзугаар кылган.

#### 17


Ханга хамаарышкан дүрүм-хоойлу

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2«Ааронга[†] болгаш ооң оолдарынга база бүгү израиль чонга мону чугаалап көр, Дээрги-Чаяакчының оларга чугаалазын дээн айтыышкынын дамчыт.

3Израильчилер аразындан инек, хой, өшкү малын чоннуң турлаанга азы чоннуң турлааның даштынга дөгерген кижи бүрүзү 4малын Ужуражылга майгынынче[†] кирер черге Дээрги-Чаяакчыга өргүлге эккеп салбас болза, хан[†] төгүүшкүнү дээш буруудаар: а хан төпкен болганда, ону бодунуң чонунуң аразынга амылыг арттырбас. 5[+]Израиль[†] чон шөлге дөгерип турары өргүл малын Дээрги-Чаяакчыга – Ужуражылга майгынынче кирер черге, Бурганның бараалгакчызынга[†] эккелзин база оларны Дээрги-Чаяакчыга салган эп-найырал өргүлү[†] кылдыр дөгерип салзын дээш, бо дүрүмнү берген. 6[+]Бурганның бараалгакчызы Ужуражылга майгынынче кирер чер чанында Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээшче[†] малдың ханын төпсүн база чагны Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыт кылдыр өрттетсин. 7[+]Израиль чон самыыралга алзып, сүрүп халып турары хуназыг дүрзү-бурганнарынга[†] моон соңгаар өргүлдер эккеп салбазын дээш, ындыг болзун. Бо дүрүм-хоойлуну[†] оларның бүгү салгалдарынга кезээ-мөңгеде доктаадып каан болзун!

8Чонга оон ыңай мону чугаала. Израильчи ийикпе, азы израиль чоннуң аразында чурттап турар даштыкы кижи бүрүн өрттедир өргүлдү азы черле кандыг-бир өргүлдү кылгаш, 9[+]Дээрги-Чаяакчыга өргүлге салыры-биле Ужуражылга майгынынче кирер черге эккелбес болза, ону чонунуң аразынга амылыг арттырбас.

10[+]Израильчи ийикпе, азы израиль чоннуң аразында чурттап турар даштыкы кижи кандыг-бир хан чиир болза, Мен ол кижиге удур боор мен база ону чонунуң аразынга амылыг арттырбас мен. 11[+]Мага-боттуң амы-тыны – ханында болгай, ынчангаш Мен силерни арыглаар[†] дээш, өргүл салыр бедигээшке ханны ажыглаарын доктааткан мен, чүге дээрге шак ол хан кижини арыглап турар. 12Ынчангаш израиль чонга: „Силерниң кайыңар-даа хан чивезин, ол ышкаш араңарда чурттап турар даштыкы кижи база хан чивезин“ – деп чугаалаан ужурум ол.

13[+]Израильчи ийикпе, азы израиль чоннуң аразында чурттап турар даштыкы кижи чиирин хоруваан черлик аң азы куш тудуп алза, ханын черже аксып каапкаш, довурак-биле хөөп каар ужурлуг. 14Чүге дээрге кандыг-даа дириг амытанның амы-тыны ханында болур. Ынчангаш израиль чонга: „Кандыг-даа эъттиң ханын чивеңер, чүге дээрге кандыг-даа эът-ботту хан амы-тынныг кылыр болгай. Хан чиир кижи бүрүзү амылыг артпас ужурлуг“ – деп чугаалаан мен.

15[+]Бодунуң өлүмү-биле өлген азы араатан аңга өлүрткен дириг амытанның эъдин чиир кижи бүрүзү: үндезин чурттакчы-даа, араңарга чурттай берген даштыкы кижи-даа хевин чуп алыр база сугга чунуп алыр ужурлуг, ол кижи кежээге чедир арыг эвес болур, а оон арыг болу бээр. 16А бир эвес хевин база мага-бодун чуп албас болза, буруузун боду чүктээр».

#### 18


Эр-херээжен харылзааларны чурумчудар дүрүм-хоойлу


(Лев. 20:11-22)

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2«Израиль[†] чонга мону чугаала. Мен дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен. 3[+]Мооң мурнунда чурттап турганыңар Египеттиң[†] чонунуң чаңчылдарын ёзугаар чурттаваңар база силерни эдертип аппар чыдарым Ханаанның[†] чоннарының чаңчылдарын ёзугаар чурттаваңар, оларның доктааткан дүрүмнериниң аайы-биле барбаңар. 4Мээң хоойлуларымны[†] күүседиңер, дүрүмнеримни сагыңар, оларны чандыр баспайн эдериңер. Мен дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен. 5[+]Мээң дүрүмнерим болгаш хоойлуларымны сагыңар. Оларны сагыыр кижи оларның ачызында амылыг артар. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен.

6Кым-даа бодунуң чоок төрели-биле холбажырын бодап, олче чоокшулавас ужурлуг. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен.

7Ачаңның мага-бодунуң тудуш кезээ болур аваң-биле холбашпа. Ол херээжен – сээң аваң-дыр, ооң-биле холбашпа.

8[+]Ачаңның өске кадайы – соңгу иең-биле холбашпа: ооң шалдаңы дээрге ачаңның база шалдаңы болгай.

9[+]Ачаңның азы аваңның уруу болур угбаң азы дуңмаң-биле – ол аалыңарга-даа азы аалыңардан дашкаар-даа төрүттүнген болза – холбашпа.

10Оглу-кызыңның уруу-биле холбашпа. Ооң шалдаңы дээрге бодуңнуң база шалдаңың болгай.

11Ачаңның кадайының уруу-биле холбашпа. Ол дээрге чаңгыс ададан төрүттүнген кыс дуңмаң-дыр, ооң-биле холбашпа.

12Ачаңның угбазы азы дуңмазы болур кыс кижи-биле холбашпа. Ол дээрге ачаңның кады төрээни-дир.

13Аваңның угбазы азы дуңмазы-биле холбашпа. Ол дээрге аваңның кады төрээни-дир.

14Ачаңның акызы азы дуңмазының кадайы-биле холбашпа. Ол дээрге сээң чааваң-дыр.

15[+]Кенниң-биле холбашпа. Ол дээрге оглуңнуң кадайы-дыр, ооң-биле холбашпа.

16[+]Акыңның азы дуңмаңның кадайы-биле холбашпа. Ооң шалдаңы дээрге акыңның азы дуңмаңның база шалдаңы болгай.

17[+]Херээжен кижи-биле чоок харылзаалыг чурттап турган болзуңза, ооң уруу-биле азы ооң оглу-кызының уруу-биле холбашпа. Олар дээрге ооң төрээн уруглары-дыр, ынчаар кылыры – самыыраашкын-дыр.

18[+]Кадайың дириг чорда, ооң кады төрээнин кадай кылдыр ап, холбашпа; угбашкыларны адааннаштырба.

19[+]Кадайың ай демдээ көрүп турар өйде, холбажыр бодап, олче чоокшулава.

20[+]Өске кижиниң кадайы-биле хойгашпа, ол чорук сени арыг эвес[†] кылып каар.

21Ажы-төлүңнүң кайы-бирээзин Молох[†] бурганга өргүве[*], Бурганыңның адын бужартатпа. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен!

22[+]Херээжен кижи-биле дег, эр кижи-биле холбашпа. Ол дээрге бужар чүүл-дүр.

23[+]Кандыг-даа мал-биле холбашпа, ол чорук сени арыг эвес кылып каар. Херээжен кижи база, мал-биле холбажыр дээш, ооң чанынга барбас ужурлуг. Ол дээрге орта эвес бужар чүүл-дүр.

24Бо чүүлдерниң кайызы-биле-даа бодуңарны арыг эвес кылбаңар, чүге дээрге силерниң чурттаар чериңерден үндүр сывырып турарым чоннар ол бүгү чүүлдерден бужартаан болгай. 25[+]Чер база арыг эвес апарган. Мен ону ооң чурттакчыларының кем-буруузу дээш кезеткен мен: чер ында чурттаан чоннарны боду-ла үндүр кызыпкан. 26Мээң дүрүмнерим болгаш хоойлуларымны сагыңар, үндезин чурттакчы-даа, араңарда чурттап турар даштыкы кижи-даа ол бужар чүүлдерниң кайызын-даа кылбазын. 27Бүгү-ле ол бужар чүүлдерни бо черге кээр мурнуңарда аңаа чурттап турган улус үүлгедип турган, ынчангаш чер арыг эвес апарган болгай. 28Силер черни бужартадып эгелээр болзуңарза, демги чоннарны үндүр кызыпканы дег, чер силерни база үндүр кызыптар. 29Бир эвес кандыг-бир улус бо бүгү бужар чүүлдерни үүлгедир болза, оларны чонунуң аразынга амылыг арттырбас. 30Бо черге силерниң мурнуңарда турган чоннар орта эвес бужар чаңчылдар эдерип турганнар. Олар дег кылбас дээш база ындыг херектер ужун арыг эвес апарбас дээш, Мээң хоойлуларымны сагыңар. Мен – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен!»

#### 19


Бодун ыдыктыы-биле алдынарының дүрүм-хоойлузу

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2[+]«Израиль[†] чоннуң бүгү ниитилелинге мону дамчыдып чугаала. Ыдыктыы-биле чурттаңар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар болур Мен ыдыктыг[†]-дыр мен.

3[+]Кижи бүрүзү бодунуң авазы биле ачазын хүндүлезин, Мээң доктаатканым амыр-дыш хүннерин сагызын. Мен – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен.

4[+]Хоозун дүрзү-бурганнарга[†] мөгейбеңер, бодуңарга шуткаан бурганнар кылбаңар. Мен – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен.

5[+]Эп-найырал өргүлүнүң[†] малын Дээрги-Чаяакчыга дөгерип тура, ол Аңаа таарымчалыг болур кылдыр дөгериңер: 6өргүл кылган хүнүңерде азы дараазында хүнде ону чиир ужурлуг силер, а үшкү хүнде артып калган кезээн отка өрттедир херек. 7Өргүл малының үшкү хүнде арткан кезээн чиир болза, ол бужар чүүл болу бээр, ону чиири Бурганга таарымчалыг болбас. 8Ону үшкү хүнде чиир кижи бүрүзү буруузун боду чүктээр, чүге дээрге ол Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр ыдык өргүлдү бужартадып турар-дыр, ындыг кижини чонунуң аразынга амылыг арттырбас.

9[+]Бодуңарның чериңерге дүжүт ажаап тура, шөлүңерниң кыдыын чедир ажаавайн, арттырып калыңар. Ажаап турар тарааңар черже кээп дүжер болза, чыгбаңар. 10[+]Виноград[†] шөлүнде тараан виноградыңны бүрүнү-биле ажаава. Черже кээп дүшкен каттарны-даа чыгба: ядыыларга база өскээртен келген улуска арттырып каг. Мен – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен.

11[+][+]Оорланмаңар, шын эвес чүүл чугаалаваңар, бот-боттарыңарны мегелевеңер. 12[+]Мегелеп тура, Мээң адым-биле даңгыраглаваңар: Бурганыңарның адын баксыратпаңар. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен! 13[+]Өске кижини кызып-кыйба, үптеп-тонава, хөлезилеттинген ажылчынга төлевир бээрин дүннү өттүр тудуп, эртенге чедир соңгаарлатпа. 14Дүлей кижини бак сөглеве, согурнуң мурнунга тептиге бээр моондак салба. Бурганыңдан коргуп чор. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен!

15[+]Улусту чөптүг эвес шиитпе. Ядыы-ла кижи-дир дээш, аңаа чымчак болба, күш-шыдалдыг-ла кижи-дир дээш, ооң күзелин хандырарын бодава. Өске кижини шынның туружундан шиидип чор. 16[+]Улус аразынга хоп-меге дажыглава. Буруу чок кижини шаажылап кагзын дээш, шииткел үндүрер үеде меге херечилел кылба. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен! 17[+]Чүрээңге ха-дуңмаңга[†] көөр хөөн чок чорук шыгжава. Чоок кижиңни эдип-чазап сурга, ынчан ол кижиниң хайы-биле бачыттыг болбас сен. 18[+][+]Өжээн негеве, чонуңнуң улузунга удур бак сагыш шыгжава, харын чаныңда кижиге[†] бодуңга бодуң дег ынак бол. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен!

19[+]Мээң дүрүмнеримни сагыңар. Малыңны өске ук-уксаалыг мал-биле эдериштирбе. Чаңгыс шөлге ийи янзы үрезин тарыва. Янзы-бүрү пөстер холуштур даараан хеп кетпе[*].

20Эр кижи-биле дүгдеп каан кул херээжен-биле хойгажыр өске кижи турган дижик. Бир эвес ол кул херээженни демги кижи амдыгаа чедир садып албаан азы хоставаан болза, оларның иелдирзин кезедир[*], ынчалза-даа өлүмге онааштырбас ужурлуг, чүге дээрге ол херээжен хостуг эвес турган-дыр. 21Ол эр кижи кем-буруузу дээш өргүл кылдыр Ужуражылга майгынынче[†] кирер черге Дээрги-Чаяакчыга кошкарны эккеп салзын. 22Бурганның бараалгакчызы[†] кошкарны Дээрги-Чаяакчының мурнунга кем-буруу дээш өргүл кылдыр салгаш, бачыт[†] үүлгеткен ол кижини арыглап[†] каар. Ынчан демги кижи үүлгеткен бачыды дээш өршээл алыр.

23Келир үеде ээлээр чуртуңарже кире бергеш, кандыг-бир кат-чимистиг ыяш тарып кагзыңарза, ооң чимистерин чиири хоруглуг деп санаңар: оларны үш чыл дургузунда чивес ужурлуг. 24А дөрткү чылда ол ыяштың хамык чимистери Дээрги-Чаяакчыны алгап-мактаарынга херек ыдыктыг өргүл болур. 25Бешки чылда ооң хамык чимистерин чип болур силер база ооң силерге бээр чимистери өзүп-көвүдээр. Мен – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен!

26[+][+]Ханныг эът чивеңер; канчаар-даа болза илби кылып, төлгелевеңер.

27[+]Бажыңарның кыдыын долгандыр дөңгүретпеңер, салыңарның кыдыгларын таартпаңар. 28[+]Өлген улус дээш кажыыдап, мага-бодуңарны чара кеспеңер база шыйбактаваңар, эът-кежиңерге кадап будаан бижимелдер кылбаңар[*]. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен!

29[+]Бодуңнуң урууңну самыын-садарынче албадава, оон башка чурттуң чону самыыралга алзып алыр база чуртту бузут-бактыг херектер бүргей аптар.

30[+]Мээң доктаатканым амыр-дыш хүннерин сагыңар, Мээң ыдыктыг черимни[†] хүндүлеңер. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен!

31[+]Өлүг улустуң сүнезиннерин кый дээр-даа, караң көрнүр-даа улуска барбаңар, арга-сүме айтырбаңар. Бодуңарны олардан бужартаарынга чедирбеңер. Мен – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен!

32[+]Буурул баштыг кижиниң мурнунга туруп кел, улуг назылыг улусту хүндүле. Бурганыңдан коргуп чор. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен!

33[+]Силерниң чериңерге чурттай берген даштыкы кижини кызып-кыйба. 34[+]Араңарда чурттай берген өскээртен келген кижи силерге үндезин чурттакчы ышкаш болзун: аңаа бодуңга дег ынак бол, чүге дээрге силер база египет черге өскээртен келген улус бооп чораан болгай силер. Мен – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен!

35Чөптүг эвес болбаңар, хемчээп болгаш деңзилеп тура-даа, шын эвес кылбаңар. 36[+]Силерниң деңзилээр деңзиңер, килдериңер, төктүүчел база суук чүүлдер хемчээр саваларыңар шын хемчээр болзун. Мен дээрге силерни египет черден үндүре берген Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен.

37Мээң бүгү дүрүмнерим болгаш хоойлуларымны[†] сагып, күүседиңер. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен!»

#### 20


Бачыт үүлгедиишкиннери дээш кеземче

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2[+]«Израиль[†] чонга мону чугаала. Израильдиң чонундан ийикпе, азы израильчилер аразында чурттап чоруур даштыкы улустан бодунуң ажы-төлүнүң кайы-бирээзин Молох[†] бурганга бээр кижини өлүрүп каар херек: чурттуң чону ону даштар-биле соп каапсын. 3[+][+]Мен Бодум ол кижиге удур боор мен. Мээң ыдыктыг черимни[†] бужартадыры-биле база Мээң адымны дора көөрү-биле ажы-төлүнүң кайы-бирээзин Молохка бергени дээш, Мен ону чонунуң аразынга амылыг арттырбас мен. 4[+]Бир эвес чурттуң чону ажы-төлүнүң кайы-бирээзин Молохка берген кижини өлүрбес дээш, ооң үүлгедиин тоомча чок арттырар болза, 5Мен Бодум ол кижиге база ооң өг-бүлезинге удур боор мен! Ооң бодун база Молохту эдерип, самыыраар кылдыр чонунуң аразындан дуурайлап алганы бүгү улузун амылыг арттырбас мен.

6[+]Өлүг улустуң сүнезиннерин кый дээр база караң көрнүр улустан арга-сүме айтырып, оларны эдерип, самыыраар кижиге Мен Бодум удур боор мен, ону чонунуң аразынга амылыг арттырбас мен.

7[+]Бодуңарны ыдыктаңар база ыдыктыг[†] болуңар, чүге дээрге Мен – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен! 8Мээң дүрүмнеримни сагып, күүседиңер, чүге дээрге Мен – силерни ыдыктап турар Дээрги-Чаяакчы-дыр мен!

9[+]Ачазы биле авазын бак сөглээр кижи бүрүзүн өлүрүп каар херек. Ол кижи ачазы биле авазын бак сөглеп турган-дыр: өлүмү дээш боду буруулуг-дур.

10[+]Ашактыг херээжен-биле – өске кижиниң кадайы-биле самыырап турар эр кижи бар болза, ол эр кижини база ол херээженни өлүрүп каар херек.

11[+]Ачазының өске кадайы – соңгу иези-биле хойгажыр кижи ачазының мага-бодунуң тудуш кезээ-биле холбашкан дег болган-дыр. Ол кижини-даа, соңгу иезин-даа өлүрүп каар херек: өлүмү дээш олар боттары буруулуг-дур.

12[+]Оглунуң кадайы – кенни-биле хойгажыр кижи бар болза, ооң бодун-даа, кеннин-даа өлүрүп каар херек: олар бужар чүүлдү үүлгеткен-дир, өлүмү дээш боттары буруулуг-дур.

13[+]Эр кижи өске эр кижи-биле, херээжен кижи-биле дег, холбажыр болза, олар бужар чүүлдү үүлгеткен-дир. Оларның иелдирзин өлүрүп каар херек: өлүмү дээш олар боттары буруулуг-дур.

14[+]Эр кижи херээжен кижини болгаш ооң авазын иелдирзин ап алгаш, кады чурттай бээр болза, бужар чүүл-дүр. Силерниң араңарга бужар чүүл турбазын дээш, эрниң-даа, херээженнерниң-даа мага-боттарын отка өрттедир херек.

15[+]Эр кижи мал-маган-биле холбажыр болза, ол кижини өлүрер, а малды согар херек.

16Херээжен кижи мал-маган-биле холбажыр болза, ол херээженни-даа, малды-даа өлүрүп каг. Оларны өлүрер ужурлуг: өлүмү дээш олар боттары буруулуг-дур.

17[+]Эр кижи ачазының ийикпе, азы авазының уруу болур кыс угба-дуңмазын ап алгаш, холбажыр болза, бужар чүүл үүлгеттинген-дир. Оларны боттарының чону көрүп турда, узуткап каар херек. Ол эр кижи угба-дуңмазы-биле холбашкан-дыр: буруузун боду чүктээр-дир.

18[+]Эр кижи ай демдээ көрүп турар кадайы-биле холбажыр болза, херээжен кижиниң төктүп турар ханын ажытканы дээш, оларның иелдирзин чонунуң аразынга амылыг арттырбас херек.

19[+]Аваңның угбазы азы дуңмазы – даай-аваң-биле, ачаңның угбазы азы дуңмазы – угбаң-биле холбашпа. Ынчап турар кижи авазының азы ачазының кады төрээни-биле хойгажып турар-дыр, олар буруузун боттары чүктээр.

20[+]Бодунуң чеңгези-биле холбажыр кижи төрел акызының мага-бодунуң тудуш кезээ-биле холбашкан дег болган-дыр. Олар бачыдын боттары чүктээрлер, ажы-төл чокка өлүп каарлар.

21[+]Эр кижи акызының азы дуңмазының кадайын ап алыр болза, бужар чүүл үүлгеттинген-дир, акызы азы дуңмазының мага-бодунуң тудуш кезээ-биле холбашкан дег болган-дыр[*]. Олар ажы-төл чок болурлар.

22Мээң бүгү дүрүмнерим болгаш хоойлуларымны[†] сагып, күүседиңер. Оон башка Мээң аңаа чурттазыннар дээш аппар чоруурум чурт силерни үндүр кыза бээр. 23Силерниң мурнуңардан үндүр сывырып турарым чоннуң чаңчылдарын эдербеңер: олар бо бүгүнү үүлгедип турганнар, ынчангаш Мээң олардан ческингеним ол-дур. 24[+]Ынчан силерге аазаан мен: „Оларның черин ээлеп алыр силер. Мен силерге сүт биле ары чигири агып чыдар байлак черни өнчү кылдыр бээр мен“. Мен дээрге силерни бүгү чоннардан тускайлап ылгап каан Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен. 25[+]А силер база арыг мал-маган биле кушту арыг эвезинден ылгап чоруңар. Мээң арыг эвес[†] деп тускайлап кааным мал-маган, куш болгаш чер кырында көжүп-шимчээн үүрмек дириг амытаннар-биле бодуңарны бужартатпаңар. 26[+]Меңээ хамааржыр дээш ыдыктыг болуңар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы болур Мен ыдыктыг-дыр мен. Мен силерни Мээң улузум болзун дээш өске чоннардан тускайлап ылгап каан мен.

27[+][+]Бир эвес эр азы херээжен кижи өлүг улустуң сүнезиннерин кый дээр азы караң көрнүр болза, оларны өлүрүп каар херек; ындыг улусту даштар-биле соп каапсын: өлүмү дээш олар боттары буруулуг-дур».

#### 21


Бараалгакчыларның ыдыктыынга хамааржыр дүрүм-хоойлу

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча дээн: «Бурганның бараалгакчыларынга[†] – Аароннуң[†] оолдарынга мону дамчыдып чугаала. Оларның кайызы-даа бодунуң чонунуң өлүг кижизинге деггени-биле арыг эвес[†] болу бербезин. 2Ол чүгле бодунуң эң чоок төрелдеринге: авазы биле ачазынга, оглу биле уруунга, акы-дуңмазы биле 3бодунуң чанында чурттап турар, кижиге барбаан угба-дуңмазынга дээп болур, олар дээш арыг эвес апарып болур. 4Бодунуң чонунуң баштыңы болганда, Бурганның бараалгакчызы арыг эвес апарганы-биле чонун бужартатпас ужурлуг[*]. 5[+]Бурганның бараалгакчылары кажыыдалын илередип, баштарын дөңгүрерти чүлүвес, салдарының кыдыгларын таартпас база мага-бодунга чара кескен черлер кылбас ужурлуг. 6[+]Олар Бурганынга хамааржыр дээш ыдыктыг[†] болур база Бурганының адын дора көрбес ужурлуг; олар Бурганы Дээрги-Чаяакчыга өргүп салган аъш-чем эккеп турар болгаш, ыдыктыг болур ужурлуг.

7[+]Бурганның бараалгакчылары самыын-садар азы бужар херээженни кадай кылдыр ап болбас; ашаанга кагдырган херээженни база ап болбас, чүге дээрге Бурганының мурнунга ыдыктыг болур ужурлуг улус-тур. 8[+]Кижи бүрүзү Бурганның бараалгакчызының ыдыктыын онзалап көрзүн, чүге дээрге ол силерниң Бурганыңарга аъш-чемни өргүп турар болгай. Ол силерниң мурнуңарга ыдыктыг болур ужурлуг, чүге дээрге Мен – силерни ыдыктап турар Дээрги-Чаяакчы – ыдыктыг болгай мен. 9[+]Бурганның бараалгакчызының уруу самыын-садып, бодун бужартадыр болза, ачазын база бужартадып турары ол-дур: ындыг кыстың мага-бодун отка өрттедир херек.

10[+]Ха-дуңмазының[†] аразындан шилиттинген дээди бараалгакчының бажынче шилип чаар олива үзүн[†] куткан, ооң бараан болуушкунунуң хевин кедери-биле ыдыктаан болгай. Ынчангаш ол бараалгакчы кажыыдалын илередип, бажының дүгүн үвүрертирбезин, хевин ора-чаза сокпазын; 11[+]кандыг-даа өлген кижи чанынче чагдавазын, өлүп калган ачазы биле авазынга безин дегбезин – боду ынчалдыр арыг эвес болу бербезин. 12[+]Дээди бараалгакчы бодунуң Бурганының ыдыктыг черин[†] бужартатпас дээш, ыдыктыг черден үнмес ужурлуг, чүге дээрге ону Бурганның шилип чаар үзү-биле чаап, ыдыктап каан-дыр. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен.

13Дээди бараалгакчы кадай кылдыр чүгле арыг кысты алыр ужурлуг – 14[+] дулгуяк азы ашаанга кагдырган; бужар азы самыын-садар херээженни албас ужурлуг, а чүгле бодунуң чонунуң иштинден үнген арыг кыс-биле өгленчир ужурлуг. 15Ол бодунуң үре-салгалын бодунуң чонунуң аразынга бужартатпас ужурлуг, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы болур Мен ону ыдыктап турар-дыр мен».

16Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 17«Ааронга мону чугаала: сээң бүгү үре-салгалыңдан кандыг-бир кижи кемдээшкинниг болза, Бурганынга аъш-чем салып келбес ужурлуг. 18-20[+]Кемдээшкинниг кижи бүрүзү: согур-даа, аскак-даа, арнының хевири үрелген-даа, дудуу-даа, холу азы буду сынык-даа, күдүгүр-даа, ырбыска-чөлдүр-даа, караа аарыг-даа, кодур-бузур-даа, чуургалары чуурулган-даа кижи өргүл салып келбезин. 21Бурганның бараалгакчызы Аароннуң ук-ызыгуурундан үнген кижиниң мага-бодунда кемдээшкин бар болза, Дээрги-Чаяакчыга отка өрттедир өргүл салып келбес ужурлуг. Ол кижи кемдээшкинниг болганда, Бурганынга аъш-чем салып келбес ужурлуг. 22Ол кижи ыдыктыг өргүлдерден база аажок ыдыктыг өргүлдерден Бурганынга салган аъш-чемни чип болур. 23Ынчалза-даа ооң ыдыктыг черни дуглаан көжегеже[†] чоокшулаарын база өргүл салыр бедигээшке[†] чоокшулаарын хоруп каан, чүге дээрге кемдээшкинниг болган-дыр. Ол кижи Мээң ыдыктыг чүүлдеримни бужартатпас ужурлуг, чүге дээрге Мен – оларны ыдыктап турар Дээрги-Чаяакчы-дыр мен».

24Моисей бо бүгүнү Ааронга болгаш ооң оолдарынга база бүгү израиль чонга чугаалаан.

#### 22


Бурганга салган өргүлдерниң ыдыктыы

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2«Ааронга[†] болгаш ооң оолдарынга мону чугаала. Мээң ыдыктыг[†] адымны бужартатпас дээш, олар израиль чоннуң Меңээ бараалгадып салган ыдыктыг өргүлдери-биле оваарымчалыг бооп көрзүннер. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен! 3[+]Оларга мынча деп чугаала. Силерниң бүгү үре-салгалыңардан арыг эвес[†] тургаш, израиль чоннуң Меңээ бараалгадып салган ыдыктыг өргүлдеринге дегген кижини Бодумнуң мурнумга амылыг арттырбас мен. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен! 4[+][+]Аароннуң ук-ызыгуурундан үнген кеш аарыглыг азы мага-бодундан сыстып үнүп турар суук чүүлдүг кижи бар болза, арыгланып албаан шаанда, ыдыктыг өргүлдерни чивес ужурлуг.

Азы арыг эвес секке дегген, азы үрези төгүлген, 5азы кандыг-бир арыг эвес үүрмек дириг амытанга дегген, азы өске кижиниң кандыг-даа хевирлиг арыг эвес чүүлдеринге дегген бараалгакчы[†] бар дижик. 6Шак ындыг арыг эвес чүүлдерге дегген кижи кежээге чедир арыг эвес болур. Ол кижи мага-бодун сугга чуп албаан шаанда, ыдыктыг өргүлдерни чип болбас ужурлуг. 7А хүн ашкан соонда, ол кижи арыгланып каапкаш, ыдыктыг өргүлдерни чип болур, чүге дээрге ооң чиир ужурлуг аъш-чеми ол-дур. 8[+]Бурганның бараалгакчызы арыг эвес апарбас дээш, бодунуң өлүмү-биле өлген азы араатан аңга өлүрткен дириг амытанны чивес ужурлуг. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен! 9Бачыттарын боттары чүктевес дээш база айтыышкынымны үрээниниң ужун өлүп калбас дизе, бараалгакчылар Мээң айтыышкыннарымны сагып чорзун. Мен дээрге оларны ыдыктап турар Дээрги-Чаяакчы-дыр мен!

10[+]Бурганның бараалгакчызының өг-бүлезиниң кежигүнү эвес өске кым-даа: ооң аалчызы кижи база хөлезилеттинген ажылчыны ыдыктыг өргүлдерни чивес ужурлуг. 11[+]Бир эвес Бурганның бараалгакчызы хууда акша-мөңгүнү-биле кул кижи садып алыр болза, ол кул кижи ыдыктыг өргүлдерни чип болур. Бурганның бараалгакчызының аал-оранынга төрүттүнген кулдар база ооң аъш-чемин чип болур. 12Бурганның бараалгакчызының уруу бараалгакчы эвес кижи-биле өгленчип алыр болза, ыдыктыг өргүлдү чивес ужурлуг. 13Ынчалза-даа ооң уруу дулгуяк апаргаш азы ашаандан чарлы бергеш, уруг-дарыг чогундан, чалыы үезинде дег, ачазының бажыңынче чанып келген болза, ачазының аъш-чемин чип болур. А өске кым-даа ону чип болбас.

14[+]Бир эвес частырыг болуп, ыдыктыг өргүлдү чиптер кижи турар болза, ыдыктыг өргүлге ооң бештиң бир кезээн немээш, Бурганның бараалгакчызынга бээр ужурлуг. 15Бурганның бараалгакчылары израиль чоннуң Дээрги-Чаяакчыга эккеп салып турары ыдыктыг өргүлдерин бужартатпазын. 16Бурганның бараалгакчылары эвес израильчилер ыдыктыг өргүлдерни чиир болза, олар бачыды дээш буруулуг болурлар[*], чүге дээрге ол өргүлдерни Дээрги-Чаяакчы болур Мен ыдыктап турар болгай мен».

17Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 18«Ааронга болгаш ооң оолдарынга база бүгү израиль чонга мону чугаала. Үндезин израиль кижи азы израиль чоннуң аразынга чурттай берген даштыкы кижи кандыг-бир даңгыраан күүсеткеш азы эки туразы-биле өргүл салгаш, оозун Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл[†] кылдыр эккеп салып турар дижик. 19Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг болзун дээш, ол өргүлүңер четпес-дудуу эвес, эр хиндиктиг бода мал азы хой-өшкү болзун. 20[+]Четпес-дудуулуг кандыг-даа малды эккеп өргүвеңер, чүге дээрге ооңарны Дээрги-Чаяакчы хүлээп албас. 21Бир эвес бир-ле кижи онза даңгыраан күүседип азы эки туразы-биле өргүл салып, Дээрги-Чаяакчыга эп-найырал өргүлүн эккеп салып турар болза, ол өргүл четпес-дудуу эвес бода азы шээр мал болур ужурлуг: ынчан ону Дээрги-Чаяакчы хүлээп алыр; ол малга кандыг-даа четпес-дудуу чүве турбас ужурлуг.

22Согур азы аскак-дүскек; кезип каан черлиг азы берттинген; кодурлуг, оюлганныг азы божаалыг малды Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылдыр эккеп салбаңар, Ооң өргүл бедигээжинге салбаңар. 23Хөлүн эрттир узун азы чолдак хол-буттуг бода азы шээр малды эки тураның өргүлү кылдыр салып болур, а даңгырак күүседип, өргүлге салыр болза, таарымчалыг эвес болур. 24Чуургаларын бырыштыр азы чуура базып, үзе тыртып азы кезип каан малды Дээрги-Чаяакчыга эккеп салбаңар, бодуңарның чер-чуртуңарга ынчаар кылбаңар. 25Өске чер чурттуг улустуң холундан шак ындыг малды Бурганыңарга өргүл кылдыр эккеп салбаңар: олар кемдээшкинниг-дир, четпес-дудуу-дур, ынчангаш Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг болбас-тыр».

26Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 27[+]«Бызаа, хураган[†] азы анай төрүттүнер болза, чаш дириг амытан чеди хүн дургузунда иези-биле кады турзун, а сески хүнден ыңай Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылдыр салырынга таарымчалыг болу бээр. 28[+]Ынчалза-даа инек болгаш шээр малдың төлүн төрээн иези-биле кады чаңгыс хүнде дөгербеңер. 29[+]Дээрги-Чаяакчыга салыр өөрүп четтириишкин өргүлүн дөгерип турар болзуңарза, Дээрги-Чаяакчы ону силерден хүлээп алыр кылдыр өргүңер: 30[+]өргүл малын даартагы хүнге чедир арттырбайн, ол-ла хүнде чиир херек. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен!

31Мээң айтыышкыннарымны сагып, күүседиңер. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен! 32Израиль[†] чоннуң аразынга Мени ыдыктай көрзүн дээш, Мээң ыдыктыг адымны бужартатпаңар. Мен – силерни ыдыктап турар Дээрги-Чаяакчы-дыр мен! 33[+]Мен силерни египет черден Бурганыңар болур дээш үндүрүп эккелдим. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен!»

#### 23


Байырлалдарга хамаарышкан дүрүм-хоойлу

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2«Израиль[†] чонга мону чугаала. Ыдыктыг[†] чыыштар деп чарлаар ужурлууңар Дээрги-Чаяакчының байырлалдары бо-дур; Мээң байырлалдарым бо-дур.

3[+]Алды хүн дургузунда ажылдаңар, а чедиги хүн – онзагай амыр-дыш хүнү,[†] ыдыктыг чыыш хүнү-дүр. Ынчан кандыг-даа ажыл кылбаңар, ол хүн – чурттап турар бүгү аал-ораныңарга Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан амыр-дыш хүнү-дүр.

4Доктааткан үе кээрге, улусту чыылдырар ужурлууңар ыдыктыг чыыштар, Дээрги-Чаяакчының байырлалдары бо-дур. 5[+]Бир айның он дөртте, имир дүшкенде, Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан Хосталыышкын байырлалы[†] болур. 6Ол-ла айның он бешки хүнүнде Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан база бир байырлал – Ажыткы-биле[†] хөөтпээн далганнар байырлалы болур. Чеди хүн иштинде ажыткы-биле хөөтпейн хаарган далганнар чиир силер. 7Ол байырлалдың бирги хүнүнде ыдыктыг чыыштан кылыңар, хүннүң кылыр ажыл кылбаңар. 8[+]Чеди хүн дургузунда Дээрги-Чаяакчыга өргүлдерни эккеп салып туруңар. А чедиги хүнде ыдыктыг чыыш болур, ынчан хүннүң кылыр ажыл кылбаңар».

9Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 10[+]«Израиль чонга мону чугаала. Мээң силерге берип турарым черге чеде бергеш, дүжүт ажаай берзиңерзе, баштайгы дүжүдүңерниң бирги моожазын Бурганның бараалгакчызынга[†] эккеп бериңер. 11Бурганның бараалгакчызы бирги моожаны амыр-дыш хүнүнүң даартазында Дээрги-Чаяакчыга онза өргүл кылдыр бараалгатсын. Ынчан ооңар Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг болур. 12Бирги моожаны Бурганга бараалгадыр хүнде четпес-дудуу эвес бир харлыг эр хурагандан[†] Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл[†] кылдыр салыңар. 13А ооң-биле кады далган-тараа өргүлүн: олива үзү[†] холаан, бир эфаның оннуң ийизи ишти эң шынарлыг далганны Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг өргүл кылдыр салыңар, оон ыңай олче бир гинниң дөрттүң бири ишти арагадан кудуңар.[*] 14Бурганыңарга өргүлдү эккеп салыр хүнүңерге чедир чаа дүжүттүң хлевин-даа, хоорган тараазын-даа, тараа баштарын-даа чивеңер: силерниң бүгү салгалдарыңарга, чурттап турар бүгү аал-ораныңарга кезээ-мөңгеде доктаадып каан дүрүм ол-дур.

15[+]Амыр-дыш хүнүнүң даартазында хүнден – өргүлге салыр моожаны эккеп салган хүнүңерден ыңай чеди катап чеди хонукту санап алыңар: ол үе бүрүнү-биле эртер ужурлуг. 16Чедиги чеди хонуктуң соонда үнер бирги хүнге чедир бежен хүннү санап алгаш, Дээрги-Чаяакчыга чаа далган-тараа өргүлүн салыңар. 17Чурттап турар аал-ораныңардан Дээрги-Чаяакчыга онза өргүл кылдыр ийи хлебти бараалгадып эккелиңер. Шак ол хлебти бир эфаның оннуң ийизи ишти далганны ажыткы-биле хөөткеш, быжырар ужурлуг силер. Ол дээрге Дээрги-Чаяакчыга салган баштайгы дүжүттүң өргүлү-дүр. 18Ооң соонда хлебтен аңгыда, чеди баш четпес-дудуу эвес бир харлыг эр хурагандан, бир бугажыктан база ийи кошкардан эккелиңер. Олар Дээрги-Чаяакчыга салган бүрүн өрттедир өргүлдер болзун. А ол ышкаш далган-тараа өргүлү болгаш арага өргүлүн Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг өргүл кылдыр эккеп салыңар. 19Оон ыңай дүктүгүр хунадан бачыт[†] дээш өргүл кылдыр база ийи баш бир харлыг эр хурагандан эп-найырал өргүлү кылдыр салыңар. 20Бурганның бараалгакчызы оларны Дээрги-Чаяакчыга онза өргүлдер кылдыр бараалгадып, баштайгы дүжүттүң далган-тараазы болгаш ийи хураган-биле кады өргүлге салыр: олар Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан ыдыктыг өргүл болур база Бурганның бараалгакчызынга хамааржыр. 21Шак ол хүнде ыдыктыг чыыш болурун чонга чарлап чугаалаңар, хүннүң кылыр ажыл кылбаңар: бо дээрге силерниң бүгү аал-ораныңарга, бүгү салгалдарыңарга кезээ-мөңгеде доктаадып каан дүрүм-дүр.

22[+]Бодуңарның чериңерге дүжүт ажаап тура, шөлүңерниң кыдыын чедир ажаавайн, арттырып калыңар база ажаап турар тарааңар черже кээп дүжер болза, чыгбаңар: ону ядыыларга база өскээртен келген улуска арттырып калыңар. Мен – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен!»

23Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 24[+]«Израиль чонга мону чугаала. Чедиги айның бирги хүнү силерге амыр-дыш хүнү, трубалар этсир ыдыктыг чыыш хүнү болуп эртсин. 25Хүннүң кылыр ажыл кылбаңар, Дээрги-Чаяакчыга отка өрттедир өргүлден салыңар».

26Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 27[+]«А ол-ла чедиги айның онгу хүнү – өндүр улуг арыглаашкын[†] хүнү-дүр, ынчан силерге ыдыктыг чыыш болуп эртсин. Бодуңарны шеглээшкин-биле томаартыңар база Дээрги-Чаяакчыга отка өрттедир өргүлден салыңар. 28Ол хүнде кандыг-даа ажыл кылбаңар, чүге дээрге силерни Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның мурнунга арыглаар хүн-дүр. Ол дээрге өндүр улуг арыглаашкын хүнү-дүр. 29А ол хүнде бодун шеглээшкин-биле томаартпас кижи бүрүзүн чонунуң аразынга амылыг арттырбас. 30Шак ол хүнде кандыг-бир ажыл кылыр кижи турар болза, Мен ону чонунуң аразынга узуткап каар мен. 31Кандыг-даа ажыл кылбаңар: ол дээрге силерниң бүгү аал-ораныңарга, бүгү салгалдарыңарга кезээ-мөңгеде доктаадып каан дүрүм-дүр. 32Ол дээрге силерге онзагай амыр-дыш хүнү-дүр. Айның тоску хүнүнүң кежээзинде бодуңарны шеглеңер: ол кежээден эгелээш, онгу хүннүң кежээзинге чедир амыр-дыжыңарны сагыңар».

33Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 34[+]«Израиль чонга мону чугаала. Чедиги айның он беште Чадырлар байырлалы эгелээр. Ол байырлал Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан чеди хүн дургузунда үргүлчүлээр. 35Ооң бирги хүнүнде ыдыктыг чыыш болур, ынчан хүннүң кылыр ажыл кылбаңар. 36Чеди хүн дургузунда Дээрги-Чаяакчыга отка өрттеткен өргүлдү эккеп салып туруңар. Сески хүнде силерге база бир ыдыктыг чыыш болур, ынчан Дээрги-Чаяакчыга отка өрттедир өргүлдү салыр силер. Онзагай чыыш болур үе ол-дур, ынчан хүннүң кылыр ажыл кылбаңар.

37Дээрги-Чаяакчының байырлалдары шак ындыг боор-дур, ыдыктыг чыыштарны ол үеде эрттирер кылдыр доктаадып алыр силер. Ынчан Дээрги-Чаяакчыга дараазында өргүлдерни: бүрүн өрттедир өргүлдү, далган-тараа өргүлүн, эп-найырал өргүлдерин база арага өргүлдерин – өргүл бүрүзүн бодунуң өргүүр ужурлуг хүнүнде эккеп салыр силер. 38Ол бүгүнү Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан амыр-дыш хүннерин утпайн, силерниң бүгү анаа өргүлдериңерден ажыр, хамык даңгырак күүсеткен өргүлдериңерден база Дээрги-Чаяакчыга эккеп салырыңар бүгү эки тура өргүлдериңерден ажыр эккеп салыңар.

39[+]А чедиги айның он беште, черниң беримчези болур дүжүттү ажаап каапкаш, Дээрги-Чаяакчының байырлалын чеди хүн дургузунда байырлаңар: бирги болгаш сөөлгү хүнде дыштаныр силер 40[+]Бирги хүнде бодуңарга каас-чараш ыяштың чимистерин, пальма ыяжының бүрүлүг будуктарын, сырый, калбак бүрүлүг ыяштың адырларын база хем эрииниң талдарын ап алгаш, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның мурнунга чеди хүн өөрүп-хөглеңер. 41Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан ол байырлалды чылдың-на чеди хүн байырлаңар: силерниң бүгү салгалдарыңарга кезээ-мөңгеде доктаадып каан дүрүм ол-дур – ону чедиги айда байырлап чоруңар. 42Чадырларга чеди хүн чурттаңар: Израильдиң үндезин чурттакчызы болур кижи бүрүзү шак ол чадырларга чурттаар ужурлуг. 43Силерниң хамык үре-салгалыңар Мээң израиль чонну Египеттен[†] үндүрүп эккелгеш, чадырларга чурттадып каанымны билип алзын. Мен – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен».

44Моисей оон израиль чонга Дээрги-Чаяакчының байырлалдарының дугайында дамчыдып чугаалап берген.

#### 24


Алдын колду, ыдыктаан хлебтер

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2[+][+]«Ыдыктыг черде[†] турар чырыткы үргүлчү кыпсын дээш, чырыдарда ажыглаар, оливадан сы бастырган, эң арыг[†] үстү сеңээ эккээрин израиль чонга дужаа. 3Аарон[†] чырыткыны Ужуражылга майгынында[†] ыдыктыг аптараның[†] мурнунда турар көжегениң[†] даштынга, Дээрги-Чаяакчының мурнунга кежээден эртенге чедир үргүлчү тургузар ужурлуг: силерниң салгалдарыңарга кезээ-мөңгеде доктаадып каан дүрүм ол-дур. 4Аарон чырыткыларны Дээрги-Чаяакчының мурнунга арыг алдындан кылган колдуга[*] үргүлчү кыпсыр ужурлуг.

5Эң шынарлыг далганны алгаш, он ийи хлебтен быжырып ал: хлеб бүрүзүн быжырарынга бир эфаның оннуң ийи кезээ далган үнер ужурлуг. 6[+]Оларны Дээрги-Чаяакчының мурнунда арыг алдындан кылган ширээге*, бир одуругга алды хлеб чыдар кылдыр, ийи одуруглай салып каг. 7Одуруг бүрүзүнге кончуг эки ладанны[†] салып каг. Ол ладанны хлебтер орнунга, өргүлдүң сагындырыг болур кезээ дег кылдыр өрттетсин. 8Ээлчеглиг амыр-дыш хүнү[†] кээрге-ле, ол хлебтерни Дээрги-Чаяакчының мурнунга үргүлчү салып турар херек: израиль чоннуң мөңге хүлээлгези ол-дур. 9[+]Шак ол хлеб Ааронга болгаш ооң оолдарынга хамааржыр, олар ону ыдыктыг черге чиир ужурлуг, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчыга салган өргүлдерден оларга аажок ыдыктыг[†] өргүл ол-дур: оларның үргүлчү алыр үлүү ол-дур».


Бурганны болгаш өске улусту хүндүлээри

10Бир израиль херээжен кижиниң египет ачалыг оглу турган. Ол оол израиль чоннуң аразынга тургаш, чоннуң турлаанга израиль кижи-биле алгыш-кырыш үндүрген. 11Израиль[†] херээженниң оглу Дээрги-Чаяакчының адын бак сөглеп, каргаптарга, ону Моисейге эккелген. (Ооң авазы Данның төрел бөлүүнден үнген Даври дээр кижиниң уруу Саломит чүве-дир.) 12[+]Ол оолду Дээрги-Чаяакчының күзел-соруу улуска ажыттынгыжеге чедир хоругдап кааннар.

13Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 14[+]«Мени бак сөглеп, каргап турган кижини чоннуң турлааның даштынче үндүре бер, ооң каргыжын дыңнап турган хамык улус холдарын ооң бажынче салзын, чыглып келген бүгү улус ону даштар-биле соп каапсын. 15[+]Израиль чонга мону чугаала. Бодунуң Бурганын бак сөглеп, каргаар кижи бүрүзү бачыдын боду чүктээр. 16[+]Дээрги-Чаяакчының адын бак сөглеп, каргаар кижини өлүрүп каар херек, бүгү чон ону даштар-биле соп каапсын: Израильдиң үндезин чурттакчызы-даа кижини, өскээртен келген-даа кижини, олар Дээрги-Чаяакчының адын бак сөглеп, каргаар-ла болза, өлүрүп каар херек.

17[+]Бир кижи өске кижини өлүрер болза, ооң бодун өлүрүп каар херек. 18[+]А өске кижиниң малын өлүрген кижи ол малдың орнун дириг мал-биле тургузуп, төлээр ужурлуг. 19[+]Өске кижиге кемдээшкин чедирер кижи турар болза, ооң кылганы дег чүвени аңаа база кылзын. 20Сыйык сөөк дээш – сыйык сөөк, карак дээш – карак, диш дээш – диш: ооң өске кижиге чедиргени дег кемдээшкинни аңаа база чедирер ужурлуг. 21Мал өлүрген кижи ооң орнун тургузуп, төлээр ужурлуг, а кижи өлүрген кижини өлүрүп каар херек. 22[+]Силерге чаңгыс дүрүм-хоойлу[†] турзун: ол үндезин чурттакчы-даа кижиге, өскээртен келген-даа кижиге дөмей болзун. Мен – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен!»

23Моисей ол бүгүнү израиль чонга дамчыдып чугаалаарга, олар Дээрги-Чаяакчыны каргап турган кижини чоннуң турлааның даштынче үндүре бергеш, даштар-биле соп каапканнар. Олар Дээрги-Чаяакчының Моисейге берген айтыышкынын ынчалдыр күүсеткеннер.

#### 25


Амыр-дыш чылы


(Хост. 23:10-11)

1Дээрги-Чаяакчы[†] Синай дагга[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2«Израиль[†] чонга мону чугаала. Мээң силерге берип турарым чуртка чеде бергениңерде, чер Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан амыр-дыш үезинде дыштаныр ужурлуг. 3[+]Шөлүңерни алды чыл болбаазырадып тарыңар, виноградыңар[†] шөлүн ажаап-карактаңар база чериңерниң дүжүдүн ажаап көрүңер. 4А чедиги чыл черниң онзагай амыр-дыш чылы,[†] Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан амыр-дыш чылы болзун: ынчан шөлүңерни болбаазырадып тарываңар, виноградыңар шөлүн ажаап-карактаваңар. 5Боду чайгаар үнүп келген дүжүдүңерни ажааваңар база ажаап-карактаваан сыптарда виноград чимистерин чыгбаңар: черниң амыр-дыш чылы келгени ол-дур. 6Черниң амыр-дыш чылының үези силерни аъш-чем-биле хандырар: сеңээ, сээң эр, херээжен кулуңга, хөлезилеттинген ажылчыныңга болгаш аалыңда чурттап турар даштыкы кижиге; 7мал-маганыңга база чериңде турар аң-меңге чериңниң бүгү дүжүдү аъш-чем болур».


Беженги чыл – Хосталга чылы болур

8«Чеди катап чеди чылды санап алыңар, ынчан силерге чеди амыр-дыш чылын киириштир дөртен тос чыл хуусаалыг үе санаттынып кээр. 9[+]Чедиги айның онгу хүнүнде мыйыс эдискини[†][*] этсиңер. Өндүр улуг арыглаашкын[†] хүнүнде силерниң бүгү чериңерге мыйыс эдискини этсиңер. 10Беженги чылды ыдыктай көргеш, чериңерде чурттаан бүгү улуска хосталыышкынны чарлаңар: ол чыл силерге Хосталга чылы[†] болзун. Хувааглыг черин садыпкан кижи бүрүзү черин дедир эгидип алзын база кулданыгже саттырыпкан кижи бүрүзү өг-бүлезинче ээп келзин. 11Беженги чыл силерге Хосталга чылы болзун. Чүнү-даа тарываңар база черге боду чайгаар үнүп келген дүжүттү ажааваңар, ажаап-карактаваан сыптарда виноград чимистерин чыгбаңар. 12Ол дээрге Хосталга чылы-дыр. Ол силерге ыдыктыг[†] болзун. Шөлде өзүп үнген ногаа-чимисти чиир силер.

13Шак ол Хосталга чылында хувааглыг черин садыпкан кижи бүрүзү черин дедир эгидип алзын. 14Өске кижиге чериңер садып азы ооң черин садып ап тура, бот-боттарыңарны когаратпаңар. 15[+]Дараазында Хосталга чылынга чедир арткан чылдарны санааш, ол чылдарның санын барымдаалап, черниң өртээн доктааткаш, өске кижиден черни садып ал, а ол кижи дүжүт чыып алганы чылдарның санын барымдаалап, черни сеңээ садар ужурлуг. 16Шак ындыг чылдар хөй болган тудум-на, өртекти өстүрер ужурлуг сен, а ол чылдар эвээш боор болза, өртекти бадырар ужурлуг сен, чүге дээрге демги кижи сеңээ дүжүт санын садып турар болгай. 17Бот-боттарыңарны когаратпаңар, Бурганыңардан коргуңар; Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар – Мен-не болгай мен.

18Мээң дүрүмнеримни күүседиңер, хоойлуларымны[†] сагып, күүседиңер, ынчан чериңерге сагыш амыр чурттаар силер. 19Чер силерге элбек дүжүттү бээрге, аъш-чемиңер четчир боор, чериңер кырынга сагыш амыр чурттаар силер. 20„Чедиги чылда тарывас база дүжүт ажаавас болзувусса, чүнү чиир бис?“ – деп айтыра бээриңер чадавас. 21[+]Мен алдыгы чылда Бодумнуң ачы-буянымны силерже чорудуп бээр мен: ол чыл силерге үш чылда четчир дүжүттү хайырлаар. 22Сески чылда тарааңар тарып тура, эрги дүжүдүңерни чиир силер. Чүгле тоску чылда, сески чылдың дүжүдү үнүп кээрге, чаа дүжүдүңерни чиир силер.

23[+]Чер Меңээ хамааржыр, ынчангаш ону кезээ-мөңгеде садып болбас, а силер дээрге Мээң черимге түр када турумчуп алган көшкүн улус-тур силер. 24Ээлеп турарыңар бүгү черге биеэги ээге хувааглыг черин дедир садып алырын чөпшээреңер.

25[+]Бир эвес ха-дуңма[†] чонуңдан бир кижи ядарай бергеш, хувааглыг чериниң кезиин садып турар болза, ооң чоок төрели-камгалакчызы[†] чедип келгеш, төрелиниң садыпкан черин дедир садып алзын. 26А ядараан кижиниң орнунга черни дедир садып алыр төрели тывылбаан дижик. Ынчан ол кижи черин дедир садып алырынга четчир акша-хөреңги тып аар болза, 27дараазында Хосталга чылынга чедир арткан чылдарны санааш, черин садыпкан кижизинге артыкшылдыг төлевирни эгидип бергеш, хувааглыг черин дедир эгидип алзын. 28[+]А бир эвес ол кижиде черни садып алган турган кижиге эгидип бээр акша-хөреңги чок болза, ооң чери Хосталга чылынга чедир садып алган кижиниң ээлелинге артып каар. Хосталга чылында чер биеэги ээзинче эглип кээр, ол кижи база катап бодунуң чериниң ээзи болу бээр.

29Ынчаарга кандыг-бир кижи долгандыр ханалап каан хоорайда турар чуртталга бажыңын садыпкан болза, ону сатканындан бээр бүдүн чыл дургузунда дедир садып алырын чөпшээрээр. 30Бир эвес ээ кижи бүдүн чыл эрткижеге чедир бажыңын дедир садып албас болза, долгандыр ханалап каан хоорайда турар чуртталга бажыңы ону садып алган кижиге болгаш ооң бүгү салгакчыларынга кажан кезээде артып каар; ол бажыңны Хосталга чылында-даа ээзинге дедир эгитпес. 31А долгандыр ханалаваан суурларда турар бажыңнарны черде шөлдер-биле деңней көөр: оларны кажан-даа дедир садып ап болур, а Хосталга чылында олар биеэги ээлеринче дедир эглип кээр.

32[+]А левиттерниң хоорайларынга хамаарыштыр алыр болза, левиттер боттарының ээлээн хоорайларында бажыңнарын кажан-даа дедир садып ап болур. 33Кандыг-бир кижи левиттерден бажың садып алыр болза[*], левиттерниң ээлээн хоорайында турар садыпкан бажың Хосталга чылында ээзинче дедир эглип кээр. Чүге дээрге левиттерниң хоорайларында турар бажыңнар израиль чоннуң аразынга оларның ээлел чери болур. 34А левиттерниң хоорайларының чанында одар-белчиирлерни садып болбас, чүге дээрге олар кезээ-мөңгеде левиттерниң ээлел чери болур.

35[+]Ха-дуңма чонуңдан бир кижи ядарай бергеш, бодун шуут азырап шыдавайн баар болза, өскээртен келген, чуртуңарга түр када чурттап турар кижини дег, ону деткип көр; ол силерниң араңарга амыдырап артсын. 36[+]Аңаа акша чегдиргеш, хөө хуузун алба, бергениңден хөйнү негеве. Бурганыңдан коргуп чор, демги кижи силерниң араңарга амыдырап артсын. 37Аңаа акша-мөңгүн бергеш, хөө хуузун алба, аъш-чемиң берип тура, бергениңден хөйнү дедир негеве. 38Мен дээрге силерге ханаан черни бээр дээш база Бурганыңар болур дээш, силерни египет черден үндүре берген Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен.

39[+][+]А бир эвес ха-дуңма чонуңдан ядарай берген бир кижини сеңээ садыптар болза, аңаа кулдуң кылыр ажылын онаава. 40[+]Ол сээңиинге хөлезилеттинген ажылчын дег, түр када хөлечииң дег турзун; чүгле Хосталга чылынга чедир сеңээ ажылдап берзин. 41А ол чыл кээрге, ооң боду-даа, ажы-төлү-даа сээң аалыңдан өг-бүлезинче, ада-өгбезиниң ээлел черинче дедир ээп чана берзин. 42[+]Чүге дээрге израиль чон – египет черден Мээң үндүре берген кулдарым-дыр: оларны кулгулаштыр садып болбас. 43[+]Оларны каржы-дошкун чагырба, Бурганыңдан коргуп чор. 44А силерге эр азы херээжен кул турзун деп бодаар болзуңарза, силерни долгандыр турар чоннардан эр азы херээжен кулду садып алыңар. 45Силерниң араңарда чурттап турар даштыкы улустуң уруг-дарыын база садып ап болур силер. Оларның өг-бүлези силерниң чуртуңарга көжүп келгенде төрүттүнген ажы-төлүн база садып ап болур силер. Шак ындыг улус силерниң өнчүңер бооп болур. 46Оларны ажы-төлүңерге өнчү кылдыр арттырып каап болур силер. Ажы-төлүңер кулдарыңарның ээлери болур дээш салгап алыр: оларны кажан кезээде кулданып ап болуруңар ол. А силерниң ха-дуңмаңарны – израиль чонну каржы-дошкуну-биле чагырбаңар.

47[+]Силерниң араңарда чурттап турар даштыкы кижи бай-шыдалдыг апарган, а ха-дуңма чонуңдан бир кижи ядарай бергеш, даштыкы кижиниң азы ооң өг-бүлезиниң кулу кылдыр саттырыпкан дижик. 48[+]Ындыг таварылгада, ол кижини садыпкан соонда дедир садып ап болур. Ону ооң акы-дуңмаларының бирээзи дедир садып алзын. 49Азы ооң төрел акызы, азы ол акызының оглу, азы төрел бөлүүнден чоок төрелдериниң бирээзи ону дедир садып алзын. Азы ол боду бай-шыдалдыг апаар болза, бодун садып хостап алзын.

50Ынчан ол кул кижи ону садыпканы чылдан бээр ээлчеглиг Хосталга чылынга чедир арткан үени санааш, ону садып алган кижи-биле санажып алзын. Ол кижи бодун садыпкан акша-мөңгүннү чылдар санынга хуваагаш, төлээр акшаны берзин; ооң ээ кижиге турган үезин хөлезилеттинген ажылчын бооп турганы хуусаа кылдыр санаар херек. 51Хосталга чылынга чедир ам-даа хөй чылдар арткан болза, демги кижи оларның санын барымдаалап, ону садыптарга, алган акша-мөңгүнүн бодун дедир садып хостап турары дээш эгидип бээр ужурлуг. 52А Хосталга чылынга чедир эвээш чылдар арткан болза, демги кижи оларны киириштир санааш, ол чылдарның санын барымдаалап, бодун дедир садып хостап турары дээш төлээр ужурлуг.

53Саттырыпкан кижи бүгү ол чылдарда ээзиниң хөлезилеттинген ажылчыны дег болзун: ээ кижи демги кижини каржы-дошкуну-биле чагыра бээрин болдурбаңар. 54[+]Саттырыпкан кижи шак ынчаар дедир саттынып хосталбас-даа болза, Хосталга чылында ол боду-даа, ажы-төлү-даа хосталып, ээп чана бээр ужурлуг. 55Чүге дээрге израиль чон – Мээң кулдарым-дыр. Мээң египет черден үндүре берген кулдарым – олар-дыр. Мен – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен!»

#### 26


Дыңнангыр чорук дээш ачы-буян


(Ы. х. к. 11:13-15; 28:1-14)

1[+]«Боттарыңарга хоозун дүрзүлер, кижи холу-биле шуткуп-чазаан бурганнар, ыдыктыг[†] адагаштар кылбаңар база чер-чуртуңарга даш көжээлер[†] тургузуп, оларга мөгейбеңер; Мен – Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңар-дыр мен! 2[+]Мээң доктаатканым амыр-дыш хүннерин сагыңар, Мээң ыдыктыг черимни[†] хүндүлеңер. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен!

3Мээң дүрүмнерим ёзугаар амыдыраар болгаш Мээң айтыышкыннарымны сагып, күүседир болзуңарза, 4[+][+]Мен силерге чаъс-чаашкынны чогуур өйүнде бээр мен; ынчан чер бодунуң дүжүдүн, а шөлдерде ыяштар – чимизин бээр. 5Виноград[†] чыылдазынга чедир элбек дүжүдүңер бастырарын, а тарылга үезинге чедир элбек виноградыңар чыырын уламчылаар силер. Аъш-чемиңерни тоттур чип, чер-чуртуңарга сагыш амыр чурттаар силер. 6[+][+]Мен силерниң чуртуңарга амыр-тайбыңны тургузар мен; удуп чыдып аарыңарга, силерни коргудуп-дүвүредир кым-даа турбас, айыылдыг аңнарны чер-чуртуңардан үндүр сывырар мен база дайзынның аг-шерии чуртуңар таварып эртпес. 7Дайзыннарыңарны үндүр сывырар силер; оларны хылыш-биле кыргып-хыдып узуткаар силер. 8[+]Силерниң бежиңер чүс кижини, а чүзүңер – түмен шеригни үндүр сывырар, дайзыннарыңарны хылыш-биле кыргып-хыдып, узуткаар силер. 9Силерже ээ көрүнгеш, хөй ажы-төлдү хайырлап, өстүрүп-көвүдедир мен, силер-биле чагыг-керээмни[†] быжыглаар мен. 10Ооң мурнунда курлавырлап алган дүжүдүңер аажок хөй болур. Чаа дүжүттү шыгжаар дээш, эрги дүжүттү үндүр безин эже бээр силер.

11[+]Чурттаар өргээмни араңарга тургузуп алыр мен, силерден хая көрүнмес мен. 12[+]Силерниң араңарга чоруп турар мен; силерге Бурган[†] болур мен, а силер Мээң чонум болур силер. 13[+]Мен – силерни, египетчилерге кулдар болбазыннар дээш, египет черден үндүре берген Бурганыңар Дээрги-Чаяакчы-дыр мен. Дөңгүңерни чуура шапкаш, оорга-мойнуңарны хөндүрткеш, силерни эдертип аппарган мен».


Дыңнангыр эвес чорук дээш кеземче


(Ы. х. к. 28:15-68)

14«А бир эвес Мени тооп дыңнавас, бо бүгү айтыышкыннарны күүсетпес болзуңарза; 15Мээң дүрүмнеримни тооп көрбес, хоойлуларымны[†] херекке албас болзуңарза база ооңар ужун Мээң бүгү айтыышкыннарымны күүсетпестээр болгаш Мээң чагыг-керээмни үрээр болзуңарза, чүү боорул? 16[+][+]Ынчан Мен база силерни бак көөр мен. Силерже коргунчуг айыыл-халапты: харыксырадыр аарыгларны, халыынны салыр мен. Ол аарыглардан карактарыңар шылап баксыраар, сеткил-хөңнүңер хинчектенир. Ынчан үрезиниңерни хей черге тарыыр силер, ооңар дайзыннарыңарга чемиш болур. 17[+][+]Мен силерге удур боор мен, дайзыннарыңарга аштырып алыр силер; көрүшпес улузуңар силерни чагырып алыр; силерни кым-даа сүрбейн турда безин, дезип маңнажыр силер.

18Ол бүгү болуп турда-ла, Мени тооп дыңнавас болзуңарза, бачыттарыңар дээш кеземчени чеди катап көвүдедир мен. 19Күш-шыдалыңарның улуургак чоруун сый шавар мен. Дээрни демир дег, черни чес дег кылып каар мен[*]. 20Ынчан силерниң күчү-күжүңер хей черге харыксырап төнер, чериңер дүжүдүн бербес, черде ыяштар чимизин бербес. 21[+]А бир эвес Меңээ удур хөделиишкин кылып, Мени тооп дыңнаарын күзевес болзуңарза, бачыттарыңар дээш кеземче согуг санын чеди катап көвүдедир мен. 22[+]Ынчан силерже черлик аң-араатаннарны салыптар мен. Олар ажы-төлүңерни тудуп алгаш баар, мал-маганыңарны кырып чиптер, силерни эвээжедир узуткап кааптар, оруктарыңар ээнзирей бээр!

23А ол бүгүнүң соонда безин Мээң чемелээшкинимни хүлээп албас болзуңарза, Меңээ удур хөделиишкин кылыр болзуңарза, 24Мен база силерге удур апаар мен: бачыттарыңар дээш кеземче согуг санын чеди катап көвүдедир мен. 25Чагыг-керээмни үрээниңер дээш, өжээн негээр аг-шеригни силерже ыдар мен. Ынчан хоорайларыңарже чаштына бээр силер, ынчалза-даа силерниң араңарга аарыг-аржыкты нептередиптеримге, дайзынның холунче кире бээр силер. 26[+][+]Аъш-чемиңер курлавырын узуткап каар мен, ынчан он херээжен кижиниң шупту арткан далганын быжырарынга чаңгыс-ла суугу четчир база хаарган далганыңарны бичиилеп чедиштирер силер. Ону чигеш, тотпас силер.

27А бир эвес ооң соонда-даа Мени дыңнавас болзуңарза база Меңээ удур хөделиишкин кылыр болзуңарза, 28Мен килеңней[†] берип, силерге удур апаар мен, бачыттарыңар дээш кеземче согуг санын чеди катап көвүдедир мен. 29[+]Аштааныңардан оолдар-кыстарыңарның эът-бодун чиир силер. 30[+]Мөгейиишкин кылыр бедик черлериңерни[†] үрегдеп, мөгейип турар адагаштарыңарны бузуп кааптар мен; мөчү-сөөктериңерни дүрзү-бурганнарыңар[†] бузундуларынче октаптар мен. Мээң сеткилим силерден хөңнү кала бээр. 31[+]Силерниң хоорайларыңарны ээнзиредир мен, ыдыктыг дээн черлериңерни хоозурадыр мен база өргүлдериңерниң чаагай чыдын таарымчалыг деп көрүп тынмас мен. 32[+]Чер-чуртуңарны хоозурадып каарымга, аңаа чурттай берген дайзыннарыңар безин кайгап-харай бээр. 33[+]А силерни өске чоннар аразынга тарадыр мен. Хылыжымны ужулгаш, сооңарже анныр мен. Чер-чуртуңар ээнзирээр, хоорайларыңар үрелип бустур.

34[+]Дайзыннарыңар чуртунче силерни алгаш баар. Чер ынчан бодунуң ээнзиреп-хоозураарының бүгү үезинде дыштанмааны амыр-дыш чылдарының орнун тургузуп алыр. Чер амыр-тамчыын көре бээр, дыштанмааны бүгү амыр-дыш чылдарының орнун тургузуп алыр. 35Силер аңаа чурттап туруңарда, чер амыр-дыш чылдарында чеже хире амыр-тамчыын көрбээнил, хоозуралының бүгү үезинде шак ол амыр-тамчыын көре бээр. 36А силерден дириг арткан улус канчаарыл? Дайзыннарының чурттарынга оларның чүректеринче коргуушкунну сиңирер мен: хатка чайганган бүрү шылыраарга, хылыш туткан кижи сывыртаан-даа дег, дезип ыңай боорлар. Сүрүп турар кижи чок-даа болза, пет кээп ужарлар. 37[+][+]Силерни сүрүп турар хылыш туткан кижи-даа бар дег, бот-бодуңарга тептигер силер. Дайзыннарыңарга удур туржур күжүңер чок болур. 38Өске чоннар аразынга кырлыр силер, дайзыннарыңар чурту силерни сыырыптар. 39А силерден артып калган улус дайзыннарыңарның чурттарынга боттарының-даа, ада-өгбелериниң-даа кем-буруузу дээш хилинчек көөрлер.

40[+]Ынчан олар боттарының болгаш ада-өгбезиниң кем-буруузун база Меңээ өскерлип, кемниг херектер үүлгеткеннерин, Меңээ удур болуп турганнарын миннирлер. 41Мээң база оларга удур апарганымны, оларны дайзыннарының чуртунче аппарганымны миннирлер. Бир эвес оларның бачыттыг чүректери томаарый бээр; олар кем-буруузу дээш кеземчени хүлээп алыр болза, 42Мен база Иаков,[†] Исаак[†] болгаш Авраам-биле[†] чарган чагыг-керээлеримни бодап кээр мен; бо чер-чуртту база бодап кээр мен. 43А ооң бетинде ол улус бо черни каггаш чоруптарга, олар чокта, ээнзиреп каар чер дыштанмааны амыр-дыш чылдарының орнун тургузуп алыр. А ол улус кем-буруузу дээш – Мээң хоойлуларымны тоовайн турганы база Мээң дүрүмнеримден хая көрнүп турганы дээш – кеземчени хүлээп алыр. 44Бо бүгү ындыг-даа бооп турза, Мен оларны, дайзыннарының чуртунга турда, тоовайн барбас мен, олардан хая көрүнмес мен. Оларны узуткавас мен, олар-биле чарган чагыг-керээмни үревес мен. Мен дээрге оларның Дээрги-Чаяакчы Бурганы-ла болгай мен! 45Олар дээш, өгбелери-биле чарган чагыг-керээмни бодап кээр мен. Мен оларга Бурган болур дээш, бүгү өске чоннар көрүп турда, оларның өгбелерин египет черден үндүре берген мен. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен!»

46Дээрги-Чаяакчының Синай дагга[†] Моисейни[†] дамчыштыр израиль чонга доктаадып кааны дүрүм-хоойлулар, сургаалдар шак ындыг боор-дур.

#### 27


Дээрги-Чаяакчыга даңгырактар, ыдыктыг өргүлдер

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2[+]«Израиль[†] чонга мону дамчыдып чугаала. Бир-ле кижини доктааткан өртек ёзугаар Дээрги-Чаяакчыга бараалгадып, ыдыктаар деп онза даңгырак берген дижик сен. 3-7Дээрги-Чаяакчыга бараалгадып, ыдыктаан кижини дедир хостаар дизиңзе, доктааткан өртекти: чээрбиден алдан хар чедир назылыг эр кижи дээш – бежен мөңгүн ыдыктыг[†] шекелди[†][*]; херээжен кижи дээш – үжен шекелди; бештен чээрби хар чедир назылыг улус болза, эр кижи дээш – чээрби шекелди, а кыс кижи дээш – он шекелди; бир айдан беш хар чедир назылыг улус болза, эр кижи дээш – беш шекелди, а кыс кижи дээш – үш шекелди; алдан хардан улуг назылыг улус болза, эр кижи дээш – он беш шекелди, а херээжен кижи дээш – он шекелди төлээр ужурлуг сен. 8А бир эвес доктааткан өртекти төлээр харыың чок болза, ыдыктаан кижиңни Бурганның бараалгакчызының[†] мурнунга эккел. Бурганның бараалгакчызы ыдыктаан кижиңниң өнчү-хөреңгизин үнелеп көргеш, ону барымдаалап, төлээр өртээңни доктаатсын.

9А бир эвес Дээрги-Чаяакчыга эккеп салып болур малды өргүүрүн аазаан болзуңза, ол малың ыдыктыг болу бээр. 10Ол малды солуй салып, эки малды багайы-биле, багайын – экизи-биле орнавас ужурлуг сен. А бир эвес малды өске мал-биле солуур болзуңза, баштай салган-даа, орнап турар-даа малың Дээрги-Чаяакчыга салган ыдыктыг өргүл болур. 11Ынчаарга аазаан малың кандыг-ла-бир арыг эвес,[†] Дээрги-Чаяакчыга өргүп болбас мал болза, ооңну Бурганның бараалгакчызынга эккеп көргүс. 12Бурганның бараалгакчызы ол малдың эки-багайын үнелеп көрзүн: өртээн чеже кылдыр доктаадыр-дыр, ынчалдыр болзун. 13[+]Бир эвес ол малыңны дедир садып алыр деп турар болзуңза, доктааткан өртекке немей өртектиң бештиң бирин бээр сен.

14Бир-ле кижи бодунуң бажыңын Дээрги-Чаяакчыга бараалгадып, ыдыктап турар болза, Бурганның бараалгакчызы ол бажыңның эки-багайын үнелеп көрзүн: өртээн чеже кылдыр доктаадыр-дыр, ынчалдыр болзун. 15Бир эвес бажыңын бараалгадыпкан кижи оозун дедир садып алыр деп турар болза, доктааткан өртекке немей өртектиң бештиң бирин берзин, ынчан бажың ооңуу болу бээр.

16Бир-ле кижи бодунуң хувааглыг черинде шөлдү Дээрги-Чаяакчыга бараалгадып, ыдыктап турар болза, ол дээш доктааткан өртек тарыыр үрезин хемчээлинден хамаарышсын: бир хомер ишти арбай дээш, бежен мөңгүн шекелди төлезин. 17[+]Кандыг-бир кижи шөлүн Хосталга чылы[†] эрткен соонда дораан-на Бурганга бараалгадып, ыдыктап турар болза, доктааткан өртек өскерилге чокка артсын. 18А кандыг-бир кижи шөлүн Хосталга чылы эрткен соонда, элээн болгаш, бараалгадып, ыдыктап турар болза, Бурганның бараалгакчызы дараазында Хосталга чылынга чедир арткан чылдарның санын барымдаалап, акша-мөңгүннү санааш, төлээр ужурлуг түңнү доктааткан өртектен казып каапсын. 19Шөлүн бараалгаткан кижи оозун дедир садып алырын күзээр болза, доктааткан өртекке немей өртектиң бештиң бир кезээ акша-мөңгүннү берзин, ынчан ол шөл база катап ооңуу болу бээр. 20[+]Ынчаарга ол кижи шөлүн дедир садып албас болза азы ук шөлдү өске кижиге садыпкан болза, ону ам дедир садып аары болдунмас. 21[+]Ынчан ол шөл Хосталга чылында Дээрги-Чаяакчыга ыдыктыг өргүл болу бээр; Бурганга кезээ-мөңгеде тураскааткан шөлдү дег, ону Бурганның бараалгакчызы ээлээр.

22А бир эвес кандыг-бир кижи ооң хувааглыг черинге хамаарышпас шөлдү садып алгаш, Дээрги-Чаяакчыга бараалгадып, ыдыктап турар болза, 23Бурганның бараалгакчызы Хосталга чылынга чедир арткан чылдарны санааш, өртекти доктаадыр ужурлуг. А демги кижи доктаадып каан өртекти барымдаалап, акшаны ол-ла хүндүс Дээрги-Чаяакчыга ыдыктыг өргүл кылдыр бээр ужурлуг. 24Ол шөл Хосталга чылында демги кижиниң садып алганы ээзинче – черни хуваалда ёзугаар ээлеп турар кижиже эглип кээр. 25[+]Доктааткан өртек бүрүзүн ыдыктыг шекел-биле санашсын: бир шекелдиң деңзизи чээрби герага дең болзун.

26[+]Мал-маганның эң баштай төрүттүнген бүгү төлдери Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр, ынчангаш оларны кым-даа бараалгадып, ыдыктап шыдавас. Бода-даа, шээр-даа мал болур болза, олар Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр-ла болгай. 27[+]А бир эвес арыг эвес малды бараалгадып, ыдыктап турар болза, ону доктааткан өртекке немей өртектиң бештиң бирин бергеш, дедир садып ап болур. Ынчаарга малды дедир садып алыр кижи чок болза, ону доктааткан өртек-биле садар херек.

28Бир кижи бодунуң хуу өнчү-хөреңгизинден кандыг-даа чүүлдү: кижини-даа, малды-даа, хувааглыг черде шөлдү-даа Дээрги-Чаяакчыга кезээ-мөңгеде тураскаадып турар болза, ол чүүлдерни садып азы дедир садып ап болбас. Кезээ-мөңгеде Бурганга тураскааткан кандыг-даа чүүл Дээрги-Чаяакчыга аажок ыдыктыг өргүл болур. 29[+]Бир эвес шак ол кезээ-мөңгеде тураскааткан чүүл кижи болур болза, ону дедир садып ап болбас; ындыг кижини өлүмге онаар херек.

30[+]Черге өзүп үнер бүгү чүүлдүң оннуң бир кезии – шөлдерниң дүжүдү болгаш ыяштарның чимистери Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр, ол дээрге Аңаа салган ыдыктыг өргүл-дүр. 31[+]Бир эвес кандыг-бир кижи бодунуң оннуң бир кезии үлүүн дедир садып алырын күзээр болза, ооң өртээн төлезин база өртектиң бештиң бир кезиин немей берзин. 32Бода болгаш шээр малдың оннуң бир кезиин – демдектээн бүгү малды Дээрги-Чаяакчыга бараалгадып, ыдыктаар ужурлуг. 33Ындыг малдың ээзи оларны эки-багайлап ылгавазын база солувазын; а бир эвес ээ кижи оозун солуп алыр болза, ол мал-даа, солуй салган малы-даа ыдыктыг өргүл болур – ону дедир садып алыры болдунмас».

34Дээрги-Чаяакчының израиль чонга Моисейни дамчыштыр Синай дагга[†] берген айтыышкыннары шак ындыг боор-дур.

### Саннар

#### Саннар

Саннар


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Киирилде


Саннар


Киирилде

Моисейниң Беш номунуң дөрткүзү болүр бо ном «Саннар» деп адын израиль чон Египеттен Ханаанче орукка бар чыдырда кылган чизе-санаашкын ёзугаар алган. А еврей дылда ук ном «Ээн кургаг ховуда» деп аттыг. Номда болуушкуннарның кайда болуп турарын ол ат тода көргүзүп турар.

Бурган кол хоойлу-дүрүмнү израиль чонга Синай дагга берген соонда, Моисей дайылдажып шыдаар эр израильчилерниң (левиттерни база аңгы санааш) шуптузун санап каан. Оон Бурганның айтыышкынын ёзугаар чамдык хоойлужудулга дүрүмнеринге немелде кииргеш, израильчилерни Дээрги-Чаяакчының оларга бээр бооп аазаан черинче көжеринге белеткеп каан (1–9 эгелер).

Ынчалза-даа израиль чон Кадес-Варниге (Ханаанның мурнуу кызыгаарының чанында чер) чеде бергеш, хайгыылчыларның чугаазынга бүзүреп, ханаан черни эжелеп аарындан корткан. Ол дээш, израильчилер ээн кургаг ховуга барык дөртен чыл дургузунда көжүп чоруур кеземче алган (10–20 эгелер). Израильчилерниң Бурганны тооп дыңнавас салгалы бүрүнү-биле кырлып калган соонда, чон чоорту Ханаанның чанында черлерни эжелеп ап эгелээш, Иордан хемниң чөөн талазында Моав дээр чуртка чедип келген (21–36 эгелер).

Ол бүгү үениң дургузунда израиль чон Моисейге удур хөй катап хомудап, хыйланып, Бурганга удур үймээн үндүрүп, кижилерниң аажы-чаңынга аайлажыр сорук чок болгаш өскерлиичел чоруун үргүлчү көргүзүп келген. Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы, шак ол чагырга билбес улусту кезедип тургаш безин, Бодунуң шилип алган чонунга шынчы бооп артып, ол дээш сагыш човап, Израильдиң дайзыннарының кара сагыштыг бодалдарынга удур хөделип, дайзыннарны базар арганы аңаа берип турган. Моисей биле Аарон безин Бурганга бүрүнү-биле дыңнангыр эвес бооп турда-ла (20:10-12). Ол израильчилерниң өгбелеринге бээр бооп аазааны черже израиль чонну эккээр дээн Бодунуң бодалын соксатпайн күүседип турган.

#### 1


Израиль чоннуң баштайгы чизе-бүрүткели

1[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] Синай ховузунга, Ужуражылга майгынынга,[†] израильчилерниң Египеттен[†] хосталып үнгениниң ийиги чылында, ийи айның бирээде мынча деп дужааган: 2-3[+]«Сен Аарон-биле[†] бүгү израиль ниитилелдиң санаашкынын төрел бөлүктерин, ада-өгбезин барымдаалап кылып калыңар, шупту эр улусту санаашкынче киирип, кымны-даа арттырбайн даңзылаңар. Израиль[†] шеригге албан-хүлээлге эрттирип шыдаар, чээрби харлыг болгаш оон улуг назылыг өрү шупту эр улусту чурум-чыскаалдыг бөлүктер аайы-биле санап калыңар. 4Аймак бүрүзүнден-не бодунуң аймааның баштыңы болур кижи санаашкынны силер-биле кады чорутсун. 5[+]Силерге дузалажыр эр кижилерниң аттары бо-дур:

Рувимниң аймаандан – Шедеурнуң оглу Элицур;

6[+]Симеоннуң аймаандан – Цури-Шаддайның оглу Шелумиил;

7[+]Иуданың[†] аймаандан – Аминадавтың оглу Наассон;

8[+]Иссахарның аймаандан – Цуарның оглу Нафанаил;

9[+]Завулоннуң[†] аймаандан – Хелоннуң оглу Элиав;

10[+]Иосифтиң[†] оглу Эфремниң аймаандан – Аммиудтуң оглу Элишама;

Иосифтиң оглу Манассияның аймаандан – Педацурнуң оглу Гамалиил;

11[+]Вениаминниң[†] аймаандан – Гидеонийниң оглу Авидан;

12[+]Данның аймаандан – Амми-Шаддайның оглу Ахиезер;

13[+]Асирниң аймаандан – Охранның оглу Пагиил;

14[+]Гадтың аймаандан – Регуилдиң оглу Элиасаф;

15[+]Неффалимниң[†] аймаандан – Энанның оглу Ахира».

16Ол эр кижилер дээрге израиль ниитилелден шилиттинген, ада-өгбе төрел бөлүктериниң – Израильдиң аймактарының баштыңнары[†] улус турган. 17Моисей биле Аарон шак ол аттарын адаан улусту кыйгырып эккелгеш, 18ийи айның бирээде бүгү израиль ниитилелди чыып алганнар. Чээрби харлыг болгаш оон улуг назылыг эр улус боттарының төрел бөлүктерин, ада-өгбезин айыткаш, санаашкынче боттарын киирип, кижи арттырбайн даңзыладып алганнар. 19Моисей израильчилерниң санаашкынын Синай ховузунга Дээрги-Чаяакчының дужааганын ёзугаар күүсеткен.

20-21Израиль чонну – дөргүл-төрелин, төрел бөлүктерин, ада-өгбезин барымдаалап, чээрби харлыг болгаш оон улуг назылыг, шериг албаны эрттирип шыдаар шупту эр улусту санаашкынче киирип – кымны-даа арттырбайн санап кааннар.

Аймак | Саны
Рувим (Израильдиң дун оглу) | 46 500
22-23[+] Симеон | 59 300
24-25[+] Гад | 45 650
26-27[+] Иуда | 74 600
28-29[+] Иссахар | 54 400
30-31[+] Завулон | 57 400
32-33[+] Иосифтиң оглу Эфрем | 40 500
34-35[+] Иосифтиң оглу Манассия | 32 200
36-37[+] Вениамин | 35 400
38-39[+] Дан | 62 700
40-41[+] Асир | 41 500
42-43[+] Неффалим | 53 400

44Санаашкынны эрткен улус ол-дур. Моисей биле Аароннуң база Израильдиң он ийи баштыңының – бир аймактан-на бир кижиниң санап кааны улус ол-дур. 45Шупту израильчилерни – чээрби харлыг болгаш оон улуг назылыг, израиль шеригге албан эрттирип шыдаар бүгү улусту – төрел бөлүктер барымдаалап санап кааннар. 46[+]Санаашкынны эрткен шупту эр улус 603 550 кижи болган.

47А левиттерни санаашкын эрткен чон аразынче, ада-өгбезиниң аймаан барымдаалап, киир санавайн барган. 48Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп дужааган турган: 49«Чүгле Левийниң аймаан чизе-даңзыже киирбе, оларны өске израильчилер-биле кады санава. 50Сен левиттерге Ужуражылга майгынын, ооң хамык херекселдерин болгаш ооң иштинде турар бүгү чүүлдү хүлээндирип каг – олар майгынны болгаш ооң хамык херекселдерин дажыглазын, аңаа бараан болзун, ооң чанынга турлагжып алзын. 51Ужуражылга майгынын көжүрүп турда, ону левиттер дүрүп, буссун, а майгынны тигер апарганда, ону олар тиксин. Өске-бир кижи майгынче чоокшулап кээр болза, ону өлүрүп каар ужурлуг. 52Израильчилер боттарының туктарының чанынга чурум-чыскаалдыг бөлүктер ёзугаар турлагжып алыр ужурлуг. 53[+][+]А левиттер израиль чоннуң ниитилелинче Бурган[†] килеңневезин[†] дээш, майгынны долгандыр турлагжып алгаш, ол дээш ээ-харыысалгалыг болур ужурлуг».

54Израиль чон бүгү чүвени Дээрги-Чаяакчы Моисейге канчаар дужааганыл, ынчаар күүсеткен.

#### 2


Турлагжыырының дүрүмнери

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисей[†] биле Ааронга[†] мынча деп чугаалаан: 2«Израиль[†] кижи бүрүзү бодунуң аймааның сүлде демдектериниң база тугунуң чанынга турлагжыыр ужурлуг; олар Ужуражылга майгынын[†] долгандыр, бичии ырадыр турлагжып алзыннар.

3-8Майгынның мурнунга, ооң чөөн талазынга турлагжыыр аймактар бо-дур: Иуда,[†] Иссахар, Завулон.[†] Аңаа чурум-чыскаалдыг бөлүктер аайы-биле турлагжызын, оларның туктарын аңаа ассын. Ол аймактарда санаашкынны эрткен аг-шериг бо-дур:

Аймак | Баштыңы | Саны
Иуда | Аминадавтың оглу Наассон | 74 600
Иссахар | Цуарның оглу Нафанаил | 54 400
Завулон | Хелоннуң оглу Элиав | 57 400

9[+]Иуданың аймаа баштаан турлагда санаашкынны эрткен, чурум-чыскаалдыг бөлүктерге үскен эр улустуң ниити саны – 186 400 кижи. Олар көш үезинде бирги ээлчегде шимчеп үнер ужурлуг.

10-15Мурнуу чүкке Рувимниң, Симеоннуң болгаш Гадтың аймактары чурум-чыскаалдыг бөлүктер аайы-биле турлагжызын, оларның туктарын аңаа ассын. Ол аймактарда санаашкынны эрткен аг-шериг бо-дур:

Аймак | Баштыңы | Саны
Рувим | Шедеурнуң оглу Элицур | 46 500
Симеон | Цури-Шаддайның оглу Шелумиил | 59 300
Гад | Регуилдиң оглу Элиасаф | 45 650

16[+]Рувимниң аймаа баштаан турлагда санаашкынны эрткен, чурум-чыскаалдыг бөлүктерге үскен эр улустуң ниити саны – 151 450 кижи. Олар ийиги ээлчегде шимчеп үнер ужурлуг.

17[+]Ооң соонда Ужуражылга майгыны шимчеп үнүптер, левиттерниң турлаа өске турлагларның ортузунга чоруур. Олар турлагга канчаар турганыл, ол-ла туруштарын ёзугаар бар чыдар, кижи бүрүзү чыскаалды сагып, тугунуң чанындан ыравас ужурлуг.

18-23Барыын чүкке Эфремниң, Манассияның болгаш Вениаминниң[†] аймактары чурум-чыскаалдыг бөлүктер аайы-биле турлагжызын, оларның туктарын аңаа ассын. Ол аймактарда санаашкынны эрткен аг-шериг бо-дур:

Аймак | Баштыңы | Саны
Эфрем | Аммиудтуң оглу Элишама | 40 500
Манассия | Педацурнуң оглу Гамалиил | 32 200
Вениамин | Гидеонийниң оглу Авидан | 35 400

24[+]Эфремниң аймаа баштаан турлагда санаашкынны эрткен, чурум-чыскаалдыг бөлүктерге үскен эр улустуң ниити саны – 108 100 кижи. Олар үшкү ээлчегде шимчеп үнер ужурлуг.

25-30Соңгу чүкке Данның, Асирниң болгаш Неффалимниң[†] аймактары чурум-чыскаалдыг бөлүктер аайы-биле турлагжызын, оларның туктарын аңаа ассын. Ол аймактарда санаашкынны эрткен аг-шериг бо-дур:

Аймак | Баштыңы | Саны
Дан | Амми-Шаддайның оглу Ахиезер | 62 700
Асир | Охранның оглу Пагиил | 41 500
Неффалим | Энанның оглу Ахир | 53 400

31[+]Данның аймаа баштаан турлагда санаашкынны эрткен эр улустуң ниити саны – 157 600 кижи. Олар боттарының туктарын көдүргеш, сөөлгү ээлчегде шимчеп үнер ужурлуг».

32[+]Төрел бөлүктер барымдаалап санаашкынны эрткен израиль чон ол-дур. Турлагларда чурум-чыскаалдыг бөлүктер аайы-биле санаашкынны эрткен эр улустуң ниити саны – 603 550 кижи. 33[+]А левиттер Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар израиль чон-биле кады санаашкынны эртпейн барган.

34Израиль чон ол бүгүнү Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар күүседип, туктарының чанынга турлагжып, кижи бүрүзү бодунуң төрел бөлүү-биле, дөргүл-төрели-биле кады көжүп чоруп турган.

#### 3


Левиттерниң чизе-бүрүткели болгаш албан-хүлээлгелери

1Аарон[†] биле Моисейниң[†] төрел бөлүүнден укталган улус бо-дур. Дээрги-Чаяакчы[†] Моисей-биле Синай дагга[†] чугаалажып турган үеде, 2-3[+]Аарон дараазында оолдарлыг болган: дун оглу Надав, Авиуд, Элеазар болгаш Ифамар. Оларны Бурганга бараан боор кылдыр ыдыктап, шилип чаап каан турган. 4[+][+]Ынчалза-даа Надав биле Авиуд ийи Синай ховузунга Дээрги-Чаяакчының таарымчалыг деп көрбээни отту Аңаа эккеп салгаш, Ооң мурнунга өлүп калган, а оларның соон салгаар оолдары турбаан. Чүгле Элеазар биле Ифамар ачазы Аарон-биле кады Дээрги-Чаяакчының бараалгакчылары[†] бооп арткан.

5Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 6[+]«Левийниң аймаан, Бурганның бараалгакчызы Ааронга дузалаар кылдыр, ооң мурнунга эккеп каг. 7Левиттер[†] ыдыктыг черге[†] кылыр ужурлуг ажылдар кылып, Аароннуң база шупту чоннуң адындан Ужуражылга майгынының[†] мурнунга албан-хүлээлгени күүсетсиннер. 8Олар майгынның хамык эт-херекселдери дээш ээ-харыысалгалыг болуп, ыдыктыг черге ажылдар кылып, израильчилерниң албан-хүлээлгелерин күүсетсиннер. 9[+]Левиттерни Ааронга болгаш ооң оолдарынга хүлээдип бер – израиль чоннуң аразындан Ааронга хүлээдип бээр ужурлуг улус ол-дур. 10[+]А Ааронга болгаш ооң оолдарынга боттарының бараалгакчы хүлээлгезин күүседир даалгадан берип каг – өске-бир кижи ол бараан болуушкунга киржи бээр болза, ону өлүрүп каар ужурлуг».

11Оон Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп дужааган: 12«Мен левиттерни израиль чоннуң баштай төрүттүнген бүгү оолдарының орнунга ап алган мен, ынчангаш олар ам Меңээ хамааржыр. 13[+]Дун төл бүрүзү-ле Мээңии болгай; шупту египет дун төлдерни узуткап каан хүнүмде, израиль чонда кижиниң-даа, мал-маганның-даа дун төлдерин Бодумга аңгылап, ыдыктап алган мен – олар ам Меңээ хамааржыр. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен».

14Дээрги-Чаяакчы Моисейге Синай ховузунга мынча деп чугаалаан: 15«Левийниң үре-салгалын оларның төрел бөлүктерин, ада-өгбезин барымдаалап, чизелеп сана. Бир айлыг болгаш оон улуг назылыг шупту эр улусту санап каг». 16Моисей оларны Дээрги-Чаяакчының дужаал берген сөзүнүң аайы-биле санап каан.

17[+]Левийниң оолдарының аттары бо-дур: Гирсон, Кохат болгаш Мерари. 18[+]Гирсоннуң оолдарының аттары: Ливни биле Шимей, олардан төрел бөлүктер укталган. 19[+]Кохаттың оолдары Амрам, Ицгар, Хеврон болгаш Узиил олардан база төрел бөлүктер укталган. 20[+]Мерариниң оолдары Махли биле Мушиден база төрел бөлүктер укталган. Левийден укталган, ада-өгбе барымдаалап адаан төрел бөлүктер ол-дур.

21Гирсондан укталган төрел бөлүктер: ливни биле шимей; олар Гирсоннуң төрел бөлүктери-дир. 22Оларны санаарга, бир айлыг болгаш оон улуг назылыг эр улустуң ниити саны 7500 кижи болган. 23[+]Гирсондан укталган төрел бөлүктер майгынның артынга, ооң барыын талазынга турлагжып аар турган. 24Гирсоннуң үре-салгалының баштыңы – Лаелдиң оглу Элиасаф. 25[+]Ужуражылга майгынынга Гирсоннуң үре-салгалынга хайгаараар кылдыр дагзып турар чүүлдер бо-дур: майгынның боду, ооң шывыы, майгынче кирер черниң көжегези,[†] 26майгынны болгаш өргүл салыр бедигээшти[†] долгандыр турар херимниң шывыглары, херимче кирер черниң хаалга-шывыы база майгынның шупту ажылдарын кылырынга херек хендирлер.

27[+]Кохаттан укталган төрел бөлүктер: амрам, ицгар, хеврон болгаш узиил; олар Кохаттың төрел бөлүктери-дир. 28Оларда бир айлыг болгаш оон улуг назылыг эр улустуң ниити саны 8600[*] кижи болган. Олар ыдыктыг[†] чүүлдер дээш ээ-харыысалгалыг турган. 29Кохаттан укталган төрел бөлүктер майгынның мурнуу чүкче көрүнген талазынга турлагжып аар турган. 30Кохаттың үре-салгалының баштыңы – Узиилдиң оглу Элицафан. 31[+]Оларга хайгаараар кылдыр дагзып турар чүүлдер бо-дур: ыдыктыг аптара,[†] ширээ, чырыткы, өргүл салыр бедигээштер, Бурганга бараан болурда ажыглаар ыдыктыг савалар база көжеге. Оларның кылыр ажылы шак ол чүүлдер-биле холбаалыг.

32[+]А левиттерниң баштыңнарының[†] даргазы – Аарон бараалгакчының оглу Элеазар. Ыдыктыг чүүлдер дээш ээ-харыысалгалыг улус ооң хайгааралының адаанда турар.

33Мерариден укталган төрел бөлүктер: махли биле муши; олар Мерариниң төрел бөлүктери-дир. 34Оларны санаарга, бир айлыг болгаш оон улуг назылыг эр улустуң ниити саны 6200 кижи болган. 35Мерариниң үре-салгалының баштыңы – Авихаилдиң оглу Цуриил. Ол төрел бөлүктер майгынның соңгу чүкче көрүнген талазынга турлагжып аар турган. 36[+]Мерариниң үре-салгалынга хайгаараар кылдыр дагзып турар чүүлдер бо-дур: майгынны тудуп турар рамкалар, доора оорга ыяштар, адагаштар, дөжектер болгаш майгынның эт-херекселдери; оларның кылыр ажылы ол чүүлдер-биле холбаалыг. 37Ол ышкаш даштыкы херимниң бүгү талаларында адагаштарны, оларның дөжектерин, өргеннерин болгаш хендирлерин база хайгаарап турганнар.

38А Ужуражылга майгынының мурнунга, ооң чөөн чүкче көрүнген талазынга Моисей база Аарон оолдары-биле турлагжып аар турган. Оларга израиль чоннуң адындан ыдыктыг өргээге албан-хүлээлге күүседирин хүлээндирген; ыдыктыг черже чоокшулап келген өске кижини өлүрүп каар ужурлуг.

39[+]Моисей биле Аароннуң Дээрги-Чаяакчының дужааганын ёзугаар санап кааны, бир айлыг болгаш оон улуг назылыг эр левиттерниң ниити саны 22 000 кижи болган.


Дун оолдарны садып хостааны

40Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Израиль[†] чоннуң бир айлыг болгаш оон улуг назылыг шупту дун оолдарын санаашкынче киирип, даңзылап каг. 41А левиттерни Меңээ аңгылап бараалгат, израиль чоннуң шупту дун оолдарының орнунга – левиттерни, израильчилерниң шупту дун бооп төрүттүнген мал-маганының орнунга – левиттерниң мал-маганын алыр мен» – деп чугаалаан.

42Моисей Дээрги-Чаяакчының дужааганын ёзугаар израиль чоннуң шупту дун оолдарын санап каан. 43Санаашкын кылырга, бир айлыг болгаш оон улуг назылыг дун оолдарның ниити саны 22 273 кижи болган.

44Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 45«Израиль чоннуң шупту дун оолдарының орнунга левиттерни, а мал-маганының орнунга – левиттерниң мал-маганын аңгылап ал, левиттер Меңээ хамаарышсын. Мен – Дээрги-Чаяакчы-дыр мен. 46А израиль чоннуң дун оолдары дээш алыр, левиттерниң санындан артып турар 273 кижи дээш садыызы мындыг болур: 47[+][+]бир кижи дээш-ле беш шекел[†] мөңгүнден чыып аар сен – ыдыктыг черге ажыглаар шекелди ажыглап, деңзиле[*]. (Бир шекелдиң деңзизи чээрби герага дең болур.) 48Ол мөңгүннү Ааронга болгаш ооң оолдарынга израиль чонда артып турар улусту садып хостаар кылдыр бериптер сен».

49Моисей левиттер-биле солуурга, саны артып турар дун оолдар дээш садыызы кылдыр берген мөңгүннү ап алган. 50Ол израильчилерниң дун оолдары дээш ыдыктыг черге ажыглаар 1365 шекел деңзилиг мөңгүннү чыып алган. 51Моисей Дээрги-Чаяакчының аңаа дужаал берген сөзүнүң аайы-биле садыызы болган мөңгүннү Ааронга болгаш ооң оолдарынга хүлээдип берген.

#### 4


Кохаттың үре-салгалының ажыл-үүлези

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисей[†] биле Ааронга[†] мынча дээн: 2«Левийниң аймааның аразындан Кохаттың үре-салгалын оларның төрел бөлүктерин, ада-өгбезин барымдаалап санап каг – 3[+]үжен хардан бежен хар чедир назылыг, Ужуражылга майгынынга[†] ажылдаар албан-хүлээлгезин күүседип шыдаар шупту эр улусту санап каг. 4Кохаттың үре-салгалының майгынга кылыр ажылдары аажок ыдыктыг[†] чүүлдер-биле харылзаалыг болур.

5Турлагда чон көжүп үнер деп турда, Аарон оолдары-биле майгынче киргеш, көжегени[†] дүжүргеш, ооң-биле ыдыктыг аптараны[†] шып кагзын. 6[+]Оон аптараны тахаш кештеринден[*] даараан шывыг-биле шыпкаш, ооң кырынга көк өңнүг, бүдүн кезектен бүткен пөстү чаткаш, көдүрткүүш-мергелерни кедирип кагзын.

7Ыдыктаан хлебтер[†] салыр ширээге көк өңнүг шывыг чаткаш, аңаа тавактар, хымыштар, арага кудуп, чажар аяктар болгаш дашкаларны салып кагзын; ширээ кырынга үргүлчү эккеп салыр ужурлуг өргүл хлебтерин салып каан турзун. 8А ол бүгүнү кызыл өңнүг шывыг-биле, оон тахаш шывыг-биле шыпкаш, көдүрткүүш-мергелерни кедирип кагзын.

9Көк өңнүг шывыгны ап алгаш, чырыткыны база ооң деңнерин, дең өзээ үзе ызырар кыскаштарны, дең кыпсырда ажыглаар саваларны, чырыткыга ажыглаар олива үзү[†] кудар хамык саваларны шып кагзын. 10Оон чырыткыны база ооң хамык херекселдерин тахаш шывыг-биле ораай шыпкаш, көдүрткүүш-мергеге ааттындыр азып кагзын.

11Айдызаар алдын бедигээшке көк өңнүг шывыгны чаткаш, ону тахаш шывыг-биле шыпкаш, бедигээштиң көдүрткүүш-мергелерин кедирип кагзын.

12Олар ыдыктыг майгынга ажыглаар хамык эт-херекселдерни ап алгаш, көк өңнүг шывыг-биле ораагаш, тахаш шывыг-биле шыпкаш, көдүрткүүш-мергеге азып кагзын.

13Өргүл салыр бедигээштиң[†] хүлүн аштап каапкаш, ону кызыл-хүрең өңнүг шывыг-биле шып кагзын. 14Өргүл бедигээжинге ажыглаар хамык эт-херекселдерни: көс дажыглаар хүүрекчигештерни, илбектерни, хүл-узарларны, хан[†] кудар аяктарны бедигээш кырынче салып кааш, ону тахаш шывыг-биле шыпкаш, ооң көдүрткүүш-мергелерин кедирип кагзын.

15[+]Турлагда чон көжүп үнер деп турда, Аарон оолдары-биле ыдыктыг майгынны база ооң хамык эт-херекселдерин шып каан соонда, Кохаттың үре-салгалы ол бүгүнү дажыглаар дээш чедип келзин, ынчалза-даа олар ыдыктыг чүүлдерге дегбезин – оон башка өлүп каарлар.

16[+]Аарон бараалгакчының[†] оглу Элеазарның хайгааралында турар чүүлдер бо-дур: чырыткыже кудар олива үзү, айдызаар чаагай чыттыг холуксаа, үргүлчү эккеп салыр ужурлуг далган-тараа өргүлү[†] болгаш шилип чаар олива үзү. Элеазарның хайгааралынга бүгү ыдыктыг майгын болгаш ында бар хамык эт-херекселдер турар».

17Дээрги-Чаяакчы Моисей биле Ааронга мынча деп чугаалаан: 18«Кохаттың төрел бөлүү левиттер аразынга узуткаттырып аар кылдыр кылбаңар. 19Харын улус аажок ыдыктыг чүүлдерже чоокшулап тура, дириг артып, өлбезин дээш, мынчалыңар: Аарон оолдары-биле майгынче киргеш, оларны кылыр ажылының база дажыглаар чүъгүнүң чанынга тургузуп кагзын. 20[+]А ыдыктыг чүүлдерни шарып турда, Кохаттың үре-салгалы ынаар көрбезин – оон башка өлүп каарлар».


Гирсоннуң үре-салгалының ажыл-үүлези

21Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 22«Гирсоннуң үре-салгалын оларның төрел бөлүктерин, ада-өгбезин барымдаалап санап каг – 23үжен хардан бежен хар чедир назылыг, Ужуражылга майгынынга ажылдап-даа, аңаа албан-хүлээлгезин күүседип-даа шыдаар эр улустуң шуптузун санап каг.

24[+]Гирсоннуң үре-салгалының чүък дажыглап ажылдап тургаш, кылыр чүүлдери бо-дур. 25Олар майгынның бодун база шывыгларын, ооң дээвиир-шывыын, кырынга салыр тахаш шывыын, майгынче кирер черни дуглаар көжегени дажыглазын. 26Майгынны база өргүл салыр бедигээшти долгандыр турар херимниң шывыгларын, ынаар кирер хаалга-шывыгны, шупту шывыгларның хендирлерин база оларга хамааржыр хамык эт-херекселди дажыглазын. Гирсоннуң төрел бөлүү ол бүгү чүүлдерге хамаарыштыр кылыр ужурлуг шупту ажылдарны кылзын. 27Гирсоннуң үре-салгалы чүък дажыглаар база өске-даа хамык ажылдарны Аароннуң болгаш ооң оолдарының айытканын ёзугаар кылзын. Оларга дажыглап турар бүгү чүүлдери дээш ээ-харыысалганы хүлээндирип калыңар. 28Гирсоннуң үре-салгалының төрел бөлүү Аарон бараалгакчының оглу Ифамарның хайгааралы-биле Ужуражылга майгынынга ол ажылдарны кылыр ужурлуг».


Мерариниң үре-салгалының ажыл-үүлези

29«Мерариниң үре-салгалын оларның төрел бөлүктерин, ада-өгбезин барымдаалап санап каг – 30үжен хардан бежен хар чедир назылыг, Ужуражылга майгынынга ажылдап, албан-хүлээлгезин күүседип шыдаар шупту эр улусту санап каг. 31[+]Оларның майгынга ажыл-албан кылып, дажыглаар чүүлдери бо-дур. Олар майгынны тудуп турар рамкаларны болгаш доора оорга ыяштарны, адагаштарны болгаш дөжектерни дажыглазын. 32Майгынны долгандыр турар херимниң бүгү талаларында адагаштарын, оларның дөжектерин, өргеннерин, хендирлерин, ол бүгүге ажыглаар хамык эт-херекселдерин база дажыглазын. Кижи бүрүзүнге ооң дажыглаар ужурлуг эт-херекселин тодарадып бериңер. 33Мерариниң үре-салгалының төрел бөлүү Ужуражылга майгынынга Аарон бараалгакчының оглу Ифамарның хайгааралы-биле ол бүгү ажылдарны кылыр ужурлуг».


Албан-хүлээлге күүседип шыдаар левиттерни санааны

34Моисей, Аарон болгаш израиль ниитилелдиң баштыңнары[†] Кохаттың үре-салгалын оларның төрел бөлүктерин, ада-өгбезин барымдаалап санааш, 35үжен хардан бежен хар чедир назылыг, Ужуражылга майгынынга ажылдаар албан-хүлээлгезин күүседип шыдаар шупту эр улусту санап кааннар. 36Оларның төрел бөлүүн санаарга, 2750 эр кижи бар болган. 37Кохаттың төрел бөлүүнден санаттынган, майгында бараан болуп турар улус шупту ол-дур; Моисей биле Аарон оларны Дээрги-Чаяакчының Моисейни дамчыштыр берген айтыышкынын ёзугаар санап каан.

38Гирсоннуң үре-салгалын оларның төрел бөлүктерин, ада-өгбезин барымдаалап санааш, 39үжен хардан бежен хар чедир назылыг, Ужуражылга майгынынга ажылдаар албан-хүлээлгезин күүседип шыдаар шупту эр улусту санап кааннар. 40Оларның төрел бөлүүн ада-өгбезин барымдаалап санаарга, 2630 эр кижи бар болган. 41Гирсоннуң үре-салгалының төрел бөлүүнде санаттынган, майгында бараан болуп турар улус шупту ол-дур; Моисей биле Аарон оларны Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар санап каан.

42Мерариниң үре-салгалын оларның төрел бөлүктерин, ада-өгбезин барымдаалап санааш, 43үжен хардан бежен хар чедир назылыг, Ужуражылга майгынынга ажылдаар албан-хүлээлгезин күүседип шыдаар шупту эр улусту санап кааннар. 44Оларның төрел бөлүүн санаарга, 3200 эр кижи бар болган. 45Мерариниң үре-салгалының төрел бөлүүнде санаттынган улус ол-дур; Моисей биле Аарон оларны Дээрги-Чаяакчының Моисейни дамчыштыр берген айтыышкынын ёзугаар санап каан.

46Моисей, Аарон болгаш израиль чоннуң баштыңнары шупту левиттерни оларның төрел бөлүктерин, ада-өгбезин барымдаалап санап каан. 47-48Үжен хардан бежен хар чедир назылыг, Ужуражылга майгынынга ажылдап-даа, аңаа албан-хүлээлгезин күүседип-даа шыдаар шупту эр улусту санаарга, 8580 кижи бар болган. 49Дээрги-Чаяакчының дужаалын ёзугаар, Моисейниң хайгааралының адаа-биле левит кижи бүрүзүнүң кылыр ажылдарын, дажыглаар чүъгүн тодараткаш, оларның шуптузун Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар санап каан.

#### 5


Арыг эвес улус дугайында дүрүм-хоойлу

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2[+][+][+]«Кеш аарыглыг, мага-бодундан сыстып турар чүүлдүг база өлген кижиге деггеш, арыг эвес[†] апарган улустуң шуптузун турлагдан шөлүптерин израиль чонга дужаа. 3[+]Эр-даа, херээжен-даа улус болза, турлагдан шөлүптүңер – Мээң чон аразында чурттап турарым турлагны олар бужартатпазын».

4Израиль[†] чон ынчалдыр кылып, шак ындыг улусту турлагдан шөлүпкен; израильчилер Дээрги-Чаяакчы Моисейге канчаар дужааганыл, ынчаар күүсеткен.


Кем-буруу дээш төлевир

5Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 6[+]«Израиль чонга мону чугаала. Бир эр азы херээжен кижи өске кижиге удур кандыг-бир бачыт[†] үүлгеткени-биле Дээрги-Чаяакчыга удур кемниг херек кылыр болза, ол дээш буруулуг-дур. 7[+]Ынчангаш ол эр азы херээжен кижи үүлгеткен бачыдын миннип чугаалазын, чедирген когаралы дээш төлевирниң бүрүн өртээнге ол эт-хөреңгиниң өртээниң бештиң бирин немээш, когараан кижиге төлезин. 8Когараан кижи боду өлүп калган, а ооң чоок төрелдери турбаан дижик. Чедирген когарал дээш төлевирни алыр кижи чок болза, ол Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр – ынчангаш бараалгакчының[†] буруулуг кижини арыглап турары кем-буруу дээш өргүүр кошкарга немей ол төлевир бараалгакчыныы болзун.

9Израиль чоннуң бараалгакчыга эккеп турар ыдыктыг[†] онза өргүлдери шуптузу база бараалгакчыга хамааржыр. 10Кандыг-даа кижиниң ыдыктыг өргүлү бараалгакчыга хамааржыр; кандыг-даа кижиниң бараалгакчыга эккеп берип турар чүвези аңаа хамааржыр».


Хүннээшкин дугайында дүрүм-хоойлу

11Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 12«Израиль чонга мону дыңнадып чугаала. Кандыг-бир эр кижиге кадайы өскерлип, ашаанга шынчы эвес апарган дижик. 13[+]Өске эр кижи ол кадай-биле хойгашкаш, үре төгерге, ол чорук херээженниң ашаанга билдинмейн барып, демги херээжен чажыды-биле бужар болу бээрге, аңаа херечи болур кижи турбаан, херээженниң мегези туттурбаан дижик. 14Ашаа хүннээчел сагышка алзып, бодунуң арыг эвес кадайын хүнней берген азы арыг эвес апарбаан-даа кадайын хей черге хүнней берген дижик. 15[+]Ашаа ынчан кадайын Бурганның бараалгакчызынга эккелгеш, ол дээш өргүл кылдыр бир эфа[†] иштиниң оннуң бир кезээ[†] арбай далганын салзын, ынчалза-даа далганче олива үзү[†] кутпазын база ладан[†] салбазын, чүге дээрге ол далган-тараа – хүннээшкин өргүлү-дүр, кем-буруу дугайында сагындырап турар сактыышкын өргүлү-дүр.

16А бараалгакчы ол херээженни Дээрги-Чаяакчының мурнунче чоокшулады берзин. 17Оон дой савага ыдыктыг суг куткаш, Ужуражылга майгынының[†] иштинде черден довурактан ап алгаш, ол сугже урупсун. 18Бараалгакчы демги херээженни Дээрги-Чаяакчының мурнунга тургускаш, ооң бажының дүгүн часкаш, сактыышкын өргүлүн ооң холунга тутсуп берзин – ол дээрге хүннээшкин өргүлү-дүр, а бараалгакчының холунга херээжен кижиже каргыш халдадыр ажыг суг[*] турар.

19Ооң соонда бараалгакчы демги херээженниң аксы-сөзүн алыр дээш: „Сээң-биле кым-даа хойгашпаан болза, сен арыг хевээр артып, ашааңга өскерилбээн болзуңза, каргыш халдадыр бо ажыг суг сеңээ хора чедирбес. 20А бир эвес ашааңга өскерлип, бужар апарган болзуңза, ашааңдан өске эр кижи-биле хойгажыпкан болзуңза…“ – дээр. 21Бараалгакчы оон ол херээженге каргыш салып, мынча деп чугаалаар: „Дээрги-Чаяакчы сени бодунуң чонунга каргаттырып, бак сөглеттирген кижи кылып кагзын – сээң урууң савазы кургап, хырның сиңе берзин. 22[+]Каргыш халдадыр бо суг ишти-хырныңче киир аксын – сээң урууң савазы кургап, хырның сиңе берзин“. А херээжен кижи: „Аминь,[†] ындыг-ла болзун“ – деп даңгыраглазын. 23Бараалгакчы ол каргыш сөстерин дүрүг-номга[†] бижээш, ажыг сугже балалдыр чуп каапсын, 24оон каргыш халдадыр ажыг сугну демги херээженге ижиртир ужурлуг – аңаа ажыг-човалаң көргүзер ол суг ооң иштинче кире берзин.

25Бараалгакчы ол херээженниң холундан хүннээшкин өргүлүнүң далган-тараазын ап алгаш, ону онза өргүл кылдыр Дээрги-Чаяакчының өргүл бедигээжинче салып кагзын. 26Бараалгакчы далган-тараа өргүлүнден[†] бир адыш ишти – сагындырыг болур кезээн ап алгаш, ону өргүл бедигээжинге өрттедипсин, а ооң соонда демги херээженге сугну ижиртсин. 27Каргыш халдадыр сугну херээженге ижирткен соонда, ол бужар бооп, ашаанга өскерилген болза, суг ооң иштинче киргеш, ажыг-човалаң көргүзер – ооң уруг савазы кургап, хырны сиңе бээр, ол херээжен чонунуң аразынга каргаттырар. 28А бир эвес ол херээжен бужар чүве кылбаан, арыг хевээр болза, аңаа хора халдавас, харын ажы-төл божуп шыдаар аргалыг болур.

29Хүннээшкин дугайында дүрүм-хоойлу[†] бо-дур: кадайы ашаанга өскерилгеш, арыг эвес болу бергенде 30азы ашаа кижи хүннээчел сагышка алыскаш, кадайын хүнней бергенде, ону ажыглаар. Ашаа ол таварылгада кадайын Дээрги-Чаяакчының мурнунга эккеп тургузуптарга, бараалгакчы ол бүгүнү бо дүрүм-хоойлу ёзугаар кадайынга хамаарыштыр күүседир. 31Ашаа кижи буруудан арыг болур, а кадайы буруузун боду чүктээр».

#### 6


Назорейлер дугайында дүрүм-хоойлу

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2[+]«Израиль[†] чонга мону дамчыдып чугаала. Бир эвес эр азы херээжен кижи назорей[†][*] болурунуң онза даңгыраан берип, бодун Дээрги-Чаяакчыга бараалгадыр деп турар болза, 3ол кижи арага болгаш өске-даа эзиртир суксун ижеринден ойталаар, виноградтан[†] кылган ажыг хандыны азы кандыг-даа өске суксунну ишпес ужурлуг база чаа виноград каттарын-даа, кадырып каан үзүмнү-даа чивес ужурлуг. 4Назорей бооп аңгыланган хуусаазының дургузунда ол кижи виноградтан кылган кандыг-даа аъш-чем чивес ужурлуг; виноград сөөкчүгештерин-даа, ооң картын-даа чивезин.

5[+]Назорей бооп даңгыраглаан хуусаазының дургузунда ол кижи бажының дүгүн шуут таарып, чүлүвес ужурлуг. Дээрги-Чаяакчыга бодун бараалгаткан хуусаазы эрткижеге чедир, ол кижи ыдыктыг[†] бооп артар, бажының дүгүн узадыр өстүрер ужурлуг.

6[+]Дээрги-Чаяакчыга бодун бараалгаткан хуусаазының дургузунда ол кижи секче чоокшулавас ужурлуг. 7Бодунуң ада-иези азы бодунуң акы-дуңмазы, азы угба-дуңмазы өлү бээрге безин, ол кижи оларже чоокшулавазын – арыг эвес[†] апарбазын – Бурганга бараалгаттырганының демдээ[*] ооң бажында көскү болгай. 8Назорей бооп турары хуусааның дургузунда ол кижи Дээрги-Чаяакчының мурнунга ыдыктыг болур ужурлуг.

9А назорейниң чанынга кандыг-бир кижи хенертен өлүп каарга, ооң назорей болганын демдеглеп турар бажы* бужартай берген дижик. Ол назорей кижи ооң соонда чеди хүн эрткенде – бодун арыглаар ужурлуу хүнде – бажының дүгүн дөңгүрертир чүлүп алзын. 10[+]Сески хүнде ол кижи ийи көге-буганы азы ийи көгээзинни Бурганның бараалгакчызынга,[†] Ужуражылга майгынынче[†] кирер черге эккээр ужурлуг. 11Бараалгакчы ол ийи куштуң бирээзин бачыт[†] дээш өргүл кылдыр, а өскезин – бүрүн өрттедир өргүл[†] кылдыр салгаш, өлүг кижиниң чанынга тургаш, арыг эвес апарган назорейни арыглап, ооң бажын ол-ла хүн ыдыктап кагзын. 12Демги кижи бодун Дээрги-Чаяакчыга бараалгадып, назорей болган хуусаазын катап эгелеп алгаш, кем-буруу дээш өргүл кылдыр бир харлыг эр хурагандан[†] эккеп салыр ужурлуг; а биеэги хуусаа хилис барган, чүге дээрге ооң баштай назорей бооп аңгыланганы бужар апарган-дыр.

13Назорей бооп турар хуусаазы төне берген назорей кижи дугайында дүрүм бо-дур. Ол кижини Ужуражылга майгынынче кирер черге эккээрге, 14[+]Дээрги-Чаяакчыга дараазында өргүлдерни: четпес-дудуу эвес бир харлыг эр хурагандан бүрүн өрттедир өргүл кылдыр, четпес-дудуу эвес бир харлыг кыс хурагандан бачыт дээш өргүл кылдыр, четпес-дудуу эвес бир кошкардан эп-найырал өргүлү кылдыр эккеп салыр ужурлуг. 15[+]Бир аргаан хааржак ишти – кызыл-тас далганындан ажыткы-биле[†] хөөтпейн быжырган, олива үзү[†] холаан хлебтерни база олива үзү-биле кырын чаап каан чуга хаарган далганнарны эккеп салзын. Ол бүгү өргүлдер-биле кады далган-тараа база арага өргүлдерин салзын.

16Бурганның бараалгакчызы ол бүгүнү Дээрги-Чаяакчының мурнунга эккелгеш, назорейниң бачыт дээш өргүлүн база бүрүн өрттедир өргүлүн салзын. 17Бараалгакчы оон эп-найырал өргүлүнүң кошкарын бир аргаан хааржак ишти далганнар база хлебтер-биле кады Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылдыр салзын. Оон далган-тараа өргүлүн болгаш арага өргүлүн база салзын.

18Назорей кижи майгынче кирер черге ол назорей дээрзин демдеглеп турган бажын дөңгүрертир чүлүп алзын база бажының дүгүн ап алгаш, эп-найырал өргүлүнүң адаанда отче каапсын. 19[+]Бараалгакчы дүлүп каан кошкар өштүн база аргаан хааржактан бир хлебти, бир чуга хаарган далганны ап алгаш, бажын дөңгүрертир чүлүдүп алган назорейге тутсуп берзин. 20[+]Оон бараалгакчы ол бүгүнү Дээрги-Чаяакчыга онза өргүлдер кылдыр бараалгатсын. Шак ол ыдыктыг өргүлдер Дээрги-Чаяакчыга өргүп салган төш болгаш дөңмек-биле кады бараалгакчыга хамааржыр. Ооң соонда назорей кижи арага ижип болур.

21Назорей болурунуң даңгыраан берген кижи дугайында дүрүм ол-дур. Ооң назорей болганы дээш Дээрги-Чаяакчыга салыр ужурлуг өргүлү ол-дур. Оон аңгыда ол кижи бодунуң шаа-биле өске өргүлдерни база салып болур. Ол кижи назорей болурунуң дугайында дүрүм ёзугаар канчаар даңгыраглааныл, ынчаар күүседир ужурлуг».


Бараалгакчыларның чонну алгап-йөрээгени

22Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 23[+]«Ааронга[†] болгаш ооң оолдарынга мону дамчыдып чугаала. Олар израиль чонну йөрээп тура, мынча дизин:

24[+]„Дээрги-Чаяакчы сеңээ ачы-буян хайырлап, сени кадагалазын!
25[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чырыткылыг арны-биле
сени херелдендир чырытсын, сенче ээ көрүнзүн!
26Дээрги-Чаяакчы көрүжүн сенче ээлдирзин,
чаагай чорукту сеңээ хайырлазын!“

27Аарон болгаш ооң оолдары Мээң адым-биле израильчилерни йөрээзин, Мен ынчан оларга ачы-буяным хайырлаар мен».

#### 7


Чоннуң баштыңнарының өргүлдери

1[+][+]Моисей[†] Ужуражылга майгынын[†] тудуп дооскаш, ону, ооң хамык херекселдерин олива үзү-биле[†] чаап, ыдыктап каан база өргүл салыр бедигээшти,[†] ооң хамык херекселдерин чаап, ыдыктап каан. 2Ынчан Израильдиң аймактарының баштыңнары[†] аңаа чедип келгеннер. Төрел бөлүктерниң улуг кижилери, санаашкынны эргелеп-башкарып турган улус ол чүве-дир. 3Олар боттарының дараазында өргүлдерин Дээрги-Чаяакчының мурнунга эккелгеннер. Кыры шывыглыг алды терге биле он ийи буганы: ийи баштыңдан-на – бир терге база бир баштыңдан-на – бир буга кылдыр өргээ[†]-майгынның мурнунга эккеп кааннар.

4Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге мынча деп чугаалаан: 5«Баштыңнарның өргүп турар чүүлдерин хүлээп ал – ол бүгүнү майгынга ажылдар кылырда ажыглаар кылдыр левиттерге, кылып турар ажылын барымдаалап, бериптер сен».

6Моисей тергелер биле бугаларны хүлээп алгаш, левиттерге дамчыдып берген. 7[+]Ийи терге биле дөрт буганы Гирсоннуң үре-салгалынга, оларның кылып турар ажыл-хүлээлгезин барымдаалап, хүлээдип берген; 8[+]дөрт терге биле сес буганы Мерариниң үре-салгалынга, кылып турар ажылын барымдаалап, хүлээдип берген; ол эт-херексел Аарон[†] бараалгакчының[†] оглу Ифамарның хайгааралында турган. 9[+]А Кохаттың үре-салгалынга чүнү-даа бербээн, чүге дээрге оларның ажылы – ыдыктыг[†] чүүлдерни боттарының эгиннеринге салгаш, дажыглаары турган.

10Чоннуң баштыңнары өргүл салыр бедигээшти олива үзү-биле чаап каан хүнде бедигээшти ыдыктаанынга бараалгаткан өргүлдерни ооң мурнунга эккеп салып кааннар. 11Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Бир хүнде-ле бир баштың кижи бедигээшти ыдыктаанынга бараалгаткан өргүлүн эккеп турзун» – дээн.

12-83Аймак бүрүзү бодунуң өргүлүн эккелген:

Хүн | Аймак | Баштыңы
1-ги | Иуда[†] | Аминадавтың оглу Наассон
2-ги | Иссахар | Цуарның оглу Нафанаил
3-кү | Завулон[†] | Хелоннуң оглу Элиав
4-кү | Рувим | Шедеурнуң оглу Элицур
5-ки | Симеон | Цури-Шаддайның оглу Шелумиил
6-гы | Гад | Регуилдиң оглу Элиасаф
7-ги | Эфрем | Аммиудтуң оглу Элишама
8-ки | Манассия | Педацурнуң оглу Гамалиил
9-ку | Вениамин[†] | Гидеонийниң оглу Авидан
10-гу | Дан | Амми-Шаддайның оглу Ахиезер
11-ги | Асир | Охранның оглу Пагиил
12-ги | Неффалим[†] | Энанның оглу Ахира

Баштың кижи бүрүзү ол-ла өргүл эккелген:

130 шекел[†] деңзилиг бир мөңгүн тавак, 70 шекел деңзилиг бир мөңгүн хува аяк (оларның деңзизин ыдыктыг черге[†] ажыглаар шекел ёзугаар тодараткан) – ол ийи саваны далган-тараа өргүлү[†] болур, олива үзү холаан эң шынарлыг кызыл-тас далганы-биле долдуруп каан болган;

айдызаар чүүлдер-биле[†] долдуруп каан, 10 шекел деңзилиг бир алдын дагыл;

бүрүн өрттедир өргүл кылдыр – бир бугажык, бир кошкар, бир харлыг эр хураган;[†]

бачыт[†] дээш өргүл кылдыр – бир дүктүгүр хуна;

эп-найырал өргүлү кылдыр – ийи буга, беш кошкар, беш хуна, беш баш бир харлыг эр хураган. Аймактарның өргүлдери ол-дур.

84Өргүл салыр бедигээшти олива үзү-биле чаап турган хүнде, ону ыдыктаанынга бараалгадып, Израильдиң баштыңнарының салган өргүлдери бо-дур: он ийи мөңгүн тавак, он ийи мөңгүн хува аяк, он ийи алдын дагыл. 85Бир мөңгүн тавак-ла 130 шекел деңзилиг, бир мөңгүн хува аяк-ла 70 шекел деңзилиг – ол мөңгүн савалар ниитизи-биле 2400 ыдыктыг шекел деңзилиг турган. 86Айдызаар чүүл-биле долдуруп каан он ийи алдын дагылдың бирээзи-ле 10 ыдыктыг шекел деңзилиг, а оларның ниити деңзизи 120 шекел болган.

87Бүрүн өрттеткен өргүл кылдыр салган мал шупту бо-дур: он ийи бугажык, он ийи кошкар, он ийи баш бир харлыг эр хураган. Олар-биле кады далган-тараа өргүлүн база бачыт дээш өргүл кылдыр он ийи дүктүгүр хунаны салган. 88Эп-найырал өргүлү кылдыр салган мал шупту бо-дур: бода малдан – чээрби дөрт буга, алдан кошкар, алдан хуна, алдан баш бир харлыг эр хураган. Өргүл бедигээжин олива үзү-биле чаап каарга, ону ыдыктаанынга бараалгадып салган өргүлдер ол-дур.

89[+]Моисей Дээрги-Чаяакчы-биле чугаалажыр дээш Ужуражылга майгынынче кирип келгеш, ыдыктыг аптараның[†] халывының кырында турар ийи херувимниң[†] аразындан ооң-биле чугаалашкан үннү дыңнап турган: Дээрги-Чаяакчы аңаа ынчалдыр чугаалап турган.

#### 8


Чырыткыны шын кыпсыры

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2«Ааронга[†] дыңнадып: „Чырыткының деңнерин кыпсып каарыңга, чеди дең чырыткының мурнунда черни чырыдар ужурлуг“ – деп чугаалап каг». 3Аарон шак ынчаар кылып, Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар, деңнерни чырыткының мурнунче чырыдар кылдыр тургускаш, кыпсып каан. 4Чырыткының тургузуу бо-дур: ону сывындан эгелээш, чечек бүрүлеринге чедир[*], Дээрги-Чаяакчының Моисейге көргүскен хевири олчаан кылдыр, алдындан хевилей соктап кылып каан.


Левиттерни Дээрги-Чаяакчыга бараалгатканы

5Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 6«Израиль[†] чоннуң аразындан левиттерни аңгылап алгаш, оларны арыглап[†] каг. 7[+]Левиттерни[†] мынчалдыр арыглаар сен: оларже бачыт[†] арыглаар сугну бызай чаш; олар мага-бодун бүрүнү-биле тазартыр чүлүп, хептерин чуп алзын. Ынчан левиттер арыгланы бээр.

8[+]Олар бугажыкты база ооң-биле кады салыр далган-тараа өргүлүн[†] – олива үзү[†] холаан, эң шынарлыг кызыл-тас далганын ап алзын: бачыт дээш өргүл кылдыр өске бугажыктан база ап аар сен. 9Оон левиттерни Ужуражылга майгынының[†] мурнунга эккелгеш, израиль чоннуң бүгү ниитилелин чыыптар сен. 10Левиттерни Дээрги-Чаяакчының мурнунга эккээриңге, израильчилер оларга холун дегзир ужурлуг. 11А Аарон левиттерни израиль чоннуң адындан салган онза өргүл кылдыр Дээрги-Чаяакчыга бараалгатсын – олар ынчан Аңаа бараан болуушкунун күүседир.

12Левиттер холдарын бугажыктарның бажынга салзын; бир бугажык – Дээрги-Чаяакчыга салган бачыт дээш өргүл, өскези – бүрүн өрттедир өргүл болур. Ол өргүлдер левиттерни арыглап каар. 13Аароннуң болгаш ооң оолдарының мурнунга левиттерни тургускаш, оларны Дээрги-Чаяакчыга салган онза өргүл кылдыр бараалгат. 14[+]Левиттер Мээңии болу берзин дээш, оларны израиль чоннуң аразындан аңгылап каг.

15Олар ооң соонда – сен оларны арыглааш, Меңээ онза өргүл кылдыр салганың соонда – Ужуражылга майгынынга ажылдар кылыр дээш, ынаар кире бээрлер. 16[+]Чүге дээрге левиттерни Меңээ израиль чоннуң аразындан бүрүнү-биле хүлээдип берген, оларны Мен израиль чоннуң кандыг-даа баштай төрүттүнген оолдарының орнунга Бодумга ап алган мен. 17Израильде кандыг-даа дун төл – кижиниң-даа, мал-маганың-даа дун төлү – Мээңии болур, египет черде бүгү дун төлдерни узуткап каан хүнүмде израиль чоннуң дун төлдерин Бодумга аңгылап ыдыктап алган мен. 18Мен израиль чоннуң бүгү дун төлдериниң орнунга левиттерни Бодумга ап алган мен. 19[+][+]Левиттерни израиль чоннуң аразындан аңгылап алгаш, Ааронга болгаш ооң оолдарынга хүлээдип бердим – левиттер шупту израиль чоннуң адындан Ужуражылга майгынынга ажылдар кылып, Мээң килеңимни[†] чондан чайладып турзун. Ынчан ыдыктыг майгынче чоокшулап-даа турза, израильчилерже айыыл-халап салбас мен».

20Моисей, Аарон база бүгү израиль чон левиттерге хамаарыштыр Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар кылган. 21Левиттер бачыттан арыгланып, хептерин чуп алган; Аарон оон оларны Дээрги-Чаяакчыга онза өргүл дег кылдыр бараалгаткан болгаш левиттерни арыг кылып каар дээш арыглаашкын ёзулалын күүсеткен. 22Ооң соонда левиттер, Аароннуң болгаш ооң оолдарының хайгааралы-биле ажылдар кылыр дээш, Ужуражылга майгынынче кире бергеннер. Аарон оолдары-биле левиттерге хамаарыштыр Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар кылган.

23Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 24[+]«Левиттерге хамаарышкан дүрүм бо-дур: чээрби беш харлыг болгаш оон улуг назылыг левит кижи бүрүзү майгынга ажылдаар албан-хүлээлгени күүседир ужурлуг: 25а бежен харлаан соонда, албан-хүлээлгезин күүседиринден хосталып, оон ыңай ажылдавас ужурлуг. 26Ол ынчан ха-дуңмазынга[†] майгынга албан-хүлээлге күүседиринге дузалашсын, ынчалза-даа боду ажылдар кылбазын. Левиттерниң күүседир албан-хүлээлгезин тодарадып тура, ол дүрүмнү сагып чор».

#### 9


Хосталыышкын байырлалының дугайында дүрүмнер

1Дээрги-Чаяакчы[†] израильчилерниң египет черден хосталып үнгениниң ийиги чылының бирги айында Синай ховузунга Моисей-биле[†] чугаалашкаш: 2[+]«Израиль[†] чон Хосталыышкын байырлалын[†] доктааткан үеде демдеглеп эрттирзин. 3Бо айның он дөртте, имир дүшкенде, ону эрттирер кылдыр доктаадып каан үеде, ооң бүгү ёзулал-чаңчылдарын сагывышаан, демдеглеп байырлаңар» – дээн.

4Моисей оон израиль чонга Хосталыышкын байырлалы эрттирерин дужааган. 5Улус ону Синай ховузунга бир айның он дөртте, имир дүшкенде, демдеглеп эрттирген. Израиль чон бүгү чүвени, Дээрги-Чаяакчы Моисейге канчаар дужааганыл, ынчаар күүсеткен.

6[+]Чамдык улус өлүг кижилерниң мага-бодунче чоокшулааш, арыг эвес[†] апарган болгаш, Хосталыышкын байырлалын ол хүн демдеглеп эрттирип шыдавайн барган. Олар Моисей биле Ааронга[†] ол-ла хүн чедип келгеш, 7Моисейден: «Өлген кижилерниң мага-бодунче чоокшулааш, арыг эвес апардывыс; ындыг-даа болза, израиль чоннуң аразынга Дээрги-Чаяакчыга өргүлдү доктааткан үеде эккеп салыр аргавысты казаан херээ чүл?» – деп айтырганнар.

8Моисей оларга: «Манап туруңар, Дээрги-Чаяакчының силерге хамаарыштыр чүү деп дужаарын дыңнаптайн» – дээн.

9Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 10«Израиль чонга мону чугаала. Силерниң кайы-бирээңер азы үре-салгалыңар секче чоокшулааш, арыг эвес апарган-даа азы ырак орукка чораан-даа болза, ол кижи база Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан Хосталыышкын байырлалын демдеглеп эрттирер ужурлуг. 11[+]Ийи айның он дөртте, имир дүшкенде, ол кижи ону демдеглеп эрттирзин, байырлал малының эъди-биле кады ажыткы-биле[†] хөөтпейн хаарган далганнар болгаш ажыг оът холуундан чизин. 12[+]Малдың эъдин даартагы эртенге чедир арттырбазын база ооң сөөктерин сыкпазын; Хосталыышкын байырлалын демдеглеп эрттирерде, ооң шупту дүрүмнерин сагызын. 13А арыг болгаш орукка чорбаан кижи Хосталыышкын байырлалын демдеглеп эрттирбээн болза, ол кижини чонунуң аразынга амылыг арттырбас, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчыга салыр өргүлүн доктааткан үеде эккелбээн-дир, ол кижи бачыдын боду чүктээр.

14[+]Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан Хосталыышкын байырлалын демдеглеп турар кижи силерниң араңарда чурттай берген даштыкы кижи болза, ол кижи шупту ёзулал-чаңчылдарны барымдаалап, ону демдеглеп эрттирер ужурлуг. Өскээртен келген кижиге-даа, үндезин чурттакчыга-даа чаңгыс аай дүрүм турзун».


Майгын кырында булут биле от

15[+]Ужуражылга майгынын[†] – ыдыктыг[†] өргээни тип каан хүнде, ону булут шыва апкан. Кежээден эгелээш, эртенге чедир майгын кырынга от ышкаш чүве чырып хонар турган. 16Үргүлчү ындыг бооп келген: хүндүс[*] майгынны булут бүргей дуглаар, а дүне ооң кырынга от ышкаш чүве чырып хонар. 17[+]Кажан булут майгынның кырындан көдүрлү бээрге, израиль чон ооң соондан көжүп үнер, а булут каяа доктаар-дыр, олар база аңаа доктаар болу берген. 18Израиль чон шак ынчаар, Дээрги-Чаяакчының дужаалын ёзугаар, көжүп үнер база турлагжып доктаар турган; кажан булут майгынның кырынга шимчевейн турар үеде, олар база ол черге көшпейн турар турган. 19Бир эвес булут майгынның кырынга үр үеде шимчевейн турар болза, израильчилер база Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын эдерип, көжүп үнмес турганнар; 20чамдыкта булут майгынның кырынга каш хонук иштинде турар болган: олар ынчан Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар доктаап, база-ла Ооң айтыышкынын ёзугаар көжүп үнүп турган. 21Чамдыкта булут чүгле дүннү өттүр доктаап турупкаш, эртен көдүрлүрге, олар база көжүп үнүп турган, чамдыкта булут хондур-хүнзедир шимчевейн туруптар болган, а ол көдүрлүрге-ле, олар көжүп үнүп турган. 22Бир эвес булут майгын кырынга ийи хонук азы бир ай дургузунда, азы оон үр үеде шимчевейн турар болза, израиль чон көжүп үнмейн, манап артар турган, а ол көдүрлүрү билек, шимчеп үнүптер турган. 23Израильчилер Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар турлагжып доктаап, көжүп үнүп турганнар – олар Дээрги-Чаяакчының Моисейни дамчыштыр берген дужаалын ёзугаар Ооң айтыышкынын сагып келгеннер.

#### 10


Мөңгүн трубалар

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2«Бодуңга ийи мөңгүн трубадан хевилей соктап кылып ал – оларны чонну чыылдырарда база турлагларны көдүрүп, медээлээрде ажыглаар сен. 3[+]Оларны иелдирзин этси бээрге, бүгү чон Ужуражылга майгынынче[†] кирер черге, сээң чаныңга чыглып кээр. 4Трубаларның чүгле бирээзин этсирге, Израильдиң аймактар баштыңнары[†] сээң чаныңга чыглып кээр. 5[+]А онза аялга ойнаарыңарга, чөөн чүкче көрүндүр тиктинген турлаглар көдүрлүп үнер; 6[+]онза аялганы ийи дугаар ойнаарыңарга, мурнуу чүкче көрүндүр тиктинген турлаглар көдүрлүп үнер. Чоннуң көжүп үнерин онза аялга медээлезин. 7А чонну чыылдырарда база трубалар этсиңер, ынчалза-даа онза аялга ойнаваңар. 8[+]Трубаларны этсир ужурлуг улус – Аароннуң[†] оолдары, Бурганның бараалгакчылары-дыр:[†] силерниң келир салгалдарыңарга кезээ-мөңгеде доктаадып каан хоойлу[†] ол-дур.

9[+]Бодуңарның чериңерге силерже халдаан дайзын-биле чаалажып үнүп тура, трубаларны этсиңер, ол аялга Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарга силерни сагындырыптарга, Ол силерни дайзыннарыңардан камгалап каар. 10[+][+]Ол ышкаш өөрүп-хөглеп тура, байырлалдарыңар үезинде, ай чааларында база трубаларыңар этсиңер, бүрүн өрттедир өргүлдер[†] биле эп-найырал өргүлдерин салып тура, этсиңер – ол дээрге Бурганыңарга боттарыңар дугайыңарда сагындырыг болур. Мен – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-дыр мен».


Израиль чоннуң Синайдан көжүп үнгени

11Ийиги чылдың ийи айның чээрбиде булут ыдыктыг[†] өргээден көдүрлү берген. 12[+]Израиль[†] чон Синай ховузундан көжүп чорупкан; булут оон ээн кургаг Фаран ховузунга доктаай берген. 13Дээрги-Чаяакчының Моисейни дамчыштыр берген айтыышкынын ёзугаар оларның бир дугаар көжүп үнгени ол.

14[+][+]Иуданың[†] үре-салгалының тугу эң мурнунга, чурум-чыскаалдыг бөлүктер аайы-биле көдүрлүп чорупкан; ол мөөң улусту Аминадавтың оглу Наассон баштап бар чыткан. 15Иссахарның аймааның бөлүүн Цуарның оглу Нафанаил баштап бар чыткан. 16Завулоннуң[†] аймааның бөлүүн Хелоннуң оглу Элиав баштап бар чыткан.

17[+]Оон өргээ[†]-майгынны бузуп каапкан соонда, ону көдүрүп дажыглаар улус – Гирсон биле Мерариниң үре-салгалы шимчеп үнүпкен.

18[+]Рувимниң үре-салгалының тугу чурум-чыскаалдыг бөлүктер аайы-биле көдүрлүп чорупкан; ол мөөң улусту Шедеурнуң оглу Элицур баштап бар чыткан. 19Симеоннуң аймааның бөлүүн Цури-Шаддайның оглу Шелумиил баштап бар чыткан. 20Гадтың аймааның бөлүүн Регуилдиң оглу Элиасаф баштап бар чыткан. 21[+]Ооң соо-биле ыдыктыг чүүлдерни дажыглаан Кохаттың үре-салгалы бар чыткан. (А өргээ-майгынны оларның чаа турлагга чеде бээриниң бетинде тургузуп каар ужурлуг турган.)

22[+]Эфремниң үре-салгалының тугу чурум-чыскаалдыг бөлүктер аайы-биле көдүрлүп чорупкан; ол мөөң улусту Аммиудтуң оглу Элишама баштап бар чыткан. 23Манассияның аймааның бөлүүн Педацурнуң оглу Гамалиил баштап бар чыткан. 24Вениаминниң[†] аймааның бөлүүн Гидеонийниң оглу Авидан баштап бар чыткан.

25[+]Шупту ол бөлүктерниң эң соондан Данның үре-салгалының тугу чурум-чыскаалдыг бөлүктер аайы-биле көдүрлүп чорупкан; ол мөөң улусту Амми-Шаддайның оглу Ахиезер баштап бар чыткан. 26Асирниң аймааның бөлүүн Охранның оглу Пагиил баштап бар чыткан. 27Неффалимниң[†] аймааның бөлүүн Энанның оглу Ахира баштап бар чыткан. 28Израиль чоннуң бөлүктер аайы-биле көжүп үнүп турган чурум-чыскаалы ол-дур. Олар шак ынчаар көжүп чоруп турганнар.

29[+][+][+]Моисей Мадианның чурттакчызы, бодунуң каты Рагуилдиң оглу Ховавка: «Дээрги-Чаяакчының биске бээр бооп аазааны черже көжүп үнүп тур бис. Бистиң-биле кады чорувут, сеңээ эки хамаарылгалыг боор бис, Дээрги-Чаяакчы израиль чонга ачы-буянны аазаан-на болгай» – дээн.

30Ынчалза-даа Ховав аңаа: «Чорбас мен, бодумнуң черимче, төрел улузумче чанарым ол-дур» – деп харыылаан.

31А Моисей мынча дээн: «Бисти кагбайн көрем, ээн кургаг ховуга турлагжыырывыска таарымчалыг черлерни билир-ле болгай сен, биске карак боор сен; 32[+]бистиң-биле кады баар болзуңза, Дээрги-Чаяакчының биске көргүзер ачы-буянындан сеңээ база көргүзер бис».

33Израильчилер Дээрги-Чаяакчының даандан үш хүннүң оруунче үнүпкеннер; Дээрги-Чаяакчы оларның турлагжып доктаар черин көрүп берзин дээш, Ооң ыдыктыг аптаразы[†] үш хүн дургузунда оларга орук баштап бар чыткан. 34[+]Олар хонган черинден көжүп үнерге, Дээрги-Чаяакчының булуду хүндүс оларны кырындан шыва ап чораан.

35[+]Ыдыктыг аптараны орукче үндүрүп турда, Моисей: «Туруп келем, Дээрги-Чаяакчы, Сээң дайзыннарың тарай маңнажы берзин, Сени көөр хөңнү чок улус Сенден дезип ыңай болзун!» – деп турган. 36А ыдыктыг аптара доктаай бээрге, ол: «Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң муң-сая чонунче ээп кел!» – деп турган.

#### 11


Чоннуң хыйланганы

1[+]Израиль[†] чон түрегдели дээш Дээрги-Чаяакчыга дыңналдыр хыйланып эгелээн. Дээрги-Чаяакчы[†] ону дыңнааш, килеңи[†] кыптыга берген. Оларның аразынга Ооң оду чалбыышталдыр хып, турлагның кыдыын өрттендир чипкен. 2[+]Чон Моисейден[†] дуза дилеп кыйгырарга, ол Дээрги-Чаяакчыга мөргүл[†] кылган соонда, от өже берген. 3Ол черни Тавера[*] деп адап каан, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының оду оларның аразынга кыва берген.

4[+][+]Израиль чоннуң аразынга өскээртен келген өөдежок улус бар турган. Олар алыксак-чиксек чоруун көргүзүп эгелээрге, израиль чон олар-биле кады база катап ыглап-сыктап: «Бисти эът-биле чемгерзин! 5Египетке[†] халаска чип турган балыывысты утпаан бис, а ол ышкаш огурецтер, дыняларны, кулча, согуна, чеснокту база; 6[+]а бо чемден хөңнүвүс кала берди – маннадан[†] өске, каракка илдигер чүү-даа чок-тур!» – дижи берген. 7(Манна дээрге кориандр үрезиннери дег, хевири бдолах деп ыяш чугу ышкаш тараа турган. 8-9[+]Дүне турлагже шалың дүжерге, манна база ынаар дүжүп кээр турган. Чон ыңай-бээр кылаштап, маннаны чыып алгаш, азы дээрбеге дээрбелеп, азы согаашка соктап ап, оон пашка хайындыргаш, боовалар быжырып чип турган; ооң амданы олива үзү[†] холаан боова ышкаш болган.)

10Чон өг-бүлелер аайы-биле, кижи бүрүзү чадырының мурнунда ыглажып орарын Моисей дыңнап каан; Дээрги-Чаяакчының килеңи күштүү-биле кыптыга берген, Моисейниң хөңнү база ол бүгүден баксырай берген. 11Ол ынчан Дээрги-Чаяакчыга мынча деп чугаалаан: «Дээрги-Чаяакчы, чүге чалчаң мени мынчаар бак аажылаарың ол? Бүгү чонну менче чүдүрүп каан ужуруң чүл, Сээң карактарың чүге менче ээ көрүнмези ол? 12Мен бо бүгү чон-биле иштиг-сааттыг чораан эвес мен азы ону божуп алган эвес мен, ол хиреде-ле чүге: „Чаш төлдү холунда көдүрүп алган бар чыдар уруг эмзирер херээжен дег, ол чоннуң ада-өгбезинге бээр бооп аазааным черже ону холуңга көдүрүп алгаш, чедире бер“ – дээр сен? 13Бо чоннуң шуптузунга бээр эътти кайыын эккээр мен?! Олар мээң мурнумда ыглап-сыктап: „Биске чиир эъттен бер!“ – дижип турлар. 14[+]Мен чааскаан бо чон дээш сагыш човап шыдавас мен, ол чүък меңээ хөлүн эрттир аар-дыр. 15[+]Меңээ хамаарылгаң ындыг чүве болза, мени өлүрүп кааның дээре боор, а бир эвес Сээң карактарың менче ээ көрнүп турар болза, човалаңым менден адырылзын».


Бурганның харыызы

16[+]Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча дээн: «Израильдиң баштыңнарының[†] аразындан Меңээ чоннуң удуртукчулары дээрзин билириң чеден кижиден чыып бер. Оларны Ужуражылга майгынының[†] чанынга эккел, аңаа сээң-биле кады турзуннар. 17[+]Мен дүжүп келгеш, аңаа сээң-биле чугаалажыр мен; сени бүргээн Сүлдемден[†] оларга база берип каар мен – олар чонну сээң-биле кады көдүржүр, сен ону чааскаан көдүрүп алгаш чорбас сен.

18[+]А чонга мынча дээр сен: „Даартагы хүн дээш, ыдыктанып алыңар, ынчан эът чиир силер, чүге дээрге ‘Бисти эът-биле чемгерзин! Египетке эки-ле чурттап чордувус ийин’ дижип, Дээрги-Чаяакчыга дыңналдыр ыглап-сыктап турган-дыр силер; Ол ам эът бээрге, чиир силер. 19Чаңгыс хүн эвес, ийи, беш, он-даа хүн эвес, чээрби хүн безин эвес, 20а бүдүн ай дургузунда ону чиир силер – араңарда турар Дээрги-Чаяакчыны тоовайн, Ооң мурнунга ыглап-сыктап, ‘Египеттен чүге үнүп чоруй барган бис?’ деп турганыңар ужун – ол эът аксы-думчууңардан дедир үнүп, кустуккуже, силерге ческинчиг болу бергиже, ону чиир силер“».

21[+]Моисей Дээрги-Чаяакчыдан: «Мээң ам аразында турарым чон 600 000 чадаг эр кижилиг-дир, а Сен болза: „Мен эът бээримге, олар бүдүн ай дургузунда чиир“ – деп тур сен. 22Шээр база бода малывысты кодан-коданы-биле дөгерип-даа берзивиссе, оларга четчир деп бе? Далайның хамык балыын-даа оларга тудуп берзе, четчир деп бе?» – деп айтырган.

23[+][+]Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Дээрги-Чаяакчының холу чолдая берген деп бодадың бе? Сеңээ чугаалаан сөзүмнүң бүдер-бүтпезин ам көөр сен» – дээн.

24Моисей баргаш, Дээрги-Чаяакчының сөстерин чонга дамчыткаш, ооң баштыңнарындан чеден кижини чыып алгаш, Ужуражылга майгынын дескиндир тургузуп каан. 25Дээрги-Чаяакчы ынчан булут аразынга дүжүп келгеш, Моисей-биле чугаалашкан. Оон Моисейни бүргээн Сүлдеден чеден баштыңга база берип каан. Олар Сүлдеге бүргедипкен дораан-на өттүр билип медеглеп эгелээннер, а оон соксап кааннар.

26Шилиттинген чеден баштыңның ийизи турлагга артып калган турган. Оларның аттары Элдад биле Модад чүве-дир. Олар майгын чанынче үнмээн-даа болза, Сүлде оларны база бүргей апкан. Ынчангаш олар турлагга өттүр билип медеглеп эгелээн. 27Бир элээди оол маңнап келгеш, Моисейге сөс чедирип: «Элдад биле Модад турлагда өттүр билип медеглеп турлар» – дээн.

28Нуннуң оглу Иисус[†] – аныяандан бээр Моисейниң дузалакчызы[*]: «Мээң дээргим Моисей! Оларны хоруп көрүңерем» – деп чугаалаан. 29А Моисей аңаа: «Мени дээш хүннеп турарың ол бе? Дээрги-Чаяакчының бүгү чону Ооң медээчилери[†] болу берген болза! Оларның шуптузунче Бодунуң Сүлдезин чорудуп берген болза!» – дээн. 30Моисей оон турлагже Израильдиң баштыңнары-биле ээп келген.

31[+]Дээрги-Чаяакчының дужааганын ёзугаар далайдан хат көдүрүлгеш, ол черже матпадактарны хадып эккелгеш, турлаг чанынга тарадыр октап каапкан: матпадактар турлаг чанында черни бир талаже бир хүннүк чоруур хире ырадыр, өске талаже бир хүннүк чоруур хире ырадыр база кылыны ийи кыры дурту[†] хире кылдыр шыва апкан. 32Чон барып, ол хүннү бадыр, ол дүннү өттүр база дараазында хүннү бадыр матпадактарны чыып ап турган, эң эвээшти чыып алган кижи безин он хомер[*] иштин долдуруп алган! Израильчилер матпадактарны турлагны долгандыр чада салып алганнар. 33Эът ам-даа оларның диштеринде хевээр артып, хырын иштинче кирип четтикпээнде, Дээрги-Чаяакчының килеңи чонче кыптыгып, Ол хөй улусту аажок күштүг айыыл-халап-биле чок кылып каан. 34Шак ол черге Киброт-Гаттаава[*] деп ат тывыскан, чүге дээрге аңаа алыксак-чиксек улусту ажаап каан чүве-дир.

35[+]Чон оон Киброт-Гаттаавадан көжүп үнгеш, Асиротка четкеш, доктаай берген.

#### 12


Мариам биле Аароннуң Моисейге удурланганы

1Моисей[†] кадай кылдыр эфиоп херээжен ап алган турган чүве-дир. Мариам биле Аарон[†] аңаа удур чүве чугаалап: «Эфиоп кадай ап алган сен!» – деп турган. 2Олар оон ыңай: «Дээрги-Чаяакчы[†] чаңгыс-ла Моисейни дамчыштыр чон-биле чугаалажып турган чүве бе? Ол бисти дамчыштыр база чон-биле чугаалажып турду чоп!» – дээннер. Дээрги-Чаяакчы ол бүгүнү дыңнап каан.

3А Моисей болза чер кырында кижи төрелгетенниң иштинде эң биче сеткилдиг кижи турган.

4Дээрги-Чаяакчы ынчан хенертен Моисей, Аарон болгаш Мариам оларга: «Силер үжелээ Ужуражылга майгынының[†] чанынче үнүп келиңер» – деп чугаалаан. Олар ынчан үжелээ ынаар чеде берген. 5Дээрги-Чаяакчы булут чагы аразынга дүжүп кээп, майгынче кирер чер чанынга туруп алгаш, Аарон биле Мариамны кый дээрге, олар иелээ чоокшулап келген. 6[+]Оларга Дээрги-Чаяакчы: «Мээң сөстеримни дыңнаңар: бир эвес силерниң араңарда медээчи[†] кижи турар болза, Дээрги-Чаяакчы мен онза көстүүшкүн[†] кылып, аңаа ажыттынар мен; дүжүнге кирип, ооң-биле чугаалажыр мен. 7[+]А Мээң чалчам Моисей-биле ындыг эвес мен – бүгү чонум аразында дыка бүзүрээр кижим ол болгай. 8[+][+]Мен ооң-биле удур-дедир көржүп алгаш, элдээртип чажырбаан, тодаргай уткалыг чугаа кылып турар мен, Дээрги-Чаяакчының овурун ол көрүп турар болгай. Ынчангаш Мээң чалчам Моисейге удур чүве чугаалаарын канчап диттир силер?!» – дээн.

9Дээрги-Чаяакчы Мариам биле Ааронга удур килеңи[†] кыптыгып, оларны каапкаш барган. 10[+]Булут майгын кырындан көдүрлү бээрге, Мариам кеш аарыы-биле[†] – хар дег ак чүүл-биле – шыптына берген болган! Аарон кеш аарыглыг апарган Мариамче көргеш, 11Моисейге: «Дээргим, бистиң мелегейзип, бачыт[†] үүлгеткенивис дээш, буруувусту бисче чүдүрбейн көрем. 12Иезиниң иштинден үнүп кээрге-ле, мага-бодунуң чартыы ирип калган болур өлүг төрүттүнген чаш төлге Мариам дөмейлешпезин!» – деп чугаалаан.

13Моисей Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп: «Бурганым, ону экиртип көрем!» – деп кыйгырган. 14[+]Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Бир эвес ачазы ооң арнынче дүкпүрүпкен болза, ооң ады чеди хүн дургузунда баксыравас чүве бе? Ындыг болганда, ону чеди хүн дургузунда турлагдан үндүрүп, улустан аңгылап каапсын, а ооң соонда ол ээп кээп болур» – деп харыылаан.

15Мариам чеди хүн дургузунда турлагның даштынга, улустан аңгы черге турган, а чон ол ээп келгижеге чедир көжүп үнмээн.

#### 13


Хайгыылчыларның Ханаанче чорааш келгени


(Ы. х. к. 1:19-25)

1[+]Израиль[†] чон ооң соонда Асироттан көжүп үнгеш, Фаран ховузунга турлагжып алган. 2Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге:[†] 3[+]«Мээң израиль чонга берип турарым ханаан черни шинчип көрзүн дээш элээн каш кижиден айбылап чорудувут. Оларның ада-өгбезиниң аймак бүрүзүнден-не бир кижи кылдыр, баштың улустан чорудар силер» – деп чугаалаан.

4[+]Моисей Дээрги-Чаяакчының дужаалын ёзугаар израиль чоннуң баштыңнарындан[†] тургустунган бөлүк улусту Фаран ховузундан Ханаанче[†] чорудупкан. 5Оларның аттары бо-дур:

Рувимниң аймаандан – Заккурнуң оглу Шаммуй;

6Симеоннуң аймаандан – Хорийниң оглу Сафат;

7[+]Иуданың[†] аймаандан – Иефоннийниң оглу Халев;

8Иссахарның аймаандан – Иосифтиң[†] оглу Игал;

9Эфремниң аймаандан – Нуннуң оглу Осия;

10Вениаминниң[†] аймаандан – Рафунуң оглу Фалтий;

11Завулоннуң[†] аймаандан – Содийниң оглу Гаддиил;

12Иосифтиң оглу Манассияның аймаандан – Сусийниң оглу Гаддий;

13Данның аймаандан – Гемаллийниң оглу Аммиил;

14Асирниң аймаандан – Михаилдиң оглу Сефур;

15Неффалимниң[†] аймаандан – Вофсийниң оглу Нахбий;

16Гадтың аймаандан – Махийниң оглу Геуил.

17[+]Ханаан черни шинчип көрзүн дээш, Моисейниң айбылап чорудупкан улузу ол-дур. Моисей Нуннуң оглу Осияны Иисус[†][*] деп адап алган.

18Моисей оларны Ханаанны шинчип көрзүн дээш чорудуп тура: «Негев[†] деп ээн кургаг ховуну таварып эртиңер, дагларже үнүңер; 19ол черниң кандыызын топтап көрүңер, ында кандыг чон чурттап турарын, ооң күштүүн азы кошкаан, эвээжин азы хөйүн көрүп билип алыңар; 20ол улустуң чурттап турар чериниң кандыызын: эки азы багайын, оларның чурттап турар хоорайларының кандыызын: чоннуң быжыглаттынмаан турлагларда азы быжыглалдыг шивээлерде чурттап турарын көрүп билип алыңар; 21ол черниң дүжүткүрүн азы дүжүткүр эвезин, ында ыяштар бар азы чогун көрүп билип алыңар. Дидим болуңар, ол черниң чимистерин бээр эккелиңер» – деп чагаан. (А ол үе дээрге виноградтың[†] баштай бышкан чимистерин чыыр үе турган.)

22Олар хайгыыл кылып чорупкаш, мурнуу чүкте ээн кургаг Цин ховузундан эгелээш, соңгу чүкте Лево-Хамат чоогунда Реховка чедир черлерни шинчип көргеннер. 23[+][+]Негевти таварып эрткеш, Хевронга чеде бергеннер. Ол хоорайга Энактың үре-салгалы[†][*]: Ахиман, Шешай болгаш Талмай чурттап турган. (Хевронну Египетте[†] Цоан хоорайдан чеди чыл мурнай туткан чүве-дир.) 24[+]Хайгыылчылар ооң соонда Эшкол[*] деп шынаага[†] чедип келгеш, бир салбак каттыг виноград будуун сыптан кезип алганнар – ону ийи кижи мергеге аскаш, көдүрүп чораан, аңаа немей гранат биле фига чимистери ап алганнар. 25Ол черни израильчилер Эшкол деп адап алган, чүге дээрге оон виноград салбаа кезип алган чүве-дир.

26Хайгыылчылар ол черни шинчип көрүп алгаш, дөртен хонук эрткенде, ээп келгеннер. 27Олар Фаран ховузунга, Кадес деп черге чедип келгеш, Моисей биле Ааронга[†] база бүгү израиль ниитилелге харыы тудуп чугаалааш, чедип чорааны черниң чимистерин көргүскеннер. 28Хайгыылчылар Моисейге мынча деп чугаалап турганнар: «Сээң бисти айбылап чорудупканың черге четкеш келдивис. Шынап-ла, сүт биле ары чигири агып чыдар байлак чер болду, ооң чимистери бо-дур. 29Ынчалза-даа ол черде чурттап турар чон күштүг-дүр, ооң хоорайлары быжыглалдыг болгаш аажок улуг-дур; Энактың үре-салгалын база аңаа көрдүвүс. 30[+]Амалик чон[†] ол черниң мурнуу талазында, хет, иевус болгаш амор чоннар – дагларда, а хананей чон далай чанында база Иордан хемниң[†] кыдыын дургаар чурттап турар болду».

31[+]А Халев Моисейниң мурнунга чонну оожургадып: «Баргаш, ол черни эжелеп аалы, оларны тиилеп шыдаар бис» – деп турган.

32[+]Ынчалзажок ооң-биле кады хайгыылдап чораан кижилер: «Ол улуска удур тулчуп шыдавас бис, олар бистен күштүг-дүр!» – дижир болган. 33[+]Олар израиль чоннуң аразынга шинчип көрүп чорааны чер дугайында бак чугаа-соот тарадып: «Топтап көөр дээш таварып эрткенивис чер дээрге ында чурттаан улустуң бажын чип турар чер-дир; аңаа көргенивис шупту улус бедик-чаагай чорду; 34[+][+]Энактың үре-салгалы болур, кончуг улуг-шыырак уктуг, боттары база кайгамчык улуг улусту аңаа көрдүвүс, оларның мурнунга бодувусту шартылаага деңней көөр чордувус, олар бисче база шартылааже дег кылдыр көрүп турду» – деп турганнар.

#### 14


Чоннуң Египетче ээп чоруксааны


(Ы. х. к. 1:26-32)

1Ол дүне бүгү израиль ниитилел алгы-кышкы көдүрүп турган, чон ыглап-сыктап турган. 2[+]Шупту израильчилер, бүгү ниитилел, Моисей[†] биле Ааронга[†] удур хыйланып, оларга: «Египет[†] черге өлү бээривис кай азы бо ээн кургаг ховуга өлү бээривис кай! 3Дээрги-Чаяакчы[†] бисти ханаан черже чүге эдертип бар чыдарыл – хылыштан кырлып калзын дээш бе? Кадайларывыс, ажы-төлүвүс дайзынның олчазы болу берзин дээш бе? Египетче ээп чорупканывыс дээре эвес бе?!» – деп турганнар. 4[+]Улус бот-боттарынга: «Өске баштыңчыдан томуйлап алгаш, Египетче дедир чоруй бараалы» – дижип турган.

5[+]Моисей биле Аарон бүгү израиль ниитилел көрүп турда, доңгая кээп дүшкеннер. 6[+][+][+]А Нуннуң оглу Иисус[†] биле Иефоннийниң оглу Халев – ханаан черни шинчип көрүп чораан улустуң ийизи – хептерин ора соп каапкаш, 7бүгү израиль ниитилелге мынча дээннер: «Бистиң топтап көрүп чораан черивис дыка эки чер чүве, 8бир эвес Дээрги-Чаяакчының сеткилинге кирер болзувусса, Ол бисти демги черже чедирип, сүт биле ары чигири агып чыдар байлак черни биске бээр-дир ийин. 9[+]Чүгле Дээрги-Чаяакчыга удур үймээн үндүрбеңер база ол черниң чурттакчыларындан кортпаңар, чүге дээрге бис оларны аъш-чем дег сыырыптар бис: оларда ам камгалал[†] чок болгай, а Дээрги-Чаяакчы бистиң талавыста-дыр. Олардан кортпаңар!»

10[+]Бүгү ниитилел: «Бо ийи кижини даштар-биле соп кааптар-дыр!» – дижи берген. Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы израиль чонга Ужуражылга майгынының[†] кырынга чырып көстүп келген.

11Дээрги-Чаяакчы Моисей-биле чугаалажып: «Бо чон Мени кажанга дээр херекке албазыл? Оларның аразынга эңдерик көскү демдектер көргүзеримге-даа, олар Меңээ чежеге дээр бүзүревезил? 12[+]Мен бо чонну, аарыг-хай халдаткаш, узуткап кааш, сенден оон-даа хөй санныг болгаш күштүг чон укталыр кылып каайн» – дээн.

13Моисей Дээрги-Чаяакчыга харыылаан: «Сен бо чонну египет чоннуң аразындан Бодуңнуң күчү-күжүң-биле үндүре бердиң чоп. Египетчилер ам боттандырар деп турар кеземчең дугайында дыңнап кааш, 14[+] ханаан черниң чурттакчыларынга чугаалаптар. А ол улус Сээң израильчилер аразында турарыңны, олар-биле удур-дедир көржүп алгаш, Бодуңну көргүскениңни, Сээң булудуңнуң оларның кырында турарын, Сээң оларның мурнунда: хүндүс боорга – булут чагы, дүне боорга – от чагы аразында бар чыдарыңны дыңнаан болгай, Дээрги-Чаяакчы. 15Бир эвес Сен бо чонну, чаңгыс кижини дег, узуткап каар болзуңза, ат-алдарың дугайында дыңнаан чоннар: 16[+]„Дээрги-Чаяакчы бээр бооп аазап, даңгыраглаан черинче бо чонну чедирип шыдавады, ынчангаш ону ээн кургаг ховуга узуткап кагды“ – дижир.

17-18[+][+]Ынчангаш Дээргиниң өндүр бедик күчү-күжү илерезин. Сээң: „Дээрги-Чаяакчы килеңнээчел[†] эвес, элбек энерелдиг, улустуң кем-буруузун, кемниг херектерин өршээп турар, ынчалза-даа буруулугларны кеземче чокка арттырбас база адаларының кем-буруузу дээш үре-салгалын үшкү болгаш дөрткү салгал чедир кезедип турар“ – деп чугаалааның ёзугаар болзун. 19Өндүр улуг энерелдииң-биле бо чоннуң кем-буруузун, ону Египеттен эгелээш, маңаа чедир өршээп келгениң дег, өршээп көрем».


Кеземчениң дөртен чылын доктаатканы


(Ы. х. к. 1:34-40)

20Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча дээн: «Сээң сөзүң ёзугаар өршээп тур мен, 21[+]ындыг-даа болза, Бодумнуң амы-тыным-биле база Бодумнуң чер-делегейни бүргээн алдарым-биле даңгыраглап тур мен: 22Мээң өндүр чырыымны-даа, Египетке болгаш ээн кургаг ховуга кылып турган көскү демдектеримни-даа көргеш, Мени ам мырыңай он катап шенээн, сөзүмнү дыңнавайн турган бүгү улус 23[+]оларның ада-өгбезинге бээр бооп аазап, даңгыраглаан черимни көрбейн баар. Мени херекке албайн турган бүгү улус ол черни көрбес. 24[+][+]А Мээң чалчам Халевти, ооң сеткил-сагыжы оларныындан аңгы болганы дээш база ооң Меңээ бүрүнү-биле чагыртканы дээш, шинчип көрүп чораан черинче ам бир катап чедирер мен; ооң үре-салгалы ол черни салгап алыр.

25Амалик биле хананей чоннар шак ол шынаада[†] чурттап турар, ынчангаш силер даарта дедир ээп, Кызыл далай баар орук-биле ээн кургаг ховуже чоруй барыңар».

26Дээрги-Чаяакчы Моисей биле Ааронга мынча деп чугаалаан: 27«Бо бузут-бактыг чон чежеге дээр Менче хыйланып кээрил? Израильчилерниң Менче хыйланган чугаа-соодун дыңнадым. 28Оларга Дээрги-Чаяакчы Мээң дараазында сөстеримни дамчыт. Бодумнуң амы-тыным-биле даңгыраглап тур мен: Мээң дугайымда дыңналдыр хомудап турганыңар дег, силер-биле база ылап-ла ынчаар кылыр мен; 29[+][+]бо ээн кургаг ховуга мөчү-сөөктериңер чыдып каар – силерниң араңарда чээрби харлыг болгаш оон улуг назылыг, санаашкын эрткен улус шупту Менче хыйланып турганы дээш маңаа кырлып каар. 30[+]Иефоннийниң оглу Халев биле Нуннуң оглу Иисустан аңгыда, силерниң кайыңар-даа силерни чурттадып каар бооп даңгыраглап турган черимче кирбес. 31„Дайзыннарга олча-тывыш болу бээр улус-тур“ деп турган ажы-төлүңерни Мен ынаар киире бээр мен, олар силерниң тоовааныңар черге чурттай бээр. 32Силерниң мөчү-сөөгүңер бо ээн кургаг ховуга чыдып каар, 33[+]а ажы-төлүңер ээн кургаг ховуга дөртен чыл дургузунда көжүп тояап, силер шупту бо ээн кургаг ховуга сектер бооп чыдып калбаан шааңарда, силерниң Меңээ өскерилгениңер дээш кеземче көрүп кээр. 34[+]Бо черни шинчип көрүп турганыңар дөртен хүннүң саны-биле бачыттарыңар дээш дөртен чыл дургузунда – бир хүн дээш-ле, бир чыл – кеземче көөр силер, Мээң силерге удур болу бергеним деп чүл ол дээрзин ынчан билип аар силер.

35Дээрги-Чаяакчы Мен чугаалап тур мен: Меңээ удур сүлчээ кылган бо бузут-бактыг чонну шак ынчаар кезедир мен – олар шупту бо ээн кургаг ховуга амызы үстүп, өлүп каар».

36-37Ол черни шинчип көрзүн дээш Моисейниң айбылап чорудупкан улузу – оон ээп келгеш, демги чер дугайында бак чугаа-соот тарадып, бүгү ниитилелди Моисейге удур хыйланырынче албадапкан улус – Дээрги-Чаяакчының ыдыпканы айыыл-халапка алзып, өлүп калган. 38[+]Чүгле Нуннуң оглу Иисус биле Иефоннийниң оглу Халев ол черни шинчип көрүп чораан улус аразындан дириг арткан.


Израильчилерниң Ханаанче кирерин шенээни


(Ы. х. к. 1:40-46)

39Моисей ол сөстерни бүгү израиль чонга дамчыдып чугаалаарга, чон аажок муңгарай берген. 40Даартазында эртен олар эртежик туруп келгеш: «Дээрги-Чаяакчының чугаалап турган черинче бараалы, бачыт[†] үүлгеткенивис шын-дыр» – дижип, даглыг черже чоруур деп турган.

41Моисей ынчан мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын чүге тооп дыңнавайн тур силер? Ындыг чорууңар чедимче чок болур. 42Дээрги-Чаяакчы силерниң араңарда эвес-тир, ынаар үнмеңер – оон башка дайзыннарыңар силерни чылча шаап кааптар. 43[+]Амалик биле хананей чоннар силерни ында манап турар болгай, хылыштан кырлып каар силер, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчыдан ойталаан-дыр силер, ынчангаш Ол силерниң талаңарга чаалашпас».

44Ынчалза-даа израильчилер бардамнаны бергеш, даглыг черже чорупканнар; а Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг аптаразы[†] биле Моисей турлагга артып калган. 45[+]Ол дагларга чурттап турган амаликтер биле хананейлер дүжүп келгеш, израильчилерни чылча шапкаш, Хормага чедир сывыртаан.

#### 15


Өргүлдер дугайында немелде дүрүм-хоойлулар

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2«Израиль[†] чонга мону дамчыдып чугаала. Мээң силерге берип турарым, ээлеп чурттаарыңар черже кире бергеш, 3[+][+][+][+]Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг өргүлдерден салыр силер. Бүрүн өрттедир өргүл[†] база өске-даа: азы онза даңгырак күүседирде салыр, азы эки тура-биле салыр, азы байырлалдарыңарда салыр өргүлдер кылдыр бода-даа, шээр-даа малыңарны эккээр силер.

4-5Бир эвес Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылган кижи хураган[†] салып турар болза, ооң-биле кады далган-тараа өргүлүн: бир гинниң дөрттүң бири хире олива үзү[†] холаан, бир эфаның оннуң бири хире эң шынарлыг кызыл-тас далганын база өргүзүн.[*] Бүрүн өрттедир өргүлдү азы өске-даа өргүлдү салып тура, хураган бүрүзү-биле кады бир гинниң дөрттүң бири хире арага өргүлүн база эккеп чаш.

6Бир эвес өргүп турар малың кошкар болза, ооң-биле кады далган-тараа өргүлүн: бир гинниң үштүң бири хире олива үзү холаан, бир эфаның оннуң ийизи хире эң шынарлыг кызыл-тас далганын база эккеп сал, 7ол ышкаш бир гинниң үштүң бири хире арага өргүлүн база эккеп чаш – Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг өргүл ол-дур.

8[+]Бир эвес азы бүрүн өрттедир, азы онза даңгырак күүседир, азы эп-найырал өргүлү кылдыр Дээрги-Чаяакчыга буга эккеп салып турар болзуңза, 9ооң-биле кады далган-тараа өргүлүн: чартык гин хире олива үзү холаан, бир эфаның оннуң үжү хире эң шынарлыг кызыл-тас далганын база эккеп сал, 10[+]ол ышкаш чартык гин хире арага өргүлүн эккеп чаш – Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг, отка өрттедир өргүл ол-дур. 11Дээрги-Чаяакчыга буганы, кошкарны, хойну, өшкүнү өргүп турар саныңарда-ла, ынчалдыр кылыңар. 12Чеже малды эккеп өргүп турар-дыр силер, оларның баш бүрүзү-биле ынчалдыр кылыңар.

13Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг, отка өрттедир өргүлдү эккеп салып тура, Израильдиң үндезин чурттакчызы болур кижи бүрүзү ынчалдыр кылыр ужурлуг. 14Бир эвес силерниң араңарда түр када чурттап чоруур даштыкы кижи азы силерниң араңарда салгалдан салгал дамчып чурттап чоруур өске сөөк кижи Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг өргүл салып турар болза, силерниң кылып турарыңар дег, база ынчалдыр кылыр ужурлуг. 15[+]Израиль чон, силерге-даа, араңарда чурттап чоруур даштыкы кижиге-даа чаңгыс-ла хоойлу[†] – силерниң шупту салгалдарыңарга кезээ-мөңгеде күштүг хоойлу турар ужурлуг: силер-даа, өскээртен келген кижи-даа Дээрги-Чаяакчының мурнунга ылгал чок болур. 16Силерге-даа, араңарда чурттап турар даштыкы кижиге-даа чаңгыс-ла ол хоойлу, чаңгыс-ла ол дүрүм турзун».

17Дээрги-Чаяакчы оон Моисейге мынча деп чугаалаан: 18«Израиль чонга мону дамчыдып чугаала. Силерни эдертип бар чыдарым черге чеде бергеш, 19[+]ол черге үнген далган-тарааны чип тура, Дээрги-Чаяакчыга онза өргүлден салыңар: 20тарааңарның баштайгы дүжүдүнден хаарган чуга далганны өргүңер – ону тараа шаңындан өргүл кылдыр салыңар. 21Тарааңарның баштайгы дүжүдүнден онза өргүлдү Дээрги-Чаяакчыга салгалдан салгал дамчып салыңар».


Частырыг болуп үүлгеттинген бачыттар дээш өргүл дугайында

22[+]«Бир эвес Дээрги-Чаяакчының Моисейге чугаалаан хамык айтыышкыннарының кайы-бирээзин частырыг болуп күүсетпейн барзыңарза, чүү боорул? 23А Дээрги-Чаяакчы ол айтыышкыннарны Моисейни дамчыштыр силерге берген, олар Дээрги-Чаяакчының берген хүнүнден эгелээш, салгалдан салгал дамчып күштүг болгай. 24[+]Кандыг-бир айтыышкын ниитилелдиң чедир көрбээни-биле частырыг болуп күүсеттинмээн болза, бүгү ниитилел бир бугажыкты Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг бүрүн өрттедир өргүл кылдыр эккеп салзын, ооң-биле кады далган-тараа өргүлүн болгаш арага өргүлүн салзын база бачыт[†] дээш өргүл кылдыр бир дүктүгүр хунаны салзын.

25Бурганның бараалгакчызы[†] бүгү израиль ниитилелди арыглап[†] каарга, олар өршээттирер, чүге дээрге частырыг болган-дыр, а олар боттарының частырыы дээш Дээрги-Чаяакчының мурнунга бүрүн өрттедир өргүлдү база бачыт дээш өргүлдү эккеп салган-дыр. 26Бүгү израиль ниитилел база оларның аразында чурттап турар даштыкы кижи өршээттирер, чүге дээрге бүгү чон бачытты частырыг болуп үүлгеткен-дир.

27[+]А бир эвес чүгле чаңгыс кижи частырыг болуп бачыт үүлгеткен болза, ол кижи бачыт дээш өргүл кылдыр бир харлыг өшкүден эккеп салзын. 28Дээрги-Чаяакчының мурнунга частырыг болуп бачыт үүлгеткен кижини бараалгакчы арыглап каар – ол кижи арыглаттына бээр база өршээттирер. 29[+]Кандыг-бир кижи частырыг болуп бир чүве үүлгедир болза, израиль чоннуң аразынга төрүттүнген кижиге-даа, силерниң араңарда чурттап турар даштыкы кижиге-даа хамаарыштыр силерге чаңгыс хоойлу турзун.

30[+]А бир эвес үндезин чурттакчылар аразындан азы өскээртен келген улус аразындан кандыг-бир кижи кара өжегээр бачыт үүлгедир болза, ол кижи Дээрги-Чаяакчыны дорамчылап турар-дыр, ону чонунуң аразынга амылыг арттырбас ужурлуг. 31Ол кижи Дээрги-Чаяакчының сөзүн тооваан-дыр база Ооң айтыышкынын үрээн-дир; ону амылыг арттырбас ужурлуг, ол кижи буруузун боду чүктезин».


Амыр-дыш хүнүн сагываан кижи дугайында

32[+]Израиль чон ээн кургаг ховуга турда, улус амыр-дыш хүнүнде[†] ыяш чыып турган кижи эскерип каан. 33Ооң ыяш чыып турганын эскерип каан улус ону Моисей биле Ааронга[†] база бүгү ниитилелге эккелген. 34[+]Ол кижи-биле чүнү канчаары тодараттынмаан болгаш, ону хоругдап каан.

35[+][+]Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Ол кижи өлүр ужурлуг, ону бүгү ниитилел турлаг даштынга даштар-биле соп каапсын» – дээн. 36Бүгү чон демги кижини турлагдан ырады бергеш, даштар-биле соп каапкан; Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар ол өлүп калган.


Дүрүм-хоойлу дугайында сагындырыг

37Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 38[+]«Израиль чонга мону дамчыдып чугаала. Олар салгалдан салгал дамчып боттарының хептериниң кыдыгларынга салбактардан кылып ап чорзун база ол салбактарже көк өңнүг удазыннардан киир өрүп ап чорзун. 39Удазыннар салбактарга чорзун, а силер оларже көргеш, Дээрги-Чаяакчының шупту айтыышкыннарын сактып, оларны күүседип чоруур силер база силерни самыыралче киир тыртып турар чүрээңер биле карааңарны эдербейн баар силер. 40[+]Ынчан силер Мээң шупту айтыышкыннарымны сактып, күүседиңер, Бурганыңар дээш ыдыктыг[†] болуңар. 41[+]Мен – Бурганыңар Дээрги-Чаяакчы-дыр мен, силерни египет черден Бурганыңар болур дээш үндүре берген Дээрги-Чаяакчы-дыр мен».

#### 16


Моисей биле Ааронга удур тура халыышкын


(Ыд. ыр. 105:16-18)

1[+]Левийниң аймаандан укталган Кохаттың үре-салгалы, Ицгарның оглу Корах[†] база Рувимниң аймаандан укталган Элиавтың оолдары Дафан биле Авирон, Фалеттиң оглу Авнан олар 2Моисейге[†] удур тура халаан; израиль чоннуң аразындан ниитилелдиң шилиттинген баштыңчылары болур, ат-сураглыг 250 кижи база оларга каттыжа берген. 3[+]Олар шупту Моисей биле Ааронга[†] удур чыглып алгаш: «Хөлүн эрттире берген-дир силер; бүгү израиль чон, кижи бүрүзү ыдыктыг[†] болгай, Дээрги-Чаяакчы[†] оларның аразында чурттап турар-дыр! А силер чүге бодуңарны Дээрги-Чаяакчының чонундан өрү көрүп турар силер?» – дээннер.

4[+]Моисей ону дыңнап кааш, доңгая кээп дүшкен. 5[+]Оон Корахка база ооң шупту талалакчыларынга: «Даарта эртен Дээрги-Чаяакчы кымның Аңаа хамааржырын база кымның ыдыктыын көргүзүптер, ол кижини Бодунче чоокшуладып аар; Ол шилип алган кижизин Бодунче чоокшуладып аар. 6Мынчаар кылып көрүңер: Корах база ооң талалакчылары, силер айдызаар савалардан ап алгаш, 7[+]даарта ол саваларга оттан салгаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга айдызаар чаагай чыттыг чүүлдерден ынаар каап алыңар; Дээрги-Чаяакчының шилип алыр кижизи ылап-ла ыдыктыг боор эвеспе. Хөлүн эрттире берген-дир силер, Левийниң үре-салгалы!» – дээн.

8Оон Моисей Корахка мынча дээн: «Левийниң үре-салгалы, дыңнап көрүңер! 9[+]Израильдиң Бурганы силерни израиль ниитилелден аңгылааш, Дээрги-Чаяакчының майгынының чанынга албан-хүлээлге күүсетсин дээш база чоннуң орнунга албан-хүлээлге күүседип, аңаа бараан болзун дээш, Бодунче чоокшуладып алган болгай – ол безин силерге эвээш болду бе? 10Дээрги-Чаяакчы сени, сээң хамык ха-дуңмаңны[†] – Левийниң үре-салгалын Бодунче чоокшуладып алган болгай, а силер Бурганның бараалгакчылары[†] болур албан-хүлээлгени база алыксап турар-дыр силер. 11[+]Ынчангаш сен-даа, сээң хамык талалакчыларың-даа Дээрги-Чаяакчыга удур каттыжып алган-дыр силер. Аарон чүнү канчапкан кижил, чүге олче хыйланып турарыңар ол?»

12Моисей Элиавтың оолдары Дафан биле Авиронну кыйгыртып, улус айбылапкан. А олар: «Барбас бис! 13[+]Бисти сүт биле ары чигири агып чыдар байлак черден үндүре бергеш, ээн кургаг ховуга чок кылыр деп турарың эвээш болду бе? Сен аңаа немей бисти чагырар бодап тур сен бе?! 14Бисти сүт биле ары чигири агып чыдар байлак черже эккелген эвес сен, шөлдер биле виноград[†] тараан черлерни биске ээлээр кылдыр берген эвес сен. Бо чоннуң карактарын хаптап каан-дыр сен. Барбас бис!» – дээн.

15[+]Моисей аажок хорадааш, Дээрги-Чаяакчыга: «Оларның өргүлдеринче кичээнгей салбайн көр. Оларның чаңгыс элчигенин-даа албаан мен, чаңгызынга-даа бак чүве кылбаан мен» – дээн.


Үймээнчилерни кезеткени

16Моисей Корахка мынча дээн: «Сен хамык талалакчыларың-биле даарта Дээрги-Чаяакчының мурнунга туруңар – сен, сээң талалакчыларың база Аарон. 17Кайыңар-даа бодунуң айдызаар савазын ап алгаш, ынаар чаагай чыттыг чүүлдерин ургаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга эккелзин. Кижи бүрүзү савазын эккелген соонда, 250 айдызаар сава база сээң биле Аароннуң савалары аңаа турзун».

18Кижи бүрүзү бодунуң айдызаар савазын ап алгаш, аңаа от салгаш, чаагай чыттыг чүүлдерин ургаш, Ужуражылга майгынынче[†] кирер чер чанынга туруп алган, Моисей биле Аарон база аңаа турган. 19Корах бүгү израиль ниитилелди майгынче кирер чер чанынга оларга удур чыыпкан.

Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы бүгү чонга көстүп келген. 20Дээрги-Чаяакчы Моисей биле Ааронга: 21[+]«Бо чондан аңгыланып алыңар, ынчан Мен оларны карак чивеш дээр аразында узуткап каайн» – дээн.

22[+][+][+]А Моисей биле Аарон доңгая кээп дүшкеш: «Бурганывыс, бүгү амылыг чүүлдү тынгарып турар Бурган[†]! Чаңгыс кижи бачыт[†] үүлгедирге, бүгү чонга килеңнээриң[†] ол бе?» – дээннер.

23Дээрги-Чаяакчы Моисейге: 24«Бо чонга мону дамчыт. Корах, Дафан болгаш Авироннуң оран-савазындан ырай бериңер де» – деп чугаалаан. 25Моисей ол-ла дораан Дафан биле Авиронче чорупкан, Израильдиң баштыңнары[†] ооң соондан бар чыткан. 26[+]Ол ынчан чонга: «Бо бузут-бактыг улустуң чадырларындан ырай бергеш, оларга хамааржыр чүү-даа чүвеге дегбеңер, оон башка оларның бүгү бачыттарының уржуу-биле узуткаттырар силер» – дээн.

27Чон ынчан Корах, Дафан болгаш Авирон оларның оран-савазындан бүгү талаларже ырай берген. А Дафан биле Авирон дашкаар үнүп келгеш, чадырларының эжиктериниң чанынга кадайлары болгаш улуг-биче ажы-төлү-биле кады турганнар.

28Моисей мынча дээн: «Бо бүгү ажыл-херектерни кылзын дээш мени Дээрги-Чаяакчының айбылап чорутканын, ол бүгүнү бодумнуң турам-биле кылбайн турарымны бадыткаар чүүл бо-дур: 29[+]бо улус, шупту өске улус ышкаш, анаа өлүм-биле өлүр болза, шупту улустуң чайлап шыдавазы төнчү оларга база таваржыр болза, мени Дээрги-Чаяакчы айбылап чорутпаан болур. 30[+]А бир эвес Дээрги-Чаяакчы анаа эвес кайгамчык чүүлдер көргүзер болза – чер, аксын аазадыпкан дег, бо улусту база оларга хамааржыр бүгү чүвени ажырыптар болза, олар диригге-ле алдыы оранче кире бээр болза – олар Дээрги-Чаяакчыны дора көрген дээрзин билип аар силер».

31Моисей ол сөстерни чугаалап доозуптары билек, демги улустуң адаанда чер ойлуп кире берген. 32Чер, аксын аазадыпкан дег бооп, ол улусту, оларның өг-бүлелерин, Корахка хамааржыр шупту улусту база бүгү эт-хөреңгини ажырыпкан. 33[+]Олар диригге-ле алдыы оранче кире берген, оларга хамааржыр бүгү чүве база ээлери-биле кады чер адаанче ажытталы берген. Чер оларны хөөп алган; олар ниитилелде амылыг чон санындан казыттына берген.

34Ол улусту долгандыр турган шупту израильчилер оларның алгы-кышкызын дыңнап кааш: «Чер бисти база ажырыптазын!» – дижип, тарай маңнажы бергеннер. 35[+]Дээрги-Чаяакчыдан от өөскээш, айдызаар чүүлдер[†] эккелген 250 кижини узуткап каан.

36Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 37-38«Аароннуң оглу Элеазар бараалгакчыга мону чугаала. Ол өрттенип өлген улустуң айдызаар саваларын чыып алгаш, оларның одун ырадыр төпсүн, чүге дээрге ол бачыттыг улус бодунуң амы-тыны-биле төлээш, саваларын ыдыктап алган болгай. Оларның айдызаар саваларындан өргүл бедигээжи шывар ама честерни калбартыр бастырып калыңар, чүге дээрге олар саваларын Дээрги-Чаяакчының мурнунга эккелген болгаш, савалар ыдыкталы берген-дир; олар ам израиль чонга сагындырыг болур».

39Элеазар бараалгакчы өрттенип өлген улустуң эккелген хүлер айдызаар саваларын чыып алгаш, өргүл бедигээжин шывары-биле, калбак амалар кылдыр бастыртып каан. 40[+]Аароннуң үре-салгалындан укталбаан, кандыг-даа өске кижи Дээрги-Чаяакчының мурнунга айдызап келбес ужурлуун, оон башка Корах болгаш ооң талалакчылары-биле болган чүве ол кижи-биле база болурун израиль чонга сагындырганы ол. Элеазар ону Дээрги-Чаяакчының Моисейни дамчыштыр чугаалаанын ёзугаар кылган.


Аароннуң үймээн үндүрген чонну камгалааны

41Даартазында хүндүс бүгү израиль ниитилел Моисей биле Ааронче: «Силер Дээрги-Чаяакчының улузун өлүрдүңер!» – деп хыйланып турган. 42Чон Моисей биле Ааронга удур чыглып келгеш, Ужуражылга майгынынче көөрге, булут ону бүргей апкан, Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы көстүп келген болган. 43Моисей биле Аарон майгын чанынга чедип кээрге, 44Дээрги-Чаяакчы Моисейге: 45[+][+]«Бо ниитилелден ырай бериңер, Мен оларны карак чивеш дээр аразында узуткап каайн» – дээн. Олар ынчан доңгая кээп дүшкеннер.

46[+][+]Моисей Ааронга: «Айдызаар саваны ап алгаш, өргүл бедигээжинде оттан ынаар салып каг база чаагай чыттыг чүүлден каап ал, оон чонче дүрген аппаргаш, Дээрги-Чаяакчының килеңин олардан чайладып каг, чүге дээрге Ооң килеңи улусту таварып, айыыл-халапты халдадып эгелээн-дир» – дээн.

47Аарон Моисейниң чугаалаанын ёзугаар айдызаар саваны ап алгаш, чон аразынче маңнап чорупкан. Көөрге, чонче айыыл-халап халдап эгелээн болган. Аарон чаагай чыттыг чүүлдерни каап алгаш, Бурганның килеңин чондан чайладып каан. 48[+]Ол өлүг база дириг улус аразынга туруп аарга, айыыл-халап улусче халдавайн барган. 49Корахтың буруузу дээш өлген улустан аңгыда, ол айыыл-халаптан 14 700 кижи өлген. 50Айыыл-халап улусче халдавайн баарга, Аарон майгынче кирер черже, Моисейниң чанынче дедир чедип келген.

#### 17


Аарон – дээди бараалгакчы дээрзин Бурганның бадыткааны

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2«Израиль[†] чон-биле чугаалаш. Оларның аймак бүрүзүнден, аймактарның баштың бүрүзүнден бир-бир – шупту он ийи даянгыыштан[*] ап ал, баштың бүрүзүнүң адын ооң даянгыыжынга бижип каг; 3Аароннуң[†] адын Левийниң аймааның даянгыыжынга бижип каг, баштың бүрүзү-ле бир даянгыыш берген турар ужурлуг. 4[+]Даянгыыштарны Мээң силер-биле ужуражып кээп турарым черге – Ужуражылга майгынында[†] ыдыктыг аптара[†] мурнунга эккеп салып каг. 5Мээң шилип алыр баштыңымның даянгыыжы чечектели бээр. Ынчан израиль чоннуң силерже хыйланыышкынындан кулаам дыштаныр».

6Моисей израиль чон-биле чугаалашкан соонда, оларның шупту баштыңнары[†] аңаа даянгыыштарын берген. Бир баштың-на бир даянгыыш кылдыр, аймактарның санын ёзугаар он ийи даянгыышты эккелген, Аароннуң даянгыыжы оларның аразынга турган. 7Моисей даянгыыштарны ыдыктыг майгынче киирип, Дээрги-Чаяакчының мурнунга салып каан.

8[+]Даартазында хүндүс Моисей майгынче кирип келгеш, көөрге, Левийниң аймаан төлээлээн Аароннуң эккелген даянгыыжының бүүрекчигештери үнүп, чечектери частып, миндаль тооруктарын берип эгелээн болган. 9Моисей шупту даянгыыштарны Дээрги-Чаяакчының мурнундан бүгү израиль чонче үндүре бээрге, улус болган чүүлдү көргеш, боттарының эккеп берген даянгыыштарын ап алган. 10Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Аароннуң даянгыыжын база катап ыдыктыг аптараның мурнунга салып каг – даянгыыш үймээнчи улуска сагындырыг кылдыр кадагалаттынзын, оларның хыйланыышкынындан Мээң кулаамга ынчалдыр дыш бээр сен, олар өлбейн баар» – дээн. 11Моисей Дээрги-Чаяакчы аңаа канчаар дужааганыл, ынчаар кылган.


Бараалгакчылар биле левиттерниң бараан болуушкуну

12Израиль чон Моисейге: «Көр даан, өлүр деп бардывыс, узуткаттырып аарывыс ол-дур, шупту өлдүвүс-ле! 13Дээрги-Чаяакчының майгынынче чоокшулаан кандыг-даа кижи өлүп каар болгай. Бис база шупту өлүр бис бе?!» – деп эгелээн.

#### 18

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Ааронга[†] мынча дээн: «Ыдыктыг майгынга[†] удур үүлгеткен кандыг-даа кем-бурууңарны сен, оолдарың база төрел бөлүүң чүктээр силер; а Бурганның бараалгакчыларының[†] албан-хүлээлгезин кылып тургаш, үүлгеткен кем-бурууңар бүрүзүн чүгле сен оолдарың-биле боттарыңар чүктээр силер. 2[+]А ол ышкаш бодуңнуң ха-дуңмаңны[†] – Левий өгбеңден укталган аймакты бодуңче чоокшуладып ал, олар сеңээ каттыжып, оолдарың-биле кады майгынның мурнунга турар үеңде, силерге дузалашсын. 3Олар сээң даалгаларыңны база майгында шупту ажыл-херектерни күүсетсин; чүгле ыдыктыг черниң[†] эт-херекселинче болгаш өргүл салыр бедигээшче[†] чоокшулавазын, оон башка олар-даа, силер-даа өлү бээр силер. 4Олар сеңээ каттышсын база майгынга албан-хүлээлге күүседип, аңаа хамааржыр шупту ажылдарны кылзын, а өске кижи силерже чоокшулавазын.

5[+]А силер ыдыктыг майгын иштинде болгаш өргүл бедигээжинде албан-хүлээлгеңерни израиль чонче моон соңгаар килеңим[†] көдүрүлбес кылдыр күүседиңер. 6Дыңнаңар даан, силерниң ха-дуңмаңар болур левиттерни Мен израиль чоннуң аразындан Бодумга ап алган болгай мен, ам оларны майгынга албан-хүлээлге күүседир кылдыр силерге белекке бердим. 7[+][+]Сен оолдарың-биле өргүл бедигээжинде база көжеге[†] артында – эң ыдыктыг өрээлде турар бүгү чүвеге хамаарышкан бараалгакчы албан-хүлээлгеңерни таптыг сагып, күүседиңер. Мен силерге бараалгакчы болур албан-хүлээлгени белек кылдыр берип тур мен, а ыдыктыг майгынче чоокшулаар өске кижини өлүрүп каар ужурлуг».


Бараалгакчылар биле левиттерниң алыр ужурлуг үлүглери

8[+][+]Дээрги-Чаяакчы Ааронга оон ыңай мынча дээн: «Дыңна даан, израиль чоннуң Меңээ бараалгадып турар бүгү ыдыктыг[†] өргүлдерин хайгаараарын сеңээ дагзып тур мен. Өргүлдерни кезээ-мөңгеде алыр үлүүңер кылдыр сеңээ болгаш сээң оолдарыңга берип тур мен. 9Аажок ыдыктыг өргүлдерден сээң алыр ужурлууң өрттетпес үлүг бо-дур: улустуң Меңээ эккеп салып турар кандыг-даа далган-тараа өргүлү,[†] бачыт[†] дээш өргүлү база кем-буруу дээш өргүлү; ол өргүлдер дээрге аажок ыдыктыг, сеңээ болгаш сээң оолдарыңга хамааржыр өргүлдер-дир. 10Ол бүгүнү аажок ыдыктыг черге чиир силер[*]: үре-салгалыңның шупту эр улузу ону чип болур, ол өргүлдер сеңээ ыдыктыг болзун.

11[+]Израиль[†] чоннуң шупту онза өргүлдери база сээңии болур. Мен оларны сеңээ, сээң оглу-кызыңга кезээ-мөңгеде алыр үлүүңер кылдыр берип тур мен. Сээң өг-бүлеңде арыг[†] кижи бүрүзү ол өргүлдерни чип болур.

12[+]Сеңээ эң шынарлыг чаа олива үзү,[†] эң эки чаа виноград[†] арагазы болгаш далган-тарааны – улустуң Дээрги-Чаяакчыга өргүп турары баштайгы дүжүдүн берген мен. 13[+]Чоннуң черинде үнген бүгү дүжүттүң башкылыы – оларның Дээрги-Чаяакчыга эккээр өргүлдери – сээңии болзун. Сээң өг-бүлеңде арыг кижи бүрүзү ол өргүлдерни чип болур.

14[+]Израиль чоннуң Дээрги-Чаяакчыга кезээ-мөңгеде тураскааткан бүгү чүвези сээңии болзун.

15[+]Кандыг-даа дириг амытанның Дээрги-Чаяакчыга эккеп өргүп турар баштай төрүттүнген эр төлү – кижинии-даа, мал-маганныы-даа болза – сээңии болзун. Чүгле кижиниң дун оглун садып хостап аар ужурлуг, арыг эвес малдың дун төлүн база садып хостаар ужурлуг. 16[+]А олар дээш садыызы бо-дур: бир ай назылыг төл дээш доктааткан өртекти – ыдыктыг черге ажыглаар беш шекел[†] мөңгүннү алыр сен. (Ыдыктыг шекелдиң деңзизи чээрби герага дең.)

17[+]Ынчалза-даа баштай төрүттүнген буга, хой азы өшкү дээш садыызы кылдыр чүнү-даа алба: ол малдар дээрге ыдыктыг өргүлдер-дир, оларның ханын өргүл бедигээжинче төвүт, а чаан өрттедиптер сен – Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг өргүл ол-дур. 18[+]Онза өргүлдүң төжү биле оң талакы дөңмек эъдиниң сеңээ хамааржыры дег, оларның эъди база сеңээ хамааржыр. 19[+]Израиль чоннуң Дээрги-Чаяакчыга эккеп салып турар ыдыктыг өргүлдериниң шуптузун сеңээ, сээң оглу-кызыңга кезээ-мөңгеде алыр үлүүңер кылдыр берип тур мен; ол дээрге Дээрги-Чаяакчының мурнунга мөңге, дус-биле шынзыттынган чагыг-керээ-дир[†][*], ону сээң-биле болгаш сээң үре-салгалың-биле чарып тур мен».

20[+]Дээрги-Чаяакчы Ааронга оон ыңай мынча дээн: «Израильчилерниң черинге сээң хувааглыг чериң, оларның аразынга алыр үлүүң турбас. Израиль чоннуң аразынга сээң үлүүң биле өнчүң – Мен-дир мен. 21[+]А Левийниң үре-салгалынга оларның Ужуражылга майгынынга албан-хүлээлге күүседип, кылып турар ажыл-херээ дээш, Мен Израильде бар бүгү чүвениң оннуң бир кезиин өнчү кылдыр берип тур мен. 22Израиль чон майгынче моон соңгаар чоокшулавазын, оон башка олар бачыдын чүктеп, өлүп каарлар. 23Левиттер[†] майгынга албан-хүлээлгезин эрттирзин, майгынга удур кылган кандыг-даа кем-бурууну боттары чүктезин. Ол дүрүмнү силерге салгалдан салгал дамчып кезээ-мөңгеде доктаадып каан. Левиттер израиль чоннуң аразынга хувааглыг чер албас. 24Израиль чоннуң Дээрги-Чаяакчыга салып турар өргүлдериниң оннуң бир кезиин левиттерге өнчү кылдыр берип тур мен. Ынчангаш: „Олар израиль чоннуң аразынга хувааглыг чер албас“ – деп, левиттерге хамаарыштыр чугаалаан мен».

25Дээрги-Чаяакчы оон Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 26[+]«Левиттерге мону дамчыдып чугаала. Мээң израильчилерден ап алгаш, силерге өнчү кылдыр берип турарым үлүүңерни – оларның эдилээн чүвезиниң оннуң бир кезиин хүлээп ап тура, Дээрги-Чаяакчыга демги оннуң бир кезииниң оннуң бир кезии болур өргүлдү салыр силер. 27Ол өргүлүңер шаңыңарның тараазы, виноград сы базар оңгарыңарның[†] арагазы деп санаттынар. 28Силер база израиль чондан ап турарыңар оннуң бир кезиинден Дээрги-Чаяакчыга өргүлден салыңар, Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан ол өргүлдү Аарон бараалгакчыга бериңер. 29Силерге берип турар шупту белектерден Дээрги-Чаяакчыга өргүлдү салыңар, эң эки, ыдыктап каан чүүлдү шилип, Аңаа өргүңер.

30Левиттерге мону база чугаала. Өнчүңерниң эң эки кезиин Дээрги-Чаяакчыга өргүүр болзуңарза, ооңар шаңыңарның тараазы, сы бастырган виноградыңарның арагазы деп санаттынар. 31А силер: бодуңар-даа, өг-бүлеңер-даа алган үлүүңерни кандыг-даа черге чип болур силер – Ужуражылга майгынында кылып турар ажылыңар дээш төлевир ол-дур. 32Үлүүңерниң эң эки кезиин Дээрги-Чаяакчыга өргүп турзуңарза, ооң арткан кезиин чигениңер дээш бачыт чүктевес силер, ынчалдыр кылыр болзуңарза, израиль чоннуң Бурганга салган ыдыктыг өргүлдерин бужартатпас силер база өлбес силер».

#### 19


Арыглаашкын суу

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисей[†] биле Ааронга[†] мынча деп чугаалаан: 2[+]«Дээрги-Чаяакчының израиль чонга чагып, доктаадып каан хоойлузу[†] бо-дур. Израильчилер сеңээ четпес-дудуу эвес, кемниг эвес, мойнунга ыяш хомут кедип көрбээн шилги инектен эккелзин. 3Ол инекти Элеазар бараалгакчыга[†] бериптиңер, бараалгакчы ону турлагның даштынче үндүре бээрге, боду көрүп турда, улус инекти аңаа согар ужурлуг. 4[+]Оон Элеазар бараалгакчы ооң ханынче салаазын суккаш, Ужуражылга майгынының[†] мурнунче чеди удаа бызай чашсын. 5[+]Элеазар көрүп турда, демги инекти өрттетсин: ооң кежин, эъдин болгаш ханын чини-биле кады өрттетсин. 6[+][+]Бараалгакчы пөш будуун, иссоп[†] дээр үнүштү, кызыл удазынны өрттедип турар инекче октапсын. 7[+]Бараалгакчы хептерин чуп алзын база мага-бодун сугга чуп алзын, ооң соонда турлагже кирип болур; ол кежээге чедир арыг эвес[†] болур. 8Инекти өрттедип турган кижи база хептери биле мага-бодун сугга чуп алзын; ол кижи кежээге чедир арыг эвес болур. 9[+]Өске-бир арыг кижи инектиң хүлүн чыггаш, турлагның даштында арыг черге салып кагзын – ол хүлдү арыглаашкын суунга ажыглаары-биле израиль чон кадагалазын. Бачыт[†] дээш өргүл ол-дур. 10[+]Инектиң хүлүн чыгган кижи хептерин чуп алзын; ол кижи кежээге чедир арыг эвес болур. Ол дээрге израиль чонга база оларның аразында чурттап турар даштыкы улуска кезээ-мөңгеде доктаадып каан дүрүм-дүр.

11Кандыг-бир өлүг кижиниң мага-бодунга дегген кижи чеди хүн дургузунда арыг эвес болур. 12[+]Ол кижи бо арыглаашкын суу-биле үшкү база чедиги хүнде бачыттан арыгланып аар болза, арыг деп санаттырар; а үшкү база чедиги хүнде бодун арыгланып албас болза, арыг эвес артар. 13[+]Өлүг кижиниң мага-бодунга деггеш, бодун арыгланып албаан кандыг-даа кижи Дээрги-Чаяакчының өргээзин бужартадып турары ол-дур, ол кижи израиль чоннуң аразынга амылыг артпас, чүге дээрге арыглаашкын суун олче чашпаан-дыр, ол кижи арыг эвес бооп артпышаан-дыр.

14Бир-ле кижи оран-савазынга өлүп калган болза, мындыг дүрүмнү ажыглаар. Ооң чадырында турар бүгү улус база ынаар кирип кээр кандыг-даа кижи чеди хүн дургузунда арыг эвес болур. 15[+]Халывын быжыглай шарываан кандыг-даа ажык сава арыг эвес болур. 16Ажык черге тургаш, азы кижи холундан өлген кижиге, азы бодунуң өлүмү-биле өлген кижиге, азы өлүг кижиниң сөөктеринге, азы өлүг кижи хааржаанга дегген кижи чеди хүн дургузунда арыг эвес болур.

17Арыг эвес кижини арыглаары-биле демги өрттеткен, бачыт дээш өргүл болган инектиң хүлүн узуп алгаш, саваже ургаш, ынаар агым сугдан кудуп кагзын. 18[+]Оон кандыг-бир арыг кижи иссоптан ап алгаш, ону сугже суккаш, чадырже болгаш ында турар шупту саваларже, кижилерже база азы өлүг кижиниң сөөктеринге, азы өлүрткен кижиге, азы боду өлген кижиге, азы өлүг кижи хааржаанга дегген кижиже бызай чашсын. 19[+]Арыг кижи үшкү база чедиги хүнде арыг эвес кижиже сугну бызай чажарга, ол чедиги хүнде бачыттан арыг болу бээр. Арыг эвес турган кижи хептерин база мага-бодун сугга чуп алзын, оон кежээликтей арыг болу бээр.

20[+]А арыг эвес болу бергеш, бачыттан арыгланып албаан кижини чон аразынга амылыг арттырбас ужурлуг, чүге дээрге ол кижи Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг[†] өргээзин бужартаткан-дыр, арыглаашкын суун бодунче чаштыртпаан-дыр, арыг эвес бооп арткан-дыр. 21Израильчилерге ол дүрүмнү кезээ-мөңгеде доктаадып каан болзун. Арыглаашкын суун бызай чажып турган кижи хептерин чуп алзын; арыглаашкын суунга дегген кижи кежээге чедир арыг эвес болур. 22[+]Арыг эвес кижиниң дегген бүгү чүвези арыг эвес болу бээр; ол бүгүге дегген кижи база кежээге чедир арыг эвес болур».

#### 20


Мариамның мөчээни

1[+]Бүгү израиль ниитилел ээн кургаг Цин ховузунга дөртенги чылдың бир айда чедип келгеш, Кадеске доктааган. Мариам аңаа чок апаарга, ону ол черге ажаап каан.


Моисейниң частырыы

2[+]Ижер суу чок боорга, чон Моисей[†] биле Ааронга[†] удур чыглып келген. 3[+]Израиль[†] чон Моисей-биле алгыжып: «Бистиң ха-дуңмавыс[†] Дээрги-Чаяакчының мурнунга өлү берген өйде бис база өлү бээривис кай! 4Дээрги-Чаяакчының чонун чүге бо ээн кургаг ховуже эккелдиңер, бисти маңаа мал-маганывыс-биле кады өлзүн дээш бе? 5Бисти Египеттен[†] чүге үндүрүп эккелдиңер, шак бо багай, тараа тарыттынмас, фига ыяштары-даа, виноград-даа,[†] гранат чимистери-даа чок, ижер суг безин тывылбас черже эккээр дээш бе?» – деп турганнар. 6[+]Моисей биле Аарон чыылган чондан ырап, Ужуражылга майгынынче[†] кирер черже чорупкаш, доңгая кээп дүжерге, Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы оларга көстүп келген.

7Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге мынча деп чугаалаан: 8«Дуу ол даянгыышты ап алгаш, Аарон акың-биле кады чонну чыггаш, олар көрүп турда, бо чалымга бодунуң иштинде суун бээрин чугаала. Ынчалдыр оларга чалымдан сугну аксып үндүрүп бээр сен, чонга суг ижиртип, ооң мал-маганын суггарар сен».

9Моисей Дээрги-Чаяакчының мурнунда турган даянгыышты Ооң дужаалын ёзугаар ап алган. 10[+]Моисей биле Аарон чонну чалым чанынга чыып алган. Моисей оларга: «Үймээнчи улус, дыңнаңар, бо чалымдан силерге сугдан аксып берээли бе?» – дээн. 11Ол холун көдүргеш, чалымны даянгыыжы-биле ийи катап кагарга, хөй суг аттыгып үнүп, чон-даа, ооң мал-маганы-даа ол сугну ижип алган. 12[+]А Дээрги-Чаяакчы Моисей биле Ааронга: «Меңээ бүзүревейн барып, Мээң ыдыктыымны израиль чон көрүп турда, хүндүлевээниңер дээш, бо чонну Мээң оларга берип турарым черже баштап алгаш, кирбес силер» – дээн.

13Ол дээрге Мериваның[*] суу деп чер-дир. Ооң чанынга израиль чон Дээрги-Чаяакчы-биле алгышкан. Дээрги-Чаяакчы аңаа Бодунуң ыдыктыын көргүскен.


Эдомнуң Израильди эрттирбейн барганы

14[+]Моисей Кадестен Эдомнуң[†] хаанынче төлээлекчилерин чорудуп, сөс дамчыткан: «Силерниң ха-дуңмаңар болур израиль чон мону дамчыдып тур. Биске таварышкан хамык бергедээшкиннер дугайында билир болгай силер. 15[+][+]Бистиң ада-өгбевис Египетче көжүп чоруй барган турган, ол черге үр чурттаан бис. Египетчилер бисти, ада-өгбевисти бак көрүп турган. 16[+][+]А бис Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп кыйгырарывыска, Ол бистиң үнүвүстү дыңнап кааш, Бодунуң төлээзин чорудуп, бисти Египеттен үндүрүп эккелген. Бис ам силерниң кызыгаарыңар кыдыында Кадес хоорайда чедип келдивис. 17[+]Силерниң чериңер таварты эрте бээрин биске чөпшээреп көрүңер. Силерниң шөлдериңерни, виноград тараан черлериңерни базып эртпес бис, кудуктарыңардан суг узуп ишпес бис, Хаан Оруу-биле[*] чоруптар бис. Силерниң кызыгаарларыңарны эртпээн шаанда, оруктан оң-даа, солагай-даа талаже эгбес бис».

18Ынчалза-даа эдом чон аңаа: «Бистиң черивис дамчыштыр эртпеңер, оон башка хылыжывыс туткаш, силерге удур чаалажып үнер бис» – деп харыылаан.

19[+]Израиль чон аңаа: «Чүгле улуг орук-биле эрте бериксеп тур бис. А бир эвес бис азы мал-маганывыс силерниң сууңарны ижер болзувусса, ол дээш төлээр бис, чүгле эрте кылаштай берээли, дилеп турар чүвевис чүгле ол-дур!» – деп дамчыткан.

20А Эдом аңаа: «Эртпеңер!» – деп харыылааш, хөй санныг аг-шерии-биле база күчүлүг холу-биле Израильге удур тулчур дээш үнүп келген. 21[+]Ынчангаш эдом чон бодунуң девискээрин таварты эртерин Израильге чөпшээревээн. Израиль ону кыдыы-биле оюп эрте берген.


Аароннуң мөчээни

22[+]Израиль чон Кадестен көжүп үнгеш, бүгү ниитилели-биле Ор деп дагга чеде берген. 23Дээрги-Чаяакчы Моисей биле Ааронга Ор дагга, Эдомнуң кызыгаарының чанынга мынча деп чугаалаан: 24[+]«Аарон бодунуң өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баар, Мериваның суунуң чанынга Мээң сөзүмге удурланып турганыңар дээш, израиль чонга берип турарым черже ол кирбес. 25Ааронну база ооң оглу Элеазарны эдерткеш, оларны Ор дагже үндүре бээр сен. 26[+]Аароннуң хептерин ужулгаш, ооң оглу Элеазарга кедирип каар сен. Аарон аңаа сөөлгү оруунга белеткенир, оон мөчүүр».

27Моисей Дээрги-Чаяакчының дужааганын ёзугаар кылган. Олар үжелээ Ор дагже, бүгү чон көрүп турда, үне бергеннер. 28[+]Моисей Аароннуң хептерин ужулгаш, ооң оглу Элеазарга кедирип каан. Аарон аңаа, даг бажынга, мөчээн. А Моисей биле Элеазар дагдан дүжүп келген. 29[+]Бүгү чон Аароннуң мөчээнин билип каан. Шупту израильчилер үжен хүн дургузунда Аароннуң ажыын ажып, ыглажып турган.

#### 21


Хананей чон-биле тулчуушкун

1[+]Негевте[†] Арадтың хананей хааны израиль чоннуң Афаримче баар орук-биле бар чыдарын дыңнап кааш, оларга удур тулчуп үнгеш, элээн каш кижини тудуп алгаш барган. 2[+][+]Израиль[†] чон Дээрги-Чаяакчыга: «Бо чонну бистиң холувуска хүлээдип бээр болзуңза, оларның хоорайларын Сеңээ тураскаадып, бүрүнү-биле узуткап каар бис» – деп даңгыраглаан. 3Дээрги-Чаяакчы[†] израиль чонну дыңнап кааш, хананейлерни ооң холунга хүлээдип берген. Израильчилер оларны-даа, оларның хоорайларын-даа бүрүнү-биле узуткап кааш, ол черге Хорма[*] деп ат тывыскан.


Чес чылан

4[+]Израильчилер Ор дагдан Кызыл далайже баар орук-биле эдом черни оюп чорупканнар. Орук ара улустуң шыдамыы чидип, 5[+]Бурган[†] биле Моисейже:[†] «Бисти Египеттен[†] чүге үндүрүп эккелдиңер, ээн кургаг ховуга өлзүн дээш бе? Мында аъш-чем-даа, суг-даа чок-тур, а бо ческинчиг аъш-чем хөңнүвүске дээпти» – деп хыйланып эгелээн.

6Дээрги-Чаяакчы ынчан чонче хоранныг чыланнар салыптарга, олар улусту шап туруп бээрге, хөй израильчилер өлүп хораан. 7Чон Моисейге чедип келгеш: «Дээрги-Чаяакчыга болгаш сеңээ удур чүве чугаалап, бачыт[†] үүлгеттивис. Ол чыланнарны бистен ырадыр кылдыр Дээрги-Чаяакчыга мөргүп көрем» – дээн.

8Моисей чон дээш мөргүл[†] кылырга, Дээрги-Чаяакчы аңаа: «Бодуңга чылан дүрзүзүнден кылып алгаш, ону тук сывынга бедидир быжыглап ал. Чыланга шактырган кижи бүрүзү ынаар көрүпкеш, амылыг артар» – дээн. 9[+]Моисей чес чылан дүрзүзү кылып алгаш, ону тук сывынга бедидир быжыглап каан. Чылан кижини шапкан болза, ол кижи чес чыланче көрүпкеш, амылыг артып каап турган.


Моавче орук

10[+]Израиль чон ол черден көжүп үнгеш, Овот деп черге доктааган. 11[+]Овоттан көжүп үнгеш, Ийе-Аварим деп черге – Моавтан[†] чөөн чүкче углай чыдар ээн кургаг ховуга доктааган. 12[+]Оортан көжүп үнгеш, Заред деп шынаага[†] доктааган. 13[+][+]А оортан көжүп үнгеш, ээн кургаг ховуга, амор черниң девискээринден үндүр агып чыдар Арнон хемниң эриинге доктааган, а Арнон Моавтың кызыгаары болур, ол хем моав биле амор черлерниң аразында чыдар чүве-дир. 14Ынчангаш «Дээрги-Чаяакчының дайын-чааларының номунда» 15[+]Суфтуң девискээринде Вагеб хоорай, Арнон шынаалары болгаш Моавтың кызыгаарында Ар хоорайга чедир аккан суглар дугайында бижээн.

16Израиль чон оортан Беэрже[*] көжүп үнген – ол чер дээрге Дээрги-Чаяакчының Моисейге: «Чонну чыывыт, оларга сугдан берейн» – деп турган кудуу болган. 17Израиль чон ынчан бо ырыны ырлап берген:

«Сууң долу-ла болзун, кудук!
Кудукту алгап ырлаңар.
18Нояннарның казып кааны,
чоннуң баштыңчыларының даянгыыштары
болгаш мергелери-биле казып кааны кудук-тур сен!»

Ээн кургаг ховудан олар Матаннаже чорупканнар. 19Чон Матаннадан көжүп үнгеш, Нагалиилче, оон Нагалиилден Вамотче көжүп үнген. 20А Вамоттан көжүп үнгеш, Моавтың оргулаажында турар, ээн кургаг ховуже көрүнген Фасги сынның эдээнде чаттылган шынааже чорупкан.


Сигон биле Ог хааннарның аштырганы


(Ы. х. к. 2:24–3:11; Башт. 11:19-22)

21Израиль чон Сигон дээр амор хаанче төлээлекчилерин чорудуп, мындыг сөс дамчыткан: 22[+]«Силерниң чериңер таварты эрте бээрин биске чөпшээреп көрүңер. Силерниң шөлдериңер биле виноград[†] тараан черлериңерни таварбас бис, кудуктарыңардан суг узуп ишпес бис, Хаан Оруу-биле чорупкаш, силерниң кызыгаарыңарны эртпээн шаавыста, ол оруктан үнмес бис».

23Ынчалза-даа Сигон хаан израиль чонга бодунуң девискээрин дамчыштыр эртерин чөпшээревээн. Ол бодунуң шупту албаты чонун чыып алгаш, израиль чон-биле тулчур дээш ээн кургаг ховуже үнгеш, Иааца деп черге ооң-биле чаалашкан. 24[+]Израиль Сигонну хылыш-биле тиилеп кааш, ооң черин Арнон хемден Иавок хемге чедир эжелеп алгаш, аммон чоннуң чериниң бетинге доктааган, чүге дээрге ол чоннуң кызыгаары быжыг камгалалдыг турган. 25Израиль аморларның хамык хоорайларын эжелеп алгаш, оларны ээлеп чурттай берген. Израильчилер Эсевон деп найысылал хоорайны база ооң чоок-кавызында хоорайжыгаштарны эжелеп алган; 26а Эсевон болза амор хаан Сигоннуң чурттап турган хоорайы-дыр. Сигон Моавтың биеэги хааны-биле чаалашкаш, ооң бо черин Арнонга чедир хунаап алган чүве-дир.

27Ынчангаш чечен-мерген кижилерниң мынча дижир ужуру ол:

«Эсевонга чедип келиңер,
Сигоннуң хоорайы туттунуп, катап тургустуна берзин.
28[+]Эсевондан от, Сигоннуң хоорайындан чалбыыш өөскээш,
Моавтың Ар хоорайын база Арнон кыдыында Вамоттуң ээлерин
өрттендир чипти.
29[+]Моав, ат болган сен!
Хамос[†] бурганның чону, узуткаттырып алган сен!
Хамостуң эр улузу дезе берген,
кыс улузу амор хаан Сигонга туттуруп алган.
30[+][+]А бис аморларны согуннар-биле адып, базып кагдывыс.
Эсевондан Дивонга чедир хоорайларны бузуп кааптывыс,
Медева чоогунда Нофа хоорайга чедир хоозураттывыс».

31Израиль чон ынчалдыр амор черни ээлеп чурттай берген. 32[+]Моисей Иазер хоорайны хайгыылдап көрзүн дээш улус айбылап чоруткан соонда, израильчилер ол хоорайны, ооң чоок-кавызында хоорайжыгаштарны эжелеп алгаш, аңаа чурттап турган аморларны үндүр сывырыпкан.

33[+]Оон израиль чон өскээр эггеш, Васанче[†] шиглей чорупкан. Васанның хааны Ог шупту албаты чону-биле израильчилерге удур тулчуп үнгеш, Эдрея чанынга олар-биле чаалашкан. 34[+]Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Ол хаандан кортпа, ону база ооң шупту албаты чону биле чуртун сээң холуңга хүлээдип бээр мен; сен ону Эсевоннуң амор хааны Сигонну ышкаш аажылаар сен» – дээн.

35Израильчилер Ог хаанны, ооң оолдарын, шупту албаты чонун узуткап кааннар, чаңгыс-даа кижи дириг арттырбааннар, а оон ооң черин эжелеп алганнар.

#### 22


Валаам биле моав хаан

1Израиль[†] чон көжүп үнгеш, Моавтың[†] ховуларынга, Иордан хемниң[†] чөөн талазынга, Иерихон хоорайның дужунга доктааган. 2-4[+][+][+]Сепфорнуң оглу, Моавтың ол үедеги хааны Валак Израильдиң амор чонну канчалганын шуптузун көрген чүве-дир. Моав чоннуң израиль чондан коргары аажок болган, чүге дээрге израильчилер дыка хөй санныг турган. Моавтар израиль чонче чииртимней көрүп, коргуп турган. Моав чон ынчан мадиан чоннуң баштыңчыларынга: «Шөлде оът-сиген чиген шары дег, бо чон бисти долгандыр турар бүгү чүвени чиир деп барды» – дээн.

5[+]Ынчангаш Валак хаан Беорнуң оглу Валаам[†] деп кижини кыйгыртыр дээш бодунуң төлээлекчилерин айбылап чорудупкан[*]. Валаам Евфрат хемниң кыдыында Петор деп черге, бодунуң төрээн черинге, чурттап турган. Валак аңаа мынча деп сөглеткен: «Египеттен[†] бир чон үнүп келгеш, чер кырын шыва апты, ол ам мээң чанымда туруп алды. 6[+]Дүрген чедип кээп көр, меңээ дузалап, бо чонну каргап көр, чүге дээрге ол бистен күштүг-дүр. Канчап билир, ынчан ону тиилээр харыктыг бооп, черимден үндүр сывырыптарымны. Сээң йөрээп каан кижиңге йөрээл доктаарын, каргап каан кижиңге каргыш доктаарын билир-ле болгай мен».

7Моав биле Мадианның баштыңчылары каргыш салганы дээш бээр төлевирин холдарынга тудуп алгаш, Валаамга чедип келгеш, Валактың сөстерин аңаа дамчытканнар. 8Валаам оларга: «Бо дүне маңаа хонуп алыңар, Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ чүү дээр болдур, силерге ынчаар харыылаар мен» – дээн. Моавтың нояннары Валаам сугга артып калганнар.

9Бурган[†] Валаамга чедип келгеш: «Аалыңда кымнар келгени ол?» – деп айтырган.

10Валаам Аңаа мынча деп харыылаан: «Моавтың хааны, Сепфорнуң оглу Валак менче улузун чорудуп: 11„Египеттен бир чон үнүп келгеш, чер кырын шыва апты. Дүрген чедип кээп көр, меңээ дузалап, бо чонга каргыштан салып көр. Канчап билир, ооң-биле тулчур харыктыг бооп, черимден ону үндүр сывырыптарымны“ – деп сөглетти».

12Бурган Валаамга: «Оларны эдербе, ол чонга каргыш салба, чүге дээрге Меңээ йөрээткен чон-дур» – деп чугаалаан.

13Валаам даарта эртен туруп келгеш, Валактың нояннарынга: «Чуртуңарже чана бериңер, Дээрги-Чаяакчы мээң силер-биле чоруурумну чөпшээревейн тур» – дээн.

14Моав нояннар Валакче ээп келгеш: «Валаам бистиң-биле чоруурундан ойталады» – деп чугаалааннар. 15Валак ынчан Валаамче демги айбычыларындан хөй, олардан артык ат-сураглыг нояннарын чорудупкан. 16Ол нояннар Валаамга чеде бергеш: «Сепфорнуң оглу Валак сенден: „Меңээ чедип кээринден ойталавайн көр, 17мен сеңээ аажок улуг алдар-хүндү көргүзүп, дилээн чүвеңни-ле күүседир мен. Чүгле чедип келгеш, меңээ дузалап, бо чонга каргыштан салып көр“ – деп дилеп тур» – дээннер.

18[+][+]Валаам Валактың дүжүметтеринге: «Валак хаан меңээ алдын, мөңгүн долу ордузун-даа бээр болза, Дээрги-Чаяакчы Бурганымның айтыышкынын үреп, бодумнуң турам-биле чүү-даа чүве кылып шыдавас мен. 19Ындыг-даа болза, силер база бо дүне маңаа хонуңар, Дээрги-Чаяакчының меңээ ам чүү дээрин билип алыйн» – деп харыылаан.

20Бурган Валаамга дүне чедип келгеш: «Бо улус сени чалап чедип келген болза, олар-биле кады чорувут. Ынчалза-даа чүгле Мээң сеңээ чугаалаан чүвемни кылыр сен» – дээн.


Валаамның элчигени

21Валаам даарта эртен тургаш, бодунуң кыс элчигенин мунгаш, моав нояннар-биле кады чорупкан. 22Ол чоруптарга, Бурганның килеңи[†] кыптыга берген, Дээрги-Чаяакчының төлээзи аңаа удур туржур дээш ооң оруунга туруп алган. А Валаам элчигенин мунгаш, ийи чалчазын эдертип алгаш, бар чыткан. 23[+]Холунда хылыш тудуп алган, орукта турар Дээрги-Чаяакчының төлээзин элчиген көрүп кааш, оруктан эггеш, шөлче чорупкан, а Валаам, орукче кирип аар дээш, ону хап-соп эгелээн.

24Дээрги-Чаяакчының төлээзи ынчан виноград[†] тараан шөлдер аразында оруктуң кызаалай берген, ийи талазындан херимнеп каан черинге туруп алган. 25Элчиген Дээрги-Чаяакчының төлээзин көрүп кааш, херимге чыпшыр турупкаш, Валаамның будун кызыптарга, ээзи ону база катап хап-соп эгелээн.

26Дээрги-Чаяакчының төлээзи мурнунче эрте бергеш, оң-даа, солагай-даа талаже ээп, ояр орук чок, кызаа черге туруп алган. 27Элчиген Дээрги-Чаяакчының төлээзин көрүп кааш, Валаамның адаанга чыдып алган. Ээзиниң килеңи хайныгып, элчигенин холунда ыяжы-биле улдап эгелээн.

28Ынчан Дээрги-Чаяакчы элчигенни чугаа-сөстүг кылып каан. Ол мал Валаамдан: «Мен сеңээ багай чүнү кылдым, чүү дээш мени үш катап хап-соктуң?» – деп айтырган.

29Валаам элчигенге: «Сен мени дорамчылап куду көрдүң, холумга хылыш турган болза, сени ам бо дораан өлүрүп каар ийик мен!» – деп харыылаан.

30А элчиген Валаамдан: «Шагдан бээр, бо хүнге чедир мунуп келген элчигениң эвес-тир мен бе? Сени ынчаар тооп дыңнавас чаң меңээ турган ийик бе?» – деп айтырган.

Оозу: «Чок» – деп харыылаан.

31Дээрги-Чаяакчы ынчан Валаамның карактарын ажыдыптарга, орукта турар холунда хылыш туткан Дээрги-Чаяакчының төлээзин ол көрүп кааш, аңаа сөгүрүп, доңгая кээп дүшкен.

32Дээрги-Чаяакчының төлээзи Валаамга: «Элчигениңни чүү дээш үш катап хап-соктуң? Мен сеңээ удур туржур дээш чедип келдим, чүге дээрге сээң бо орууң мээң мурнумга бак бооп турар-дыр. 33Элчиген мени көрүп кааш, менден ам мырыңай үш катап өскээр ээп тур. Бир эвес ол менден өскээр эгбээн болза, сени өлүрүп каар турган мен, а ону дириг хевээр арттырып каар ийик мен» – деп чугаалаан.

34Валаам Дээрги-Чаяакчының төлээзинге: «Бачыт[†] үүлгеткеним шын-дыр, сээң мени доктаадып, орукта турарыңны билбээн-дир мен; бир эвес мээң бо чоруум сээң сеткилиңге таарышпас болза, чана берейн» – дээн.

35Дээрги-Чаяакчының төлээзи Валаамга: «Бо улус-биле кады чорувут, чүгле мээң сеңээ чугаалаан сөстеримни чугаалаар сен» – дээн. Валаам оон Валактың нояннары-биле кады чорупкан.


Валактың Валаамны уткуп алганы

36[+]Валаамның кел чыдарын дыңнап кааш, Валак ону уткуп, шуут-ла чуртунуң кызыгаарынче, Моавтың Арнон хемниң кыдыында бир хоорайже чеде берген. 37Валак Валаамга: «Сени кыйгыртып, улус чорудуп шаг болдум, чүге келбейн турдуң? Таанда-ла мен сеңээ хүндүлел көргүзүп шыдавас кижи мен бе?» – деп чугаалаан.

38[+]А Валаам Валакка: «Көр даан, мен чедип-ле келдим, ынчалза-даа бодумнуң турам-биле чүү-даа чүве чугаалап шыдаар мен бе? Бурган меңээ чүү деп чугаалаарымны айтыр-дыр, аксымдан чүгле ол сөстер үнер» – дээн.

39Валаам Валак-биле кады чорупкаш, Кириат-Хуцот хоорайга чедип келген. 40Валак элээн каш буга, хойну өргүл кылдыр дөгергеш, эъдинден Валаамче база ооң-биле кады турган нояннарже чорудуп берген.


Валаамның бирги йөрээшкини

41Даартазында эртен Валак хаан Валаамны Бамот-Ваал[†] деп бедик черже үндүре берген. Валаам оортан израиль турлагның кезик-чамдыын көрүп каан.

#### 23

1[+]Валаам[†] Валакка: «Меңээ борта өргүл салыр чеди бедигээштен тудуп бер база чеди бугажык биле чеди кошкардан эккеп сал» – дээн. 2Валак Валаамның сөзүн ёзугаар кылган. Олар иелээ бир өргүл бедигээжинге-ле бир бугажык биле бир кошкарны салып кааннар.

3Валаам ынчан Валакка: «Өргүлдериң чанынга артып кал, а мен өскээр баргаш кээйн, Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ уткуштур чедип келгеш, сеңээ медээлээр ужурлуг чүүлүмнү көргүзүп бээр чадавас» – дээш, өске бедик тас черже чорупкан.

4Бурган[†] Валаамга ужуражып кээрге, Валаам Аңаа: «Өргүл салыр чеди бедигээш белеткедим, бир бедигээште-ле бир бугажык биле бир кошкарны салып кагдым» – дээн.

5Дээрги-Чаяакчы ынчан Валаамга чүнү чугаалаар ужурлуун айтып бергеш: «Валакче дедир баргаш, ынча деп чугаалаар сен» – дээн.

6Валаам Валакче ээп кээрге, оозу ам-даа Моавтың[†] бүгү нояннары-биле кады өргүлдер чанында турар болган. 7Валаам чеченчидир медеглеп эгелээн:

«Валак мени арамей чурттан,
Моавтың хааны мени чөөн чүкте даглардан бээр эккеп:
„Чедип кээп көр, меңээ дузалап, Иаковка[†] каргыштан салып көр,
чедип кээп көр, Израильди каргап көр“ – диди.
8[+]Ынчалза-даа канчап каргыш салыр мен?
Бурган ол чонну каргавас-тыр.
Мен канчап каргаар мен?
Дээрги-Чаяакчы аңаа каргыш салбас-тыр.
9[+][+]Ол чонче хаяларлыг даг бажындан көрүп тур мен,
ону тейлер кырындан хайгаарап тур мен;
ол чон аңгы чурттап турар,
өске чоннарны боду-биле дең кылдыр көрбес-тир.
10[+]Иаковтуң элезин дег хөй чонун кым санап шыдаарыл,
Израильдиң дөрттүң бир кезиин безин кым санап үндүрерил?
Мээң чуртталгам мөзүзү эки улустуң чуртталгазы дег төнзүн,
мээң сөөлгү шагым[*] оларныы ышкаш болзун!»

11Валак тургаш: «Мени канчап турарың ол? Дайзыннарымны каргазын дээш сени эккеп алдым чоп, а сен оларны йөрээп кагдың!» – дээн.

12А Валаам: «Дээрги-Чаяакчы меңээ чүү деп чугаалаарын айтыр болдур, ону ол олчаан чугаалаар ужурлуг мен» – деп харыылаан.


Валаамның ийиги йөрээшкини

13Валак аңаа: «Мээң-биле кады өске черже бараалы. Оортан ол чоннуң өске кезик-чамдыызын көрүп каар сен, а шуптузун көрбес сен. Меңээ дузалап, оларны ол черден каргап көр!» – деп чугаалаан.

14Валак Валаамны Фасги сынның кырында Цофим оргулаажынче[*] эккелгеш, аңаа өргүл салыр чеди бедигээш туткаш, бир бедигээшке-ле бир бугажык биле бир кошкарны салып каан. 15Валаам ынчан Валакка: «Маңаа, өргүлүң чанынга артып кал, а мен Бурган-биле ужурашкаш кээйн» – деп чугаалаан.

16Дээрги-Чаяакчы Валаам-биле ужуражып, ооң чүү деп чугаалаар ужурлуун айтып бергеш: «Валакка дедир баргаш, ынча деп чугаалаар сен» – дээн. 17Валаам Валакче ээп кээрге, оозу ам-даа Моавтың нояннары-биле кады өргүлдер чанында турар болган. Валак демгизинден: «Дээрги-Чаяакчы чүү диди?» – деп айтырган.

18Валаам чеченчидир медеглээн:

«Кичээнгейлиг дыңна, Валак,
кулааң менче ээктир, Сепфорнуң оглу!
19[+][+][+]Бурган дээрге кижи эвес-ле болгай,
Ол чүү дээш мегелээрил?
Бурган дээрге кижи амытан эвес-ле болгай,
Ол чүү дээш өскээр бодай бээрил?
Ол эткен сөзүн ээлевейн барбас,
аазаан соонда, күүсетпейн барбас.
20Бо чонну йөрээп каар даалга алган мен.
Бурган Боду бо чонну йөрээп каан-дыр,
а мен ону өскертип шыдавас мен.
21Иаков-биле айыыл-халап болбас-тыр,
Израильде багай чүве чок бооп турар-дыр.
Ооң Бурганы Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чону-биле-дир,
чон Ооң дугайында „Хаанывыс!“ деп чарлап чугаалап турар-дыр.
22[+]Бурган оларны Египеттен[†] үндүрүп эккелген,
олар черлик буга дег күчү-күштүг улус-тур.
23[+]Иаковка удур илби-шиди кылган ажыы чок,
Израильге удур караң көрүнген ажыы чок.
Үези кээрге, улус Иаковтуң дугайында:
„Бурганның Израильге кылган чүвези бо-дур!“ – деп чугаалажыр.
24[+]Ол чон – арзылаң ышкаш туруп кээр,
араатан аң ышкаш көдүрлүп кээр,
олчазын дойлап чивээнде база
өлүрткеннерниң ханы-биле суксунун хандырбаанда,
дыштанып чыдарын билбес чон-дур».

25Валак ынчан Валаамга: «Ол чонга каргыш салып, каргавас болзуңза, оода йөрээл салып, оларны йөрээве!» – дээн.

26Валаам тургаш: «Мен чүгле Дээрги-Чаяакчының меңээ чугаалаан бүгү чүвезин кылырымны сеңээ чугаалаважык мен бе?» – деп харыылаан.


Валаамның үшкү йөрээшкини

27Валак ынчан Валаамга: «Өске черже кады барып көрээли, канчап билир, демги чонга ол черден каргыш салырың Бурганга эки бооп көстүр чадавас» – дээн.

28Валак Валаамны Фегор дагның ээн кургаг ховуже көрүнген бажынче үндүре берген.

29Валаам: «Меңээ борта өргүл салыр чеди бедигээштен тудуп бер база чеди бугажык биле чеди кошкардан эккеп сал» – деп Валакка чугаалаан.

30Валак Валаамның чугаалаанын ёзугаар күүседип, бир өргүл бедигээжинге-ле бир бугажык биле бир кошкарны салып каан.

#### 24

1Валаам[†] Дээрги-Чаяакчының сеткилинге Израильди йөрээри тааржырын көрүп кааш, ооң мурнунда дег, өскээр төлгелеп барбайн, арнын ээн кургаг ховуже угландырып келген. 2[+]Валаам ынаар көрүпкеш, аймактар аайы-биле турлагжып алган Израильди көрүп каан. Ынчан Бурганның Сүлдези[†] Валаамны бүргептерге, 3ол мынча деп чеченчидир медеглээн:

«Беорнуң оглу Валаам чугаалап тур,
өттүр көөр кижи чугаалап тур;
4Бурганның сөстерин дыңнап турар,
Күчүлүг Бурганның чорутканы көстүүшкүннү[†]
көрүп турар кижи чугаалап тур;
ол кижи доңгая кээп дүшкеш, өттүр көрүп турар.
5Иаков,[†] чадырларың чараш-каазын,
Израиль[†], оран-саваңның чараш-каазын!
6Олар шынаалар[†] ышкаш чаттыла берген-дир,
хем кыдыында сесерликтер дег-дир,
Дээрги-Чаяакчының тарып кааны алоэ[†] үнүштери дег-дир,
суг кыдыында үнген пөштер дег-дир.
7Израильдиң суу кочалдарның эриин ажа бээр,
үрезини арбын суглар эриинге өзүп үнер;
ооң хааны Агагтан[*] өндүр бедик болур,
ооң күрүнези көдүрлүр.
8[+]Бурган[†] ол чонну Египеттен[†] үндүрүп эккелген.
Ол чон черлик буга дег күчү-күштүг,
ол бодунуң дайзыннары болур чоннарны сыырыптар,
оларның сөөктерин чуура шаап кааптар,
согуннары-биле өттүр адып кааптар.
9[+][+]Израиль дүрлүп чыдып алган арзылаң азы араатан аң дег –
ону кым дүвүредип диттир боор!
Израиль, сени йөрээген кижи йөрээттирер,
сеңээ каргыш салган кижи каргаттырар».

10[+]Валактың килеңи[†] Валаамче хайныгып, холдарын час кылдыр часкапкаш, Валаамга: «Дайзыннарымче каргыш салзын дээш сени кыйгыртып алдым чоп, а сен оларны ам мырыңай үш катап йөрээп кагдың! 11Аал-ораныңче дүрген чана бер. Мен сеңээ хүндүлел көргүзер бодадым, ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы[†] алдар-хүндүнү сенден чайладып тур» – дээн.


Валаамның сөөлгү өттүр билген медеглели

12Валаам ынчан Валакка мынча дээн: «Менче айбылап чорудуп турган улузуңга: 13„Валак хаан меңээ алдын, мөңгүн долу ордузун-даа бээр болза, Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын үреп, бодумнуң турам-биле эки-даа, багай-даа чүве кылып шыдавас мен, Дээрги-Чаяакчы чүү дээр болдур, ону чугаалаар мен“ – деп чугаалаважык мен бе? 14А ам бодумнуң чонумче чанарым ол-дур. Адыр, израиль чон сээң чонуңну келир үеде канчаптарын сагындырып чугаалап берейн».

15Валаам оон чеченчидир медеглээн:

«Беорнуң оглу Валаам чугаалап тур,
өттүр көөр кижи чугаалап тур;
16Бурганның сөстерин дыңнап турар,
Дээди Өрүкүнүң бодалдарын билип турар,
Күчүлүг Бурганның чорутканы көстүүшкүннү көрүп турар кижи чугаалап тур;
ол кижи доңгая кээп дүшкеш, өттүр көрүп турар.
17[+][+][+]Мону көрүп тур мен, ынчалза-даа амгы үеде болбайн турар-дыр,
мону көрүп тур мен, ынчалза-даа боттаныры ам-даа элек-тир.
Иаковтуң үре-салгалындан шолбан сылдыс чырып үнүп кээр,
Израильден чагырыкчы көдүрлүп кээр;
ол чагырыкчы Моавтың[†] кастыын чылча базар,
Сифтиң шупту үре-салгалын чылча шавар[*].
18[+]Эдом[†] эжеледип аар,
Сеир бодунуң дайзыннарынга эжеледип аар,
а Израиль күчү-күжүн көргүзер.
19Иаковтуң салгакчызы чагырыкчы апаар,
хоорайларга чаштыр дээш дезе берген улусту ол узуткап каар».

20[+]Валаам амалик чонну көрүп кааш:

«Чоннар аразында бир дугаар чон – амалик-тир,
ынчалза-даа ооң төнчүзү – бүрүнү-биле узуткаттырары-дыр» – деп чеченчидир медеглээн.

21[+][+]Оон ол кен чонну көрүп кааш:

«Сээң чурттап турар чериң айыыл чок-тур,
сээң уяңны хаяда туткан-дыр,
22ынчалза-даа кен чонну хоозурадып кааптар,
Ассирия[†] сени тудуп алгаш баар үе чедип кээр» – деп чеченчидир медеглээн.

23Валаам оон ыңай:

«Аа халак, Бурган ол бүгүнү кылырга,
кым амылыг артар боор!
24[+][+]Китт чон[†][*] бодунуң черинден корабльдар-биле эжиндирип келгеш,
Ассирияны-даа, Еверниң үре-салгалын-даа чагырып аар,
ынчалза-даа олар боттары база бүрүнү-биле узуткаттырар!» – деп чеченчидир медеглээн.

25Валаам аал-оранынче чанып чорупкан; а Валак база бодунуң оруу-биле чоруй барган.

#### 25


Израильдиң дүрзү-бурганнарга мөгейип турганы

1[+]Израиль[†] чон Ситтимге турлагжып алган турда, израиль эр улус моав кыстар-биле самыын харылзаа тудуп эгелээн. 2[+]Моав[†] кыстар боттарының бурганнарынга өргүл салып тура, израиль эр улусту чалап аарга, олар өргүл малының эъдин чип, моав бурганнарга мөгейип эгелээннер. 3[+]Израиль чон Фегор дагның бурганы Ваалче[†] чайгыла бээрге, Дээрги-Чаяакчының килеңи[†] Израильге удур кыптыга берген.

4[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге:[†] «Чоннуң шупту даргаларын эккеп алгаш, оларны чырыкта, хөйге көзүлдүр өлүргеш, мага-боттарын Дээрги-Чаяакчының мурнунга азып каг. Мээң килеңим ынчан Израильден чайлай бээр» – дээн.

5Моисей израиль баштыңчыларга: «Кижи бүрүзү бодунуң аймаанда Фегорнуң бурганынче чайгыла берген улусту өлүрүп кагзын» – дээн.

6Моисей биле бүгү израиль чон Ужуражылга майгынынче[†] кирер чер чанынга качыгдап ыглажып турган үеде, бир израиль кижи чедип келгеш, Моисей биле бүгү израиль ниитилел көрүп турда, бодунуң дөргүл-төрели улуска мадиан херээжен кижини эккеп көргүскен. 7[+]Аарон[†] бараалгакчының[†] оглу Элеазарның оглу Финеес болган чүүлдү көрүп кааш, чон аразындан үнгеш, холунга чыдазын тудуп алгаш, 8[+][+]демги израиль эр кижиниң соондан ооң майгынынче киргеш, эр-херээжен ийи кижини каътташтыр өттүр шанчып каан. Чыда херээжен кижиниң иштинче кадалы берип, олар иелээ өлүп калган. Ынчан израиль чонну кырып турган айыыл-халап соксай берген. 9А ол айыыл-халаптан шупту 24 000 кижи өлген чүве-дир.

10Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 11«Аарон бараалгакчының оглу Элеазарның оглу Финеес Мээң килеңимни израиль чондан чайладыпты; ол Мен дээш хүннээшкинин улус аразынга көргүстү, ынчангаш израиль чонну Бодумнуң хүннээшкиним дээш узуткавайн бардым; 12[+]ынчангаш мону чугаала. Мен Финеес-биле эп-найыралдың дугуржулгазын чарып тур мен. 13[+]Ол дугуржулга дээрге аңаа болгаш ооң үре-салгалынга кезээ-мөңгеде Бурганның бараалгакчылары бооп артарының дугуржулгазы-дыр, чүге дээрге ол бодунуң Бурганы дээш хүннээчел хамаарылга көргүзүп, израиль чондан Мээң килеңимни чайладып кагды».

14Мадиан херээжен-биле кады өлүрткен израиль эр кижи Симеоннуң аймаанда бир төрел бөлүктүң баштыңы турган, ооң ады – Салунуң оглу Зимри чүве-дир; 15[+]а өлүртүп каан мадиан херээженниң ады – Хазва чүве-дир; ол херээжен мадиан аймактарның бирээзиниң баштыңы Цур деп кижиниң уруу турган.

16Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 17[+]«Мадиан чон-биле[†] өжээннежип, оларны узуткаңар, 18чүге дээрге олар силерниң дайзыннарыңар болу берген, сагыжы кара болгаш, силерни Фегорнуң бурганы-биле база мадиан баштың кижи уруу Хазва деп херээжен-биле дуурайлап алган улус-тур». Фегорнуң бурганынга мөгейген дээш, чонну айыыл-халап-биле кырып турган хүнде ол херээженни өлүрүп каан чүве-дир.

#### 26


Израиль чоннуң ийиги чизе-бүрүткели

1Шак ол айыыл-халап эрте берген соонда, Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] база Аароннуң[†] оглу Элеазар бараалгакчыга:[†] 2[+]«Бүгү израиль ниитилелдиң санаашкынын кылып калыңар, чээрби харлыг болгаш оон улуг назылыг, Израильде шериг албаны эрттирип шыдаар шупту эр улусту төрел бөлүктер барымдаалап санаңар» – деп чугаалаан.

3Моисей биле Элеазар бараалгакчы ол үеде Моавтың[†] ховуларынга, Иордан хемниң[†] кыдыынга, Иерихоннуң дужунга турлагжып турган израиль чонга: 4«Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар чээрби харлыг болгаш оон улуг назылыг шупту эр улусту санаңар» – деп чугаалаан.

Египет[†] черден үнүп келген израиль чоннуң сан-даңзызы бо-дур.

5[+]Израильдиң улуг оглу Рувимниң үре-салгалы болгаш олардан укталган төрел бөлүктер бо-дур: Энохтан – энох төрел бөлүк, Фаллудан – фаллу төрел бөлүк, 6[+]Хецрондан – хецрон төрел бөлүк, Хармиден – харми төрел бөлүк. 7[+]Рувимден укталган төрел бөлүктер ол-дур. Оларның ниити саны 43 730 эр кижи болган.

8Фаллунуң бир оглун Элиав дээр турган. 9[+]А Немуил, Дафан болгаш Авирон олар Элиавтың оолдары турган. Дафан биле Авирон дээрге израиль ниитилелден шилиттинген, Моисей биле Ааронга удур үймээн үндүрүп, Дээрги-Чаяакчыга удур тура халаан Корахка[†] болгаш ооң талалакчыларынга каттышкан улус ол чүве-дир. 10[+]Ынчан чер, аксын аазадыпкан дег, оларны болгаш Корахты ажырыпкан, оларның хамык талалакчылары база өлүп калган, от 250 кижини чипкен; олар ынчан израиль чонга сагындырыышкын болу берген турган. 11[+]Ынчалза-даа Корахтың оолдары өлбейн барган чүве-дир.

12[+]Симеоннуң үре-салгалы болгаш олардан укталган төрел бөлүктер бо-дур: Немуилден – немуил төрел бөлүк, Яминден – ямин төрел бөлүк; Яхинден – яхин төрел бөлүк, 13Зерахтан – зерах төрел бөлүк, Саулдан[†] – саул төрел бөлүк. 14[+]Симеоннуң аймаанда төрел бөлүктер ол-дур. Оларның ниити саны 22 200 эр кижи болган.

15[+]Гадтың үре-салгалы болгаш олардан укталган төрел бөлүктер бо-дур: Цефондан – цефон төрел бөлүк, Хаггиден – хагги төрел бөлүк, Шуниден – шуни төрел бөлүк, 16Озниден – озни төрел бөлүк, Эриден – эри төрел бөлүк, 17Ародтан – арод төрел бөлүк, Арелиден – арели төрел бөлүк. 18[+]Гадтың үре-салгалындан укталган төрел бөлүктер ол-дур. Оларның ниити саны 40 500 эр кижи болган.

19-20[+]Иуданың[†] үре-салгалы болгаш олардан укталган төрел бөлүктер бо-дур (ооң Ир биле Онан деп ийи оглу база турган, ынчалза-даа олар ханаан черге өлүп калганнар): Шеладан – шела төрел бөлүк, Фарестен – фарес төрел бөлүк, Зерахтан – зерах төрел бөлүк. 21Фарестиң төрел бөлүктери бо-дур: Хецрондан – хецрон төрел бөлүк, Хамулдан – хамул төрел бөлүк. 22[+]Иудадан укталган төрел бөлүктер ол-дур. Оларның ниити саны 76 500 эр кижи болган.

23[+]Иссахарның үре-салгалы болгаш олардан укталган төрел бөлүктер бо-дур: Толадан – тола төрел бөлүк, Фувадан – фува төрел бөлүк, 24Иашувтан – иашув төрел бөлүк, Шимрондан – шимрон төрел бөлүк. 25[+]Иссахардан укталган төрел бөлүктер ол-дур. Оларның ниити саны 64 300 эр кижи болган.

26[+]Завулоннуң[†] үре-салгалы болгаш олардан укталган төрел бөлүктер бо-дур: Середтен – серед төрел бөлүк, Элондан – элон төрел бөлүк, Яхлеилден – яхлеил төрел бөлүк. 27[+]Завулондан укталган төрел бөлүктер ол-дур. Оларның ниити саны 60 500 эр кижи болган.

28[+]Иосиф[†] Манассия биле Эфрем деп ийи оолдуг турган, оларның үре-салгалы болгаш олардан укталган төрел бөлүктер бо-дур. 29[+]Манассияның төрел бөлүктери бо-дур: Махирден – махир төрел бөлүк, Махирниң оглу Галаадтан[†] – галаад төрел бөлүк.

30Галаадтың үре-салгалындан укталган өске төрел бөлүктер бо-дур: Иезерден – иезер төрел бөлүк, Хелектен – хелек төрел бөлүк, 31Асриилден – асриил төрел бөлүк, Шехемден – шехем төрел бөлүк, 32Шемидадан – шемида төрел бөлүк, Хеферден – хефер төрел бөлүк.

33[+]Хеферниң оглу Салпаад оолдары чок, а чүгле кыстарлыг кижи турган, ооң кыстарының аттары бо-дур: Махла, Ноа, Хогла, Милка болгаш Тирца. 34[+]Манассиядан укталган төрел бөлүктер ол-дур. Оларның ниити саны 52 700 эр кижи болган.

35[+]Эфремниң үре-салгалы болгаш олардан укталган төрел бөлүктер бо-дур: Шутелахтан – шутелах төрел бөлүк, Бехерден – бехер төрел бөлүк, Тахандан – тахан төрел бөлүк. 36А Шутелахтың оглу Арандан – аран төрел бөлүк. 37[+]Эфремниң үре-салгалындан укталган төрел бөлүктер ол-дур. Оларның ниити саны 32 500 эр кижи болган. Иосифтиң үре-салгалындан укталган төрел бөлүктер ол-дур.

38[+]Вениаминниң[†] үре-салгалы болгаш олардан укталган төрел бөлүктер бо-дур: Беладан – бела төрел бөлүк, Ашбелден – ашбел төрел бөлүк, Ахирамдан – ахирам төрел бөлүк, 39Шуфамдан – шуфам төрел бөлүк, Хуфамдан – хуфам төрел бөлүк. 40Бела Ард биле Нееман[†] деп ийи оолдуг турган; Ардтан – ард төрел бөлүк, Неемандан – нееман төрел бөлүк укталган. 41[+]Вениаминниң үре-салгалы болгаш олардан укталган төрел бөлүктер ол-дур. Оларның ниити саны 45 600 эр кижи болган.

42[+]Данның үре-салгалы болгаш олардан укталган төрел бөлүктер бо-дур: Шухамдан – шухам төрел бөлүк; Данның төрел бөлүк аайы-биле үре-салгалы ол-дур. 43[+]Шухамдан укталган төрел бөлүк ол-дур. Оларның ниити саны 64 400 эр кижи болган.

44[+]Асирниң үре-салгалы болгаш олардан укталган төрел бөлүктер бо-дур: Имнадан – имна төрел бөлүк, Ишвадан – ишва төрел бөлүк, Бриядан – брия төрел бөлүк. 45Бриядан укталган өске төрел бөлүктер бо-дур: Хеверден – хевер төрел бөлүк, Малхиилден – малхиил төрел бөлүк. 46Асирниң Серах деп аттыг уруу база турган. 47[+]Асирниң үре-салгалындан укталган төрел бөлүктер ол-дур. Оларның ниити саны 53 400 эр кижи болган.

48[+]Неффалимниң[†] үре-салгалы болгаш олардан укталган төрел бөлүктер бо-дур: Яхцеилден – яхцеил төрел бөлүк, Гуниден – гуни төрел бөлүк, 49Иецерден – иецер төрел бөлүк, Шиллемден – шиллем төрел бөлүк. 50[+]Неффалимниң үре-салгалындан укталган төрел бөлүктер ол-дур. Оларның ниити саны 45 400 эр кижи болган.

51[+]Ынчалдыр түңнеп кээрге, израиль чоннуң ниити саны 601 730 эр кижи болган.

52Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 53[+]«Бо аймактарга черни, санаашкынны эрткен кижилер санын барымдаалап, үлүглей хуваар ужурлуг. 54[+]Хөй санныг аймак хувааглыг черниң улуг кезээн, а эвээш санныг аймак – эвээш кезээн алзын. Аймак бүрүзүнге хувааглыг черни, ооң санаашкынны эрткен улузунуң санын барымдаалап, бээр ужурлуг. 55Үлүгден тырткаш, кымның каяа чурттаарын тодарадыр ужурлуг, улус ада-өгбелеринден укталган аймактарының адын эдилээн хувааглыг черлерни алзын. 56Хөй санныг-даа, эвээш санныг-даа аймакка черни үлүг тырткаш, хуваар ужурлуг».


Левиттерниң санаашкыны


(Хост. 6:16-25; 1 Чыл. 6:1-3, 16-30)

57Төрел бөлүктер аайы-биле левиттерде санаашкын эрткен улус бо-дур: Гирсондан – гирсон төрел бөлүк, Кохаттан – кохат төрел бөлүк, Мерариден – мерари төрел бөлүк. 58Левийден укталган өске төрел бөлүктер бо-дур: ливни төрел бөлүк, хеврон төрел бөлүк, махли төрел бөлүк, муши төрел бөлүк, корах төрел бөлүк.

А Амрам Кохаттан укталган турган. 59Амрамның кадайының адын Иохаведа дээр чүве-дир, ол херээжен Левийниң уруу, Египетке Левийниң аймаанга төрүттүнген кижи турган. Иохаведа бодунуң ашаа Амрамга Ааронну, Моисейни болгаш ол ийи оолдуң угбазы Мариамны божуп берген.

60[+]Аарон болза Надав, Авиуд, Элеазар болгаш Ифамар оларның ачазы турган. 61[+]Надав биле Авиуд Дээрги-Чаяакчының мурнунга Ооң таарымчалыг деп көрбээни от салгаш, өлүп калган.

62[+]Левиттерниң[†] ниити саны – бир айлыг болгаш оон улуг назылыг – 23 000 эр кижи болган. Оларны израиль чон-биле катай санаваан, чүге дээрге израиль чоннуң аразынга оларга хувааглыг чер бербээн турган.

63Моисей биле Элеазар бараалгакчының санап каан улузу ол-дур. Израиль[†] чон Моавтың ховуларынга, Иордан хемниң кыдыынга, Иерихоннуң дужунга турлагжып турда, олар санаашкынны кылып чоруткан. 64Моисей биле Аарон бараалгакчы израиль чонну Синай ховузунга санап турда, чизе-даңзыже кирген улустуң чаңгызы-даа ам бар улустуң аразында чок болган. 65[+]Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы ынчангы салгалдың улузу ээн кургаг ховуга өлүп каарын чугаалаан. Олардан чүгле Иефоннийниң оглу Халев биле Нуннуң оглу Иисус[†] дириг арткан.

#### 27


Салпаадтың кыстарының алыр үлүү


(Сан. 36:1-12)

1[+]Салпаад деп кижи (ол дээрге Хеферниң оглу, Хефер Махирниң оглу, Махир Манассияның оглу, Манассия Иосифтиң[†] оглу чүве-дир) беш кыстыг турган. Оларның аттары: Махла, Ноа, Хогла, Милка болгаш Тирца. 2Ол беш кыс Ужуражылга майгынынга[†] чедип келгеш, Моисей[†] биле Элеазар бараалгакчының[†] база баштыңнар[†] биле бүгү израиль ниитилелдиң мурнунга туруп алгаш: 3[+]«Бистиң ачавыс ээн кургаг ховуга өлүп калган. Ол Дээрги-Чаяакчыга удур сүлчээ кылып чыглып келген улустуң – Корахтың[†] талалакчыларының санынче кирбээн, бодунуң бачыдының ужун өлү берген кижи. А ол черле оолдуг бооп көрбээн. 4[+]Оолдуг болбаан-на дээш, ачавыстың ады чүге ооң төрел бөлүүнден казыттынып чиде бээр ужурлугул? Ооң ха-дуңмазының[†] ээлээн черлериниң аразынга биске база хувааглыг черден бериңерем» – дээннер.

5Моисей оларның херээн Дээрги-Чаяакчыга дыңнадырга, 6Ол Моисейге мынча дээн: 7«Салпаадтың кыстары шынын чугаалап турлар, ачазының ха-дуңмазының ээлээн черлериниң аразынга база хувааглыг черден үзүп, ооң уругларынга ээлээр өнчү кылдыр дамчыдып бер. 8Израиль[†] чонга мону чугаала. Бир эвес оолдуг болбаан кандыг-бир кижи өлүп калган болза, ооң хувааглыг черин уруунга дамчыдып бериңер; 9а ол кижиниң уруу база чок болза, хувааглыг черин ооң кады төрээн ха-дуңмазынга дамчыдып бериңер; 10ооң кады төрээн ха-дуңмазы база чок болза, хувааглыг черин ооң ачазының ха-дуңмазынга дамчыдып бериңер; 11[+]а бир эвес ол кижиниң ачазының ха-дуңмазы чок болза, хувааглыг черин ооң төрел бөлүүнден чоок төрели кижиге – ук черни салгап аар кылдыр – дамчыдып бериңер». Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар, ол бүгү израиль чонга доктаадып каан дүрүм-хоойлу[†] болган.


Моисейниң соон салгаан чаа баштыңчы

12[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге мынча дээн: «Бо турар Аварим сынче үне бергеш, Мээң израиль чонга берип турарым черже көрүп көр. 13[+]Ол черни көрүп алгаш, акың Аарон[†] ышкаш, өгбелериңниң соондан өске оранче чоруй баар сен. 14[+]Чүге дээрге силер Цин ховузунга израиль чон алгыш-кырыш үндүрүп турда, Мээң сөзүмге удурланып, суг чанынга чон мурнунга Мээң ыдыктыымны хүндүлевээн болгай силер». (Ол дээрге Цин ховузунда Кадес деп черде Мериваның суу чүве-дир.)

15Моисей Дээрги-Чаяакчыга мынча деп чугаалаан: 16[+]«Бүгү амылыг чүүлдү тынгарып турар Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы, бо ниитилелдиң бажынга бир кижиден шилип салып каап көрем. 17[+]Ол баштыңчы кижи оларны эдертип чорзун, дайын-чаа үезинде оларны баштазын, ынчан Дээрги-Чаяакчының чону кадарчы чок хойлар[†] ышкаш болбас».

18[+]Дээрги-Чаяакчы Моисейге харыылаан: «Нуннуң оглу Иисусту – эрес-дидим[*] кижини – кыйгыртып алгаш, бодуңнуң холуңну аңаа дегзип каг; 19[+]ону Элеазар бараалгакчының база бүгү ниитилелдиң мурнунга тургускаш, олар көрүп турда, аңаа чонну баштаар даалгадан бер; 20[+]бүгү израиль ниитилел ону тооп дыңнаар кылдыр, бодуңнуң эрге-чагыргаңны ооң-биле үлеш. 21Иисус[†] шиитпир үндүрерде, Элеазар бараалгакчының мурнунга туруп алзын, демгизи ынчан урим[*] дузазы-биле Дээрги-Чаяакчының шиитпирин айтырып, ажыдып берзин. Иисус болгаш бүгү израиль чон чүнү-даа кылырда, Элеазарның сөзүн ёзугаар кылзын».

22Моисей Дээрги-Чаяакчының аңаа дужааганын ёзугаар кылып, Иисусту кыйгыртып алгаш, Элеазар бараалгакчы биле бүгү чоннуң мурнунга тургускаш, 23бодунуң холдарын аңаа дээскеш, чонну баштаар даалганы берген. Бүгү чүве Дээрги-Чаяакчының Моисейни дамчыштыр чугаалаанын ёзугаар күүсеттинген.

#### 28


Хүннүң-не салыр өргүлдер


(Хост. 29:38-42)

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2[+][+]«Израиль[†] чонга мону дужаап чугаала. Меңээ салып турар өргүлүңерни, өргүл чемин – Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг, отка өрттедир өргүлдерни, доктааткан үезинде эккеп салыңар.

3Оон өске оларга чугаалаар чүвең бо-дур. Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл[†] кылдыр бир харлыг, четпес-дудуу эвес ийи хурагандан[†] хүннүң-не доктаамал эккеп салзыннар. 4Хураганнарның бирээзин эртен, өскезин имир дүшкенде эккеп салзыннар. 5Далган-тараа өргүлү кылдыр бир эфаның оннуң бири хире эң шынарлыг далганга бир гинниң дөрттүң бири хире эң арыг[†] олива үзү[†] холааш, эккеп салзыннар. 6Ол дээрге Синай дагга[†] доктаадып кааны ышкаш, хүннүң-не салыр, Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг, отка өрттедир өргүл-дүр. 7Ооң-биле кады арага өргүлүн база эккелзиннер. Бир хураган-биле кады бир гинниң дөрттүң бири хире араганы Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылдыр ыдыктыг черге[†] чашсыннар. 8Ийиги хураганны имир дүжерге, эртенгизин ышкаш, далган-тараа база арага өргүлү-биле кады Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг, отка өрттедир өргүл кылдыр салыңар».


Амыр-дыш хүнүнүң өргүлдери

9«Амыр-дыш хүнүнде-ле[†] ийи баш четпес-дудуу эвес бир харлыг хурагандан салыңар база далган-тараа өргүлү кылдыр олива үзү холаан, бир эфаның оннуң ийизи хире далгандан салыңар, арага өргүлүнден база эккелиңер. 10[+]Ол дээрге амыр-дыш хүнү кээрге-ле, доктаамал салып турар, хүннүң-не салып турар бүрүн өрттедир өргүлден база арага өргүлүнден аңгы, тускай бүрүн өрттедир өргүл-дүр».


Ай чаазының өргүлдери

11[+]«Ай чаазында-ла Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүлдер кылдыр ийи бугажык, бир кошкар болгаш чеди баш бир харлыг хурагандан – шупту четпес-дудуу эвес малдан салыңар. 12Бугажык бүрүзү-биле кады далган-тараа өргүлү кылдыр бир эфаның оннуң үжү хире далгандан, аңаа олива үзү холааш, салыңар база кошкар-биле кады далган-тараа өргүлү кылдыр олива үзү холаан, бир эфаның оннуң ийизи хире далгандан салыңар; 13а хураган бүрүзү-биле кады олива үзү холаан, бир эфаның оннуң бири хире далгандан салыңар. Ол дээрге Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг, бүрүн өрттедир өргүл-дүр. 14Аңаа немей бугажык бүрүзү-биле кады чартык гин хире арагадан, кошкар-биле кады – бир гинниң үштүң бири хире, хураган бүрүзү-биле кады – бир гинниң дөрттүң бири хире арагадан өргүңер. Ол дээрге чылдың шупту айларының чаазында салыр бүрүн өрттедир өргүл-дүр. 15Доктаамал салып турар бүрүн өрттедир өргүл биле арага өргүлүнге немей Дээрги-Чаяакчыга бачыт[†] дээш өргүл кылдыр бир дүктүгүр хунадан өргүңер».


Хаарган далганнар байырлалының өргүлдери


(Хост. 13:3-7; Лев. 23:5-8; Ы. х. к. 16:1-8)

16[+]«Бир айның он дөрткү хүнүнде Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан Хосталыышкын байырлалы[†] болур. 17[+]Ол-ла айның он беште – Ажыткы-биле[†] хөөтпээн далганнар байырлалы эртер, улус чеди хүн дургузунда ажыткы-биле хөөтпейн хаарган далганнар чиир ужурлуг.

18Ол байырлалдың бирги хүнүнде ыдыктыг[†] чыыштан кылыңар, хүннүң кылыр ажыл кылбаңар. 19Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүлдер кылдыр ийи бугажык, бир кошкар болгаш чеди баш бир харлыг хурагандан – шупту четпес-дудуу эвес малдан салыңар. 20Ол өргүлдер-биле кады далган-тараа өргүлү кылдыр олива үзү холаан далгандан: бир бугажык-биле кады бир эфаның оннуң үжү хире далгандан, кошкар-биле кады бир эфаның оннуң ийизи хире далгандан, 21чеди хураганның бирээзи-биле-ле кады бир эфаның оннуң бири хире далгандан салыңар. 22Силерни арыглаары-биле бачыт дээш өргүл кылдыр бир дүктүгүр хунадан база салыңар. 23Ол бүгү өргүлдерни хүннүң-не салып турар эртенги бүрүн өрттедир өргүлдерге немей салыңар.

24Чеди хүн дургузунда ол өргүлдерни хүннүң-не салып туруңар, ол дээрге Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг өргүл чеми, отка өрттедир өргүл-дүр. Ону доктаамал салып турар бүрүн өрттедир өргүл-биле база арага өргүлү-биле кады салыңар. 25Оон чедиги хүнде база бир ыдыктыг чыыштан эрттириңер, ынчан хүннүң кылыр ажыл кылбаңар».


Беженги хүннүң байырлалының өргүлдери


(Ы. х. к. 16:9-12)

26«Баштайгы дүжүт эккеп турар хүнде, Чеди неделя байырлалында Дээрги-Чаяакчыга чаа дүжүттүң далган-тараазын өргүп тура, ыдыктыг чыыштан эрттириңер, хүннүң кылыр ажыл кылбаңар; 27Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг, бүрүн өрттедир өргүлдер кылдыр ийи бугажык, бир кошкар болгаш чеди баш бир харлыг хурагандан салыңар. 28Ол мал-биле кады далган-тараа өргүлү кылдыр олива үзү холаан далгандан: бугажык бүрүзү-биле кады бир эфаның оннуң үжү хире далгандан, кошкар-биле кады бир эфаның оннуң ийизи хире далгандан, 29чеди хураганның бирээзи-биле-ле кады бир эфаның оннуң бири хире далгандан салыңар. 30Ол ышкаш силерни бачыттан арыглаар кылдыр бир дүктүгүр хунадан база салыңар. 31Хүннүң-не салып турар бүрүн өрттедир өргүл болгаш ооң-биле кады салыр далган-тараа өргүлүнге немей ол малды салыңар, олар-биле кады арага өргүлүн база эккелиңер; салып турар малыңар четпес-дудуу эвес болзун».

#### 29


Трубалар этсир байырлалдың өргүлдери

1[+]«Чеди айның бирээде ыдыктыг[†] чыыштан эрттириңер, хүннүң кылыр ажыл кылбаңар, ол силерге трубалар этсир хүн болзун. 2Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг, бүрүн өрттедир өргүлдер[†] кылдыр бир бугажык, бир кошкар болгаш чеди баш бир харлыг хурагандан[†] – шупту четпес-дудуу эвес малдан салыңар. 3Олар-биле кады далган-тараа өргүлү кылдыр олива үзү[†] холаан далгандан: бугажык-биле кады бир эфаның оннуң үжү хире далгандан, кошкар-биле кады бир эфаның оннуң ийизи хире далгандан, 4чеди хураганның бирээзи-биле-ле кады бир эфаның оннуң бири хире далгандан салыңар. 5Ол ышкаш силерни арыглаары-биле[†] бачыт[†] дээш өргүл кылдыр бир дүктүгүр хунадан база салыңар. 6Ол бүгү өргүлдерни ай чаазының бүрүн өрттедир өргүлүнге база далган-тараа өргүлүнге немей, хүннүң-не салыр бүрүн өрттедир өргүлге база ооң-биле кады салыр далган-тараа болгаш арага өргүлүнге немей салыңар. Оларны доктааткан дүрүм ёзугаар салыңар, Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг, отка өрттедир өргүлдер ол-дур».


Өндүр улуг арыглаашкын хүнүнүң өргүлдери

7[+]«Ол-ла чедиги айның онда ыдыктыг чыыштан эрттириңер: бодуңарны шеглээшкин-биле томаартыңар база кандыг-даа ажыл кылбаңар. 8Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг, бүрүн өрттедир өргүлдер кылдыр бир бугажык, бир кошкар болгаш чеди баш бир харлыг хурагандан – шупту четпес-дудуу эвес малдан салыңар. 9Олар-биле кады далган-тараа өргүлү кылдыр олива үзү холаан далгандан: бугажык-биле кады бир эфаның оннуң үжү хире далгандан, кошкар-биле кады бир эфаның оннуң ийизи хире далгандан, 10чеди хураганның бирээзи-биле-ле кады бир эфаның оннуң бири хире далгандан салыңар. 11Бачыт дээш өргүл кылдыр бир дүктүгүр хунадан база салыңар. Ол өргүлдер дээрге өндүр улуг арыглаашкын дээш онза өргүлге, хүннүң-не салып турар бүрүн өрттедир өргүлге база ооң-биле кады салыр далган-тараа болгаш арага өргүлдеринге немей салыр өргүлдер-дир».


Чадырлар байырлалының өргүлдери


(Лев. 23:33-43; Ы. х. к. 16:13-15)

12[+]«Чеди айның он беште база ыдыктыг чыыштан эрттириңер, хүннүң кылыр ажыл кылбаңар, Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан байырлалды чеди хүн дургузунда демдеглеңер. 13Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг, бүрүн өрттедир өргүлдер кылдыр 13 бугажык, 2 кошкар болгаш бир харлыг 14 хурагандан – шупту четпес-дудуу эвес малдан салыңар. 14Олар-биле кады далган-тараа өргүлү кылдыр олива үзү холаан кызыл-тас далганындан: бугажык бүрүзү-биле кады бир эфаның оннуң үжү хире далгандан, кошкар бүрүзү-биле кады бир эфаның оннуң ийизи хире далгандан, 15он дөрт хураганның бирээзи-биле-ле кады бир эфаның оннуң бири хире далгандан салыңар. 16Бачыт дээш өргүл кылдыр бир дүктүгүр хунадан база салыңар. Шупту ол өргүлдер дээрге хүннүң-не салып турар бүрүн өрттедир өргүлге база ооң-биле кады салып турар далган-тараа болгаш арага өргүлүнге немей салыр өргүлдер-дир.

17-34Байырлалдың дараазында хүннеринде бо четпес-дудуу эвес малдан салыңар:

– ийиги хүнде 12 бугажык, 2 кошкар болгаш 14 баш бир харлыг хурагандан;

– үшкү хүнде 11 бугажык, 2 кошкар болгаш 14 баш бир харлыг хурагандан;

– дөрткү хүнде 10 бугажык, 2 кошкар болгаш 14 баш бир харлыг хурагандан;

– бешки хүнде 9 бугажык, 2 кошкар болгаш 14 баш бир харлыг хурагандан;

– алдыгы хүнде 8 бугажык, 2 кошкар болгаш 14 баш бир харлыг хурагандан;

– чедиги хүнде 7 бугажык, 2 кошкар болгаш 14 баш бир харлыг хурагандан.

Олар-биле кады далган-тараа болгаш арага өргүлүн бугажыктар, кошкарлар болгаш хураганнарның санын барымдаалап, аңгы-аңгы кылдыр, доктааткан чурум ёзугаар салыңар. Бачыт дээш өргүл кылдыр бир дүктүгүр хунадан база салыңар. Ол бүгү өргүлдер дээрге хүннүң-не салып турар бүрүн өрттедир өргүлге база ооң-биле кады салып турар далган-тараа болгаш арага өргүлүнге немей салыр өргүлдер-дир.

35Байырлалдың сески хүнүнде онзагай чыыштан эрттириңер, хүннүң кылыр ажыл кылбаңар. 36Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чаагай чыттыг бүрүн өрттедир өргүл кылдыр бир бугажык, бир кошкар болгаш чеди баш бир харлыг хурагандан – шупту четпес-дудуу эвес малдан салыңар. 37Олар-биле кады далган-тараа болгаш арага өргүлүн бугажыктар, кошкарлар болгаш хураганнарның санын барымдаалап, аңгы-аңгы кылдыр, доктааткан чурум ёзугаар салыңар. 38Бачыт дээш өргүл кылдыр бир дүктүгүр хунадан база салыңар. Ол бүгү өргүлдер дээрге хүннүң-не салып турар бүрүн өрттедир өргүлге база ооң-биле кады салып турар далган-тараа болгаш арага өргүлүнге немей салыр өргүлдер-дир.

39[+]Ол малдың шуптузун доктааткан байырлалдарыңар үезинде Дээрги-Чаяакчыга салыр ужурлуг силер. Оларны даңгырак күүсеткеш азы эки тураңар-биле салып турарыңар бүрүн өрттедир, далган-тараа, арага база эп-найырал өргүлдеринге немей салыр ужурлуг силер».

#### 30

1Моисей[†] Дээрги-Чаяакчының аңаа дужааган бүгү чүвезин израиль чонга дамчыдып чугаалаан.


Херээжен улустуң берген даңгырактары

2Моисей израиль чоннуң аймактарының баштыңнарынга[†] мынча деп чугаалаан: «Дээрги-Чаяакчының дужаалы бо-дур. 3[+]Бир эвес кандыг-бир эр кижи Дээрги-Чаяакчыга даңгырак берген азы бир-ле чүүлдү кылбазын аазаан болза, ол кижи сөглээн сөзүнге ээ бооп, шупту чүвени чугаалаан аайы-биле күүседир ужурлуг.

4Бир эвес ачазының аал-оранында чурттап турар аныяк кыс кижи Дээрги-Чаяакчыга аазаашкын азы даңгырак бээрге, 5ачазы уруунуң даңгыраан азы аазаашкынын дыңнап кааш, ол дугайында чүү-даа дивес болза, уруу шупту аазаашкыннары биле даңгырактарын күүседир ужурлуг. 6А бир эвес аныяк кыстың ачазы ол дугайында дыңнап кааш, күүседирин хоруур болза, уруунуң шупту аазаашкыннары биле даңгырактары күш чок апаар, Дээрги-Чаяакчы[†] ону ол дээш өршээр, чүге дээрге ачазы аңаа хоруп каан-дыр.

7Бир эвес аазаашкын берген азы алызын бодавайн даңгырак берген турган кыс кижи ашакка барып аарга, 8ооң ашаа ол дугайында дыңнап кааш, чүү-даа дивес болза, херээжен кижи бодунуң аазаашкыннары биле даңгырактарын күүседир ужурлуг. 9А бир эвес ооң ашаа ол дугайында дыңнап кааш, ол-ла хүндүс күүседирин хоруур болза, ашаа кадайының берген аазаашкынын болгаш алызын бодавайн даңгырак бергенин күш чок болдуруп каар, ынчан Дээрги-Чаяакчы ол херээженни өршээр.

10Дулгуяк азы ашаандан чарылган херээжен кижиниң кандыг-даа даңгыраа азы берген аазаашкыны күүсеттинер ужурлуг.

11Бир эвес ашактыг херээжен кижи аазаашкын азы даңгырак берип, аашкынган болза, 12ашаа ол дугайында дыңнап кааш, чүү-даа дивээн база күүседирин хоруваан болза, ол херээжен бодунуң берген аазаашкыннары биле даңгырактарын шуптузун күүседир ужурлуг. 13А бир эвес ооң ашаа аазаашкыннар дугайында дыңнап кааш, оларны күш чок болдуруп каар болза, ол херээженниң аксындан үнген аазаашкыннар биле даңгырактар күш чок болу бээр: оларны ашаа үреп каапкан ужурунда, Дээрги-Чаяакчы ооң кадайын өршээр. 14Кадайының кандыг-даа аазаашкынын база бодун кызыгаарланыр дээш аашкынган кандыг-даа даңгыраан ашаа кижи чок-ла болза чүүлзүнүп, чок-ла болза күш чок болдуруп каап болур. 15Бир эвес ашаа кижи ол дугайында даартагы хүнге чедир чүү-даа дивес болза, ол ыыт чогу-биле кадайының аазаашкыннары биле даңгырактарын шуптузун чүүлзүнген-дир, чүге дээрге ол дугайында дыңнап кааш, чүү-даа дивээн-дир. 16А ашаа кижи ол дугайында дыңнап каан соонда, элээн үе эрткенде, кадайының аазаашкыннары биле даңгырактарын күүсеттирбейн барган болза, кадайының буруузун боду чүктээр».

17Дээрги-Чаяакчының Моисейге бергени, ашак-кадай улус аразында база адазы биле ооң аал-оранында чурттап турар аныяк уруунуң аразында харылзаалар дугайында дүрүм-хоойлу[†] ол-дур.

#### 31


Мадиан чондан өжээн негээн дайын

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2[+]«Израиль[†] чон дээш мадиан чондан өжээн неге, оон өгбелериңниң соондан өске оранче чоруй баар сен».

3Моисей чонга: «Бодуңарның араңарда эр улусту чепсеглеп, шеригден чыңар, олар мадианнарга удур чаалажып үнзүн, Дээрги-Чаяакчы ынчалдыр мадианнардан өжээн негээр. 4Бир израиль аймактан-на муң кижини шилип чыггаш, дайынче чорудуптуңар» – дээн.

5Шупту израиль аймактардан 12 000 чепсегленген дайынчыны, бир аймактан-на муң кижи кылдыр, үндүрүп берген. 6[+]Моисей ол аг-шеригни – бир аймактан-на муң кижини дайынче чорудупкан, олар-биле кады Элеазар бараалгакчының[†] оглу Финеести база чорудуп, ыдыктыг[†] херекселдер биле эткир үннүг трубаларны аңаа тутсуп каан. 7Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар, израильчилер мадианнар-биле дайылдажып үнгеш, оларның шупту эр улузун узуткап кааннар. 8[+]Израильчилерниң ынчан өлүрүп каан улузунуң аразында Эвий, Рекем, Цур, Хур болгаш Рева деп беш мадиан хаан бар болган. Беорнуң оглу Валаамны[†] база хылыш-биле шанчып өлүрүп каан.

9Израиль чон мадианнарның херээженнерин, ажы-төлүн тудуп аппаргаш, оларның хамык мал-маганын коданын карартыр сүрүп алгаш барган, бүгү эт-хөреңгизин олчалап алган. 10Оон оларның чурттап турган черинде хоорайларны база оларның турлагларын өрттедипкен. 11Израиль шериглер тудуп база олчалап алган бүгү чүвезин, кижилерни-даа, мал-маганны-даа ап алгаш, 12шупту туттурганнарны, мал-маганны база олча-тывышты Моисейге, Элеазар бараалгакчыга болгаш бүгү израиль ниитилелге, кажан турлаг Моавтың[†] ховуларынга, Иордан хемниң[†] кыдыынга, Иерихоннуң дужунга турда, эккеп бергеннер. 13Моисей, Элеазар бараалгакчы болгаш чоннуң шупту баштыңнары[†] оларга уткуштур турлагдан үнүп келгеннер.

14Моисей шериг баштыңнарынга, дайындан ээп келген муң болгаш чүс шериг баштыңнарынга хорадай бергеш, 15[+]оларга мынча дээн: «Херээженнерниң дөгерезин амы-тынныг арттырып кааны ол бе?! 16[+]Израиль чоннуң Фегорнуң бурганының аайынче кирип, Дээрги-Чаяакчыга өскерлиринге Валаамның сүмезин ёзугаар чылдак болган улус олар-ла болгай, ол дээш Дээрги-Чаяакчының чонун айыыл-халап кырып турду чоп. 17[+]Ам дораан шупту мадиан оолдарны база эр кижи-биле харылзаалыг турган херээженнерни өлүрүп кааптыңар. 18[+]А эр кижи-биле кажан-даа чоокшулажып көрбээн кыстарны өлүрбейн, бодуңарга арттырып алыңар.

19[+]Турлагның даштынга чеди хүн дургузунда туруңар; кижи өлүрүп каан кым-даа кижи база өлүрткен кижиниң мага-бодунга дегген кым-даа кижи – силер-даа, тудуп алган улузуңар-даа үшкү болгаш чедиги хүнде арыгланып[†] алзын. 20Хамык идик-хевиңерни, алгы-хөмден, өшкү дүгүнден кылган эт-севиңерни, шупту ыяш эдилел-херекселиңерни арыглап алыр ужурлуг силер».

21Оон Элеазар бараалгакчы чаалажып чораан дайынчыларга мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчының Моисейге айтып-чагаан дүрүм-хоойлузу[†] бо-дур. 22Алдынны, мөңгүннү, хүлерни, демирни, коргулчунну болгаш ак-коргулчунну – 23отка салып болур бүгү чүвени от дамчыштыр эрттиргеш, ооң соонда арыглаашкын суу-биле чуп кааптыңар, олар ынчан арыг апаар. А отка салып болбас бүгү чүвени суг дамчыштыр эрттириңер. 24[+]Идик-хевиңерни чедиги хүнде чуп кааптыңар, ынчан арыг апаар силер. Ооң соонда турлагже кирип кээп болур силер».


Дайын олчазын үлешкени

25Ооң соонда Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 26«Тудуп эккелген бүгү улусту, сүрүп эккелген хамык мал-маганны Элеазар болгаш чоннуң төрел бөлүктериниң баштыңчылары-биле кады санап каг. 27[+]Ол бүгү олча-тывышты чаалажып чораан дайынчыларга база арткан бүгү чонга ийи чара үлеп бер. 28Чаалажып чораан дайынчылардан Дээрги-Чаяакчыга бээр үндүрүгден ап ал; Ооң алыр үлүү – кижилерден-даа, бода малдан-даа, элчигеннерден-даа, шээр малдан-даа – 500-түң-не бирээзи болзун. 29Ол үндүрүгнү олча-тывыштың дайынчыларга хамааржыр чартыындан алгаш, Дээрги-Чаяакчыга онза өргүл кылдыр Элеазар бараалгакчыга хүлээдип бер. 30А израиль чоннуң алыр чартыындан: кижилерден-даа, бода малдан-даа, элчигеннерден-даа, шээр малдан-даа 50-ниң-не бирээзи болур үндүрүгнү ап алгаш, Дээрги-Чаяакчының өргээзинде албан-хүлээлге эрттирип турар левиттерге хүлээдип бер».

31Моисей биле Элеазар бараалгакчы Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар күүсеткеннер. 32Чаалажып чораан улустуң эккелген олчазының арткан кезээ мындыг болган: шээр мал – 675 000 баш; 33бода мал – 72 000 баш; 34элчиген мал – 61 000 баш; 35эр кижи-биле кажан-даа холбажып көрбээн кыстар – 32 000 кижи.

36Чаалажып чораан дайынчыларның алган үлүү – шупту олчаның чартыы – мындыг болган: шээр мал – 337 500 баш; 37ол шээр малдан Дээрги-Чаяакчыга үндүрүг кылдыр бергени – 675 баш; 38бода мал – 36 000 баш, ол бода малдан Дээрги-Чаяакчыга үндүрүг кылдыр бергени – 72 баш; 39элчиген мал – 30 500 баш, ол элчиген малдан Дээрги-Чаяакчыга үндүрүг кылдыр бергени – 61 баш; 40кижилер – 16 000 кижи, ол улустан Дээрги-Чаяакчыга үндүрүг кылдыр бергени – 32 кижи. 41Моисей Дээрги-Чаяакчының аңаа дужааганын ёзугаар Дээрги-Чаяакчыга өргүп турар үндүрүгнү Элеазар бараалгакчыга хүлээдип берген.

42Моисейниң чаалажып чораан улустуң олчазын ийи чара үлээш, арткан израиль чонга аңгылап берген кезии бо-дур. 43Арткан израильчилерниң алган үлүү – олчаның чартыы мындыг болган: шээр мал – 337 500 баш; 44бода мал – 36 000 баш; 45элчиген мал – 30 500 баш; 46кижилер – 16 000 кижи. 47Моисей Дээрги-Чаяакчының аңаа дужааганын ёзугаар израиль чоннуң алган чартыындан – кижилерден-даа, мал-магандан-даа – беженниң-не бирээзин ап алгаш, Дээрги-Чаяакчының өргээзинде албан-хүлээлге эрттирип турар левиттерге хүлээдип берген.


Шериг баштыңнарының өргүлдери

48Моисейге шериг баштыңнары – муң, чүс шериг баштыңнары – чедип келгеш: 49«Силерниң чалчаларыңар бис баштап чораан дайынчыларывысты санап көөрүвүске, чаңгыс-даа кижи өлүртпээн болду. 50[+]Ам бодувустуң олчалап алганывыс алдын кылыгларны: илчирбежигештерни, билектээштерни, билзектерни, сыргаларны болгаш өске-даа каасталгаларны Дээрги-Чаяакчыга амы-тынывыс дээш төлевир кылдыр өргүп тур бис» – дээннер.

51Моисей биле Элеазар бараалгакчы оларның шупту алдын кылыгларын хүлээп алган. 52Дээрги-Чаяакчыга онза өргүл кылдыр муң болгаш чүс шериг баштыңнарының салган алдынының деңзизи 16 750 шекел[†][*] болган. 53[+](Дайынчы бүрүзү бодунга олча-тывышты үптеп алган турган.) 54[+]Моисей биле Элеазар бараалгакчы муң болгаш чүс шериг баштыңнарындан алдынны хүлээп алгаш, израиль чонга сагындырыг кылдыр, Ужуражылга майгынынга[†] – Дээрги-Чаяакчының мурнунга эккеп кааннар.

#### 32


Иорданның чөөн талазынга чурттай берген аймактар

1[+]Рувим биле Гадтың аймактарының өөр малы дыка хөй турган; ол улус Иазер биле Галаад[†] деп черлерни көөрге, мал-маганга тааржыры аажок болган. 2Ынчангаш Гад биле Рувимниң аймактары Моисей[†] биле Элеазар бараалгакчыга[†] база ниитилелдиң баштыңнарынга[†] чедип келгеш: 3«Атарот, Дивон, Иазер, Нимра, Эсевон, Элеале, Севам, Нево болгаш Веон деп черлер – 4[+]Дээрги-Чаяакчының израиль ниитилелдиң мурнунга чылча шаап кааны чоннарның черлери мал-маганга дыка тааржыр-дыр, а силерниң чалчаларыңар бис өөр малдыг улус бис. 5Бир эвес бисче ээ көрнүр болзуңарза, бо черни чалчаларыңар биске ээлээр кылдыр бериптиңер, бисти Иорданның ол чарыынче кежирбейн көрүңер» – дээннер.

6Моисей Гад биле Рувимниң аймактарынга мынчаар харыылаан: «Ам чүл, ха-дуңмаңар[†] дайылдажып чоруптар, а силер маңаа артып каар мындыг бе? 7Дээрги-Чаяакчының израиль чонга берип турар черинден ойталаар кылдыр оларны чүге ыдалап тур силер? 8[+]Силерниң ада-өгбеңерни Кадес-Варниден ханаан черни шинчип көрзүн дээш айбылап чорудуптарымга, олар ынчап турган болгай. 9Олар Эшкол шынаага[†] четкеш, ол черни көрүп кааш, израиль чонну Дээрги-Чаяакчының оларга берип турар черинче баарындан ойталадып каапкан болгай. 10[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчының килеңи[†] чонче кыптыгып, Ол мынча деп даңгыраглаан: 11[+]„Египеттен[†] үнүп келген, чээрби харлыг болгаш оон улуг назылыг бо улустуң кайызы-даа Мээң Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Иаков[†] оларга аазаан черимни көрбес, чүге дээрге Меңээ бүрүнү-биле чагыртпааннар-дыр. 12[+]Чүгле Нуннуң оглу Иисус[†] биле кенез уктуг Иефоннийниң оглу Халев ол черже кирер, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчыга бүрүнү-биле чагыртканнар-дыр“.

13[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Израильче килеңней бергеш, Ооң мурнунга бак чүве үүлгеткен шупту салгал кырлып калгыжеге чедир, оларны ээн кургаг ховуга дөртен чыл дургузунда тояап чоруур кылып каан. 14Ам силер – бачыттыг улустуң бөлүглели – Дээрги-Чаяакчы израиль чонче база катап килеңней берзин дээш, ада-өгбеңерниң орнун ээлеп алган-дыр силер. 15Бир эвес Дээрги-Чаяакчыдан ойталаар болзуңарза, Ол израиль чонну база катап ээн кургаг ховуга арттырып каар – бүгү чонну узуткаттырарыңар ол-дур».

16А демги улус Моисейге чеде бергеш, мынча дээннер: «Бис бо черге мал-маганывыска кажаалар база өг-бүлевиске хоорайлар тудуп аар бис. 17[+]Бодувус кымны-даа мурнай чепсегленгеш, арткан израиль чонну турар черлеринче чедире бербээн шаавыста, оларның мурнунга чоруур бис. А өг-бүлевис, бо черниң чурттакчыларындан айыыл халдавас кылдыр, быжыглалдыг хоорайларга артып калзын. 18[+]Израиль[†] чондан кижи бүрүзү бодунуң хувааглыг черин албаан шаанда, аал-оранывысче чанмас бис. 19[+]Бир эвес Иорданның чөөн талазынга ээлээр чер алыр болзувусса, өске аймактар-биле кады Иорданның барыын талазынга болгаш оон ырадыр хувааглыг черлер албас бис».

20-21Моисей оларга: «Силерниң кайыңар-даа Дээрги-Чаяакчының дужаалын ёзугаар чепсегленгеш, Иорданның ол чарыынче кежип, дайын-чааже үнүп, Бурган[†] дайзыннарын Бодундан ырадыр сывырыпкыжеге чедир чаалажырынга белен силер бе? 22Ол чер Дээрги-Чаяакчыныы кылдыр эжелеттирип алырга, силер чана бергеш, Дээрги-Чаяакчы биле израиль чоннуң мурнунга буруудавас силер, а бо чер Дээрги-Чаяакчының чөпшээрели-биле силерниң ээлээр чериңер болур. 23А бир эвес ынчалдыр кылбас болзуңарза, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачыт[†] үүлгеткен бооп, ол бачыдыңар дээш силерге онаажыр кеземчени билип аар силер. 24Өг-бүлеңерге хоорайлардан, мал-маганыңарга кажаалардан тудуп алыңар, эткен сөзүңерни ээлеңер» – дээн.

25Гад биле Рувимниң аймактары Моисейге: «Силерниң чалчаларыңар бис дээргивис силерниң дужааганыңар ёзугаар күүседир бис. 26Бистиң ажы-төлүвүс, кадайларывыс, өөр малывыс, шупту мал-маганывыс маңаа, Галаадтың хоорайларынга артып каар, 27а силерниң чалчаларыңар бис чепсегленип алгаш, дээргивис силерниң чугаалап турарыңар дег, Дээрги-Чаяакчының дужаалын ёзугаар дайылдажып үнүптер бис» – деп чугаалаан.

28Моисей оларга хамаарыштыр Элеазар бараалгакчыга, Нуннуң оглу Иисуска болгаш израиль чоннуң аймактарының баштыңнарынга айтыышкын берип: 29«Бир эвес Гад биле Рувимниң аймактары силер-биле кады Иорданның ол чарыынче кеже бээр болза база шупту чепсегленип алгаш, Дээрги-Чаяакчының дужаалын ёзугаар дайылдажыр болза, силер ол черни эжелеп алганыңар соонда, оларга Галаад деп черни ээлээр кылдыр бериптиңер. 30А бир эвес олар чепсегленгеш, силер-биле кады барбас болза, ээлээр черин силер-биле кады Ханаанга[†] алырлар» – дээн.

31Гад биле Рувимниң аймактары Моисейге: «Силерниң чалчаларыңар биске Дээрги-Чаяакчы чүү деп дужааганыл, шак ынчаар күүседир бис. 32Чепсегленгеш, Дээрги-Чаяакчының дужаалын ёзугаар ханаан черже чоруптар бис, а ээлээр хувааглыг черивис Иорданның чөөн талазында болзун» – деп харыылаан.

33Моисей ынчан Гад биле Рувимниң аймактарынга база Иосифтиң[†] оглу Манассияның аймааның чартыынга амор хаан Сигоннуң күрүнезин, Васанның[†] хааны Огтуң күрүнезин, ол девискээрде хоорайларны болгаш оларның чоок-кавызында бүгү черлерни айтып берген.

34Гадтың аймаа Дивон, Атарот, Ароер, 35Атарот-Шофан, Иазер, Иогбега, 36Бет-Нимра, Бет-Гаран деп быжыглалдыг хоорайларны катап тудуп тургузуп, хой кажааларын тудуп алган.

37Рувимниң аймаа Эсевон, Элеале, Кириатаим, 38Нево, Ваал-Меон[†] (ол ийи хоорайны өскээр адап каан), Сивма деп хоорайларны катап тудуп тургузуп алгаш, оларга чаа аттар тывыскан.

39[+]Манассияның оглу Махирниң төрел бөлүү Галаадче чорупкаш, ол черни эжелеп алгаш, аңаа чурттап турган амор чонну үндүр сывырыпкан. 40[+]Моисей Галаадты Манассияның оглу Махирниң төрел бөлүүнге үзүп бээрге, ол улус аңаа чурттай берген. 41[+]Манассияның үре-салгалы Иаир дээрзи ол черде хоорай-суурларны эжелеп алгаш, оларны «Иаирниң хоорай-суурлары» деп адап каан. 42А Новах деп кижи Кенат хоорайны база ооң чоок-кавызында суурларны эжелеп алгаш, ол хоорайны бодунуң ады-биле «Новах» деп адап каан.

#### 33


Израиль чоннуң Египеттен көжүп үнгенин катап бижээни

1Египет[†] черден бодунуң чурум-чыскаалдыг бөлүктерин ёзугаар, Моисей[†] биле Ааронга[†] баштаткаш, үнүп келген израиль чоннуң көжүп эртип турган черлери бо-дур. 2Моисей Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар көжүп чораан үезинде чоннуң доктаап турган турлагларын тодарадып бижип каан. Оларның көш үезинде доктаап турган турлаглары бо-дур.

3[+]Израиль[†] чон бир айның он беште Раамсестен көжүп үнген; олар Хосталыышкын байырлалы[†] демдеглээн хүннүң даартазында, бүгү египет чон көрүп турда, эрес-дидими-биле[*] бар чытканнар. 4[+]А египетчилер ол үеде Дээрги-Чаяакчының чок кылып кааны дун оолдарын ажаап турган – оларның бурганнарын Дээрги-Чаяакчы[†] шиидип каан болган.

5[+]Израиль чон Раамсестен көжүп үнгеш, Сокхотка турлагжып алган.

6[+]Олар Сокхоттан көжүп үнгеш, ээн кургаг ховунуң кыдыында турар Этамга турлагжып алганнар.

7[+]Этамдан көжүп үнгеш, Ваал-Цефоннуң[†] дужунда Пи-Гахиротче дедир ээпкеш, Мигдолдуң мурнунга турлагжып алганнар.

8[+]Пи-Гахироттан көжүп үнгеш, далай ортузу-биле ээн кургаг ховуже эрте бергеш, Этам деп ээн кургаг ховуга үш хүн дургузунда чоруп-чоруп, Марага турлагжып алганнар.

9[+]Марадан көжүп үнгеш, Элимге чедип келгеннер. А Элимде он ийи суг бажы биле чеден пальма ыяш бар болган, олар аңаа турлагжып алганнар.

10Израильчилер Элимден көжүп үнгеш, Кызыл далай чанынга турлагжып алганнар.

11[+]Кызыл далайдан көжүп үнгеш, ээн кургаг Син ховузунга турлагжып алганнар.

12Син ховузундан көжүп үнгеш, Дофкага турлагжып алганнар.

13Дофкадан көжүп үнгеш, Алушка турлагжып алганнар.

14[+]Алуштан көжүп үнгеш, Рефидимге турлагжып алганнар. Ол черде ижер суг чок болган.

15[+]Рефидимден көжүп үнгеш, Синай ховузунга турлагжып алганнар.

16[+]Синай ховузундан көжүп үнгеш, Киброт-Гаттаавага турлагжып алганнар.

17[+]Киброт-Гаттаавадан көжүп үнгеш, Асиротка турлагжып алганнар.

18Асироттан көжүп үнгеш, Ритмага турлагжып алганнар.

19Ритмадан көжүп үнгеш, Римнон-Фарецке турлагжып алганнар.

20Римнон-Фарецтен көжүп үнгеш, Ливнага турлагжып алганнар.

21Ливнадан көжүп үнгеш, Риссага турлагжып алганнар.

22Риссадан көжүп үнгеш, Кегелафага турлагжып алганнар.

23Кегелафадан көжүп үнгеш, Шафер даг чанынга турлагжып алганнар.

24Шафер дагдан көжүп үнгеш, Харадага турлагжып алганнар.

25Харададан көжүп үнгеш, Макелотка турлагжып алганнар.

26Макелоттан көжүп үнгеш, Тахатка турлагжып алганнар.

27Тахаттан көжүп үнгеш, Тарахка турлагжып алганнар.

28Тарахтан көжүп үнгеш, Мифкага турлагжып алганнар.

29Мифкадан көжүп үнгеш, Хашмонага турлагжып алганнар.

30Хашмонадан көжүп үнгеш, Мосеротка турлагжып алганнар.

31[+]Мосероттан көжүп үнгеш, Бене-Яаканга турлагжып алганнар.

32Бене-Яакандан көжүп үнгеш, Хор-Агидгадка турлагжып алганнар.

33[+]Хор-Агидгадтан көжүп үнгеш, Иотвафага турлагжып алганнар.

34Иотвафадан көжүп үнгеш, Авронага турлагжып алганнар.

35[+]Авронадан көжүп үнгеш, Эцион-Гаверге турлагжып алганнар.

36[+]Эцион-Гаверден көжүп үнгеш, Цин ховузунда Кадеске турлагжып алганнар.

37[+]Кадестен көжүп үнгеш, Эдом[†] чурттуң кызыгаарында Ор дагның чанынга турлагжып алганнар. 38[+]Аарон бараалгакчы[†] Дээрги-Чаяакчының дужаалын ёзугаар Ор дагже үне бергеш, израиль чоннуң египет черден үнүп чорутканының дөртенги чылында, беш айның бирээде ол дагга мөчээн. 39Ор дагга мөчүүрде, Аарон 123 харлыг турган.

40[+]Ол үеде ханаан черниң Негевте[†] турар Арад хоорайының хананей хааны израиль чоннуң кел чыдарын дыңнап каан чүве-дир.

41Израильчилер Ор дагдан көжүп үнгеш, Салмонага турлагжып алганнар.

42Салмонадан көжүп үнгеш, Пунонга турлагжып алганнар.

43[+]Пунондан көжүп үнгеш, Овотка турлагжып алганнар.

44[+]Овоттан көжүп үнгеш, Моавтың[†] кызыгаарында чыдар Ийе-Аваримге турлагжып алганнар.

45Ол черден көжүп үнгеш, Дивон-Гадка турлагжып алганнар.

46Дивон-Гадтан көжүп үнгеш, Алмон-Дивлатаимге турлагжып алганнар.

47[+]Алмон-Дивлатаимден көжүп үнгеш, Аварим дагларынга, Нево дагның баарынга турлагжып алганнар.

48[+]Аварим дагларындан көжүп үнгеш, Моавтың ховуларынга, Иордан хемниң[†] кыдыынга, Иерихоннуң дужунга турлагжып алганнар.

49[+]Олар Иорданның чөөн талакы кыдыынга, Моавтың ховуларынга Бет-Иешимоттан Авел-Ситтимге[†] чедир девискээрге турлагжып алганнар.

50Дээрги-Чаяакчы Моавтың ховуларынга, Иордан хемниң кыдыынга, Иерихоннуң дужунга Моисейге мынча деп чугаалаан: 51«Израиль чонга мону дамчыдып чугаала. Иордан хемни кежип, ханаан черге чеде бергеш, 52[+]ол черниң бүгү чурттакчыларын мурнуңардан сывырып чорудуптуңар, оларның чонуп, шуткуп кылган хамык дүрзү-бурганнарын[†] узуткап кааптыңар, мөгейиишкин кылыр бедик черлерин[†] үрегдеп кааптыңар. 53Ол черни эжелеп алгаш, аңаа чурттай бериңер, чүге дээрге Мен ону ээлезин дээш силерге берип тур мен. 54[+]Черни үлээрде, үлүгден тырткаш, төрел бөлүк бүрүзүнге хувааглыг черден айтып бээр силер. Хөй санныг төрел бөлүк – улуг хувааглыг чер, а эвээш санныг төрел бөлүк – улуг эвес хувааглыг чер алзын; төрел бөлүк кайы үлүгнү тыртарыл, ол девискээрге бодунуң ээлел черин ап алыр. Хувааглыг черлериңерни ада-өгбеңерден укталган аймактарыңар аайы-биле алыр силер.

55А бир эвес бо черниң чурттакчыларын мурнуңардан сывырып чорудуппас болзуңарза, оларның арткан улузу силерге карактарыңарже кадалган чартылар, быктыңарже кадалган теннер дег болу бээр база ээлеп чурттай бээр чериңерге силерни кызып-кыяр. 56Мен ынчан силерни, оларны канчаар аажылаар деп турганым дег, ынчаар аажылаар мен».

#### 34


Ханаан черниң кызыгаарлары


(Иез. 47:13-21)

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] мынча деп чугаалаан: 2«Израиль[†] чонга мону дужаап чугаала. Ханаан[†] черже кире бээриңерге, силерге ээлээр кылдыр хувааттынган черниң кызыгаарлары бо-дур.

3[+]Ооң мурнуу талазы Цин ховузундан ыңай, Эдомнуң[†] кызыгаарын дургаар шөйлүр, силерниң мурнуу кызыгаарыңар Дус далайның мурнуу кыдыындан эгелээш, барыын чүкче шөйлүр. 4Ол кызыгаар мурнуу чүкке Акравим деп бедик черже шиглей шөйүлгеш, Цин ховузун таварып эрткеш, Кадес-Варниге чедер, оортан Гацар-Аддарга четкеш, Ацмонну таварып эртер. 5Ацмондан ыңай кызыгаар Египет-биле[†] кызыгаарда турар хемче шиглей шөйүлгеш, далайга чедер.

6Барыын талакы кызыгаарыңар Улуг далай эрии болур.

7[+]Соңгу талакы кызыгаарыңарны Улуг далайдан Ор дагга чедир[*] демдектеңер, 8[+]а Ор дагдан Лево-Хаматка чедир демдектеңер; кызыгаарның бурунгаар үне берген чери Цедадка чедер. 9Оортан кызыгаар Цифронче шөйүлгеш, Гацар-Энанга чедер. Силерниң соңгу кызыгаарыңар ол-дур.

10Чөөн кызыгаарыңарны Гацар-Энандан эгелеп алгаш, Шефамга чедир демдектеңер. 11[+]Чөөн кызыгаар Шефамдан Ривлаже Аинниң чөөн талазындан шөйүлгеш, Киннерет хөлдүң[*] чөөн талакы эриктеринге чедер. 12[+]Ооң соонда Иордан хемниң[†] кыдыын дургаар баткаш, Дус далайга чедер. Силерниң чериңерниң бүгү талалардан кызыгаарлары ол-дур».

13Моисей израиль чонга: «Дээрги-Чаяакчының тос аймакка база Манассияның аймааның чартыынга бээр кылдыр дужаап каан чери бо-дур, силер ону үлүг тырткаш, үлежип аар силер. 14Чүге дээрге Рувимниң болгаш Гадтың аймактары төрел бөлүктер аайы-биле база Манассияның аймааның өске чартыы хувааглыг черлерин ап алган-дыр. 15Ол ийи аймак база Манассияның аймааның ол чартыы боттарының хувааглыг черлерин Иорданның чөөн талазынга, Иерихоннуң дужунга ап алган болгай» – деп айтып-чагаан.


Черни үлеп-хуваар улустуң аттары

16Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 17[+]«Черни силерге үлеп-хуваар улус бо-дур: Элеазар бараалгакчы[†] биле Нуннуң оглу Иисус[†]. 18Олар-биле кады черни хуваар кылдыр бир аймактан-на бир баштың кижиден ап алыңар. 19[+]Ол баштыңнарның[†] аттары бо-дур:

Иуданың[†] аймаандан – Иефоннийниң оглу Халев;

20Симеоннуң аймаандан – Аммиудтуң оглу Самуил;[†]

21Вениаминниң[†] аймаандан – Кислоннуң оглу Элидад;

22Данның аймаандан – Иоглийниң оглу Буккий;

23Иосифтиң[†] оглу Манассияның аймаандан – Эфодтуң[†] оглу Ханниил;

24Иосифтиң оглу Эфремниң аймаандан – Шифтанның оглу Кемуил;

25Завулоннуң[†] аймаандан – Фарнактың оглу Элицафан;

26Иссахарның аймаандан – Азанның оглу Фалтиил;

27Асирниң аймаандан – Шеломиниң оглу Ахиуд;

28Неффалимниң[†] аймаандан – Аммиудтуң оглу Педаил».

29Ханаан черни израиль чонга үлеп-хуваар кылдыр Дээрги-Чаяакчының дужаал берген улузу ол-дур.

#### 35


Левиттерниң хоорайлары


(Иис. 21:1-42)

1Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге[†] Моавтың[†] ховуларынга, Иордан хемниң[†] кыдыынга, Иерихоннуң дужунга мынча деп чугаалаан: 2«Израиль[†] чонга мону дужаап чугаала. Олар боттарының ээлеп турар хувааглыг черлеринден левиттерге чурттаар хоорайлардан аңгылап берзин база хоорайларны долгандыр турар шөлдерни оларга үзүп берзин. 3Левиттер[†] ол хоорайларга чурттазын, а шөлдер оларның шупту мал-маганынга, кодан сүрүглеринге одар-белчиир болзун. 4Оларга бээр хоорайларыңарны долгандыр турар шөлдер хоорай ханаларындан бүгү талаларже 1000 кыры дурту[†][*] шөйлүр ужурлуг. 5Ортузунда турар хоорайның даштынга чөөн талаже углай 2000 кыры дуртун, мурнуу талаже – 2000 кыры дуртун, барыын талаже – 2000 кыры дуртун, соңгу талаже – 2000 кыры дуртун хемчээп алыңар. Левиттерниң хоорайлар чоогунга алыр шөлдериниң хемчээли ол-дур.

6[+]Левиттерге берип турарыңар хоорайларның алдызы хоргадал-хоорайлар[†] болзун – өлүрүкчү кижиниң дезе бээр чери кылдыр оларны тускайлап каар силер. Оларга немей левиттерге дөртен ийи хоорайдан аңгылап бээр силер. 7Левиттерге бээр ужурлуг хоорайларыңарның ниити саны – дөртен сес, оларны долгандыр турар шөлдерни база левиттерге бээр силер. 8Израиль чоннуң ээлел черинден хоорайлар аңгылап берип турда, хөй санныг аймак – хөй хоорайларны, эвээш санныг аймак – эвээш хоорайларны, бодунуң алыр хувааглыг черинге дүүштүр, левиттерге аңгылап бээр ужурлуг».


Хоргадал-хоорайлар


(Ы. х. к. 4:41-43; 19:1-13; Иис. 20:1-9)

9Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча деп чугаалаан: 10«Израиль чонга мону дамчыдып чугаала. Иорданны кежип, ханаан черже кире бергеш, 11[+]бодуңарга хоргадал-хоорайлардан тодарадып алыңар. Бир кижини эндеп каан кижи ол хоорайларже дезе берип шыдаар болзун. 12Өлүрүкчү кижиге ол хоорайлар өлүрткен кижиниң өжээнин негээн төрелинден дескеш, хоргадаар чер болур; өлүрүкчү кижи ниитилел мурнунга шииттирбээн шаанда, өлбес ужурлуг. 13Силерниң аңгылап берип турарыңар хоргадал-хоорайларның саны алды болур ужурлуг. 14Иорданның чөөн талазынга үш хоорайдан, ханаан черге база үш хоорайдан аңгылап калыңар – хоргадал-хоорайларыңар ол болзун. 15Шак ол алды хоорай израильчилерге-даа, силерниң араңарда доктаамал азы түр када чурттап турар даштыкы кижиге-даа хоргадал-хоорайлар болзун, бир-ле кижини эндеп каан кижи ынаар дезе берзин.

16Бир эвес кандыг-бир кижи өске-бир кижини демир эт-херексел-биле согарга, демгизи өлүп калган болза, сопкан кижи – өлүрүкчү-дүр, ону өлүрүп каар ужурлуг. 17Кижини өлүр соп каап болур дашты кандыг-бир кижи холунга туткаш, өске-бир кижини согарга, демгизи өлүп калган болза, сопкан кижи – өлүрүкчү-дүр, ону өлүрүп каар ужурлуг. 18Кижини өлүр соп каап болур ыяш эт-херекселди кандыг-бир кижи холунга туткаш, өске-бир кижини согарга, демгизи өлүп калган болза, сопкан кижи – өлүрүкчү-дүр, ону өлүрүп каар ужурлуг. 19Өлүрткен кижи дээш өжээн негекчизи өлүрүкчүге таваржы бергеш, ону өлүрүп каап болур. 20Бир эвес кандыг-бир кижи өске-бир кижини көөр хөңнү чогундан идиптерге азы олче сагыштыы-биле бир чүве октаптарга, демгизи өлүп калган болза, 21азы өжээргээш, өске-бир кижини холу-биле шанчыптарга, демгизи өлүп калган болза, халдаашкын кылган кижи – өлүрүкчү-дүр, ону өлүрүп каар ужурлуг. Өлүрткен кижи дээш өжээн негекчизи өлүрүкчүге таваржы бергеш, ону өлүрүп каап болур.

22[+]А бир эвес кандыг-бир кижи өске-бир кижини душ бооп, өжээннешпейн идиптерге, азы олче эндег болуп бир чүве октаптарга, 23азы эскербээни өске-бир кижиже кижини өлүр соп каап болур даш октаптарга, демгизи өлүп калган дижик. А ол кижи өлген кижиниң дайзыны турбаан база аңаа бак чүве күзевээн болза, 24ниитилел өлүрүкчү кижи биле өжээн негекчизиниң аразында херекти бо дүрүмнер ёзугаар үзе шиитпирлээр ужурлуг. 25[+]Ниитилел душ бооп кижи өлүрген кижини өжээн негекчизиниң холундан камгалап, ооң мурнунда аңаа турганы хоргадал-хоорайже дедир чорудуптар ужурлуг. Ол кижи ыдыктыг[†] олива үзү-биле[†] шилип чагган дээди бараалгакчының[†] өлүмүнге чедир ол хоорайга артып калзын. 26Бир эвес өлүрүкчү кижи бодунуң чурттап турары хоргадал-хоорайның кызыгаарындан ооң бетинде үне бээрге, 27өжээн негекчизи ол кижини хоргадал-хоорайның даштынга тудуп алгаш, өлүрүп каан болза, ону өлүрген дээш буруудавас. 28Чүге дээрге өлүрүкчү дээди бараалгакчының өлүмүнге чедир бодунуң хоргадал-хоорайынга артып каар ужурлуг турган; а дээди бараалгакчы өлген соонда, ол кижи бодунуң ээлел черинче ээп кээп болур. 29Ол бүгү силерге салгалдан салгал дамчып, чурттап турар шупту черлериңерге доктаадып каан дүрүм-хоойлу[†] болзун.

30[+]Кандыг-даа өлүрүкчү кижини элээн каш херечиниң сөзүн ёзугаар өлүрүп каар ужурлуг. А чүгле чаңгыс херечи бар болза, ол кижини өлүрүп шиидип болбас.

31[+]Кижи өлүрген дээш буруулуг кижиниң амы-тынының садыызы кылдыр төлевир албаңар, ол кижини өлүрүп каар ужурлуг. 32Бир эвес хоргадал-хоорайже дезип чоруй барган кижи бодунуң черинче чаныксай бээр болза, дээди бараалгакчы өлбээнде, аңаа чөпшээрел бербеңер, ол дээш төлевир албаңар. 33[+][+]Чурттап турар чериңерни ооң-биле бужартатпаңар; төгүлген хан[†] черни бужартадып каар болгай, ол чер аңаа төгүлген хандан чүгле өлүрүкчү кижиниң ханы-биле арыглаттынар.[†] 34[+]Чурттап турарыңар, Мээң ында турарым черни арыг эвес кылбаңар: Мен – Дээрги-Чаяакчы, израиль чоннуң аразында чурттап турар мен!»

#### 36


Салпаадтың кыстарының хувааглыг чери


(Сан. 27:1-7; Иис. 17:3-6)

1Галаадтың[†] төрел бөлүүнүң баштыңчылары (Галаад – Махирниң оглу, Махир – Манассияның оглу, а Манассия – Иосифтиң[†] оглу) Моисейге[†] база израиль чоннуң аймактарының баштыңнарынга[†] чедип келгеш, 2мынча дээннер: «Дээрги-Чаяакчы[†] бистиң дээргивиске черни израиль чонга үлүг тырткаш, үлеп-хуваарын дужааган болгай. Дээрги-Чаяакчы бистиң акывыс Салпаадтың хувааглыг черин ооң кыстарынга дамчыдып бээрин база дужааган болгай. 3А ол кыстар израиль чоннуң өске-бир аймаандан үнген эрлер-биле өгленчип алган дижик. Ынчан ол кыстарның хувааглыг чери ада-өгбевистен биске дамчып келген черден казыттынып, өске аймактың черинге каттыжа бээр-дир, биске айтып берген хувааглыг чер кызырлыр-дыр. 4[+]Кажан израиль чонга Хосталга чылы[†] кээрге, Салпаадтың кыстарының хувааглыг черин оларның ашакка барганы аймак шуут-ла ээлеп аар-дыр, ада-өгбевистен биске дамчып келген черден оларның чери казыттына бээр-дир».

5Моисей израиль чонга Дээрги-Чаяакчының берген айтыышкынын дамчыдып чугаалаан: «Иосифтиң үре-салгалының аймаа шынын чугаалап тур. 6Салпаадтың кыстарынга хамаарыштыр Дээрги-Чаяакчының айтыышкыны бо-дур. Олар боттарының эки деп көрген кижизи-биле өгленчип ап болур, ынчалза-даа чүгле ада-өгбезиниң аймаанга хамааржыр төрел бөлүктүң эр улузу-биле өгленчип алзыннар. 7[+]Израиль[†] чонга хамааржыр хувааглыг чер бир аймактан өске аймакче шилчивезин, израиль кижи бүрүзү бодунуң ада-өгбезиниң аймаанга хамааржыр черни кадагалап арттырар ужурлуг. 8[+]Израиль аймактарда бодунуң ачазының хувааглыг черин салгап алган кыс кижи бүрүзү ачазының аймаанда төрел бөлүкке хамааржыр эр кижи-биле өгленчип алыр ужурлуг, ынчан израиль кижи бүрүзү бодунуң ада-өгбезиниң хувааглыг черин салгап алыр 9база хувааглыг чер бир аймактан өске аймакче шилчивес. Израиль чоннуң аймак бүрүзү бодунуң хувааглыг черин кадагалап арттырар ужурлуг».

10Салпаадтың кыстары Дээрги-Чаяакчы Моисейге канчаар дужааганыл, ынчаар күүсеткен. 11Салпаадтың кыстары: Махла, Тирца, Хогла, Милка болгаш Ноа олар ачазының ха-дуңмазының[†] оолдары-биле өгленчип алган. 12Олар Иосифтиң оглу Манассияның аймаанда бир төрел бөлүктүң эр улузунга барып алган болгаш, оларның хувааглыг чери ачазының аймаанга хамааржып артып калган.

13Дээрги-Чаяакчының израиль чонга Моисейни дамчыштыр Моавтың[†] ховуларынга, Иордан хемниң[†] кыдыынга, Иерихон хоорайның дужунга берген айтыышкыннары болгаш дүрүмнери ол-дур.

### Ы. х. к.

#### Ы. х. к.

Ы. х. к.


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


#### Киирилде


Ыдыктыг хоойлуну катаптааны


Киирилде

Моисейниң Беш номунуң төнчүзүнче «Ыдыктыг хоойлуну катаптааны» деп ном кирген. Номнуң утка-хевири – еврей хоойлу доктаадыкчызы Моисейниң сөөлгү чагыг-сургаалы. Ол чагыг-сургаалды израиль чонга моав черге, Ханаанче халдап кирериниң бетинде, берген. Номну Моисейниң үш узун чугаазынга (1–4 эгелер; 5–28 эгелер; 29–30 эгелер) база төнчү кезекке (31–34 эгелер) чарып болур.

Номнуң ады мурнундагы номнарже кирген хөй хоойлулар ында катаптанып турарын көргүскен. Ооң-биле чергелештир элээн хөй санныг чаа хоойлулар таваржып турар. Бо ном дээрге бар турган хоойлу-дүрүмнерниң дорт катаптаашкыны эвес, а Бурганның чагыг-керээзин чаарткаш, израильчилерниң чаа салгалынга дамчытканы-дыр. Синай дагга баштайгы чагыг-керээни чарганындан бээр барык дөртен чыл эрткен-не болгай. Хөй хоойлулар оон-даа бурунгаар – израиль чоннуң ханаан черге сууржуң чурттай бээри, кажан аңаа чаа байдалдарга тааржыр оон-даа тодаргай хоойлужудулга херек апаары үеже өттүр көрүп турар.

Номнуң эң-не шылгараңгай кезектериниң бирээзи – Израильдиң оон соңгааргы төөгүзүн тайылбырлаар арганы берип турар йөрээшкиннер болгаш каргыштар даңзызы болур. Еврейлерге сургаал кылган Бурганның медээчилери (ылаңгыя Иеремия) шак ол йөрээшкиннер болгаш каргыштарны болганчок-ла барымдаалаар турган. Бурганның өргээзин бистиң эрага чедир VII-ги чүс чылда чаартып турда, аңаа тывылган ном – бо ном азы ооң элээн улуг кезии ол бооп чадавас (4 Хаан. 22 эгени көр). Иосия хаан улустуң шагда-ла уттупканы Бурганның негелделерин база Ооң сөзүн тоовас улуска кыжанган каргыштарын дыңнап кааш, коргуп-сүртей берген болгаш мөзү-шынар, шажын-чүдүлге талазы-биле Моисейниң үезинден бээр израиль ниитилелге туруп көрбээн эң шыңгыы арыглаашкынны эгелээн.

Бо ном монотеизмниң (чаңгыс Бурганга бүзүрээр, мөгеер чоруктуң) тодаргай илерээшкини болур база бүдүн еврей хоойлунуң алыс ужуру – чүгле Дээрги-Бурган-Чаяакчыга мөгейип, Аңаа чүден артык ынак болурунда деп көргүзүп турар.

#### 1


Ханаан черни ээлээр дугайында дужаал

1Бо сөстер дээрге Моисейниң[†] бүгү израиль чонга Иордан хемниң[†] чөөн талазында Арава шынаага[†] база ээн кургаг ховуга, Суфтуң дужунга, Фаран, Тофел, Лаван, Асирот болгаш Дизагав хоорайларның аразынга чугаалаан сөстери-дир. 2[+][+](Сеир дагларынга чедер орук-биле Хорив[†] дагдан Кадес-Варниге чедир он бир хүн дургузунда чоруур турган.) 3[+]Египеттен[†] хосталып үнген соонда, дөртенги чылдың он бир айның бирээде Моисей израильчилер-биле чугаалашкаш, оларга хамаарыштыр Дээрги-Чаяакчының айтып-чагаан бүгү чүвезин дамчытканы ол. 4[+]Эсевон хоорайга чуртун чагырып турган амор хаан Сигонну база Аштарот болгаш Эдрея хоорайларга чуртун чагырып турган Васанның[†] хааны Огту базып каан соонда, 5Моисей Иорданның чөөн талазынга, моав черге, бо хоойлуну[†] тайылбырлап эгелээн:

6[+]«Хорив даг эдээнге турувуста, бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы[†] биске: „Бо даг чанынга чежеге дээр турар силер. 7[+]Барып көжүп үнүңер: амор чоннуң даглыг чуртунче, оларның шупту кожаларының чурттап турар черлеринче: Иордан хемниң шынаазынче, даглыг черже, Шефела[†] деп шат черже, Негевче[†] болгаш далай эриинче чоруй барыңар; ханаан черни таварып эрткеш, Ливан[†] дагларынга, улуг Евфрат хемге чеде бериңер. 8[+]Көрүңер даан, Мен бо черни силерге берип тур мен, ам баргаш, Дээрги-Чаяакчының ада-өгбеңерге – Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Иаков[†] оларга база оларның үре-салгалынга бээр бооп даңгыраглааны бо черни өнчү кылдыр хүлээп алыңар“ – дээн болгай».


Израильдиң баштыңчыларын томуйлааны

9[+]«Мен ынчан силерге мынча деп турдум чоп: „Силерни чааскаан ууп чүктеп шыдавас-тыр мен. 10[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар силерни өстүрүп-көвүдедип кагды, ам дээрде сылдыстар дег хөй-дүр силер! 11[+]Ада-өгбеңерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчы силерни амгы саныңардан муң катап көвүдетсин, силерге аазап турганы дег, ачы-буянын хайырлазын! 12Мен канчап-ла чааскаан силерниң аар-бергеңерни ууп, үүрге-чүъгүңерни чүктеп шыдажып, чаргыңарны чарар мен?! 13Бодуңарга аймактар аайы-биле угаан-сарыылдыг, шылгаттынган[*] улустан шилип алыңар, мен оларны силерге баштыңчылар кылып бээр мен“.

14Силер меңээ: „Сээң биске айыткан шиитпириң эки-дир“ – деп харыыладыңар. 15[+]Мен ынчан силерниң аймактарыңардан кол кижилерни: угаан-сарыылдыг, шылгаттынган[*] улусту кыйгырткаш, силерге баштыңчылар кылып каан мен – олар муң, чүс, бежен болгаш он кижиге даргалар база аймак бүрүзүнде удуртукчулар апарган.

16[+]Мен ынчан силерниң демги баштыңчыларыңарга мынча деп айтып-чагаан мен: „Ха-дуңма[†] чонуңарның чаргы-чаалызын дыңнап, бир израиль кижи өске израиль кижи-биле-даа, даштыкы кижи-биле-даа чаргылдажып турар болза, шынныы-биле шиидиңер. 17[+][+]Шииткел үндүрүп тура, улусту ылгай көрбеңер, аргажок ынай-даа, өндүр улуг-даа кижини деңге дыңнаңар, кандыг-даа кижиден кортпаңар, чүге дээрге силер улусту Бурганның адындан шиидип турар силер; а шиитпирлээри эмин эрттир берге херекти меңээ эккелиңер, ону дыңнап көргеш, бодум шиитпирлээр мен“. 18Оон мен силерниң кылыр ужурлуг шупту ажыл-херектериңерге хамаарыштыр айтыышкыннарны база-ла ынчан берген мен».


Хайгыылдаашкын база чоннуң кортканы


(Сан. 13;[14])

19«Бис ынчан Хоривтен көжүп үнгеш, Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың дужааганын ёзугаар, амор чоннуң даглыг чуртунга чедер орук-биле чорупкаш, силерниң көргениңер аажок улуг коргунчуг ээн кургаг ховуну таварып эрткеш, Кадес-Варниге чеде берген бис. 20Мен силерге: „Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың биске берип турары амор чоннуң даглыг чуртунда чедип келдиңер. 21[+]Көрүңер даан, бо черни Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар силерге берип турар-дыр. Барып, ада-өгбеңерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчының силерге чугаалап турганын ёзугаар, ону ээлеп алыңар, кортпаңар-даа, сүрээдевеңер-даа“ – дээн мен.

22А силер ынчан шупту меңээ чедип келгеш: „Бо черни биске шинчип көрүп бээр улустан баштай чорудуптаалы, олар бистиң эртер ужурлуг оруувус база барып чедер хоорайларывыс дугайында медээден эккелзин“ – дээн силер.

23Ол бодалды таарымчалыг деп көргеш, силерниң араңардан он ийи кижини – аймак бүрүзүнден-не бир кижи кылдыр – шилип алган мен. 24Хайгыылчылар чорупкаш, даглыг черже үнгеш, Эшкол шынаага чеде бергеш, ону шинчип көрген. 25Оон ол черниң чимистерин тудуп алгаш, биске эккелгеш, Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың биске берип турары чер дугайында медээлеп: „Эки чер-дир“ – деп чугаалаан.

26А силер ынаар үнүксевейн, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның айтыышкынынга удурланып, 27чадырларыңарга: „Биске хөңнү чок болгаш база бисти амор чоннуң холунга хүлээдип берип, узуткап каар дээш, Дээрги-Чаяакчы бисти египет черден үндүре берген-дир. 28Ынаар чедер харыывыс кайда боор. Хайгыылчы ха-дуңмавыс ‘Ол чон бистен күчүлүг, улуг-шыырак-тыр, ооң хоорайлары улуг болгаш дээрге чедип турар быжыглалдарлыг-дыр, Энактың үре-салгалын[†][*] безин аңаа көрдүвүс’ деп чугаалааш, сорук-күжүвүстү кошкадыпты“ – деп хыйланып турган силер.

29А мен силерге: „Ол чондан кортпаңар-даа, сүрээдевеңер-даа. 30[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар мурнуңарда бар чыдар болгай. Ол, бодуңар көрүп туруңарда, Египетке силерге кылганы дег, силерниң талаңарга чаалажыр. 31[+]Ээн кургаг ховуга Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар силерни бүгү эрткен орууңарга, бо черге чедип келгижеңерге чедир, ада кижиниң оглун чүктеп чорууру дег, чүктеп чораанын көрген-не болгай силер“ – дээн болгай мен.

32Ынчалза-даа ол таварылгада Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарга бүзүревейн бардыңар; 33[+]силерге турлагжып алыр чер көрүп бээр дээш мурнуңарга орук баштап бар чыткан Бурганга, силерге орук айтыр дээш дүне – от аразынга, а хүндүс – булут аразынга бар чыткан Бурганга бүзүревейн бардыңар».


Бурганның чонну кезеткени


(Сан. 14:20-45)

34«Дээрги-Чаяакчы силерниң чугаа-сөзүңерни дыңнап кааш, килеңнеп:[†] 35„Бо улустан, бо бузуттуг салгалдан кым-даа ада-өгбеңерге бээр бооп аазааным эки черни көрбес. 36[+]Чүгле Иефоннийниң оглу Халев ол черни көөр; Дээрги-Чаяакчыга бүрүнү-биле чагыртканы дээш, Мен аңаа болгаш ооң үре-салгалынга таварып эрткен черин бээр мен“ – деп даңгыраглаан.

37[+]Силерниң хайыңар-биле Дээрги-Чаяакчы меңээ безин килеңнеп, мынча дээн: „Сен база ол черже кирбес сен; 38[+]Нуннуң оглу, сээң дузалакчың Иисус[†] – ынаар кирер кижи ол-дур, сен ону сорук киирип, быжыглап каг, чүге дээрге ол черни ээлээр кылдыр, израиль чонну баштап киире бээр кижи ол-дур. 39‘Дайзыннарга олча-тывыш болу бээр улус-тур’ деп турган чаш ажы-төлүңер, амгы үеде эки-бакты ылгап билбес оолдарыңар демги черже кире бээр, оларга ол черни бээримге, ээлеп алыр. 40А силер дедир эггеш, Кызыл далай чедер орук-биле ээн кургаг ховуже чоруптуңар“.

41Ынчан силер меңээ: „Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачыт[†] үүлгеткен-дир бис, ам барып, Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың биске дужааганын ёзугаар чаалажыылы“ – деп харыылаан силер. Ооң соонда кайыңар-даа дайынчы херекселин астып алгаш, даглыг черже үне бээри шуут белен деп бодаан. 42А Дээрги-Чаяакчы меңээ: „Оларга: ‘Ынаар үнмеңер база дайылдашпаңар, чүге дээрге араңарда Мен чок-тур мен. Оон башка дайзыннарыңарга чылча шаптырар силер’ – деп чугаала“ – дээн.

43Мен силер-биле чугаалашкан мен, ынчалза-даа мени тоовайн, Дээрги-Чаяакчының айтыышкынынга удурланып, тураңар улгадып, даглыг черже үне бердиңер. 44Ол даглыг черниң чурттакчылары – амор чон силерге удур чаалажып үнгеш, силерни арылар ышкаш сывыртап, Сеирден эгелээш, мырыңай Хормага чедир чылча шаап турган. 45Силер ынчан ээп келгеш, Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп, ыглажып турдуңар, а Ол сөстериңерни дыңнавайн эрттирип, силерни тоовайн барган. 46[+]Ынчангаш силер Кадеске ол хире үр болган силер».

#### 2


Израиль чон Эдом, Моав болгаш Аммоннуң чоогунда

1[+]«Бис дедир ээпкеш, Дээрги-Чаяакчының меңээ чугаалаанын ёзугаар, Кызыл далай чедер орук-биле ээн кургаг ховуже чорупкаш, Сеир дагларын үр үе дургузунда оюп эртип келген бис. 2Ынчан Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ мынча деп чугаалаан: 3„Бо дагларны чежеге дээр оюп эртип кээр силер, соңгу чүкче ээптиңер. 4Чонга мону айтып-чагы. Силер чаңгыс сөөк ха-дуңмаңар[†] – Исавтың[†] үре-салгалының чурттап турары Сеирни таварып эртер силер. Олар силерден корга бээр, 5[+]ындыг-даа болза, олар-биле дайылдажырындан кичээниңер, чүге дээрге Сеир дагларын ээлеп чурттаар кылдыр Исавка хүлээдип берген болгаш, оларның черинден силерге идик улдуңу хире-даа чер бербес мен. 6Аъш-чемни олардан акша-биле садып чиңер, сугну база акша-биле садып ижиңер“.

7[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар силерниң кылып турар бүгү чүүлдериңерге ачы-буянны хайырлаан, шак бо кончуг улуг ээн кургаг ховуда көжүп чоруп турарыңарны-даа билир болгай; Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар силер-биле дөртен чыл кады чоруп тур, хереглээн бүгү чүвеңерни ап келдиңер. 8[+]Оон Сеирде чурттап турар ха-дуңмавыс болур Исавтың үре-салгалының чаны-биле эрте берип, Арава шынаада[†] Эйлат биле Эцион-Гаверни таварып эрткен оруктан эггеш, Моав[†] ховузунче шиглей чорупкан бис.

9[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ мынча дээн: „Моав чонну кызып-кыйба, ооң-биле дайылдашпа, чүге дээрге Ар хоорайны Лоттуң үре-салгалынга[*] ээледип каан мен, ынчангаш ооң черинден сеңээ хензиг-даа чер бербес мен“.

10[+](Ооң мурнунда ол черге эмим чон – улуг-шыырак, хөй санныг, Энактың үре-салгалы[†] ышкаш бедик-чаагай улус – чурттап турган. 11[+][+]Ол улусту, Энактың үре-салгалын дег, рефалар деп санап турган, а моавтар оларны эмимнер деп адап алган. 12[+]А Сеирге ооң мурнунда хоррей чон чурттап турган, оон Исавтың үре-салгалы оларны чер-чуртундан үндүр сывырып, узуткап каапкаш, оларның черин ээлеп алган – израиль чон база Дээрги-Чаяакчының берген өнчүзү болур черни ынчалдыр ээлеп алган болгай.)

13[+]Дээрги-Чаяакчы: „Ам көдүрлүп, Заред хемниң шынаазын кеже бериңер“ – дээрге, шынааны таварып эрте берген бис. 14[+]Кадес-Варниден көжүп үнгеш, Заредти кеже берген үевиске чедир үжен сес чыл шуужуп эрткен. Ол үе дургузунда бистиң турлаавыста дайылдажып шыдаар эр улустуң салгалы, Дээрги-Чаяакчының оларга хамаарыштыр даңгыраглап турганы дег, бүрүнү-биле кырлып калган. 15Дээрги-Чаяакчының холу оларны, когу үзүлгүжеге чедир, турлагда чон аразындан төндүр узуткап турган. 16Ол салгалдың дайылдажып шыдаар эр улузу шупту кырлып, чон аразынга артпаанда, 17Дээрги-Чаяакчы меңээ мынча дээн: 18„Сен ам Моавтың кызыгаарындан үнүп, Ар хоорайның чаны-биле эртип бар чыдыр сен. 19[+]Аммон чонга[†] чоокшулап келген-дир сен. Оларны кызып-кыйба, олар-биле дайылдашпа; аммон чоннуң черинден сеңээ хензиг-даа чер бербес мен, чүге дээрге ол черни Лоттуң үре-салгалынга* ээледип каан мен“».

20[+](Ол чурт рефаларның чурту деп база санаттынып турар, ооң мурнунда аңаа рефалар чурттап турган, а аммоннар оларны замзумимнер деп адап алган. 21Олар улуг-шыырак, хөй санныг, Энактың үре-салгалы ышкаш бедик-чаагай чон болур; Дээрги-Чаяакчы оларны, аммоннар чедип кээрге, узуткап каан. Аммон чон замзумимнерниң черин эжелеп алгаш, аңаа чурттай берген. 22[+]Исавтың үре-салгалы Сеирге чедип кээрге, Бурган[†] база ынчалдыр кылып, хоррей чонну узуткап каан болгай – олар хоррейлерниң черин эжелеп алгаш, амдыгаа чедир ында чурттап турар. 23[+]А Кафтордан чедип келген кафтор чон[*] Газа хоорайга чедир суурларга чурттап турган аввей чонну узуткап кааш, оларның черинге чурттай берген.)


Сигон хаанның тиилеттиргени


(Сан. 21:21-26)

24«Дээрги-Чаяакчы оон мынча дээн: „Көдүрлүп, көжүп үнгеш, Арнон хемниң шынаазын кеже бер; көр даан, сээң холуңга Эсевоннуң амор сөөктүг хааны Сигонну база ооң черин хүлээдип берип тур мен – ооң-биле дайылдажып, ол черни эжелеп ап эгеле. 25[+]Бо хүнден эгелээш, чырык черде бүгү чоннар сенден коргуп, сүрээдээр кылдыр кылып каар мен; сээң дугайыңда дыңнап каан чоннар аажок коргуп, сүрээдээнинден сирилей бээр“.

26Мен ынчан Кедемот ховузундан Эсевонда Сигон хаанче төлээлекчилерим чорудуптарымга, олар аңаа эп-найырал саналдап, сөс дамчыткан: 27[+]„Силерниң чериңер таварты эрте бээрин биске чөпшээреп көрүңер. Бис чүгле орук-биле чоруп, оң-даа, солагай-даа талаже эгбейн эрте бээр бис. 28Аъш-чемиңерни акша-биле садып чиир бис, сууңарны база акша-биле садып ижер бис, чүгле кылаштап эрте берип көрээли. 29Иорданны кежип, Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың биске берип турар черинге чеде бергижевиске чедир, чериңер таварып эртерин, Сеирде чурттап турар Исавтың үре-салгалы[+] база Арда чурттап турар моавтар дег, биске чөпшээреп көрүңер“.

30Ынчалзажок Эсевоннуң хааны Сигон биске бодунуң черин таварып эртерин чөпшээревээн, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар ону силерниң холуңарга хүлээдип бээр дээш, дошкуурадып база чөрүүледип каан; ам ынчалдыр бүткен-даа-дыр!

31Дээрги-Чаяакчы меңээ: „Көр даан, Мен сеңээ Сигонну база ооң черин хүлээдип берип эгеледим, ооң черин эжелеп ап эгелей бер“ – дээн.

32Сигон ынчан бодунуң шупту албаты чону-биле Иааца деп черге биске удур тулчуп үнүп келген. 33А Дээрги-Чаяакчы Бурганывыс Сигонну биске хүлээдип бээрге, ону, ооң оолдарын база шупту албаты чонун базып каан бис. 34Ол үеде бис Сигонга хамааржыр хамык хоорайларны эжелеп алгаш, оларның шуптузунуң чурттакчы чонун бүрүнү-биле узуткап каан бис – эр-даа, херээжен-даа улусту, ажы-төлдү-даа чок кылып, кымны-даа диригге арттырбаан бис. 35Чүгле оларның мал-маганын база эжелеп алганывыс хоорайларда үнелиг чүүлдерни бодувуска олча-тывыш кылдыр ап алган бис. 36[+]Арнон хемниң эриинде турар Ароер хоорай биле шынаада турар өске-бир хоорайдан эгелээш, Галаадка[†] чедир биске удур туржуп шыдаар хоорай турбаан, Дээрги-Чаяакчы Бурганывыс оларның шуптузун биске хүлээдип берген. 37Чүгле аммоннарның черинче чоокшулаваан силер; Иавок хемниң кыдыында база дагларда турар хоорайларынче – Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың оларга дээрин хоруп кааны шупту черлерже – чоокшулаваан силер».

#### 3


Ог хаанның тиилеттиргени


(Сан. 21:31-35)

1«Оон өскээр эггеш, Васанче[†] шиглей чорупкан бис. Васанның хааны Ог бодунуң шупту албаты чону-биле Эдрея чанынга биске удур тулчуп үнүп келген. 2[+]Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ: „Ол хаандан кортпа, Мен ону, ооң шупту албаты чонун база чуртун сээң холуңга хүлээдип бээр мен; сен ону Эсевонга чуртун чагырып турган амор хаан Сигонну ышкаш аажылаар сен“ – дээн.

3Дээрги-Чаяакчы Бурганывыс Васанның хааны Огту, ооң бүгү албаты чонун бистиң холувуска хүлээдип берген; бис оларны кырып каарывыска, чаңгыс-даа дириг кижи артпаан! 4[+]Ынчан Огка хамааржып турган хамык хоорайларны эжелеп алган бис; чаңгыс-даа хоорай биске чагыртпайн барбаан: алдан хоорайны – шупту Аргов девискээрни, Ог хаанның күрүнези Васанны чагырып алган бис. 5Ол хоорайлар шупту бедик ханалар-биле, хаалгалар болгаш дээктер-биле быжыглаттынган турган. Дыка хөй быжыглал чок хоорайларны база эжелеп алган бис. 6[+]Эсевоннуң хааны Сигоннуң хоорайларынга кылганывыс дег, хоорай бүрүзүнде чурттап турар эр-даа, херээжен-даа улусту, ажы-төлдү-даа кырып каапкан бис. 7А хамык мал-маганны база ол хоорайларның бүгү үнелиг чүүлдерин олча-тывыш кылдыр ап алган бис.

8Бис ол үеде ийи амор хаанның чагырганы Иорданның чөөн талазында черни – Арнон хемден Эрмон дагга[†] чедир – хунаап алган бис. 9[+][+](Сидоннуң чурттакчылары Эрмон дагны Сирион деп адаар, а амор чон ону Сенир деп адаар болган.) 10Оргулааш черде турар хамык хоорайларны, бүгү Галаадты[†] база бүгү Васанны – Ог хаанның күрүнезинде Салха биле Эдрея хоорайларга чедир эжелеп алган бис».

11[+][+](Васанның хааны Ог дээрзи арткан сөөлгү рефаларның бирээзи турган чүве-дир. Ооң демир оруну[*] аммоннарның Равва хоорайында ам-даа бар болдур ийин. Кыры дурту-биле[†] хемчээрге, ол оруннуң узуну тос кыры, дооразы дөрт кыры болган.)


Иорданның чөөн талазында черни эжелеп алганы

12[+]«Бистиң ынчан эжелеп алган черивисти: Арнон хемниң шынаазының[†] чанында турар Ароер хоорайдан эгелээш, даглыг Галаадтың чартык кезиин – ында турар хамык хоорайлар-биле катай – Рувим биле Гадтың аймактарынга хүлээдип берген мен. 13А Галаадтың арткан кезээ биле Огтуң күрүнези Васанны бүрүнү-биле Манассияның аймааның чартыынга берип каан мен. (Бүгү Аргов девискээрни – бүгү Васанны „рефалар чурту“ деп адаар чүве. 14[+]Манассияның үре-салгалы Иаир дээрзи бүгү Аргов девискээрни гессур биле мааха аймактарның кызыгаарынга чедир эжелеп алгаш, Васанны бодунуң ады-биле „Иаирниң хоорай-суурлары“ деп адап алган, ол ат амдыгаа чедир арткан.) 15[+]Махирниң төрел бөлүүнге Галаадты хүлээдип берген мен. 16[+]А Рувим биле Гадтың аймактарынга Галаадтан Арнон хемге чедир черни хүлээдип берген мен; ол черниң бир талакы кызыгаары Арноннуң шынаазының ортузу-биле эрткен, а Иавоктуң шынаазы – аммон чон-биле кызыгаар бооп турган; 17[+][+]ол ышкаш Иордан хемниң[†] чөөн талазында шынааны база соңгу чүкте Киннерет хөлден мурнуу чүкте Дус далайның (азы Арава далайының) чөөн талазында Фасги сынның эдээнге чедир черни хүлээдип берген мен.

18Ол үеде силерге мынча деп айтып-чагаан мен: „Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар силерге бо черни ээлээр кылдыр берген-дир. Дайылдажып шыдаар шупту эр улузуңар чепсегленгеш, ха-дуңмаңар[†] болур израиль чонну баштап алгаш, мурнап чорупсун; 19[+]чүгле кадайларыңар, ажы-төлүңер база мал-маганыңар – а силерде мал-маган эңдерик дээрзин билир мен – силерге айтып бергеним хоорайларга артып калзын. 20[+]Дээрги-Чаяакчы ха-дуңмаңарга база, силерге ышкаш, тайбың чуртталганы хайырлаарга, олар Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның Иорданның барыын талазынга берип турар черин ээлеп аарга, чүгле ынчан силерниң кайыңар-даа мээң хуваап бергеним чериңерже ээп кээп болур“.

21[+]Иисуска база ол үеде: „Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның демги ийи хаанны канчанганын ийи карааң-биле көрген болгай сен; таварып эртериң бүгү күрүнелерни база Ол ынчаар аажылаар. 22[+]Олардан кортпаңар, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар Боду силерниң талаңарда чаалажып турар болгай“ – деп чагып турган мен».


Моисейниң Ханаанче кирип болбас ужурлуу

23«Мен ол үеде Дээрги-Чаяакчыга чаннып тейлеп: 24[+]„Дээрги-Чаяакчы, Дээргим! Сен Бодуңнуң чалчаңга өндүр бедииңни база күчү-күжүңнү көргүзүп эгелей бердиң. Сээңии дег ажыл-херектерни кылып, Сээңии дег күчү-күштү көргүзүп шыдаар өске бурган дээрде-даа, черде-даа бар бе? 25Иорданның ындыы чарыынче кеже бергеш, ында чаттылып чыдар эки черни, чараш даглыг черни база Ливан[†] дагларны көөрүн чөпшээреп көрем!“ – деп турган мен.

26[+]Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы силерниң хайыңар-биле меңээ килеңней[†] берген турган болгаш, мени тоовайн барган. Ол меңээ мынча дээн: „Болгаан! Меңээ моон соңгаар ынча диве; 27[+]Фасги сынның бажынче үне бергеш, барыын, соңгу, мурнуу болгаш чөөн чүкче көрүп көр. Карааң-биле көрүп ал; бо Иордан хемни кешпес-тир сен. 28[+]Иисусту чагып-сурга, ону быжыктырып, сорук киирип каг, чүге дээрге бо чонну баштап чоруур база сээң ам көрүп каарың черни оларга ээлээр кылдыр бээр кижи – ол-дур“.

29[+]Оон бис Бет-Фегорнуң дужунда шынаага доктаап туруп алган бис».

#### 4


Бурганның хоойлузунга чагыртсын дээн чагыг

1[+]«Ынчангаш, израиль чон, сагыыр кылдыр силерге өөредип турарым дүрүм, хоойлуларны[†] дыңнаңар. Оларны күүседир болзуңарза, амы-тынныг артар силер, ада-өгбеңерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчының силерге берип турар черин өнчү кылдыр алыр силер. 2[+]Мээң силерге берип турар айтыышкыннарымга чүнү-даа немевеңер, оон чүнү-даа казываңар; силерге чагып турарым Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңарның айтыышкыннарын сагыңар. 3[+] Дээрги-Чаяакчының Фегор деп черге кылган чүвезин карааңар-биле көрген болгай силер: Ваал[†] бурганга мөгейген кижи бүрүзүн Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар силерниң араңарга амылыг арттырбаан болгай, 4а силер, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарга бердинген улус, шуптуңар амдыгаа чедир дириг-дир силер. 5Көрүңер даан, Дээрги-Чаяакчы Бурганымның меңээ дужааганын ёзугаар, дүрүм, хоойлуларны силерге өөредип кагдым, эжелеп аар дээш кирип турарыңар черге оларны сагыңар. 6[+][+]Оларны кадагалап, күүседир болзуңарза, өске чоннар мурнунга угаан-сарыылдыг улус бооп көстүр силер, ол чоннар демги бүгү дүрүмнер дугайында дыңнап кааш: „Шынап-ла, бо өндүр улуг чон угаан-сарыылдыг-дыр!“ – дээр.

7[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстан кажан-даа дуза дилеп кыйгырарывыска, Ооң биске чоогу дег, ындыг чоок бурганнарлыг өске кандыг өндүр улуг чон барыл? 8[+]Мээң бөгүн силерге берип турар бүгү өөредиим дег, ындыг чөптүг дүрүм, хоойлуларлыг өске кандыг өндүр улуг чон барыл? 9[+]Чүгле сеткил-сагыжыңарны кадагалаңар, карааңар-биле көргениңер Бурганның ажыл-херектерин уттуңар халак, олар силерниң назыныңар дургузунда чүрээңерге шыгжаттынып артсын; шак ол ажыл-херектерни ажы-төлүңерге-даа, оларның ажы-төлүнге-даа чугаалап бериңер. 10[+] Хорив[†] даг чанынга Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның мурнунга турганыңар хүнде Ол меңээ мынча дээн: „Чонну Мээң чанымга чыывыт, оларга Бодумнуң сөстеримни дыңнадып берейн – олар дыңнап алгаш, чер кырынга чурттаар назынының дургузунда Менден коргуп өөренип алзын база ажы-төлүн ол бүгүге өөредип кагзын“.

11[+]Силер чоокшулай бергеш, даг эдээнге туруп алган силер, а даг дээрниң хиндиинге чедир өөскээн отка бүргедипкен, дүмбей караңгы дүжүп, ону сырый кара булут бүргей апкан. 12Дээрги-Чаяакчы силерге от иштинден чүве чугаалаан, Ооң чүү дээнин дыңнап турган силер, а овур-дүрзүзүн көрбээн силер, чүгле үнүн дыңнаан силер. 13[+][+]Ол Бодунуң чагыг-керээзин[†] – он айтыышкынны – силерге чарлааш, ону күүседирин дужаагаш, ийи калбак дашка бижип каан. 14Ол үеде Дээрги-Чаяакчы меңээ силерни, эжелеп аар дээш кирип турарыңар черге сагыыр кылдыр, дүрүм, хоойлуларга өөредип каарын дужааган».


Дүрзү-бурганнарга мөгееринден кичээндириг

15«Сеткил-сагыжыңарны кадагалаңар, Дээрги-Чаяакчы Хорив дагга от иштинден силерге чүве чугаалап турган хүнде Ооң кандыг-даа овур-дүрзүзүн көрбээн болгай силер. 16[+]Кичээниңер! Самыырап, бодуңарга эр азы херээжен кижи хевирлиг көргүскен кандыг-бир шуткаан азы чазаан дүрзү кылып алдыңар халак. 17Черде бар кандыг-бир мал-маганның, дээрде ужуп чоруур кандыг-бир чалгынныг куштуң дүрзүзүн кылып алдыңар халак; 18чер кырында соястап чоруур кандыг-бир амытанның, черден куду деңнелдиг сугларда кандыг-бир амытанның дүрзүзүн кылып алдыңар халак. 19[+]Дээрже көргеш, ооң шупту аг-шериин: хүннү, айны, сылдыстарны көрүп кааш, элзеттирип, оларга мөгейип, бараан болуп эгеледиңер халак, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар ол бүгүнү дээр адаанда шупту өске чоннарга, оларның үлүү кылдыр, хуваап берген болгай, 20[+]а силерни, Ооң хуу өнчүзү болзун дээш, хайылдырар суугудан ужулган дег, Египеттен[†] үндүрүп эккелген болгай. Ам Бурганның ындыг чону болганыңар көскү-дүр.

21[+]Силерниң хайыңар-биле Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар менче килеңнеп,[†] мээң Иорданның ындыы чарыынче кешпезимни база Ооң силерге берип турары эки черже кирбезимни даңгыраглаан. 22Ынчангаш Иорданны кешпейн, бо черге өлүр болган-дыр мен, а силер хемни кешкеш, дуу эки черни эжелеп аар силер. 23Чүгле кичээниңер: Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның силер-биле чарган чагыг-керээзин утпаңар база Ооң силерге хоруп дужааганын ёзугаар бодуңарга кандыг-даа хевирлиг дүрзүлер кылып албаңар. 24[+]Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар – өрттендир чиир от-тур, хүннээчел Бурган[†]-дыр.

25А ол черге ажы-төлүңер база оларның ажы-төлү төрүттүнүп келгенде, чүве тоовастап, самыырап: кандыг-даа хевирлиг дүрзүлер кылып алгаш, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар мурнунга бузут үүлгедип, Ону хорададып алган дижик силер. 26[+]Ынчаар болзуңарза, бөгүн дээр биле черни силерге удур херечилер кылдыр кыйгырып, сагындырып тур мен: ээлеп алыр дээш Иорданны кежип турарыңар черден доп-дораан ис чок чиде бээр силер, аңаа үр-даа чурттавайн, узуткаттырып аар силер! 27[+]Дээрги-Чаяакчы силерни өске чоннарже тоо быдарадып чорудуптар, Ооң силерни аппаары чоннар аразынга эвээш санныг бооп артар силер. 28[+]Силер аңаа кижи холу-биле ыяштан азы даштан кылган, көрүп, дыңнап, чемненип, чыт билип шыдавас бурганнарга бараан болур силер. 29[+]Ынчалза-даа ол чурттарга Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарже чүткүп, Ону дилеп эгелээр силер; бир эвес Олче бүгү чүлдү-чүрээңер-биле, бүгү сеткил-сагыжыңар-биле чүткүүр болзуңарза, тып чеде бээр силер. 30Айыыл-халапка алзып алган туруңарда, келир үеде ол бүгү силер-биле болу бергенде, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарже эглип, Ооң үнүн тооп дыңнаар силер. 31Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар – ээ-хайыралыг Бурган-дыр. Ол силерни каапкаш барбас, узуткап кагбас, силерниң ада-өгбеңер-биле чаргаш, даңгыраа-биле шынзыткан чагыг-керээзин утпас».


Дээрги-Чаяакчы – кара чаңгыс ёзулуг Бурган

32[+]«Бурганның чер кырынга кижини чаяап каан хүнүнден эгелээш, сээң тыптып кээриң мурнунда-ла эрте берген үелерни шинчилеп көр даан: бүгү чырык чер кырынга шак бо ышкаш өндүр улуг херек турган бе азы ол ышкаш чүве дыңналган бе? 33[+]Сен ышкаш, Бурганның от иштинден чугаалап турар үнүн дыңнааш безин, дириг арткан өске-бир чон бар бе? 34Азы өске-бир бурган чедип келгеш, бодунга чонну өске чон аразындан шылгалдалар, көскү демдектер, кайгамчык чүүлдер, чаа-дайын, быжыг хол, күчү-күш болгаш аажок коргунчуг байдалдар-биле ап алырын шенээн бе? Египетке, сен көрүп туруңда, Дээрги-Чаяакчы Бурганың ол бүгүнү сен дээш кылган болгай. 35[+]Дээрги-Чаяакчы Бурган дээрзин, Оон өске Бурган чок дээрзин билип алзын дээш, сеңээ ол бүгүнү көргүскен-дир. 36[+]Сеңээ сургаал бээр дээш, Ол Бодунуң үнүн дыңнаарын сеңээ дээрден хайырлап, чер кырынга Бодунуң өндүр улуг одун көргүскен, Ооң от иштинден дыңналган чугаа-сөзүн дыңнап турган сен.

37Дээрги-Чаяакчы сээң ада-өгбеңге ынак болгаш, оларны салгап арткан үре-салгалын шилип алгаш, сени өндүр улуг күчү-күжү-биле Египеттен Боду үндүрүп эккелген. 38Сенден улуг, күштүг чоннарны сээң мурнуңдан үндүр сывырыпкаш, оларның черинче сени киирип, черни сээң өнчүң кылдыр хуваап бээр дээш, ынчаар кылган-дыр. Ам ынчалдыр бүткен-даа-дыр. 39[+][+]Ынчангаш ам Дээрги-Чаяакчы – өрү дээрде, куду черде Бурган дээрзин, оон өске Бурган чок дээрзин билип ал, ону чүрээңге шыгжап ал. 40Мээң бөгүн сеңээ айтып-чагып турарым Ооң дүрүм, хоойлуларын кадагала, ынчан сеңээ болгаш сени салгап аар үре-салгалыңга эки болур база Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ кезээ шагда берип турары черге үр чурттаар сен».


Үш хоргадал-хоорайны шилип кааны


(Сан. 35:9-34; Ы. х. к. 19:1-13; Иис. 20:1-9)

41Моисей[†] ынчан Иорданның чөөн талазынга үш хоорай аңгылап каан. 42Ооң мурнунда өжээннешпейн турган кижизин сагыштыы-биле эвес, билбейн эндеп каан кижи ол хоорайларның кайы-бирээзинче дезе бергеш, дириг артып каап болур турган. 43Шилиттинген хоргадал-хоорайлар[†] бо-дур: ээн кургаг ховуда оргулааш черде турар, Рувимниң аймаанга хамааржыр Бецер хоорай, Галаадта[†] турар, Гадтың аймаанга хамааржыр Рамот хоорай болгаш Васанда[†] турар, Манассияның аймаанга хамааржыр Голан хоорай.


Моисейниң дүрүм-хоойлузунга киирилде

44Моисейниң израиль чонга дамчыткан хоойлузу бо-дур. 45Израиль[†] чон Египеттен хосталып үнген соонда, Моисейниң оларга чугаалаан доктаалдары, дүрүмнери болгаш хоойлулары бо-дур. 46Моисей ол бүгүнү чонга Иорданның чөөн талазынга, Бет-Фегорнуң дужунда шынаага,[†] Эсевонга хааннап турган амор Сигоннуң черинге чугаалаан. Ооң мурнунда Моисей Египеттен хосталып үнген израиль чон-биле кады келгеш, Сигонну базып кааш, 47[+]ооң база Васанның хааны Огтуң черлерин – Иорданның чөөн талазынга чурттап чораан ийи амор хаанның черлерин эжелеп алган турган. 48[+]Арнон хемниң эриинде Ароерден эгелээш, Сийон (азы Эрмон) дагга[†] четкен, 49[+]Иорданның чөөн талазында бүгү шынааны ээлээн, Фасги сынның эдээнде Дус далайга четкен черлер ол турган.

#### 5


Он айтыышкын


(Хост. 20:1-17)

1Моисей[†] бүгү израиль чонну чыылдырып алгаш, чугаалаан: «Израиль[†], дыңна, бөгүн силерге дыңналдыр чугаалаарым дүрүм, хоойлуларны[†] дыңнаңар; оларны өөренип алгаш, күүседирин кызыдыңар. 2Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганывыс Хорив[†] дагга бистиң-биле чагыг-керээ[†] чарган болгай. 3Бистиң ада-өгбевис-биле эвес, а бөгүн мында турар дириг улус – бис бүгүде-биле ол чагыг-керээни чарган болгай. 4[+]Дээрги-Чаяакчы ол дагның бажынга силер-биле удур-дедир көржүп алгаш, от иштинден чугаалажып турган; 5[+]а мен ол үеде, Дээрги-Чаяакчының сөстерин силерге дамчыдып чугаалаар дээш, Ооң биле силерниң араңарга турган мен, чүге дээрге оттан корткаш, даг бажынче үнмээн болгай силер. Ол ынчан мынча дээн:

6[+]„Мен дээрге сени кул болуп чорааның Египеттен[†] үндүре берген Бурганың Дээрги-Чаяакчы-дыр мен. 7[+]Сеңээ Менден өске кандыг-даа бурганнар турбазын.

8[+]Бодуңга дүрзү-бурган[†] кылба; өрү дээрде, куду чер кырында болгаш чер адаа сугда чоруур чүвениң кандыг-даа чурук-дүрзүзүн кылба. 9[+][+]Оларга мөгейбе база бараан болба, чүге дээрге сээң Дээрги-Чаяакчы Бурганың болур Мен – хүннээчел Бурган[†]-дыр мен; Мени хүлээп көрбес улустуң ажы-төлүн, ада-өгбезиниң кем-буруузу дээш, үшкү болгаш дөрткү салгал чедир кезедир мен. 10[+]А Меңээ ынак база Мээң айтыышкыннарымны күүседир улуска муң салгал чедир энерелдиг болур мен.

11[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның адын хей черге адава; Дээрги-Чаяакчының адын хей черге адап турар кижини Ол кеземче чокка арттырбас.

12[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның дужааганын ёзугаар амыр-дыш хүнүн[†] ыдыктай көрүп, сагып чор. 13Алды хүн дургузунда ажылдап, янзы-бүрү ажыл-херектериң кыл. 14А чедиги хүн – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга бараалгаткан амыр-дыш хүнү-дүр. Ол хүнде сен бодуң-даа, сээң оглу-кызың-даа, сээң эр, херээжен кулдарың-даа, сээң шары, элчигениң-даа, бүгү өске мал-маганың-даа, сээң аал-ораныңда турар даштыкы кижи-даа – дөгереңер кандыг-даа ажыл-херек кылбаңар, сээң эр, херээжен кулдарың база сен ышкаш дыштанып алзын. 15Египет черге кул болуп чорааныңны, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сени оортан быжыг холу-биле база күчү-күжү-биле үндүре бергенин утпайн чор, ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Бурганың сеңээ амыр-дыш хүнү доктаадырын дужааган болгай.

16[+][+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ дужааганын ёзугаар ачаң биле аваңны хүндүлеп чор, ынчан сээң назының узаар база Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ берип турары черге буян-кежиктиг чурттаар сен.

17[+]Кижи өлүрбе.

18[+]Кады чурттаан эжиңге өскерилбе.

19[+]Оорлава.

20[+]Өске кижиге удур шын эвес херечилел кылба.

21[+]Өске кижиниң кадайынче туралава база өске кижиниң аал-оранын, ооң шөлүн, ооң эр, херээжен кулдарын, ооң буга, элчигенин – өске кижиде бар чүү-даа чүвени алыксава“».


Моисей – чон биле Бурганның аразында эптештирикчи

22[+]«Дээрги-Чаяакчы ол сөстерни чыылган бүгү чонга даг кырынга, от, булут болгаш дүмбей караңгы аразындан ыыткыр медеглээш, оон өске чүве чугаалаваан. Оон Бодунуң сөстерин ийи калбак дашка бижээш, ол даштарны меңээ берип каан. 23Дүмбей караңгыдан үн дыңнап кааныңда база даг чалбыышталдыр хып турда, сээң аймактарыңның шупту баштыңнары[†] база удуртукчулары меңээ чедип келгеш, 24мынча дээн болгай: „Дыңнап көрем, Дээрги-Чаяакчы Бурганывыс Бодунуң өндүр чырыы биле бедиин биске көргүстү, Ооң от иштинден дыңналган үнүн дыңнадывыс. Бурган кижи-биле чугаалашкан соонда, ол кижи дириг артып каарын бөгүн көрдүвүс! 25[+]Ындыг-даа болза, ам өлген херээвис чүл? Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың үнүн ам бир дыңнап кагзывысса, өлүп каар болгай бис, ол кончуг улуг от бисти чиптер болгай. 26Бис ышкаш, дириг Бурганның от иштинден чугаалап турар үнүн дыңнааш, дириг арткан улус бар бе? 27[+]Сен бодуң Дээрги-Чаяакчы Бурганывысче чоокшулай бергеш, Ооң чугаалаар бүгү чүвезин дыңнап ал, ооң соонда Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың сеңээ чугаалаан бүгү чүвезин биске дамчыдар сен, а бис дыңнап алгаш, күүседир бис“.

28[+]Мээң-биле чугаалажып туруңарда, Дээрги-Чаяакчы дыңнап кааш, меңээ мынча дээн: „Бо чоннуң сеңээ чугаалап турган сөстерин дыңнадым. Оларның чугаалап турар бүгү чүвези шын-дыр; 29оларның чүректери Менден коргуп, Мээң шупту айтыышкыннарымны бүгү назынында сагыырынче туралыг боору кай! Ынчан оларга-даа, оларның үре-салгалынга-даа кезээ-мөңгеде эки боор. 30Сен барып, чадырларынче чана бээр кылдыр оларга чугаала, 31а бодуң маңаа, Мээң-биле кады артып кал. Мен сеңээ оларга өөредип каарың ужурлуг шупту айтыышкыннар, дүрүмнер болгаш хоойлуларны чугаалап берейн. А бо улус Мээң оларга ээлээр кылдыр берип турарым черге чеде бергеш, ол бүгүнү күүсетсин“. 32[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның силерге дужааганын ёзугаар кылырын кызыдыңар, оң-даа, солагай-даа талаже өскээр барбаңар; 33[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның силерге эдерерин айыткан оруу-биле чоруңар, ынчан амы-тынныг артар силер, силерге эки-чаагай болур база ээлеп чурттаар чериңерге узун назы назылаар силер».

#### 6


Дээрги-Чаяакчы – кара чаңгыс Бурганывыс

1«Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңарның силерге өөредип каарын дужааган айтыышкыннары, дүрүмнери болгаш хоойлулары[†] бо-дур. Ээлеп чурттаар дээш бар чыдарыңар черге ол бүгүнү күүседиңер. 2[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы Бурганыңардан коргар силер, айтып-чагып турарым Ооң дүрүмнери биле айтыышкыннарын боттарыңар, ажы-төлүңер болгаш ажы-төлүңерниң ажы-төлү амыдыралыңар дургузунда сагыыр силер; ынчаар кылгаш, силерниң назыныңар узаар. 3[+]Дыңна, израиль чон, сеңээ эки-чаагай болзун дээш база ада-өгбеңниң Бурганы Дээрги-Чаяакчының сеңээ чугаалап турганы дег, сүт биле ары чигири агып чыдар байлак черге эңдере өзүп-көвүдээриң дээш, ол бүгүнү күүседирин кызыт.

4[+]Дыңна, Израиль[†], Дээрги-Чаяакчы Бурганывыс – кара чаңгыс Дээрги-Чаяакчы-дыр![*] 5[+]Бодуңнуң Бурганың Дээрги-Чаяакчыга бүгү-ле чүлдү-чүрээңден, бүгү-ле сеткил-сагыжыңдан, шыдаар-ла шааңдан ынак бол. 6Бөгүн сеңээ айтып-чагып турар сөстеримни сеткил-чүрээңге шыгжап ал. 7[+][+]Оларны бодуңнуң ажы-төлүңге шиңгээттирип каг, бодуңнуң бажыңыңга олургаш-даа, орукка чорааш-даа, удуп чыдып аарда-даа, оттуп келгеш-даа, ол сөстер дугайында чугаалап чор. 8[+]Ол сөстерни, сагындырыглыг демдек дег, холуңга баглап ал, олар сээң карактарыңга көскү кертиг дег болзун. 9[+]Оларны бажыңыңның эжииниң кастыктарынга база хоорайыңның хаалгазынга бижип ал».


Дээрги-Чаяакчыны уттуп болбазын сагындырганы

10[+]«Дээрги-Чаяакчы Бурганың сеңээ бээр бооп, Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Иаков[†] ада-өгбеңге даңгыраглааны черже – бодуңнуң тутпааның, чурттаарынга таарымчалыг улуг хоорайларлыг черже сени киире бээр; 11сээң чыып долдурбааның янзы-бүрү эт-хөреңги долган бажыңнарны, сээң казып кылбааның кудуктарны, сээң тарывааның виноград[†] сыптары биле олива ыяштары үнген шөлдерни сеңээ бээр, аъш-чемни тоттур чиир сен. 12Ынчан кул болуп чорааның Египеттен[†] сени үндүре берген Дээрги-Чаяакчыны уттуп алдың халак. 13[+][+]Чүгле Дээрги-Чаяакчы Бурганыңдан коргуп чор, чүгле Аңаа бараан бол, чүгле Ооң ады-биле даңгырагла. 14Өске бурганнарны – сени долгандыр чурттап турар чоннарның бурганнарын эдербе. 15[+]Чүге дээрге сээң Бурганың – чон аразында турар Дээрги-Чаяакчы – хүннээчел Бурган[†] болгай; ынчаар болзуңза, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның килеңи[†] сеңээ удур кыптыгып, Ол сени чырык чер кырынга амылыг арттырбас.

16[+][+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарны, Массага шенеп турганыңар дег, моон соңгаар шеневеңер. 17Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның силерге айтып-чагаан айтыышкыннарын, доктаалдарын болгаш дүрүмнерин ыяк сагыңар.

18Дээрги-Чаяакчының мурнунга чөптүг, эки чүведен кыл, ынчан сеңээ эки-чаагай болур, Дээрги-Чаяакчының ада-өгбеңге бээр бооп даңгыраглап турган черин ээлеп аар сен; 19[+]ынчан, Дээрги-Чаяакчының чугаалап турганы дег, Ол сээң хамык дайзыннарыңны сээң мурнуңдан үндүр сывырыптар.

20[+]Келир үеде сээң оглуң: „Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың силерге айтып-чагып каан доктаалдары, дүрүмнери болгаш хоойлулары чүнү көргүзүп турарыл?“ – деп айтырар болза, 21[+]оглуңга мынча деп харыылаар сен: „Египетке фараоннуң кулдары турган бис, а Дээрги-Чаяакчы бисти быжыг холу-биле Египеттен үндүре берген. 22[+]Дээрги-Чаяакчы фараонга удур, ооң шупту чоок улузунга, бүгү Египетке удур өндүр улуг коргунчуг бадыткал демдектерин база кайгамчык чүүлдерни, бис көрүп турувуста, кылган. 23Ада-өгбевиске бээр бооп даңгыраглап турганы черже бисти киирип, ону биске ээледир дээш, Ол бисти Египеттен үндүре берген. 24Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстан кортсун дээш база бисти амы-тынныг арттырып каар дээш, Дээрги-Чаяакчы биске шупту бо дүрүмнерни күүседирин айтып-чагаан, ынчалзывысса, назынывыс дургузунда биске эки-чаагай болур. Ам ынчалдыр бүткен-даа-дыр. 25[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың биске айтып-чагаан шупту айтыышкыннарын Ооң мурнунга күүседирин кызыдар болзувусса, бис ылап-ла чөптүг-шынныг улус боор бис“».

#### 7


Израиль – Бурганның шилиттинген чону

1[+]«Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганың эжелеп аар дээш бар чыдарың черже сени киире бээр база хөй чоннарны: хет, гергес, амор, хананей, ферез, хиввей болгаш иевус дээр, сенден хөй санныг, күштүг чеди чонну сээң мурнуңдан үндүр сывырыптар. 2[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганың ол чоннарны сээң эргеңге хүлээдип бээр, сен оларны базып каар сен. Ынчан оларны бүрүнү-биле узуткап каг, олар-биле эвилелдешпе, оларга хайыра бербе. 3[+][+]Ол чоннар-биле төрелдешпе: уругларыңны оларның оолдарынга кадай кылдыр бербе, оларның кыстарын оолдарыңга ап бербе; 4[+]чүге дээрге олар сээң үре-салгалыңны Дээрги-Чаяакчыдан ойталаарынче күткүдерге, үре-салгалың өске бурганнарга бараан болуп эгелээр, ынчан Ооң килеңи[†] чонче кыптыгар, Ол сени удавайн узуткап кааптар.

5[+]Ол чоннарны мынчаар аажылаар ужурлуг силер. Оларның өргүл салыр бедигээштерин[†] үрегдеп бузуп, даш көжээлерин[†] чуура шаап, Ашера[†] бурганга тураскааткан ыяштарын кезип кааптыңар база дүрзү-бурганнарын[†] өрттедиптиңер. 6[+][+]Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга хамааржыр ыдыктыг[†] чон-дур сен, чер-делегейде бар бүгү чоннарның аразындан Бодунуң улуг үнелиг өнчү-хөреңгизи болзун дээш, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар силерни шилип алган. 7[+]Өске чоннардан хөй санныг дээш, Ол силерни шилип, хүлээп албаан-на болгай, бүгү чоннар аразында эң эвээш санныг-ла болгай силер. 8[+]А Дээрги-Чаяакчы силерге ынак болгаш база ада-өгбеңерге берген даңгыраан күүседир дээш, силерни быжыг холу-биле Египетте[†] кулданыышкындан хостап, ол чурттуң хааны фараоннуң холундан адырып каан болгай.

9[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганың – Ооң чагыг-керээзин[†] сагыыр база Аңаа ынак, Ооң айтыышкыннарын сагып чоруур улустуң муң дугаар салгалынга чедир энерелин хевээр арттырар Бурган[†], бүзүрелдиг Бурган дээрзин билип ал. 10[+]А Ону көөр хөңнү чок улустуң боттарын Ол кезедип, узуткаар. Ону көөр хөңнү чок кижиниң бодун Ол саадатпайн кезедир. 11Ынчангаш күүседир кылдыр мээң бөгүн сеңээ берип турарым айтыышкыннар, дүрүмнер болгаш хоойлуларны[†] сагы».


Дыңнангыр чорук дээш шаңнал

12[+]«Бир эвес шак ол дүрүмнерни тооп дыңнаар, сагып күүседир болзуңза, Дээрги-Чаяакчы Бурганың, ада-өгбеңге даңгыраглаанын ёзугаар, Бодунуң чагыг-керээзин болгаш энерелдиин хевээр арттырар. 13Дээрги-Чаяакчы сеңээ ынак болур, ачы-буянын хайырлаар: сени өстүрүп-көвүдедип, хөй ажы-төлдүг кылып каар, Ооң сеңээ бээр бооп ада-өгбеңге даңгыраглааны черге элбек дүжүттү, хөй далган-тарааны, арага-суксунну, олива үзүн[†] хайырлаар, бода база шээр малыңга хөй төлдерни хайырлаар. 14[+]Өске бүгү чоннарга бергенинден хөй ачы-буянны алыр сен; ажы-төл чок эр, херээжен улус турбас, мал-маганың база кызыравайн, чаш төлдүг болур. 15[+]Дээрги-Чаяакчы кандыг-даа аарыг-аржыкты сенден чайладып кааптар, Египетке көргениң, сээң билириң хоралыг аарыгларны сенче халдатпас, харын ол аарыгларны сени көөр хөңнү чок бүгү улуска чыпшырып каар. 16[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сээң эргеңге хүлээдип бээри бүгү чоннарны сыырыптар сен; оларга хайыра бербе, оларның бурганнарынга мөгейбе – ол дээрге сеңээ салган четки-дир.

17Бир эвес ишти-хөңнүңде: „Ол чоннар менден хөй санныг-дыр, оларны канчап үндүр сывырып шыдаар мен“ дээр болзуңза, канчалза экил? 18Олардан кортпа, Дээрги-Чаяакчы Бурганың фараонну база бүгү Египетти канчанганын сактып кел. 19[+]Карааң-биле көргениң өндүр улуг кеземчелерни, бадыткал демдектерин, кайгамчык чүүлдерни база Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сени Египеттен үндүре берген быжыг холун, күчү-күжүн сактып кел. Дээрги-Чаяакчы Бурганың сээң коргуп турарың бүгү чоннарны база ынчаар аажылаар.

20[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар улуг арыларын[*] оларже ыдыптар. Силерден дезип, чаштына бергеш, дириг арткан шупту улус узуткаттырып каар. 21[+]Ол чоннардан сүртеве, Дээрги-Чаяакчы Бурганың – сээң чонуңнуң аразында турар өндүр улуг болгаш сүртенчиг Бурган болгай. 22[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганың ол чоннарны сээң мурнуңдан чоорту үндүр сывырар; оларны дораан-на узуткап каарың болдунмас, оон башка шөлдерге черлик аң-мең көвүдеп, сеңээ айыылдыг апаар. 23Дээрги-Чаяакчы Бурганың ол чоннарны сээң эргеңге хүлээдип бээр, олар медээжок мөгүдеп, дүвүрээш, узуткаттырып аар. 24[+][+]Дээрги-Чаяакчы Бурганың ол чоннарның хааннарын сээң холуңга хүлээдип бээрге, оларның ады чырык чер кырынга уттундура бээр кылыптар сен; сеңээ удур кым-даа туржуп шыдавас, алызы барып, оларны узуткап каар сен. 25[+]Ол чоннарның бурганнарының дүрзүлерин отка өрттедивит, оларны каастап шыпкан алдын, мөңгүннү алыксава, оон башка ол каасталгалар сеңээ салган дузак апаар, ол дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга чүдек-бужар чүүлдер-дир. 26Бажыңыңче ындыг чүдек-бужар чүүлдерни киирбе, оон башка сени база, оларны ышкаш, узуткап каар ужурлуг – ол чүүлдерни чүдек-бужар деп санап, ческин – ол дээрге узуткаттырар ужурлуг чүүлдер-дир».

#### 8


Эки амыдырай бергеш, Бурганны уттуп болбазы

1«Бөгүн силерге айтып-чагып турарым шупту айтыышкыннарны күүседирин кызыдыңар, ынчан амы-тынныг артып, өзүп-көвүдээр силер база Дээрги-Чаяакчының ада-өгбеңерге бээрин даңгыраглаан черинге чеде бергеш, ону эжелеп аар силер. 2[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганың сени ам дөртен чыл дургузунда ээн кургаг ховуда эдертип чоруп тур, ол орукту утпа; Ол сени томаартырын күзеп, сени шенеп, сеткил-сагыжыңда чүнү шыгжап чорууруңну – Ооң айтыышкыннарын сагыыр-сагывазыңны билип алыксаан-дыр. 3[+][+]Ол сени томаартып, аштаткан соонда, сээң-даа, ада-өгбеңниң-даа билбези манна-биле[†] ашкарып-чемгерип турган. Кижи амытан чүгле хлеб-биле эвес, а Дээрги-Чаяакчының чугаалаан бүгү чүвезиниң ачызында амыдыраар дээрзин Ол сеңээ билиндирер бодаан-дыр. 4[+]Ам дөртен чыл дургузунда сээң кеткен хевиң элеп көрбеди, будуң черле ышпады. 5[+]Ада кижиниң оглун сургаары дег, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сени сургап турарын медереп билип аар сен. 6Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның айтыышкыннарын сагы, Ооң оруун эдер, Оон коргуп чор.

7[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганың сени эки черже эдертип бар чыдар болгай. Ол дээрге хемнерлиг, кара сугларлыг, шынаалар[†] биле дагларда суг баштары аттыгып үнүп чыдар чер-дир; 8кызыл-тастыг, арбайлыг, виноград[†] сыптары, фига, гранат болгаш олива ыяштары үнген, ары чигирлиг чер-дир; 9аъш-чемни мага хандыр чиириң, чединмес деп чүве билбес бооруң чер-дир; даштардан демирни, даглардан чести чона шаап ап болур чер-дир. 10Ол черге аъш-чемни тоттур чиир сен, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ берген эки чери дээш, Ону алгап-йөрээр сен.

11Кичээн! Мээң бөгүн сеңээ айтып-чагып турарым Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның айтыышкыннар, дүрүмнер болгаш хоойлуларын[†] сагывайн баарындан база Ону уттуптарындан кичээн. 12Аъш-чемни тоттур чиир сен, эки бажыңнар тудуп алгаш, оларны ээлеп чурттай бээр сен. 13Бода-даа, шээр-даа малың дыка өзүп-көвүдээр, хөй алдын-мөңгүннүг апаар сен, бүгү эт-хөреңгиң аажок хөй болу бээр! 14[+]Ынчан кул болуп чорааның египет черден сени үндүре берген Дээрги-Чаяакчы Бурганыңны уттуп, улуургай бердиң халак. 15[+][+][+]Ол сени хоранныг курт-чыланнарлыг, суг чок, кургап калган, улуг, коргунчуг ээн хову таварты эрттире берген болгай; Ол сеңээ кадыг хаядан сугну үндүр аксып берген болгай. 16[+]Ол сени ээн кургаг ховуга ада-өгбеңниң билбези манна-биле чемгерип турган болгай. Сени томаартыр, шенээр дээш база соонда сеңээ ачы-буян көргүзер дээш, Ол ынчаар кылып турган. 17[+]Ишти-хөңнүңде: „Мээң күжүм, быжыг холум бо байлакты меңээ олчалап тып берди“ дей бердиң халак. 18Дээрги-Чаяакчы Бурганыңны утпайн чор, чүге дээрге сээң ада-өгбеңге даңгыраглааны Бодунуң чагыг-керээзин[†] шынзыдарын күзээш, Ол сеңээ байлак олчалап тывар күштү берип турар. Ам ынчалдыр бүткен-даа-дыр.

19А бир эвес Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарны уттуп, өске бурганнар эдерип, оларга бараан болуп, мөгеер болзуңарза, бөгүн баш бурунгаар сагындырып тур мен: өлүрүңер чайлаш чок. 20[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның үнүн тооп дыңнавас болзуңарза, Ооң силерниң мурнуңарга узуткап турар чоннары дег, бодуңар база узуткаттырып аар силер!»

#### 9


Чоннуң дыңнангыр эвези

1«Дыңна, израиль чон! Сен ам Иорданны кежип, сенден улуг болгаш күштүг, быжыглалдары дээрге чедип турар улуг хоорайларлыг чоннарның черин эжелеп аар деп турар-дыр сен. 2[+]Ында Энактың үре-салгалы:[†] бедик-чаагай, улуг-шыырак улус чурттап турар, оларның дугайында билир сен база „Энактың үре-салгалынга удур кым туржуп шыдаарыл?“ дээнин дыңнаан сен. 3[+][+]Ам билип ал: Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганың, өрттендир чиир от дег, сээң мурнуңда бар чыдар. Дээрги-Чаяакчы ол чоннарны узуткаар база сээң мурнуңга сөгүртүр; Ооң сеңээ аазап турганы дег, удатпайн оларны үндүр сывырып, узуткап каар сен.

4[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганың ол чоннарны сээң мурнуңдан үндүр сывырып эгелээрге, ишти-хөңнүңде: „Чөптүг-шынныг боорумга, Ол мени бо черни ээлеп чурттаар кылдыр эккелди“ дивейн көр. Чок! Дээрги-Чаяакчы ол чоннарны сээң мурнуңдан боттарының кем-буруузу дээш үндүр сывырып турар. 5[+]Чөптүг-шынныг, мөзүң эки болгаш, ол черге чеде берип, ону өнчү кылдыр алыр деп турарың ол бе? Чок! Дээрги-Чаяакчы Бурганың ол чоннарны сээң мурнуңдан кем-буруузу дээш кезедири-биле, сээң ада-өгбең: Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Иаков[†] оларга даңгыраглаан сөзүн күүседири-биле үндүр сывырып турар болгай. 6[+]Ынчангаш билип ал: Дээрги-Чаяакчы Бурганың бо эки черни чөптүүң дээш ээлээр кылдыр бербейн турар, харын чөрүү чон-на болгай сен!

7Дээрги-Чаяакчы Бурганны ээн кургаг ховуга кайы хире хорададып келгениңерни утпайн сактып чоруңар: египет черден көжүп үнген хүнүңерден эгелээш, бо черге чедип келгениңерге чедир Дээрги-Чаяакчыга удурланып келген болгай силер. 8[+]Хорив[†] даг чанынга безин Дээрги-Чаяакчыны хорададып алган силер, Ол килеңнээш,[†] силерни узуткап каарының кырында турду. 9[+]Мен ол үеде Дээрги-Чаяакчының силер-биле чарган чагыг-керээзин[†] бижээн ийи калбак дашты хүлээп аар дээш, даг бажынче үне бергеш, аңаа аъш-чем чивейн, суг ишпейн, дөртен дүн-хүннү эрттирген мен. 10[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң холу-биле айтыышкыннар оюп бижээн ийи калбак дажын ап берген; чыглып келген хүнүңерде Дээрги-Чаяакчының даг бажынга, от иштинге чугаалаан шупту сөстерин ол даштарда оюп бижип каан болган.

11Дөртен дүн-хүн эрткен соонда, Дээрги-Чаяакчы меңээ чагыг-керээни бижээн ийи калбак дашты ап берген. 12[+]Ол меңээ: „Туруп келгеш, доп-дораан моон дүже бер, чүге дээрге сээң Египеттен[†] үндүре берген чонуң самыырап ат болду: олар Мээң айтып бергеним оруктан дүргени кончуг өскээр барган-дыр, боттарынга дүрзү-бурган[†] шуткуп алган-дыр“ – дээн.

13Оон Дээрги-Чаяакчы меңээ: „Бо чоннуң чөрүүзүн көрүп тур мен, дедири кончуг чон чүве. 14[+][+]Мени соксатпа, Мен оларны узуткап кааптайн, оларның адын чырык чер кырындан балап кааптайн, а сени олардан күштүг болгаш хөй санныг чоннуң өгбези кылып каайн“ – деп чугаалаан. 15Мен эргилгеш, оду чалбыышталдыр кыпкан дагдан дүже берген мен, чагыг-керээни бижээн ийи калбак дашты ийи холумга тудуп алган мен. 16Көөрүмге, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарга удур бачыт[†] үүлгедип, бодуңарга бугажык дүрзүзү шуткуп кылып, Дээрги-Чаяакчының силерге айыткан оруундан дүргени кончуг өскээр барган болган силер. 17Ийи калбак дашты ийи холум-биле тудуп алгаш, оларны силер көрүп туруңарда, черже октап, буза шаап каапкан мен.

18[+][+]Оон Дээрги-Чаяакчының мурнунга доңгая кээп дүшкеш, ооң мурнунда дег, дөртен дүн-хүн дургузунда ээрежип, аъш-чем-даа чивээн, суг-даа ишпээн мен. Дээрги-Чаяакчыны килеңнедип, Ооң мурнунга бузут үүлгедип турганыңар дээш – кылган шупту бачыдыңар дээш ээрежип турганым ол. 19Дээрги-Чаяакчының коргунчуг килеңинден коргуп, Ол хорадай бергеш, силерни чок кылып каар ирги бе деп сестип турган мен. Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы ол удаада база мени тоопкан. 20Дээрги-Чаяакчы Ааронга база аажок килеңнээш, ону чок кылып каар деп бодаан, а мен ынчан Аарон[†] дээш база мөргүп турган мен. 21[+]Силерниң бачыт үүлгедип, шуткуп алган бугажыыңарны алгаш, өрттедипкен мен; ону чуура шаап, довурак дег үүрмектеп каапкаш, ооң хүлүн дагдан агып баткан хемче киир чажыпкан мен.

22[+]Силер Тавера, Масса болгаш Киброт-Гаттаавага база Дээрги-Чаяакчыны хорадаткан силер. 23[+]Дээрги-Чаяакчы силерни Кадес-Варниден чорудуп: „Баргаш, Мээң силерге берип турарым черни эжелеп алыңар“ – дээрге, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның айтыышкынынга удурланып, Аңаа бүзүревейн барган силер, Ону тооп дыңнаваан силер. 24Силерни танып билип алган хүнүмден эгелээш, Дээрги-Чаяакчының аайынга кирбес улус чордуңар.

25Дээрги-Чаяакчының мурнунга доңгая кээп дүшкеш, дөртен дүн-хүн дургузунда ээрежип келген мен, чүге дээрге Ол силерни узуткап каар деп турган. 26[+]Дээрги-Чаяакчыга мынча деп мөргүл[†] кылган мен: „Дээрги-Чаяакчы, Дээргим! Бодуңнуң өнчүң болур чонну узуткавайн көр. Сен ону Бодуңнуң өндүр бедииң-биле хостааш, күштүг холуң-биле Египеттен үндүре берген болгай сен. 27Бодуңнуң чалчаларың: Авраам, Исаак болгаш Иаков оларны бодап кел – бо чоннуң чөрүүзүнче, ооң кем-буруузунче база бачыттарынче көрбейн көр. 28[+]Бисти оон үндүре бергениң черниң чурттакчылары: ‘Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонун оларга аазаан черинге чедирип шыдавайн барып, оларга хөңнү чок апаргаш, өлүрүп каары-биле ээн кургаг ховуже эдертип эккелди’ – деп чугаалавазын. 29[+]А израильчилер дээрге Сээң өндүр улуг күш-шыдалың-биле база күчүлүг холуң-биле Египеттен үндүре берген чонуң-дур, Бодуңнуң өнчүң-дүр“».

#### 10


Чагыг-керээни чаартканы


(Хост. 34:1-4)

1[+]«Дээрги-Чаяакчы[†] ынчан меңээ: „Бодуңга мурнундагы калбак даштар ышкаш ийи калбак даштан чондуруп алгаш, Менче, даг бажынче үнүп кел, ыяш аптарадан[†] база чазап ал. 2[+]Мен ынчан ол калбак даштарга сээң буза шаап каапканың даштарга турган сөстерни оюп бижип каар мен. Сен чаа даштарны ыдыктыг аптараже суп каар сен“ – дээн чүве.

3[+]Мен акация ыяжындан аптара чазап алгаш, биеэги даштар ышкаш ийи калбак даш чондургаш, ол даштарны тудуп алгаш, дагже үне берген мен. 4[+][+]Дээрги-Чаяакчы чыглып турган хүнүңерде силерге от иштинден чугаалааны он айтыышкынын ол ийи калбак дашка, ооң мурнунда бижээни ышкаш, бижип каан болгаш ол даштарны меңээ ап берген. 5[+]Мен эргилгеш, дагдан бада бергеш, Дээрги-Чаяакчының меңээ дужааганын ёзугаар, калбак даштарны чазап алган аптарамче суп каан мен, олар ында шыгжаттынган.

6[+][+](Израиль[†] чон Беерот-Бене-Яакандан көжүп үнгеш, Мосера дээр черге чеде берген; Аарон[†] аңаа мөчээн, ону ол-ла черге орнукшудуп каан. Ооң оглу Элеазар ачазының орнунга бараалгакчы[†] апарган. 7[+]Чон оортан Гудгодче, Гудгодтан – хемнерлиг Иотвафа дээр чуртче көжүп үнген. 8[+]Ол үеде Дээрги-Чаяакчы Левийниң аймаан Ооң чагыг-керээзин[†] шыгжаан аптараны көдүрүп дажыглаар, Аңаа бараан болуп, Ооң мурнунга турар база Ооң ады-биле чонну йөрээр кылдыр өске аймактардан аңгылап каан – амдыгаа чедир ындыг бооп турар. 9[+]Ынчангаш Левийниң аймаа өске ха-дуңма[†] аймактар-биле кады хувааглыг чер, үлүг албаан, а Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның аңаа чугаалап турганы дег, Ол Боду ооң үлүү болур.)

10[+]Мен даг бажынга, биеэги үеде дег, дөртен дүн-хүннү эрттирген мен; Дээрги-Чаяакчы ол удаада база мени тооп көрүп, сени узуткавас деп шиитпирлээн. 11[+]Оон Дээрги-Чаяакчы меңээ: „Баргаш, бо чонну баштап чорувут, оларга бээр бооп ол чоннуң ада-өгбезинге даңгыраглааным черни олар барып эжелеп алзын“ – деп чугаалаан».


Ыдыктыг хоойлунуң алыс ужур-утказы

12[+][+]«Израиль чон, ам дыңна: Дээрги-Чаяакчы Бурганың сенден чүнү негеп турарыл? Ол чүгле Дээрги-Чаяакчы Бурганыңдан коргарыңны, Ооң шупту оруктарын эдерериңни, Аңаа ынак бооруңну, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга бүгү чүлдү-чүрээңден, бүгү сеткил-сагыжыңдан бараан бооруңну база 13[+]бөгүн сеңээ айтып-чагып турарым Дээрги-Чаяакчының айтыышкыннарын, дүрүмнерин сагыырыңны күзеп турар. Ынчан сеңээ эки-чаагай болур.

14[+]Дээр, эң бедик дээр, чер, ында бар бүгү чүве Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарга хамааржыр, 15[+]ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы чүгле силерниң ада-өгбеңерни чоок хүлээп көрүп, оларга ынак апарган, оларны салгап арткан үре-салгалы болур силерни өске шупту чоннар аразындан шилип алган – ам ынчалдыр бүткен-даа-дыр.

16[+][+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчыга хамааржырыңарны демдектеп, чүректериңер арыглап[†] алыңар, моон соңгаар чөрүү болбаңар. 17[+][+][+][+]Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар – бурганнарның Бурганы, дээргилерниң Дээргизи-дир, өндүр улуг, күчү-күштүг, сүртенчиг Бурган[†]-дыр. Улусту Ол ылгай көрбес база хээли албас; 18[+]Ол өскүс кижиге, дулгуяк херээженге[†] болчуп, чөптүг шиитпирни үндүрер; Ол өскээртен келген кижиге ынак, аңаа аъш-чем биле идик-хепти берип турар. 19[+]Силер база өскээртен келген кижиге ынак болуңар, чүге дээрге бодуңар база египет черге өскээртен келген улус бооп чораан болгай силер.

20[+]Чүгле Дээрги-Чаяакчы Бурганыңдан коргуп чор, Аңаа бараан бол, Ооң-биле коштунчу бер, Ооң ады-биле даңгырагла. 21Ол – сээң макталыңга төлептиг, Ол – сээң Бурганың, Ол сен дээш, ийи карааң-биле көрүп туруңда, өндүр улуг, сүрээденчиг чүүлдерни кылган. 22[+][+]Ада-өгбең Египетке[†] чедип кээрде, чеден[*] борбак кижи турган, а ам Дээрги-Чаяакчы Бурганың сени дээрде сылдыстар дег хөй санныг чон кылып каан».

#### 11


Дээрги-Чаяакчының өндүр улуг ажыл-херектери

1«Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңарга ынак болуңар, Ооң сагызын деп дужааган бүгү чүвезин, Ооң дүрүмнерин, хоойлуларын[†] болгаш айтыышкыннарын кезээде сагып чоруңар. 2Бөгүн Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның сургаалын бодап келиңер. Бо бүгүнү билбес, көрбээн ажы-төлүңер-биле эвес, а силер-биле чугаалажып тур мен. Силер харын бо бүгүнү билир силер – Ооң өндүр бедиин, быжыг холун, күчү-күжүн, 3Ооң бадыткал демдектерин, Египеттиң[†] хааны фараонну, фараоннуң бүгү чуртун канчанганын билир силер. 4[+]Дээрги-Чаяакчының египет аг-шеригни, оларның дайынчы аъттарын, тергелерин канчанганын, олар силерни сүрүп бар чыдырда, Кызыл далайның суунга дүжүрүп, чылча шаап каанын, бөгүнге чедир-даа ол байдал өскерилбээнин билир силер; 5[+]бо черге чедип келгижеңерге чедир, ээн кургаг ховуга Ооң силерни канчанганын билир силер; 6[+]Рувимниң үре-салгалы болур Элиавтың оолдары Дафан биле Авиронну Ооң канчанганын: чер аксын аазадыпкан дег болуп, бүгү израиль чон көрүп турда, оларны, өг-бүлелерин, чадырларын – оларның аал-оранын бүрүнү-биле сыырыпканын билир силер. 7Дээрги-Чаяакчының кылып турган хамык өндүр улуг ажыл-херектерин карааңар-биле көрген болгай силер».


Израильге аазаттынган чер дээш Бурганның сагыш човаашкыны

8«Мээң бөгүн силерге айтып-чагып турарым шупту айтыышкыннарны сагыңар, ынчан силер күш кире бээр силер база барып эжелеп аар дээш Иорданны кежип, кирер деп турарыңар черни эжелеп ап шыдаар силер; 9[+][+]ынчан шак ол черге – Дээрги-Чаяакчының ада-өгбеңерге база оларның үре-салгалынга бээр бооп даңгыраглааны, сүт биле ары чигири агып чыдар байлак черге узун назы назылаар силер.

10Сээң эжелеп аар дээш бар чыдар чериң египет чер дег эвес болур. Оон үнүп келгениң египет черге болза, үрезиниң тарып алгаш, тарымал үнүштүг сесерликти дег, будуң күжү-биле суггарып аар турган болгай сен[*]. 11[+]А сээң эжелеп аар дээш кежип бар чыдар чериң даглар болгаш шынааларлыг,[†] дээрден чаъс чаарга, ооң суун ижер чер-дир; 12[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганың ол чер дээш сагыш салып турар, Ол бүдүн чыл дургузунда ону карактаар.

13[+]Мээң бөгүн силерге айтып-чагып турар айтыышкыннарымны тооп дыңнаар: Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарга ынак боор, Аңаа бүгү чүлдү-чүрээңерден, бүгү сеткил-сагыжыңардан бараан болур болзуңарза, 14[+]Дээрги-Чаяакчы силерниң чериңерже күскү-даа, часкы-даа чаъсты чогуур үезинде чагдырар, ынчан тарааңарны ажаап, виноградыңар[†] арагазын, оливаңар үзүн[†] белеткеп аар силер. 15[+]Ол силерниң шөлүңерге мал-маганыңар чиир оът-сигенни өстүрүп бээр, силер база тоттур чиир аъш-чемниг болур силер.

16Ынчалза-даа кичээниңер – чүрээңер дуурайлаттырбаңар база чайгыла бергеш, өске бурганнарга бараан болуп, мөгейбеңер! 17[+]Ынчаар болзуңарза, Дээрги-Чаяакчының килеңи[†] силерже кыптыгып, Ол дээрни дуглап каарга, чаъс чагбастай бээр, чер дүжүдүн берип шыдавайн баар; Дээрги-Чаяакчының силерге берип турары эки черге удавайн өлүп чиде бээр силер».


Израильдиң шилилгези

18[+]«Ынчангаш мээң ол сөстеримни чүрээңерге, сеткил-сагыжыңарга шыгжап алыңар, оларны, сагындырыглыг демдек дег, холуңарга баглап алыңар, олар силерниң карактарыңарга көскү кертиг дег болзун. 19[+]Бажыңыңарга олургаш-даа, орукка чорааш-даа, удуп чыдып аарда-даа, оттуп келгеш-даа, ол сөстерим дугайында чугаалап, оларны ажы-төлүңерге өөредип калыңар. 20[+]Оларны бажың эжииниң кастыктарынга база хоорайның хаалгазынга бижип алыңар. 21Ынчан силер-даа, ажы-төлүңер-даа Дээрги-Чаяакчының ада-өгбеңерге бээр бооп даңгыраглаан черинге, дээрниң чер кырында кезээде турары дег, үр чурттаар силер.

22Бир эвес силерге күүсетсин дээш айтып-чагып турарым шупту айтыышкыннарны сагыыр: Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарга ынак болур, Ооң шупту оруктарын эдерер, Ооң-биле коштунчу бээр болзуңарза, 23Дээрги-Чаяакчы силерниң мурнуңардан бүгү чоннарны сывырып чорудуптар, ынчан силерден улуг, күштүг чоннарның черин эжелеп аар силер; 24[+][+]будуңар баскан кандыг-даа чер силернии болур – чериңерниң кызыгаары ээн кургаг ховудан Ливан[†] дагларынга чедир, Евфрат хемден Барыын далайга чедир шөйлүр. 25[+]Кым-даа силерге удур туржуп шыдавас: Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар, силерге аазап турганы дег, силерниң будуңар баскан чер бүрүзүнде улусту силерден коргуп, сүрээдээр кылып каар.

26[+]Көрүңер даан, мен силерге азы йөрээшкинни, азы каргышты шилип аарын саналдап тур мен. 27[+]Бир эвес Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның бөгүн силерге айтып-чагып турарым айтыышкыннарын тооп дыңнаар болзуңарза, йөрээттирип, ачы-буян алыр силер, 28[+]а бир эвес Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның айтыышкыннарын тооп дыңнавайн, бөгүн силерге айтып-чагып турарым оруктан өскээр барып, билбес чорааныңар бурганнар соо-биле чоруур болзуңарза, каргаттырар силер.

29[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар эжелеп аар дээш кирип турар чериңерже силерни чедире бээрге, Гаризим дагга йөрээл сөзүңер чугаалаңар, а Гевал дагга каргыш сөзүңер чугаалаңар. 30[+]Ол даглар Иорданның барыын талазы-биле чоруткан оруктуң ындында, хемниң шынаазында чурттаан хананейлерниң черинде, Галгал хоорайның дужунда, Морэ деп дуб ыяштыг черде турар-ла болгай. 31Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның силерге берип турар черинге чедип, ону эжелеп аар дээш, Иорданны кежип турар-дыр силер; ол черни эжелеп алгаш, аңаа чурттай бээр силер. 32Ынчангаш мээң бөгүн силерге берип турарым шупту дүрүм, хоойлуларны сагыырын кызыдыңар».

#### 12


Бурганга мөгеер кара чаңгыс чер

1«Ада-өгбеңерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчының силерге ээлээр кылдыр берип турар черинге, аңаа чурттап кээр бүгү үеңерде күүседирин кызыдар ужурлууңар дүрүм, хоойлулар[†] бо-дур.

2[+]Силерниң үндүр сывырып турарыңар чоннарның боттарының бурганнарынга бараан болуп турар черлерин: олар бедик дагларга-даа, тейлерге-даа, хөлегелиг саглагар ыяштар адаанга-даа турар болза, чок кылып кааптыңар. 3[+]Оларның өргүл салыр бедигээштерин[†] бузуп, даш көжээлерин[†] чуура шаап, Ашера[†] бурганга тураскааткан ыяштарын өрттедип, бурганнарының дүрзүлерин чылча шаап кааптыңар; ол черге оларның аттарының дугайында безин сактыышкынны узуткап кааптыңар.

4Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңарга ынчалдыр мөгейбес ужурлуг силер. 5[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар силерниң шупту аймактарыңарның ээлеп чурттаар черлеринден Бодунуң ат-алдарының турумчуур черин шилип алыр. Бурганга мөгеер дээш, шак ол черге чедип кээп турар силер. 6Ынаар бүрүн өрттедир болгаш өске-даа өргүлдериңерни, дүжүдүңер биле малыңарның Бурганга хамааржыр оннуң бир кезиин, тускай хуу өргүлдериңерни, даңгырак күүседип база эки тура-биле салып турар өргүлдериңерни, бода-даа, шээр-даа малыңарның дун төлдерин эккээр силер. 7[+]Ол черге өг-бүлелериңер-биле Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның мурнунга аштанып-чемненир силер, Ооң ачы-буянының ачызында чедип алган бүгү чүвеңер дээш өөрүп-хөглээр силер.

8[+]Кымның-даа болза бодунуң шынныг деп санаар аайы-биле бөгүн мында кылып турары дег, ол черге ынчаар кылбас ужурлуг бис. 9[+]Силер ам-даа амыр-дыш черинче – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның силерге хуваап берип турар черинче кирбээн-дир силер. 10[+]А Иорданны кешкеш, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның силерге хуваап берип турар черинге чурттай бээриңерге, Ол силерни бүзээлээн дайзыннарыңарның шуптузундан адырып, амыр-дышты хайырлаар, ынчан айыыл чок чурттай бээр силер. 11[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның Бодунуң ат-алдары аңаа турумчузун дээш шилип алыр черинче мээң силерге айтып-чагып турар бүгү чүвемни: бүрүн өрттедир болгаш өске-даа өргүлдериңерни, дүжүдүңер биле малыңарның оннуң бир кезиин, тускай хуу өргүлдериңерни болгаш Дээрги-Чаяакчыга даңгырак бергеш, салып турар шупту шилиттинген өргүлдериңерни эккээр силер. 12[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның мурнунга шупту: боттарыңар, оглу-кызыңар, эр, херээжен кулдарыңар – өөрүп-хөглеңер. Силерниң хоорайларыңарда чурттап турар левиттерни база хөглээшкиниңерже киирип алыңар, чүге дээрге олар силер-биле кады үлүг-хуу – хувааглыг чер албаан болгай. 13Карааңарга көзүлген-не чер бүрүзүнге бүрүн өрттедир өргүлдер[†] салырындан кичээниңер, 14а чүгле Дээрги-Чаяакчының силерниң бир аймааңарның черинден шилип алган черинге бүрүн өрттедир өргүлдериңер салып, силерге айтып-чагып турарым бүгү чүвени кылыр силер».


Дөгерген малдың эът-ханын чиир-чивези

15«Ындыг-даа болза, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның ачы-буян хайырлап, сеңээ берген малының эъдин чурттап турарың кандыг-даа черлерге дөгергеш, күзээниң ёзугаар чип болур сен; чээрен азы иви эъдин ышкаш, ол эътти арыг-даа, арыг эвес-даа[†] кижи чип болур[*]; 16[+]чүгле хан[†] чиве, ону черже, суг ышкаш, аксып каавыт. 17А далган-тарааңның, виноградың[†] арагазының болгаш оливаң үзүнүң[†] Бурганга хамааржыр оннуң бир кезиин, бода болгаш шээр малыңның дун төлдерин, Бурганга аазааның шупту даңгырак өргүлдерин, эки тура-биле салып турар өргүлдериңни, тускай хуу өргүлдериңни чурттап турар чериңге чивес ужурлуг сен. 18А чүгле Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга, Ооң шилип алыр черинге ол бүгүнү чиир ужурлуг сен – бодуң, оглу-кызың, эр, херээжен кулдарың кады чиңер база сээң хоорайларыңда чурттап турар левит кижи-биле кады чи; Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга бодуңнуң бүдүргениң бүгү чүве дээш өөрүп-хөгле. 19[+]Левит кижини бодуңнуң чериңге чурттап турар бүгү назыныңда уттуң халак.

20Дээрги-Чаяакчы Бурганың, сеңээ аазаанын ёзугаар, девискээриңни алгыдып бээрге, эът чиксей бергеш: „Эъттен чип көөр-дүр“ – дээр болзуңза, күзээниң ёзугаар эът чип болур сен[*]. 21Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның Бодунуң ат-алдары аңаа турумчузун дээш шилип алыр чери сенден ырак болза, Дээрги-Чаяакчының сеңээ берген бода-даа, шээр-даа малындан кандыг-бир малды мээң дужааганым ёзугаар дөгергеш, чурттап турар чериңге күзээниң ёзугаар чиир сен. 22Ол малды, чээрен биле иви эъдин ышкаш, чиир сен, арыг-даа, арыг эвес-даа кижи ол эътти чип болур. 23[+]Ынчалзажок хан чииринден шыңгыызы-биле ойтала, малдың амы-тыны ханында болгай, ооң эъди-биле кады амы-тынын чивейн көр. 24Хан чиве, ону черже, суг ышкаш, аксып каавыт. 25Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чүүл кылып, хан чивес болзуңза, сеңээ, сени салгаар үре-төлүңге эки-чаагай болур.

26А Бурганга айтып, өргүүр дээн малдарыңны, даңгырак бергеш, салып турар өргүлдериңни Дээрги-Чаяакчының шилип алыр черинге эккеп сал; 27ол черже эккелген малдарың бүрүн өрттедир өргүлдер болза, оларның эъдин-даа, ханын-даа Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның өргүл салыр бедигээжинче салып каг, ынчалзажок өске өргүлдериң ханын Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның өргүл бедигээжинче төвүт, а эъдин чип аар сен. 28Сеңээ айтып-чагып турарым бо сөстерниң шуптузун тооп дыңнап, күүсет; Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга эки, таарымчалыг бооп көстүр чүүлдер кылыр болзуңза, сээң бодуңга, сени салгаар үре-төлүңге кезээ-мөңгеде эки-чаагай болур».


Ханаанның бурганнарынга мөгейбези

29«Черин эжелеп алыр дээш бар чыдарың чоннарны Дээрги-Чаяакчы Бурганың үндүр сывырыпкаш, сээң мурнуңга узуткап каар, оларның черин ээлеп чурттай бээр сен. 30[+]Ынчан кичээн: сээң мурнуңга ол чоннарны узуткап каан соонда, оларның ёзу-чаңчылын эдергеш, дузакка туттурба, оларның бурганнарынче чүткүп: „Бо чоннарның бурганнарынга бараан болуп турганы дег, мен база ынчаар кылыр мен“ – диве. 31[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга ынчалдыр мөгейбе, чүге дээрге Ооң бужарзынары, көөр хөңнү чок чүүлдерни ол чоннар бодунуң бурганнарынга мөгейгеш, кылып турар болгай, бодунуң оолдар, кыстарын безин бурганнарынга өргүп, отка өрттедип турар болгай.

32[+]Силерге айтып-чагып турарым бүгү чүвени күүседирин кызыдыңар, чугаалаан чүвемге чүнү-даа немевеңер база оон чүнү-даа казываңар».

#### 13


Чонну дүрзү-бурганнарга мөгееринче күткүп турар улусту узуткаары

1[+]«Бир эвес чон аразынга Бурганның медээчизи[†] мен дээр кижи азы дүш дүжээр кижи илереп келгеш, силерге бадыткал демдээ азы кайгамчык чүүл көргүзерин аазаарга, 2[+]ооң чугаалап турганы бадыткал демдээ азы кайгамчык чүүл бүде бээр болза, ол кижи: „Силерниң билбес чорааныңар бурганнарны эдерээли, оларга бараан болуулу“ – дээн дижик. 3Ынчан ол медээчиниң азы дүшчүнүң сөстерин дыңнаваңар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңар ону дамчыштыр силерни шенеп, Аңаа бүгү чүлдү-чүрээңерден, бүгү сеткил-сагыжыңардан ынааңарны билип алырын күзеп турар-дыр. 4Чүгле Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарны эдериңер, Оон коргуп чоруңар, Ооң айтыышкыннарын сагыңар, сөзүн дыңнаңар, Аңаа бараан болуңар база Ооң-биле коштунчу бериңер. 5[+]А ол медээчини азы дүшчүнү өлүрүп каар ужурлуг. Чүге дээрге ол кижи кулдар болуп чорааныңар египет черден силерни үндүре берген Дээрги-Чаяакчы Бурганыңардан ойталаар кылдыр силерни көгүдүп, Бурганның силерге эдерер кылдыр айтып-чагааны оруктан силерни чайладырын күзеп турар-дыр; чон аразында бужар-бакты ынчаар узуткап калыңар.

6Бир эвес сээң чоок улузуң: азы чаңгыс иеден төрүттүнген ха-дуңмаң,[†] азы оглуң, азы урууң, азы эрге-чассыг кадайың, азы эң чоок эжиң сени бүдүү дуурайлап: „Сээң-даа, ада-өгбеңниң-даа билбес чорааны өске бурганнарны эдерип, оларга бараан болуулу“ – деп, 7сени долгандыр турар чоок-даа, ырак-даа черлерде, черниң бир кыдыындан өске кыдыынга чедир чурттап турар чоннарның бурганнарын айтып, чугаалаан дижик. 8[+]Ол кижи-биле чөпшээрешпе, ону дыңнава база кээргеве, аңаа хайыра бербе база болушпа. 9[+]Харын ол кижини өлүрүп каг; сээң холуң ону өлүрери-биле кымныындан-даа мурнай көдүрүлзүн, а бүгү чоннуң холу ооң соонда көдүрүлзүн. 10[+]Ону даштар-биле өлүр соп каг, чүге дээрге ол кижи кул болуп чорааның египет черден сени үндүре берген Дээрги-Чаяакчы Бурганыңдан ойталаар кылдыр көгүдүп турган болгай. 11Бүгү израиль чон ол дугайында дыңнап кааш, корга бээр, силерниң араңарга ооң соонда ындыг бузут-бактыг чүве үүлгетпестей бээр.

12Бир эвес Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ чурттазын дээш берип турар хоорайларының кайы-бирээзиниң дугайында багай медээ сеңээ чедип, 13[+]чон аразындан үнген дүржок улус ында илереп келгеш, хоорайының улузун дуурайлап: „Силерниң билбес чорааныңар өске бурганнарны эдерип, оларга бараан болуулу“ – дижип, оларны күткүдүп алганын дыңнап каан дижик сен. 14Ол чугааны истеп, шинчип, таптыг айтырып ап көр; бир эвес ол бүгү шын болуп, ук бужар чорук чон аразынга ылап-ла болган болза, 15демги хоорайның чурттакчыларын хылыш-биле узуткап каг, ону база ында бар бүгү чүвени бүрүнү-биле үрегдеп бузуп, чурттакчыларының мал-маганын безин хылыш-биле өлүрүп каг. 16[+]Ол хоорайдан олчалап алган эт-хөреңгини ооң төп шөлүнге оваалай чыггаш, хоорайны база шупту эт-хөреңгини Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга салган бүрүн өрттедир өргүл[†] кылдыр өрттедивит; ол кезээ-мөңгеде хорумналган бузундулар бооп артсын, ону кажан-даа катап тургуспазын. 17[+]Бурганга тураскааткан узуткаар ужурлуг чүү-даа чүве сээң холуңче кирбезин, ынчан Дээрги-Чаяакчы кыптыккан килеңин[†] чавырылдырар, сеңээ ээ-хайыралыг, өршээлдиг болур база ада-өгбеңге даңгыраглаанын ёзугаар сени өстүрүп-көвүдедир. 18Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сөзүн дыңнап, бөгүн сеңээ айтып-чагып турарым Ооң шупту айтыышкыннарын күүседип, Аңаа таарымчалыг чүүлдү кылып чор».

#### 14


Кажыыдалдың хоруглуг ёзу-чаңчылы

1[+][+]«Силер – Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңарның ажы-төлү силер; өлү берген улус дээш кажыыдаарда, мага-бодуңарны чара кеспеңер, хавааңар үстүнде бажыңар дүгүн дөңгүрертир чүлүвеңер, 2[+]чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга хамааржыр ыдыктыг[†] чон-дур сен, чер-делегейде бар бүгү чоннарның аразындан Ол сени Бодунуң улуг үнелиг өнчү-хөреңгизи болзун дээш шилип алган болгай».


Израиль чоннуң чип болбас дириг амытаннары


(Лев. 11:1-47)

3«Бужар чүү-даа чүве чиве. 4Силерге чиирин чөпшээрээн дириг амытаннар бо-дур[*]: инек, хой, өшкү мал, 5иви, чээрен, элик-хүлбүс, аргар, те-чуңма, сайгак 6база кандыг-даа адыр дуюглуг, кегженир дириг амытан. 7Адыр дуюглуг азы кегженир дириг амытаннардан чүгле дараазында дириг амытаннарны чип болбас силер: тевени, койгунну болгаш сарлык-дегени[*], чүге дээрге олар кегженир-даа болза, адыр дуюу чок дириг амытаннар-дыр, ынчангаш силерге арыг эвес[†] боор-дур; 8хаванны база чивес ужурлуг силер, чүге дээрге ол адыр дуюглуг-даа болза, кегженмес-тир, ынчангаш силерге арыг эвес боор-дур. Ындыг янзылыг дириг амытаннарның эъдин чивеңер, сегинге дегбеңер!

9Сугга чурттаар бүгү дириг амытаннардан чакпалыг база казырыктыг амытаннарны чип болур силер. 10А чакпазы азы казырыы чок шупту суг амытаннарын чип болбас силер, олар силерге арыг эвес болур.

11Кандыг-даа арыг кушту чип болур силер; 12а дараазында куштарны чивес ужурлуг силер: эзирни, дасты, кара-дасты, 13дээлдигенни, бичежек эзирлерниң бүгү хевирлерин, 14кускуннуң бүгү хевирлерин, 15страусту, үгүнү, ак-кускунну, хартыганың бүгү хевирлерин, 16кызыл-үгүнү, тулаа кужу ибисти, ак-үгүнү, 17пеликанны, тогдукту, балыкчы-үгүнү, 18шиленни, аистиң бүгү хевирлерин, итпикти болгаш часкыны. 19Ужар чалгынныг кандыг-даа курт-кымыскаяк силерге арыг эвес болур, оларны чивеңер. [*] 20А кандыг-даа ужар чалгынныг арыг амытанны чип болур силер.

21[+][+][+]Бодунуң өлүмү-биле өлген дириг амытан чиве. Ооң сегин хоорайыңда чурттап турар даштыкы кижиге беривит, ол кижи ону чизин азы өске чер чурттуг кижиге садывыт; а сен дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга хамааржыр, ыдыктыг чон болгай сен.

Анайны ооң авазының сүдүнге хайындырба».


Дүжүттүң Бурганга хамааржыр оннуң бир кезииниң дугайында

22[+]«Чылдың-на шөлүңден ажаап ап турар бүгү дүжүдүңнүң оннуң бир кезиин аңгылааш, 23Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның Бодунуң ат-алдары аңаа турумчузун дээш шилип алыр черинге, Ооң мурнунга чиир сен; далган-тарааңның, виноградың[†] арагазының болгаш оливаң үзүнүң[†] оннуң бир кезиин база бода-даа, шээр-даа малыңның дун төлдерин ынаар эккеп, чиир сен. Ооң ачызында Дээрги-Чаяакчы Бурганыңдан бүгү назыныңда коргарынга өөренип алыр сен. 24А Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның Бодунуң ат-алдарын аңаа көргүзер дээш шилип алыр чери ырак боорга, ол бүгү дүжүттү ынаар чедирип шыдавас дижик силер. Ынчан Бурган[†] сеңээ элбек дүжүттү хайырлаан соонда, 25ол дүжүдүңнү акша-мөңгүнге орнапкаш, акша-мөңгүнүңнү холуңдан салбайн, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның шилип алыр черинче чорувут. 26Ол акша-мөңгүн-биле күзээн бүгү чүвеңни: бода-даа, шээр-даа малды, виноград арагазын, өске эзиртир суксунну – алыксаан бүгү чүвеңни садып ал; Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга ол бүгүнү өг-бүлең-биле кады чип, өөрүп-хөглээр сен. 27[+][+]Сээң хоорайыңда чурттап турар левит кижини база уттуп кагба, чүге дээрге ооң сээң-биле кады ээлеп алган үлүү – хувааглыг чери чок болгай.

28[+]Үш чыл эрткен санында-ла, үшкү чылда ажаап алган дүжүдүңнүң оннуң бир кезиин бүрүнү-биле аңгылай чыггаш, хоорайыңга курлавырлап шыгжап ал. 29Ээлээр хувааглыг черни сээң-биле кады албаан левит кижи, сээң хоорайыңда чурттап турар даштыкы кижи, өскүс кижи болгаш дулгуяк кадай чедип келгеш, тоттур чемнензин, ынчан Дээрги-Чаяакчы Бурганың сээң кылып турар шупту ажыл-херектериңге ачы-буянны хайырлаар».

#### 15


Өрелерни өршээри

1[+]«Чеди чыл болгаш-ла, өрелерни өршээ. 2Ону мынчалдыр кылыр сен. Улуска акшазын чээлиге берген кижи бүрүзү оларның өрезин өршээп, ол ха-дуңмазындан[†] өре төлээрин негевезин, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан „Өрелер өршээр үе“ чарлаттынган-дыр. 3[+]Даштыкы кижиниң өрезин негеп боор сен, а чаңгыс аймак-сөөктүг ха-дуңмаңның сеңээ эгидер ужурлуг өрезин өршээ. 4Ынчаарга сээң чуртуңга түреңги кижи турбас ужурлуг, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганың сеңээ өнчү кылдыр хуваап берип турар черинге ачы-буянын хайырлаар; 5чүгле Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сөзүн тооп дыңнаар болзуңза база мээң бөгүн сеңээ айтып-чагып турарым шупту айтыышкыннарны күүседирин кызыдар болзуңза, ындыг болур. 6[+][+]Дээрги-Чаяакчы Бурганың, чугаалап турганы дег, сеңээ ачы-буянын хайырлаарга, хөй чоннарга акша-хөреңгини чээлиге бээр сен, а бодуң чегдинмес сен; хөй чоннарны чагырар сен, а олар сени чагырбас.

7Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ берип турар черинде хоорайларыңның кайы-бирээзинге ха-дуңма чонуң аразындан түреңги кижи тыптып кээр болза, чүрээңни дашталдырба, ол кижиниң мурнунга холдарың адыштанмайн, 8[+]холуңну олче сунуп, ооң хереглеп турар чүвезин хандырары-биле чээлиден бер. 9„Чедиги чыл, өрелер өршээр чыл, чоокшулап олур“ деп бак сагыш угааныңга кирип кээринден кичээн, ынчан түреңги дуңмаңче бак көрүп, аңаа дуза кадарындан ойталадың халак, ынчаар болзуңза, ол кижи Дээрги-Чаяакчыга хомудаарга, бачыдың дээш буруудаар сен. 10Ол кижиге чээлиден бер, аңаа бергениң дээш сеткилиң хараадавазын, чүге дээрге ол чорууң дээш Дээрги-Чаяакчы Бурганың сээң шупту ажыл-херектериңге, кылып турар бүгү чүүлдериңге ачы-буянын хайырлаар. 11[+]Чер кырынга түреңги улус кажан-даа үстүп-төнмес, ынчангаш сеңээ: „Бодуңнуң чериңде ха-дуңма чонуң аразында ядыы-түреңги кижиге дузалап, холуңну олче сунуп бер“ – деп дужаап тур мен».


Кулдарны хостаары

12[+]«Бир эвес еврей ха-дуңмаңдан эр азы херээжен кижи бодун сеңээ кул кылдыр садыпкан болза, ол кижи алды чыл дургузунда кулуң болзун, а чедиги чылда ону аал-ораныңдан хосталгаже салывыт. 13Ол кижини аал-ораныңдан чорударда, хол куруг чорутпа, 14харын аңаа бодуңнуң мал-маганыңның, далган-тарааңның болгаш виноградың[†] арагазының кезиин бер: Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ хайырлаан ачы-буянындан аңаа чүдүрүп бер. 15Египет[†] черге кул болуп чорааныңны, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сени хостаанын утпайн чор, ынчангаш бөгүн сеңээ бо бүгүнү айтып-чагып тур мен.

16А бир эвес эр кул кижи сеңээ болгаш сээң өг-бүлеңге ынак апарган болза база сээңиинге эки чурттап турар болгаш, „Моон чорбас мен“ дээн болза, 17[+]ооң кулааның халбаңын эжикке чыпшыр иткеш, шивегей-биле үттеп ал, ол кижи ынчан кезээ шагда сээң кулуң апаар. Херээжен кулуңга хамаарыштыр база шак ындыг дүрүмнү сагыыр сен.

18Кул кижини аал-ораныңдан хостап салып турарың дээш сеткилиң карарбазын, чүге дээрге ол кул алды чыл дургузунда хөлезилеттинген ажылчынның ажыл төлевиринден ийи катап хөй орулганы киирип берген-дир; Дээрги-Чаяакчы Бурганың кылып турар бүгү чүвеңге ачы-буян хайырлаар».


Мал-маганның дун төлүн ыдыктаары

19[+]«Бода-даа, шээр-даа малыңның эр дун төлдерин Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга бараалгадып, ыдыктап бер: баштай төрүттүнген бугаңны ажылдадып ажыглава, баштай төрүттүнген шээр малыңның дүгүн кыргыва. 20Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга ындыг малды чылдың-на эккеп, Дээрги-Чаяакчының шилип алыр черинге өг-бүлең-биле кады чиир сен.

21[+] Бир эвес ол мал четпес-дудуу: азы аскак, азы согур, азы өске-бир четпес чүүлдүг болза, ону Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга өргүве. 22Ындыг малды бодуңнуң чурттап турар чериңге чип болур сен; арыг-даа, арыг эвес-даа[†] кижи, чээрен азы иви эъдин ышкаш, чип болур[*]. 23[+]Чүгле ол малдың ханын чиве: ону черже, суг ышкаш, аксып каавыт».

#### 16


Үш кол байырлал


(Хост. 12:1-39; 13:3-10; 23:14-17; Лев. 23:4-22, 33-43; Сан. 28:16-31; 29:12-39)

1«Авив айны онзалап, Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңга бараалгаткан Хосталыышкын байырлалын[†] эрттирип чор, чүге дээрге авив айда Дээрги-Чаяакчы Бурганың сени Египеттен[†] дүне када үндүре берген болгай. 2Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга бараалгаткан Хосталыышкын байырлалының өргүлүн – бода азы шээр малыңны Дээрги-Чаяакчының Бодунуң ат-алдары аңаа турумчузун дээш шилип алыр черинге дөгерер сен. 3[+]Ол өргүл-биле кады ажыткылыг аъш-чем чиве, а чеди хүн дургузунда ажыткы-биле хөөтпейн хаарган далган-тарааны – түрегделиңни демдеглээн далган-тарааны ооң-биле кады чиир сен, чүге дээрге египет черден дүвү-далаш үнүп чоруткан болгай сен; бүгү назыныңда египет черден көжүп үнген хүнүңнү сактып чоруур дээш, ынчалдыр кыл. 4[+]Сээң ээлээн бүгү чериңге чеди хонук дургузунда ажыткы[†] турбас ужурлуг база байырлалдың бирги хүнүнүң кежээзинде дөгерген малыңның эъдин эртенге чедир арттырбас ужурлуг сен.

5Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ берип турары ээлел чери бүрүзүнге байырлалда өргүүр малды дөгерип болбас, 6а ону Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның Бодунуң ат-алдары аңаа турумчузун дээш шилип алыр черинге, чүгле аңаа, кежээ, хүн ажар өйде, Египеттен үнүп турган үеңни сактып, дөгерер сен. 7Өргүл малын Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның шилип алыр черинге быжырып белеткээш, чиир сен, а даартазында эртен ээп чана бээр сен. 8Алды хүн дургузунда ажыткы-биле хөөтпейн хаарган далган чиир сен, чедиги хүнде Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга бараалгаткан онзагай чыыш болур, ол хүн ажыл кылбас сен.

9[+]Дүжүттү хол кадыыры-биле ажаап эгелээр хүнден эгелээш, чеди неделяны санап алгаш, 10Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга бараалгаткан Чеди неделя байырлалын демдеглеп эрттир, эки тура-биле өргүлден сал, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ хайырлаан ачы-буянының аайы-биле чежени салырын бодуң шиитпирле. 11Сен бодуң, оглу-кызың, эр, херээжен кулдарың, сээң хоорайыңда чурттап турар левит кижи, чон аразында турар даштыкы кижи, өскүс кижи болгаш дулгуяк херээжен[†] кижи – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга, Ооң Бодунуң ат-алдары аңаа турумчузун дээш шилип алыр черинге өөрүп-хөглеңер. 12[+]Египетке кул болуп чорааныңны утпа, бо дүрүмнерни сагып, күүседип чор.

13[+]Тарааңны бастырып, виноградың[†] хандызын сыскырып алгаш, чеди хүн дургузунда Чадырлар байырлалын демдеглеп эрттирер сен; 14бодуң, оглу-кызың, эр, херээжен кулдарың, сээң хоорайыңда чурттап турар левит кижи, даштыкы кижи, өскүс кижи болгаш дулгуяк херээжен кижи ону байырлап, өөрүп-хөглеңер. 15Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның шилип алыр черинге Аңаа бараалгаткан байырлалды демдегле. Дээрги-Чаяакчы Бурганың сеңээ – бүгү дүжүдүңге база кылып турар шупту ажыл-херээңге ачы-буянын хайырлаар-дыр, ынчангаш чүгле өөрүп-хөглээр-дир сен.

16Шак ынчаар шупту эр улузуң чылда үш катап: Хаарган далганнар байырлалынга, Чеди неделя байырлалынга база Чадырлар байырлалынга Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга, Ооң шилип алыр черинге чедип кээр ужурлуг; ол чедип кээрде, кым-даа болза, Дээрги-Чаяакчының мурнунга хол куруг келбезин. 17Кижи бүрүзү Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның хайырлаан ачы-буянының аайы-биле өргүл белээн тудуп алгаш, чедип келзин».


Шииткекчилер биле удуртукчулар

18[+][+]«Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ берип турары хоорай бүрүзүнге аймактар аайы-биле шииткекчилер биле удуртукчуларны томуйлап каг, олар чонну чөптүү-биле шиитсин. 19[+][+]Хоойлуну[†] хажытпа, улусту ылгай көрбе, хээли алба – хээли мерген угаанныг улусту согурартыр, актыг улустуң чугаа-сөзүн хажыдар. 20Чөптүг-шынныг чорукче,[†] чүгле чөп-шынче чүткү! Ынчан дириг артар сен база Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ берип турар черин ээлээр сен».


Дүрзү-бурганнарга мөгеерин хоругдааны

21[+]«Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга тудуп алганың өргүл салыр бедигээш[†] чанынга Ашера[†] бурганга тураскааткан ыяштар тургуспа. 22Мөгеер дээш даш көжээ[†] тургуспа, Дээрги-Чаяакчы Бурганың оларны көөр хөңнү чок болгай.

#### 17

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңга кандыг-бир четпес чүүлдүг бода азы шээр малды өргүл кылдыр эккеп салба, ол дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга чүдек-бужар өргүл-дүр.

2-3Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ берип турары хоорайларыңның кайы-бирээзинде чурттаан чон аразында Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга бузут үүлгедир, Ооң чагыг-керээзин[†] үрээр – барып, өске бурганнарга бараан болуп, хүнге, айга азы сылдыстарның шупту аг-шериинге мөгеер эр азы херээжен кижи тыптып кээп болур. Мен ынчаар кылырын хоруп каан-на болгай мен. 4Сеңээ ону медээлээрге, дыңнап алгаш, эки истеп хына: бир эвес ол ылап шын бооп, Израильге шак ындыг чүдек-бужар чүве үүлгеттинген болза, 5[+]ол бузут-бакты үүлгеткен эр азы херээжен кижини хоорайыңның эжик-хаалгазынга эккелгеш, даш-биле өлүр соп каавыт. 6[+]Чүгле ийи азы үш кижиниң херечилээн аксы-сөзү бар болза, ол кижини өлүмге шиидип болур; чаңгыс херечиниң аксы-сөзүн ёзугаар кижини өлүрүп шиидип болбас. 7[+]Херечилер ол кижини өлүрери-биле кымны-даа мурнай олче холун көдүрзүн, ооң соонда бүгү чон шаажылалга киржип, холун көдүрзүн, чон аразында бужар-бакты ынчаар узуткап калыңар».


Шиитпирлээри берге херектер

8«Бир эвес хоорайыңга кандыг-бир херекти: азы өлүрүүшкүннү, азы чаргы-чаалыны, азы кемдээшкинни үзе шиитпирлээри сеңээ берге болза, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның шилип алыр черинче чоруй бар. 9[+]Аңаа левит бараалгакчыларга[†] азы ол үеде орта турар шииткекчиге чеде бергеш, олардан айтырып көр. Олар сеңээ херекти канчаар үзе шиитпирлээрин айтып бээр. 10Бараалгакчы биле шииткекчи сеңээ Дээрги-Чаяакчының шилип алыр черинге чүү дээр болдур, ол ёзугаар кылып, оларның сеңээ айтыры бүгү чүвени күүседирин кызыдар сен. 11Оларның сеңээ айтыр хоойлузу[†] биле шиитпирин ёзугаар кылыр сен; чугаалаар сөзүнден оң-даа, солагай-даа талаже чайгылбас сен.

12А Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга бараан болуп турар бараалгакчы биле шииткекчини тооп дыңнавас, туразы улуг кижини өлүрүп каар ужурлуг, Израильде бужар-бакты ынчаар узуткап каг. 13Бүгү чон ол дугайында дыңнап кааш, корга бээр, ооң соонда ынчаар туразы улгатпас».


Хаанны дүжүлгеге олуртуру

14[+]«Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ берип турары черже чедип кээп, ону эжелеп, ээлеп чурттай бергеш, „Мени долгандыр чурттаан өске чоннар ышкаш, мени башкарар хаандан олуртуп аар-дыр“ деп барган дижик сен. 15[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның шилип аар хаанын сени башкарар кылдыр дүжүлгеге олуртуп ал; шак ол хаанны ха-дуңмаң[†] аразындан эккеп, дүжүлгеге олуртуп ап болур сен, ха-дуңмаң эвес, даштыкы кижини бодуңга хаан кылбас сен. 16[+][+]Чүгле ол хаан кижи эңдерик аът эдилевезин база эңмежок аът эккеп аар дээш Египетче[†] чонну эгитпезин; Дээрги-Чаяакчы силерге: „Ол орук-биле черле дедир эгбеңер“ – деп чугаалаан-на болгай. 17[+][+]Сагыш-хөңнүн дуурайлатпас дизе, хаан кижи эңмежок кадай албазын база эңдерик мөңгүн, алдын чыып, бодун байытпазын.

18Хаан кижи дүжүлгеге саадапкаш, левит бараалгакчыларның шыгжап турары дүрүг-номдан[†] ол хоойлуну бодунга чара бижидип алзын. 19[+]Ук хоойлу хаанга турзун, ол ону бүгү назынында номчуп, Дээрги-Чаяакчы Бурганындан коргуп өөрензин база ол хоойлунуң бүгү айтыышкын, дүрүмнерин күүседир дээш кызытсын. 20Ынчан хаан кижи бодун ха-дуңма чонундан өрү көрдүнмес, ол хоойлудан оң-даа, солагай-даа талаже чайгылбас, шак ындыг хаан база ооң үре-салгалы үр үеде Израиль[†] күрүнениң хааннары бооп, дүжүлгеге саадаар».

#### 18


Бурганның бараалгакчылары биле левиттерниң алыр үлүү

1«Левит бараалгакчыларның,[†] Левийниң бүгү аймааның өске израильчилер-биле кады алыр үлүү – хувааглыг чери чок, олар Дээрги-Чаяакчыга өрттедип салган өргүлдер-биле, Ооң үлүү-биле аштанып-чемненир ужурлуг. 2[+]Левийниң аймаа ха-дуңма[†] аймактар аразынга хувааглыг чер албас, Дээрги-Чаяакчының аңаа чугаалап турганы дег, Ол Боду левиттерниң үлүг-хуузу болур.

3[+]Бурганның бараалгакчыларының чондан алыр ужурлуг чүүлдери бо-дур. Бода азы шээр мал өргүп турар кижи бүрүзү бараалгакчыга малдың өштүн, чаактарын болгаш хырнын бээр ужурлуг. 4[+]Ол ышкаш баштайгы далган-тарааңны, виноградың[†] арагазын болгаш оливаң үзүн[†] – дүжүдүңнүң башкылыын база хойларыңның[†] баштай кыргаан дүгүн бараалгакчыга эккеп бер. 5Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганың сээң шупту аймактарыңдан Левийниң аймаан болгаш ооң үре-салгалын кажанда-даа Дээрги-Чаяакчының адынга бараан болуп, Ооң мурнунга турзун дээш шилип алган болгай.

6[+]Бир эвес левит кижи бүгү Израильде турар хоорайларның кайы-бирээзинден – түр чурттап турган черинден бодунуң күзели-биле Дээрги-Чаяакчының шилип аары черге чеде бергеш, 7ол черде Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп турар шупту левит ха-дуңмазы ышкаш, Дээрги-Чаяакчы Бурганының адынга бараан болуп эгелээр болза, 8ол левит кижи ада-өгбезинден салгап алган эт-хөреңгизин садыпкаш, алган орулгазынга немелде кылдыр өске левиттер-биле кады аъш-чем үлүүнден ап турзун».


Караң көрнүр улусту эвес, а Бурганның медээчилерин дыңнаары

9[+]«Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ берип турары черже кире бергеш, ында чурттап турар чоннарның үүлгедип турганы чүдек-бужар чүүлдерин өөренип алба. 10[+]Чон аразынга бодунуң оглун азы уруун от өттүр эрттирер кижи турбас ужурлуг; төлгечи, караң көрнүр кижи, илбилиг сөстер чугаалаар кижи, сымыраачы, 11[+]шишпикчи, илбичи, өлүг улустуң сүнезиннерин кыйгырар кижи база турбазын. 12Чүге дээрге ындыг чүүлдер кылып турар улус Дээрги-Чаяакчының мурнунга бужар болур, шак ол бужар-бак чоруу дээш, Дээрги-Чаяакчы Бурганың оларны сээң мурнуңдан үндүр сывырып турар. 13Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга кем-буруу чок бол! 14Сээң үндүр сывырып турарың чоннар төлгелээр база караң көрнүр кижилерин дыңнаар болгай, а сеңээ Дээрги-Чаяакчы Бурганың ынчаар кылбазын айыткан болгай.

15[+]Бурганың Дээрги-Чаяакчы сээң ха-дуңма чонуң аразындан мен ышкаш медээчи[†] кижини илередип бээр, ону тооп дыңнаар сен. 16[+]Чүге дээрге Хорив[†] дагга чыыш кылган хүнүңде Дээрги-Чаяакчы Бурганыңдан дилег кылып: „Моон соңгаар Дээрги-Чаяакчы Бурганымның үнүн дыңнавас мен, өлү бербес дээш, шак ол өндүр улуг отту көрбес мен“ – деп турган сен.

17[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы меңээ мынча дээн: „Улустуң чугаалап турары шын-дыр. 18[+]Мен оларга ха-дуңмазының аразындан сен ышкаш медээчини илередип бергеш, Бодумнуң сөстеримни ооң аксындан үнер кылып каар мен. Ол медээчи оларга Мээң дужааган бүгү чүвемни чугаалаар; 19а ооң Мээң адымдан чугаалаан сөстерин тооп дыңнавас кижиден харыы негээр мен. 20[+]Ынчалза-даа Мээң аңаа чугаалазын дивээн чүвемни Мээң адымдан диттип чугаалаар медээчи база өске бурганнарның адындан чугаалаар медээчи өлүп каар ужурлуг“.

21Сагыжыңга „Медээчиниң сөзүн Дээрги-Чаяакчы чугаалаваанын канчап билип аар бис?“ деп бодап болур сен. 22Бир эвес медээчи: „Дээрги-Чаяакчының адындан чугаалап тур мен“ – дээрге, ооң сөзү боттанып бүтпес болза, Дээрги-Чаяакчы ол сөстү чугаалаваан-дыр, медээчи ону боду диттип чугаалаан-дыр, ынчангаш оон кортпа».

#### 19


Хоргадал-хоорайлар


(Сан. 35:9-34; Ы. х. к. 4:41-43; Иис. 20:1-9)

1«Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганың Бодунуң сеңээ берип турар черин ээлээн чоннарны узуткап каарга, ол черни эжелеп ап, оларның хоорайларынга, бажыңнарынга чурттай бээр сен. 2Ынчан Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ ээлээр кылдыр берип турары черге үш хоорайдан бодуңга аңгылап ал. 3Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ хуваап берген черин үш кезекке үскеш, ол хоорайларже оруктардан кылып ал. Ол хоорайлар кандыг-даа өлүрүкчү кижиниң ынаар дескеш, хоргадаар чери болур.

4Ынаар дезип чоруй баргаш, дириг артып каап шыдаар өлүрүкчү кижиге хамаарышкан дүрүм бо-дур. Ооң мурнунда өжээннешпейн турган кижизин сагыштыы-биле эвес, билбейн эндеп каан кижи дугайында чугаалап турары ол. 5[+]Ооң чижээ бо-дур. Бир кижи өске кижи-биле кады арыгже[†] ыяш кезип киргеш, балды туткан холун карбаш кылырга, балды сывындан уштунган демир бис эжинге дээптерге, оозу чок апарган болза, өлүрүкчү болган кижи, дириг артар дээш, демги үш хоорайның кайы-бирээзинче дезе берзин. 6Орук хөлүн эрттир ырак болур болза, өлүрткен кижи дээш өжээн негээн төрелиниң сеткили хайнып-хөлзеп, өлүрүкчүнү сүрүп чорупкаш, чыпшыр четкеш, өлүрүп каап болур, а демги өлүрүкчү өлүмге шииттирбес ужурлуг, чүге дээрге өлүрүп каан кижизи-биле ооң мурнунда өжээннешпейн турган-дыр. 7Ынчангаш мен сеңээ „Бодуңга үш хоорайдан аңгылап ал“ деп айтып-чагааным ол.

8-9Бир эвес бөгүн сеңээ айтып-чагып турарым шупту айтыышкыннарны күүседирин кызыдар база Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга ынак бооп, бүгү назыныңда Ооң оруктарын эдерер болзуңза, Дээрги-Чаяакчы Бурганың, ада-өгбеңге даңгыраглап турганы дег, девискээриңни делгемчидип, ада-өгбеңге бээр бооп аазааны бүгү черни сеңээ бээр, ол үш хоорайга немей өске үш хоорайдан база аңгылап алыр сен. 10[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ хуваап берип турары черге кем-буруу чок кижиниң ханы төгүлбес, а сен ооң өлүмү дээш буруудавас сен.

11[+]Ынчалза-даа бир кижи өске кижи-биле өжээннешкеш, ону өлүрер дээш кедеп манап алгаш, олче халдап, өлүрүп кааш, ол хоорайларның кайы-бирээзинче дезе бээр болза, 12ооң чурттап турган хоорайының даргалары, ол кижини тудуп эккээр кылдыр, улус чорудупсун база ону өлүрүп каар кылдыр, өжээн негекчизиниң холунга хүлээдип берзин. 13[+]Сен ол кижиге хайыра бербе; актыг кижиниң өлүмү дээш кем-бурууну Израильден чайладып каавыт, ынчан сеңээ эки-чаагай апаар».


Хувааглыг черниң кызыгаары

14[+]«Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ берип турар черин ээлеп тургаш, сээң биле кожаңның хувааглыг черлериниң кызыгаарын демдеглээн, бурунгуларның тургузуп кааны дашты чылзы итпе».


Херечиниң өчүү

15[+]«Кандыг-бир кемниг херек кылган, бачыт[†] үүлгеткен дээш буруудап турар кижиниң буруузу чаңгыс кижиниң удур херечилээни-биле бадыткаттынмас, ооң буруузун бадыткаар дизе, ийи азы үш херечиниң өчүү херек.

16[+]Бир эвес кара сагыштыг херечи кандыг-бир кижини кемниг херек кылган дээш буруудадып, аңаа удур херечилээр болза, 17[+]чаргылдашкан ийи кижи Дээрги-Чаяакчының мурнунга – ол үеде аңаа турар бараалгакчылар[†] азы шииткекчилер мурнунга херээн сайгартсын. 18Шииткекчилер эки истеп-хынаар ужурлуг; бир эвес демги херечиниң мегелеп херечилеп, чаңгыс аймак-сөөктүг кижиге удур хоп медээ кылганы илереп келген болза, 19[+]ол херечиниң ха-дуңмазы[†] кижиге чедирер бодаан хоразын ооң бодунга чедириңер. Чон аразында турар ындыг бужар-бакты узуткап каг. 20Өске улус ол дугайында дыңнап кааш, корга бээр, чон аразынга ындыг бужар-бакты оон соңгаар үүлгетпестей бээр.

21[+]Буруулуг кижиге хайыра бербе: амы-тын дээш – амы-тын, карак дээш – карак, диш дээш – диш, бут дээш – бут деп кеземче доктааттынзын».

#### 20


Шериг хүлээлгези болгаш дайын чорудулгазы

1[+]«Дайзыныңга удур дайылдажып үнгеш, дайынчы аъттар биле тергелер база сенден хөй санныг аг-шериг көрүп кааш, кортпа, чүге дээрге сени египет черден үндүре берген Бурганың Дээрги-Чаяакчы[†] сээң-биле кады болгай.

2Тулчуушкунче бар чыдырыңарда, Бурганның бараалгакчызы[†] чедип келгеш, чонга мынча дизин: 3„Израиль[†] чон, дыңна, бөгүн дайзыннарыңар-биле тулчур деп тур силер, сорук-күжүңер кошкаш дивезин, коргуш чок болуңар, сүрээдеп хөлзевеңер; 4Бурганыңар Дээрги-Чаяакчы силер-биле кады бар чыдар болгай, дайзыннарыңар-биле тулчу бээриңерге, Ол Боду силерге тиилелгени хайырлаар!“

5Удуртукчулар ынчан чонга мынча деп чарлазын: „Чаа бажың тудуп алгаш, аңаа чурттап четтикпээн кижи бар болза, чана берзин, оон башка ол кижи дайынга өлүртүп каар болза, өске кижи ооң бажыңынга чурттай бээр. 6Чимистиг үнүштер тарып алгаш, ооң дүжүдүн чыып чип четтикпээн кижи бар болза, чана берзин, оон башка ол кижи дайынга өлүртүп каар болза, өске кижи ооң дүжүдүн ажаап аар. 7[+]Душтуу кыс-биле дүгдешкеш, ооң-биле кады чурттаваан кижи бар болза, чана берзин, оон башка ол кижи дайынга өлүртүп каар болза, өске кижи ол кысты кадай кылып аар“. 8[+]Удуртукчулар чонга оон ыңай: „Кортук, сорук чок кижи бар болза, чана берзин, оон башка ол кижи ха-дуңмазын[†] боду ышкаш чүрээ бош улус кылып каар“ – деп чарлазын. 9Удуртукчулар ол бүгүнү чонга чугаалап дооскаш, чонну башкарар шериг баштыңнарын томуйлап каар ужурлуг.

10Хоорайны эжелеп аар дээш чеде бергеш, аңаа тайбыңдан саналда. 11Бир эвес ооң чурттакчылары сээң саналдаан тайбыңыңны хүлээп ап, эжик-хаалгазын ажыдып бээр болза, ында чурттап турар улус шупту сеңээ ажылдап берип[*], бараан болзун. 12А ол хоорай сээң саналдаан тайбыңыңдан ойталап, сээң-биле дайылдажы бээр болза, ону бүзээлеп ал. 13Кажан Дээрги-Чаяакчы Бурганың ону сээң холуңга хүлээдип бээрге, ында чурттап турар шупту эр улусту хылыш-биле узуткап каг. 14[+]А херээжен улусту, ажы-төлдү, мал-маганны болгаш хоорайда артып калган бүгү чүвени – шупту олча-тывышты бодуңга ап ал. Дайзыннарыңдан алган олча-тывыжыңны ажыглап, эдилеп болур сен, чүге дээрге ону Дээрги-Чаяакчы Бурганың сеңээ хүлээдип берген-дир. 15Ол дүрүм сенден дыка ыракта турар хоорайларга хамааржыр, а Ханаанда[†] чурттап турар чоннарның хоорайларынга хамаарышпас.

16А Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ оларның черин ээлеп аар кылдыр берип турары черде чоннарның хоорайларынга чаңгыс-даа дириг кижи арттырба, 17[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ дужааганын ёзугаар, хет, амор, хананей, ферез, хиввей, иевус чоннарны бүрүнү-биле узуткап каг; 18ынчан олар боттарының бурганнарынга мөгеерде сагып турары чүдек-бужар ёзу-чаңчылдарынга сени өөредип шыдавас, а сен Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга бачыт[†] үүлгетпес сен.

19[+]Кандыг-бир хоорайга удур дайылдажып, эжелеп аар дээш, ону үр үеде бүзээлээр болзуңза, хоорайны долгандыр үнген ыяштарже балды аннып, үреве; оларның чимизин чип болур-ла болгай, ынчангаш ужурба! Шөлде үнген ыяш – кижи эвес-ле болгай, ону бүзээлеп, ооң-биле дайылдашкан херээ чүү боор[*]. 20Чүгле чимистерин чемге хереглевес деп билириң ыяштарны үреп, ужургаш, сээң-биле дайын чорудуп турар хоорайга удур, ону чагырып алыры-биле, бүзээлел ажылдары кылып, ажыглап болур сен».

#### 21


Илереттинмээн өлүрүүшкүн

1«Бир эвес Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңның сеңээ ээлезин дээш берип турар черинге шөлде чыдар өлүрткен кижи тывылган, а ону кым өлүрүп кааны билдинмес болза, 2сээң баштыңнарың[†] база шииткекчилериң ынаар баргаш, ооң чыдар чери биле долгандыр турар хоорайлар аразын хемчээзин. 3[+]Өлүрткен кижиниң чыдар черинге эң чоок хоорайның даргалары ажылдадып чаажыктырбаан, мойнунга хомут черле кедирбээн инекти шилип алгаш, 4үргүлчү суг агып чыдар шынааже,[†] кажан-даа болбаазырадып, үрезин чажып көрбээн черже эккелгеш, аңаа ооң мойнун сыйып кагзын. 5[+]Бурганның бараалгакчылары[†] – Левийниң үре-салгалы чедип келзин, чүге дээрге оларны Дээрги-Чаяакчы Бурганның Бодунга бараан болзун, Ооң адындан чонну йөрээзин дээш шилип каан болгай, ынчангаш кандыг-даа маргылдаалыг херекти база кемдээшкин чедирген таварылганы оларның сөзүн ёзугаар шиитпирлээр ужурлуг. 6Өлүрткен кижиге эң чоок хоорайның шупту даргалары шынаага мойнун сыйып каан инектиң кырынга холдарын чуп алгаш: 7„Бо ханны бистиң холувус төкпээн, чүү болганын карактарывыс көрбээн. 8[+]Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң хостап кааның израиль чонуңну арыглап[†] каап көр, кем-буруу чок кижи өлүрген дээш, Бодуңнуң израиль чонуңну буруудатпа“ – деп херечилезин. Олар ынчан ол кижиниң өлүмү дээш буруу чүктевес. 9[+]Дээрги-Чаяакчының мурнунга шын бооп көстүр чүүлдү ынчалдыр кылгаш, актыг кижи өлүрген дээш бурууну чон аразындан чайладыр сен».


Туттурган херээжен кижи-биле өгленири

10«Кажан дайзыннарыңга удур чаалажып үнүп кээриңге, Дээрги-Чаяакчы Бурганың оларны сээң холуңга хүлээдип бээрге, оларны тудуп аппарган дижик сен. 11Туттурган улус аразында аянныг чараш херээжен кижи көрүп кааш, аңаа хандыкшый берип, кадай кылдыр ап алгаш, 12[+]ону бажыңыңче эккеп алган дижик сен. Демги херээжен бажын дөңгүрертип, дыргаан кезип, 13туттуруп кээрде кедип чораан хевин солуй кеттинип алзын; сээң бажыңыңга артып калгаш, бир ай дургузунда ада-иезиниң ажыын ажып кажыыдазын. Чүгле ооң соонда ол херээжен-биле чоокшулажып, ооң ашаа апаар сен, а ол сээң кадайың апаар. 14А бир эвес ол херээжен сеткилиңге таарышпайн барза, ону күзээн-не черинче хостап салывыт, чүгле акша-мөңгүнге орнап, сатпа, кул кижи кылдыр хуулдурба[*], чүге дээрге ону сен бакка суп каан болгай сен».


Дун оолдуң эргези

15[+]«Ийи кадайлыг бир эр кижи оларның бирээзинге ынак, а өскезинге ынак эвес турган дижик. Ынак-даа, ынак эвес-даа кадайы аңаа оол божуп бээрге, ынак эвес кадайының оглу баштай төрүттүнүп, дун оглу апарган болза, 16ол эр кижи оолдарынга эт-хөреңгизин үлештирип тура, ынак эвес кадайындан баштай төрүттүнген оглунга хамааржыр үлүгнү ынак кадайының оглунга тывыспас ужурлуг. 17[+]Харын ол кижи ынак эвес кадайындан оглун дун оглу кылдыр хүлээп көргеш, аңаа өнчүзүнден ийи дакпыр үлүгнү үзүп бээр ужурлуг, чүге дээрге демги оол ооң ажы-төлүнүң баштайгызы болган-дыр, дун оолдуң өнчү салгаар эргези аңаа хамааржыр-дыр».


Хайжок оол

18[+]«Бир эвес кандыг-бир кижи хайжок, сөс дыңнавас, ада-иезиниң чугаазын тоовас, кезедирге-даа, чагыртпас оолдуг болза, 19ада-иези ону бодунуң хоорайының даргаларынга, ол хоорайның шииткел черинге чедире берзин. 20[+]Олар хоорайының даргаларынга: „Бистиң бо оглувус хайжок, сөс дыңнавас, бисти тоовас, чазый болгаш арагачы кижи-дир“ – деп чугаалазын. 21Ынчан оларның хоорайының шупту чурттакчылары ол оолду даш-биле өлүр соп каапсын; чон аразында бужар-бакты ынчаар узуткап каар сен, ону дыңнааш, шупту израильчилер корга бээр».


Ыяшка азып каан кижи каргаттырар

22[+]«Бир эвес кандыг-бир кижи өлүрүп шиидер кеземчеге дүүшкен бачыт[†] үүлгедип аарга, ону өлүрүп каан соонда, ооң мага-бодун ыяшка азып каар болзуңза, 23[+][+]мага-бот ыяшка хондур турбазын, ону ол-ла хүн ажаап каг. Ыяшка азып каан кижи Бурганга каргаттырган-дыр, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ хуваап берип турар черин ынчалдыр бужартатпас ужурлуг сен».

#### 22


Ачы-дуза болгаш каттыштырып болбас чүүлдер

1[+]«Ха-дуңма[†] кижиңниң бода азы шээр малы өөрүнден чыдып калганын көрүп кагзыңза, оларны көрбээчеңнеп эрте бербе, а ээзинге эгидип бер. 2Ээзи кижи чоок-кавыда чурттавайн турар азы сен ол мал-маган кымныыл дээрзин билбес болзуңза, малды аалыңче аппар. Ээзи кижи дилеп чедип келгижеге чедир, ол малды тудуп тур, оон эгидип бээр сен. 3Ха-дуңма кижиңниң элчигенин азы хевин база ынчаар сен. Ооң чидирипкени, а сээң тып алганың кандыг-даа чүвени ынчаар сен, ону көрбээчеңнеп эрте бербе.

4Бир эвес ха-дуңма кижиңниң элчигени азы бугазы чүъгүнүң аарындан орукта кээп ушкан чыдарын көрүп кагзыңза, көрбээчеңнеп эрте бербе, а демги кижиге дузалап, малды көдүржүп бер.

5Херээжен кижи – эр кижинии болур кандыг-даа хепти, эр кижи – херээжен кижиниң хевин кетпезин, чүге дээрге ынчалдыр кылып турар кижи бүрүзү Дээрги-Чаяакчының мурнунга чүдек-бужар болур.

6[+]Бир эвес орук ара бир-ле ыяшта азы черде куш оолдары олурар азы чуургалар чыдар уяга таваржы бээриңге, ава куш оолдары азы чуургалары-биле кады олурар болза, ол кушту ажы-төлү-биле кады алгаш барба. 7Куш оолдарын ап ап болур сен, а иезин салывыт, ынчан сеңээ эки-чаагай болур, сээң назының узаар.

8Чаа бажың тудуп тургаш, бажың кырында сери кыдыынга камгалал чаактардан кылып каг[*], ынчан кандыг-бир кижи оон аңдарлы бээр болза, сээң бажыңыңга кижи өлгени дээш буруудавас сен.

9[+]Виноград[†] тарып алган шөлүңге өске янзы үрезин немей тарыва, оон башка тарып алган үрезиниң дүжүдүн-даа, виноградың чимизин-даа Бурганга хамааржыр база ону чип болбас сен.

10Буга биле элчигенни чаңгыс угда ажыглап, чер аңдарба.

11Дүк биле лён[†] холуштур даарап кылган хеп кетпе.[*]

12[+] Хевиңниң дөрт кыдыынга салбактардан чыпшыр даарап ал».


Чаа өгленген херээжен кижиниң арыы

13«Кандыг-бир кижи кадай ап алгаш, ооң-биле кады хонган соонда, ол херээжен кижи аңаа таарышпас-тыр деп шиитпирлээш, 14ооң дугайында нүгүлдүг сөстер тарадып, ону бак атка киирип: „Мен бо херээженни кадай кылдыр ап алгаш, ооң-биле кады хондум, а ол арыг[†] кыс эвес болду“ – дээн дижик. 15Ынчан аныяк херээженниң ада-иези ооң арыг кыс турганының бадыткал демдээн[*] ап алгаш, хоорай даргаларынче, хоорайның шииткел черинче үндүре берзин. 16Кыстың ачазы даргаларга: „Уруумну бо кижиге кадай кылдыр берген мен, күдээм ам аңаа таарзынмас апарды, 17ынчангаш ол уруумнуң дугайында нүгүлдүг сөстер тарадып, ‘Сээң урууң арыг кыс эвес болду’ деп тур, ынчалза-даа мээң уруумнуң арыг кыс турганының бадыткал демдээ бо-дур“ – деп чугаалаар ужурлуг. Оон хоорай даргаларының мурнунга уруунуң иштики хевин чада салып кагзын. 18Ынчан ол хоорайның даргалары демги эр кижини эккелгеш, кезедир ужурлуг. 19Олар ону, израиль кысты бак атка кииргени дээш, чүс шекел[†] деңзилиг мөңгүнге торгааш, ол акша-мөңгүннү кыстың адазынга берзин. А кыс боду демги кижиниң кадайы бооп артсын, ол эр кижи арткан бүгү чуртталгазында ооң-биле чарлыр эргези чок.

20А бир эвес эр кижиниң чугаалаан чүвези шын болуп, аныяк кыстың арыг турганының бадыткал демдектери тывылбас болза, 21даргалар ол кысты адазының бажыңының эжиинге эккелзин, хоорайжылар ону аңаа даш-биле өлүр соп каапсын, чүге дээрге ол кыс израиль чоннуң аразынга бужар чорук кылып, адазының бажыңынга чурттап тургаш-ла, самыырап турган-дыр; чон аразында бужар-бакты ынчаар узуткап каар сен».


Эр, херээжен бачыттыг харылзаалар

22[+]«Ашактыг херээжен-биле хойгажып чыдар эр кижи илерээр болза, херээжен-даа кижи, ооң-биле хойгажып чыткан эр-даа кижи иелээн өлүр ужурлуг; Израильде ол бужар-бакты ынчаар узуткап каар сен.

23Кандыг-бир эр кижи өске эр кижиниң дүгденишкен аныяк кызы-биле хоорайга ужуражы бергеш, ооң-биле хойгажыр болза, 24оларның иелдирзин хоорай хаалгазының[†] чанынга эккелгеш, даш-биле өлүр соп кааптыңар: аныяк кысты – хоорайга тургаш, дуза дилеп алгырбаан дээш, эр кижини – өске кижи душтуун бакка суп каан дээш; чон аразында ол бужар-бакты ынчаар узуткап каар сен.

25Кандыг-бир эр кижи өске эр кижиниң дүгденишкен аныяк кызы-биле ажык шөлге ужуражы бергеш, аңаа күш дөгеп, хойгажыр болза, чүгле ол кыс-биле хойгажып чыткан эр кижини өлүрүп каар ужурлуг; 26а кыстың бодун канчанма-даа – ону өлүрүп шиитки дег кем-бурууну ол үүлгетпээн-дир; кандыг-бир кижиниң өске кижиже халдап, өлүрүп кааны ышкаш таварылга болган-дыр. 27Ол эр кижи дүгденишкен эштиг аныяк кыс-биле ажык шөлге ужуражы берген болгай, демги кыс дуза дилеп алгырарга-даа, аңаа болчуп кээр кижи чок болган-дыр.

28Кандыг-бир кижи дүгденишкен эжи чок аныяк кыс-биле ужуражы бергеш, ону күштеп, хойгажып чыдырда, кырынга улус келген болза, 29[+]ол кыс-биле хойгажып чыткан эр кижи ооң адазынга бежен шекел мөңгүннү төлээр, а демги кысты кадай кылып алыр ужурлуг; ол кысты бакка суп каан болгаш, эр кижи ам арткан бүгү чуртталгазында ооң-биле чарлыр эргези чок.

30[+]Кандыг-даа эр кижи ачазының кадайы – соңгу иезин ап, ачазының хевиниң эдээн ажытпазын».

#### 23


Израиль ниитилелге каттыжып болбас улус

1[+]«Чуургаларын чуура бастырып алган азы эр сүрүзүн одура кестиртип алган кижи Дээрги-Чаяакчыга мөгеер ниитилелге каттыжып болбас. 2Сурас бооп төрүттүнген кижи[*] Дээрги-Чаяакчыга мөгеер ниитилелге каттыжып болбас, ооң онгу салгалында үре-садызы безин ол ниитилелге каттыжып болбас.

3[+]Аммон азы моав аймак-сөөктүг кижи Дээрги-Чаяакчыга мөгеер ниитилелге каттыжып болбас, оларның онгу салгалында үре-садызы безин кажанда-даа ол ниитилелге каттыжып болбас, 4[+]чүге дээрге Египеттен[†] үнгеш, бар чыдырыңарда, олар сеңээ аъш-чем биле суг бээринден ойталап, хүндүлевээн-дир база сенче каргыш салдырар дээш, Арам-Нахараимде Петор чурттуг Беорнуң оглу Валаамны[†] сеңээ удур хөлезилеп алган-дыр. 5[+]Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганың Валаамның сөстерин хүлээвейн, ооң каргыжын сеңээ йөрээшкин кылдыр хуулдурупкан, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганың сеңээ ынак болгай; 6чурттап чоруур бүгү үеңде, кезээ-мөңгеде ол чоннар-биле эп-найыралдашпа, оларга чаагай чорук күзеве.

7[+][+]А эдом чонну дора көрбе, ол сээң ха-дуңмаң[†] болгай; египет чонну дора көрбе, сен ооң черинге өскээртен келгеш, чурттап чораан болгай сен. 8Сээң-биле аралаштыр чурттап турар эдом болгаш египет улустуң үшкү салгалында төрүттүнер ажы-төл Дээрги-Чаяакчыга мөгеер ниитилелге каттыжып болур».


Турлагның арыг-шевери

9«Дайзыннарыңга удур тулчуп үнгеш, турлагга кандыг-даа бужар чүве кылырындан кичээнип чор. 10[+]Бир эвес дүне када кандыг-бир кижиниң үрези төгүлгеш, арыг эвес[†] апарган болза, ол кижи турлаг даштынче үне бергеш, дедир кирбес ужурлуг, 11а кежээ дүжерге, сугга чунуп алзын, ынчан ол кижи хүн ажа бээрге, турлагже кирип кээп болур.

12Албаннаар чериң турлагның даштынга турар ужурлуг. 13Дайынчы херекселдериңден аңгыда, озук ап чоруур ужурлуг сен, турлаг даштынга албаннап олурар апаргаш, ооң-биле черге оңгар каскаш, кадыг албаныңны хөөп каар сен; 14[+]чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганың сени камгалап, дайзыннарыңны сээң эргеңге хүлээдип бээр дээш, турлааңда чоруп турар болгай, ынчангаш турлааң ыдыктыг[†] болур ужурлуг, оон башка Ол сенде ыянчыг чүүл барын көрүп кааш, сени каапкаш баар».


Дургуннаан кулдар

15«Бодунуң дээргизинден Израильче дургуннап келген кул кижини ооң дээргизинге эгитпе, 16ол кул кижи израиль чоннуң аразынга, сээң хоорайларыңның кайы-бирээзинге – таарымчалыг деп көргеш, шилип алган черинге чурттазын, ону базынма».


Самыын-садар кижилер

17[+]«Израиль[†] херээжен-даа, эр-даа улус аразындан дүрзү-бурганнарның[†] өргээлеринде самыын-садар кижи турбас болзун[*]. 18Кандыг-даа даңгырааң күүседип тура, самыын-садар херээженниң азы чүдек-бужар эрниң ажылдап алган төлевирин Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның өргээзинге өргүл кылдыр салба, ол ийи самыын-садар чорук Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга чүдек-бужар чүүл болур».


Хөө хуузу

19«Чаңгыс аймак-сөөк ха-дуңмаңга хөө хуузу алыр сорулга-биле акша-мөңгүн, аъш-чем азы өске-бир чүве чегдирбе. 20[+]Даштыкы кижиден хөө хуузу ап болур сен, а бодуңнуң ха-дуңма чонуңдан хөө хуузу алба, ынчан Дээрги-Чаяакчы Бурганың эжелеп аар дээш бар чыдарың черге кылыр бүгү чүвеңге ачы-буянын хайырлаар».


Даңгырактар

21[+]«Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга даңгырак берип турар болзуңза, ону саадатпайн күүсет, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганың ол дээш сенден негеп аар, күүсетпээн дээш, бачыт[†] чүктээр сен. 22А бир эвес даңгырак бербээн болзуңза, бачыт чүктевес сен. 23Аксыңдан үнген сөзүңнү сагып, күүсет. Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга эки тура-биле берген аксы-сөзүң ёзугаар күүседир ужурлуг сен».


Алыксак-чиксек болбазы

24«Өске кижиниң виноград[†] шөлүнче кирип келгеш, ооң чимизин мага хандыр, тоттур чип болур сен, а барба-саваңга чыгба.

25[+]Өске кижиниң тараа тараан шөлүнче кирип келгеш, тараа баштарын холуң-биле чулуп чип болур сен, а дүжүдүн хол кадыыры-биле кеспе».

#### 24


Өгленчири болгаш чарлыры

1[+]«Бир эр кижи кыс кижи-биле өгленчип, ону кадай кылып алган соонда, ооң бир-ле бужар чүвезин билип каапкаш, кадайынга таарзынмайн барып, аңаа чарлыр дугайында бижик бижээш, холунга тудускаш, ону бажыңындан чорудупкан дижик. 2Демги херээжен кижи ашааның бажыңындан чоруй баргаш, өске эр кижи-биле өгленчип аарга, 3ооң ол ашаа база аңаа хөңнү чок апаргаш, чарлыр дугайында бижик бижээш, кадайының холунга тудускаш, ону бажыңындан чорудупкан дижик азы ону кадай кылдыр ап алган ийиги ашаа өлүп калган дижик. 4[+]Ынчан ол херээженни чандырыпкан баштайгы ашаа ону катап кадай кылдыр ап ап шыдавас, чүге дээрге ол херээжен бужартай берген-дир – оларның катап чоокшулажыры Дээрги-Чаяакчының мурнунга чүдек-бужар чүве болур; Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңның сеңээ хуваап берип турар черин ынчалдыр бачыт[†]-биле бужартатпа.

5[+]Чоокта чаа кадайланып алган кижини шеригже албазын база аңаа кандыг-даа албан-хүлээлге дааспазын, ол эр кижи бажыңынга бир чыл дургузунда хостуг чурттап, алган кадайын хөглетсин».


Ачы-дуза болгаш чөптүг чорук дугайында дүрүмнер

6«Кандыг-бир кижиге чээлиге акша берип тургаш, долаа кылдыр ол кижиниң тараа дээрбелээр даштарын алба – шак ол даштар ооң амыдыралы-дыр.

7[+]Бодунуң ха-дуңма[†] израиль чонунуң аразындан бир кижини оорлааш, ону кулу кылып алган кижи турар болза, ол ооржу кижини өлүрүп каар ужурлуг; чон аразында бужар-бакты ынчаар узуткап каг.

8[+]Араңарга халдавырлыг кеш аарыы[†] тыптып кээринден оваарныңар, левит бараалгакчыларның[†] өөредип турар бүгү чүүлдерин шыңгыы сагып, күүседиңер, мээң оларга айтып-чагааным ёзугаар хынамчалыг күүседиңер; 9[+]Египеттен[†] кел чыдырыңарда, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның Мариамны канчалганын утпа.

10Өске-бир кижиге чээлиге акша берип турар болзуңза, долаа ап аар дээш ооң бажыңынче кирбейн, 11даштыгаа манап тур, сенден чээли алган кижи долаазын боду үндүрүп бээр. 12Бир эвес ол ядыы кижи болза, ооң долаа кылдыр берген хевин дедир бербейн, удуп чыдып алба, 13[+][+]харын ол кижи хеви-биле шуглангаш, удуп чыдып алзын; сени алгап-йөрээп кагзын дээш, ооң берген долаазын хүн ажар өйде эгидип бер, ынчан Дээрги-Чаяакчы Бурганың сени чөптүг-шынныг кижи кылдыр санаар.

14[+]Хөлечииң болур ядыы-түреңги кижиниң, ол кижи сээң израиль ха-дуңмаңның бирээзи-даа азы сээң чериңде, хоорайларыңның кайы-бирээзинде чурттап турар даштыкы кижи-даа болза, сеткилин хомудатпайн, 15[+][+]аңаа ажыл төлевирин хүннүң-не, хүн ажар бетинде, төлеп берип тур, чүге дээрге ол кижи ядыы болгаш, алыр төлевирин идегелдиг манап турар болгай, оон башка ол сеңээ хомудап, Дээрги-Чаяакчыны кыйгырарга, бачыт үүлгеткен деп санаттырар сен.

16[+]Ада кижи ажы-төлүнүң кем-буруузу дээш өлүмге онаар кеземче албас ужурлуг, ажы-төл база адазы дээш өлүртпес ужурлуг; кижи бүрүзү чүгле бодунуң кем-буруузу дээш өлүртүр ужурлуг.

17[+]Даштыкы кижиниң база өскүс кижиниң эргезин кызагдава, дулгуяк херээженниң[†] хевин долаа кылдыр алба. 18Египетке кул болуп чорааныңны, Дээрги-Чаяакчының сени оортан хостаанын утпа, ынчангаш мен сеңээ ол бүгүнү кылырын айтып-чагып тур мен.

19[+]Бодуңнуң чериңге дүжүт ажаап тура, шөлге бир моожаны көрбейн эрттирипкеш, ону ап, дедир келбе; ол тараа даштыкы кижиге, өскүс кижиге болгаш дулгуяк херээженге артып калзын, ынчан Дээрги-Чаяакчы Бурганың кылып турарың кандыг-даа ажыл-херекке ачы-буянын хайырлаар. 20Олива ыяштарының чимизин дүжүр шаап тура, будуктарда арткан чимистерни катап кээп, чыгба; олар сээң чуртуңда турар даштыкы кижиге, өскүс кижиге болгаш дулгуяк херээженге артып калзын. 21Виноградың[†] шөлүнден каттар ажаап ап тура, артып калган каттарны чедир чыгба; олар даштыкы кижиге, өскүс кижиге болгаш дулгуяк херээженге артып калзын. 22Египет черге кул болуп чорааныңны утпа, ынчангаш мен сеңээ ол бүгүнү кылырын айтып-чагып тур мен».

#### 25


Чөптүг кеземче

1[+]«Ийи кижи аразынга маргылдаалыг херек үнген болза, олар шииткел черинче барзын, аңаа шииткекчилер оларның чаргызын үзүп, буруу чок кижини агартсын, а буруулуг кижини шиидип кагзын. 2Бир эвес шииткекчи буруулуг кижини шыкпыыштаары чүүлдүг деп көөр болза, ону доңгайтыр чыттыргаш, кем-буруузун барымдаалап, чеже катап согарын тодараткаш, боду көрүп турда, шыкпыыштаарын дужаазын. 3[+]Кижини дөртенден хөй катап шыкпыыштап болбас, оон хөй катап шыкпыыштаар болза, демги ха-дуңмаң[†] кижи сээң мурнуңга куду көрдүргени ол-дур».


Тараа бастырып турар шары

4[+]«Тараа бастырып турар шарының аксынга хээрик кедирип, чемнениринге шаптыктава».


Үре-салгал дугайында

5[+]«Кады чурттап турган ийи алышкының бирээзи өлүп каарга, ооң соон салгаар оглу чок болза, өлген кижиниң кадайы хары эр кижиге барбас ужурлуг. Ол херээженниң калган ашааның дуңмазы ооң-биле чоок харылзаа тудуп, кадай кылдыр ап алгаш, кады чурттазын. 6[+]Ол херээженниң дун оглу калган баштайгы ашааның соон салгаар оглу деп санадыр ужурлуг, ынчан өлү берген кижиниң ады Израильге уттундуруп читпес. 7А бир эвес калган кижиниң дуңмазы чаавазын алыр хөңнү чок болза, ол херээжен кижи хоорайның шииткел черинде даргаларга чеде бергеш: „Калган ашаамның дуңмазы акызының адын Израильге арттырып каарындан ойталап, мени кадай кылдыр ап алыр хөңнү чок-тур“ – деп чугаалазын. 8Ынчан ол хоорайның даргалары демги эр кижини кыйгыртып алгаш, ооң-биле чугаалажыр ужурлуг; бир эвес ол кижи ойталап: „Ол херээженни алыр хөңнүм чогул“ – дээр болза, 9[+]ооң чаавазы, даргалар көрүп турда, олче чоокшулай бергеш, ооң кеткен идиин уштуп, арнынче дүкпүрүпкеш: „Бодунуң акызының ук-ызыгуурун тургуспас кижини ынчаар бак аажылаар ужурлуг!“ – деп чугаалазын. 10Оон Израильге ойталап каапкан эр кижиниң өг-бүлезинге „Кызыл-даван кижиниң өг-бүлези“ деп ат тыпсып каар.

11Ийи эр кижи чокшуп турда, оларның бирээзиниң кадайы ашаанга болчуп, ону эттеп турар кижиден адырып аар дээш, демги кижиниң ажы-төл төрүдер сүрүзүнден сегирип аар болза, 12ол херээженниң холун одура шаап каг, аңаа хайыра бербе».


Садыг кылырда, ак сеткилдиг болуру

13«Сээң деңзи шою сугар хавыңга шын эвес деңзилээр: аар-даа, чиик-даа деңзилиг болза, чаңгыс хемчээл көргүзер шойлар турбас ужурлуг; 14[+]сээң бажыңыңга тарааны шын эвес хемчээр: ишкири аңгы-даа болза, чаңгыс хемчээл көргүзер савалар турбас ужурлуг. 15Сээң деңзиң шою ылап шын деңзилиг, а хемчээр саваң ылап шын хемчээлдиг болур ужурлуг, ынчан Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңның сеңээ берип турар черинге назының узаар, 16чүге дээрге ындыг ак сеткилдиг эвес чүве кылып турар кижи Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга чүдек-бужар болур».


Амалик чонну узуткаары

17[+]«Египеттен[†] үнүп бар чыдырыңда, амалик чон сени канчанганын утпа: 18ол чон сенче орукка харыксырап, могай берген чоруңда халдап келген, кошкап-суларааш, сооңга чыдып калган бүгү улузуңну кыра шаап каапкан, Бургандан-даа кортпаан болгай. 19[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ эжелеп алгаш, ээлеп чурттаар кылдыр берип турар черинге Ол сени бүгү чүктен бүзээлээн шупту дайзыннарыңдан адырып, тайбың чуртталганы хайырлаарга, амалик чон дугайында сактыышкынны чырык чер кырындан балап каавыт, ооң аажылаашкынын черле утпа!»

#### 26


Баштайгы дүжүттүң оннуң бир кезиин өргүүрү

1«Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңның сеңээ хуваап берип турар черинге чедип келгеш, ону эжелеп ап, аңаа чурттай бергеш, 2[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ берип турары черден ажаап аарың, черниң беримчези баштайгы дүжүттүң шуптузун чыггаш, аргаан хааржакче бир кезиин суп ал. Оон Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның Бодунуң ат-алдары аңаа турумчузун дээш шилип алыр черинче чорувут. 3Ол үеде ында турар бараалгакчыга[†] чеде бергеш: „Дээрги-Чаяакчының биске бээр бооп ада-өгбевиске даңгыраглаан черинче кирип келгенимни бөгүн Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга херечилеп тур мен“ – деп чугаала.

4Бараалгакчы аргаан хааржакты сээң холуңдан ап алгаш, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга өргүл салыр бедигээш[†] мурнунга салып каар. 5[+][+]А сен Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга мынча деп херечилээр сен: „Мээң өгбем Арам чурттуг тояанчы кижи[*] турган. Ол Египетче[†] чоруй баргаш, аңаа хөй эвес төрелдери-биле кады чурттай берген соонда, оон өндүр улуг, күштүг, хөй санныг чон укталган. 6[+]А египет чон бисти бак аажылап, бастып, аар-берге ажыл кылдыртып турган. 7[+]Бис ынчан ада-өгбевистиң Дээрги-Чаяакчы Бурганындан дуза дилеп кыйгырарывыска, Дээрги-Чаяакчы үнүвүстү дыңнап, бистиң хилинчээвисти, аар-берге ажыл кылып, дарладып турарывысты көрүп каан. 8[+]Дээрги-Чаяакчы бисти Египеттен Бодунуң быжыг холу-биле, күчү-күжү-биле, кончуг улуг коргунчуг байдалдар-биле, өндүр улуг бадыткал демдектери болгаш кайгамчык чүүлдер-биле үндүре бергеш, 9[+]бо черже эккеп, сүт биле ары чигири агып чыдар бо байлак черни биске берген болгай. 10Ынчангаш ам Сээң меңээ берген чериңден ажаап алганым баштайгы дүжүттү эккелдим, Дээрги-Чаяакчы“.

Ооң соонда ол өргүлүңнү Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга салып кааш, Аңаа сөгүрүп, мөгеер сен. 11Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ база сээң өг-бүлеңге берген шупту ачы-буяны дээш өөрүп-хөгле – чон аразында турар левит кижи болгаш даштыкы кижи база сээң-биле кады өөрүп-хөглезин.

12[+][+]Оннуң бир кезээн[†] чыыр хуусаа болур үшкү чыл санында-ла, бүгү дүжүдүңден – тарааның хевир бүрүзүнден-не оннуң бир кезээн аңгылап алгаш, левит кижиге, даштыкы кижиге, өскүс кижиге болгаш дулгуяк херээженге[†] бээр сен, олар ону сээң хоорайларыңга тоттур чип чурттазын. 13Ынчан Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга мынча дээр сен: „Бодумнуң бажыңымдан ыдыктыг[†] өргүлдү аппаргаш, левит кижиге, даштыкы кижиге, өскүс кижиге болгаш дулгуяк херээженге бериптим – меңээ чагып-сургаан шупту айтыышкыннарың ёзугаар кылдым, оларны күүседиринден ойталап, утпадым. 14[+]Мен ол аъш-чемни кажыыдап тургаш, чип көрбээн мен, арыг эвес[†] тургаш, аңгылай салбаан мен, өлүг улустуң сүнезинин чемгерерин саналдаваан мен[*]; Дээрги-Чаяакчы Бурганымның сөзүн тооп дыңнап, Сээң меңээ айтып-чагааның бүгү чүвени күүсеткен мен. 15[+][+]Бодуңнуң ыдыктыг оран-саваң болур дээрлерден куду алзы көрем, Бодуңнуң израиль чонуңга база Сээң биске бергениң черге ачы-буяндан хайырла – сүт биле ары чигири агып чыдар байлак черни биске бээрин ада-өгбевиске даңгыраглаан болгай сен“».


Израиль чон – Бурганга хамааржыр онзагай чон

16«Бөгүн Дээрги-Чаяакчы Бурганың шак ол дүрүм, хоойлуларны[†] күүседирин айтып-чагып тур: оларны бүгү чүлдү-чүрээңден, бүгү сеткил-сагыжыңдан сагып, күүсет. 17Сен бөгүн Дээрги-Чаяакчыга Ол – сээң Бурганың дээрзин, Ооң оруктары-биле чорууруңну, Ооң дүрүмнери, хоойлулары болгаш айтыышкыннарын сагыырыңны, Ооң сөзүн тооп дыңнаарыңны аазап чугаалаан сен. 18[+]Дээрги-Чаяакчы база, сеңээ чугаалап турганы дег, Ооң улуг үнелиг өнчү-хөреңгизи чон болуруңну, Ооң шупту айтыышкыннарын сагыыр ужурлууңну бөгүн сеңээ аазап, медеглээн. 19[+][+]Ол сени Бодунуң чаяаганы бүгү өске чоннардан өрү көдүрүп каарын, мактал-хүндүнү, алдар-атты, өндүр-чаагай чорукту сеңээ хайырлаарын, Ооң чугаалап турганы дег, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның ыдыктыг чону болуруңну аазап, медеглээн».

#### 27


Гевал дагда даш тураскаалдар

1Моисей[†] болгаш израиль чоннуң баштыңнары[†] чон-биле чугаалашкан. Моисей айтып-чагаан: «Бөгүн сеңээ айтып-чагып турарым шупту айтыышкыннарны күүседир сен. 2[+]Иорданның ындыы чарыынче, Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңның сеңээ берип турары черже кеже бергеш, бодуңга улуг даштардан тургускаш, оларны чугайлап ал[*]. 3Хемни кеже бергеш-ле, ол даштарга бо хоойлунуң[†] шупту сөстерин бижип каг, ооң соонда ада-өгбеңниң Бурганы, Дээрги-Чаяакчының сеңээ аазаанын ёзугаар, Ооң сеңээ берип турары, сүт биле ары чигири агып чыдар байлак черже кире берип болур сен.

4Иорданны кеже бергеш, бөгүн сеңээ айтып-чагааным ёзугаар, ол даштарны Гевал дагга тургускаш, чугайлап каг. 5[+]Аңаа Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга өргүл салыр бедигээшти[†] даштан, демир херексел ажыглавайн, тудуп каг. 6Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның өргүл бедигээжин хоюглап дүрбүвээн даштар-биле тудуп алгаш, аңаа Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга бүрүн өрттедир өргүлдерден[†] эккеп сал; 7[+]эп-найырал өргүлдерин база эккеп салгаш, аңаа чип, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга өөрүп-хөгле. 8[+]А демги даш тураскаалдарга бо хоойлунуң шупту сөстерин көскү, тода кылдыр бижип каг».


Он ийи каргыш

9[+]Моисей болгаш левит бараалгакчылар[†] бүгү израиль чон-биле чугаалашкан. Моисей чонга: «Израиль[†], топтап дыңна! Сен бөгүн Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга хамааржыр чон болу бердиң! 10Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сөзүн тооп дыңна, сеңээ бөгүн айтып-чагып турарым Ооң шупту айтыышкыннар, дүрүмнерин күүсет» – деп чугаалаан.

11Моисей ол хүн чонга оон ыңай мону айтып-чагаан: 12[+]«Иорданны кеже бергениңде, Симеоннуң, Левийниң, Иуданың,[†] Иссахарның, Иосифтиң[†] болгаш Вениаминниң[†] аймактары чонну йөрээри-биле Гаризим дагга туруп алзын. 13А Рувимниң, Гадтың, Асирниң, Завулоннуң,[†] Данның болгаш Неффалимниң[†] аймактары чонга каргыш салыры-биле Гевал дагга туруп алзын.

14Левиттер[†] бүгү израильчилерге ыыткыр чарлазын:

15[+]„Бодунга дүрзү-бурган[†] шуткуп азы чазап кылып алгаш, оозун чажырып алган кижи каргаттырар, кижи холу кылган дүрзү-бурган болза Дээрги-Чаяакчының мурнунга чүдек-бужар чүүл-дүр!“

Бүгү чон: „Аминь!“[†] – деп харыылаар.

16[+]„Ада-иезин бак көөр кижи каргаттырар!“

Бүгү чон: „Аминь!“ – деп харыылаар.

17[+]„Кожазы кижиниң чериниң кызыгаарын демдеглээн дашты чылзы идипкен кижи каргаттырар!“

Бүгү чон: „Аминь!“ – деп харыылаар.

18[+]„Согур кижини оруундан астырган кижи каргаттырар!“

Бүгү чон: „Аминь!“ – деп харыылаар.

19[+]„Даштыкы кижиниң, өскүс кижиниң болгаш дулгуяк херээженниң[†] эргезин кызагдаан кижи каргаттырар!“

Бүгү чон: „Аминь!“ – деп харыылаар.

20[+]„Ачазының кадайы – соңгу иези-биле холбажыпкан кижи каргаттырар! Ол кижи ачазының хевиниң эдээн ажыткан-дыр“.

Бүгү чон: „Аминь!“ – деп харыылаар.

21[+]„Кандыг-бир мал-маган-биле холбажыпкан кижи каргаттырар!“

Бүгү чон: „Аминь!“ – деп харыылаар.

22[+]„Ачазының азы авазының уруу-биле холбажыпкан кижи каргаттырар!“

Бүгү чон: „Аминь!“ – деп харыылаар.

23[+]„Кат-иези-биле холбажыпкан кижи каргаттырар!“

Бүгү чон: „Аминь!“ – деп харыылаар.

24[+]„Өске кижини бүдүү өлүрүп каан кижи каргаттырар!“

Бүгү чон: „Аминь!“ – деп харыылаар.

25[+]„Буруу чок кижини өлүрүп шиитсин дээш хээли алган кижи каргаттырар!“

Бүгү чон: „Аминь!“ – деп харыылаар.

26[+]„Бо хоойлунуң сөстерин деткивес база күүсетпес кижи каргаттырар!“

Бүгү чон: „Аминь!“ – деп харыылаар».

#### 28


Хоойлуну дыңнааны дээш, чонга йөрээшкиннер


(Лев. 26:1-13; Ы. х. к. 11:13-15)

1[+]«Бир эвес Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңның сөзүн тооп дыңнаар база бөгүн сеңээ айтып-чагып турарым Ооң шупту айтыышкыннарын күүседирин кызыдар болзуңза, Дээрги-Чаяакчы Бурганың сени чер-делегейниң шупту чоннарындан өрү көдүрүп каар. 2Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сөзүн тооп дыңнаар болзуңза, бо йөрээшкин бүрүнү-биле сеңээ доктаап, сеңээ хамаарыштыр чогуп бүдер.

3Хоорайга-даа, шөлге-даа ачы-буянны алыр сен. 4Сээң ажы-төлүң, чериңден үнер дүжүдүң болгаш бода база шээр малыңның төлү хөй болур. 5Дүжүт чыыр аргаан хааржактарың, барба-саваң долу болур. 6[+]Кылып турар бүгү чүүлүңге, бүгү үелерде ачы-буянга бүргеттирер сен.

7[+]Дээрги-Чаяакчы сенче халдап турар дайзыннарыңны сээң мурнуңга чылча шаап каар: олар сеңээ удур чаңгыс орук-биле тулчуп үнүп келгеш, чеди аңгы орук-биле дезип ыңай болур.

8[+]Дээрги-Чаяакчы сээң аңмаарларыңны долдуруп бээр, кылып турар кандыг-даа ажыл-херээңге чедиишкинниг болур сен; Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ берип турары черге ачы-буянны алыр сен. 9[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның айтыышкыннарын сагып, Ооң оруктары-биле чоруур болзуңза, Дээрги-Чаяакчы, сеңээ даңгыраглааны дег, сени Бодунга хамааржыр ыдыктыг[†] чон кылдыр тургузуп каар. 10Ынчан чер кырында шупту чоннар сээң Дээрги-Чаяакчыга хамааржырыңны дыңнап кааш, сенден корга бээр.

11Дээрги-Чаяакчы сеңээ бээр бооп ада-өгбеңге даңгыраглаан черинге элбек-чаагай чорукту: бодуңга эңдерик үре-төлдү, мал-маганыңга эңмежок төлдү, чериңге элбек дүжүттү хайырлаар. 12[+][+]Дээрги-Чаяакчы сеңээ дээрниң эжиктерин – Бодунуң ачылыг эртине шыгжамырын ажыдып, сээң чериңге чаъсты чогуур өйүнде чагдырып бээр база кылып турар шупту ажыл-херээңге ачы-буянын хайырлаар; хөй чоннарга чээлиге акша-хөреңги бээр сен, а бодуң олардан чегдинмес сен.

13Бир эвес мээң бөгүн сеңээ сагып, күүседир кылдыр айтып-чагып турарым Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның айтыышкыннарын тооп дыңнаар болзуңза, Дээрги-Чаяакчы сени кудурук эвес, баш кылып каар, адаанга эвес, кырынга турар сен. 14Чүгле мээң бөгүн сеңээ айтып-чагып турарым бүгү сөстерден оң-даа, солагай-даа талаже чайлава, өске бурганнар эдербе, оларга бараан болба».


Хоойлуга чагыртпааны дээш, чонга каргыштар


(Лев. 26:14-45)

15[+]«Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сөзүн тооп дыңнавас база мээң бөгүн сеңээ айтып-чагып турарым Ооң шупту айтыышкыннар, дүрүмнерин күүседирин кызытпас болзуңза, шупту бо каргыштар сеңээ дүжүп, сени хөме таварыыр.

16Хоорайга-даа, шөлге-даа каргаттырар сен. 17Дүжүт чыыр аргаан хааржактарың, барба-саваң каргаттырар. 18Үре-төлүң, чериңден үнер дүжүдүң, бода база шээр малыңның төлү каргаттырар. 19Кылып турар бүгү чүүлүң бүгү үелерде каргаттырар.

20Дээрги-Чаяакчы сени бүгү ажыл-херектериңге каргап, сенче мөгүдээшкинни болгаш хайны салыптарга, узуткаттырып каар сен – Дээрги-Чаяакчыдан ойталааның дээш, бузут-бактыг херектериң уржуу-биле удавайн өлүп каар сен. 21Ээлеп чурттаар дээш кирип турарың черге Дээрги-Чаяакчы сенче, амы-тыныңны үзүп каггыжеге чедир, хамчык аарыгны салып кээр. 22[+][+]Оон Дээрги-Чаяакчы сенче харыксырадыр аарыгны, халыынны, дегдирер аарыгны халдадыр; сээң дүжүдүңче каңдаашкынны, өрттендир чип турар изиг хатты болгаш дүдүктү салыр – ол бүгү айыыл-халап өлгүжеңге чедир сени истеп сүрер. 23Сээң бажың кырында дээр демир дег, будуң адаанда чер чес дег апаар[*]. 24[+]Дээрги-Чаяакчы сээң чериңче чаъс-чаашкын орнунга дээрден элезин-довурак бадырар – ол бүгү сенче амы-тының үзүлгүжеге чедир бадып кээр.

25[+]Дээрги-Чаяакчы сени дайзыннарыңга аштырып аар кылдыр хүлээдип бээр: оларга удур чаңгыс орук-биле тулчуп үнгеш, олардан чеди аңгы орук-биле дезип ыңай боор сен, бүгү чер-делегейниң күрүнелери сээң айыыл-халавыңны көргеш, „Дадайым!“ дээр. 26[+][+]Улузуңнуң мөчү-сөөгү дээрниң хамык куштарынга, черниң аң-араатанынга чемиш болур, оларны ойладып-хойзур кижи тывылбас.

27[+]Дээрги-Чаяакчы сенче, египетчилерже дег, ириңниг балыгларны, оюлганнаар кеш аарыын[†] база янзы-бүрү хевирлиг кодурларны халдадыр – ол дээрге эмнеттинмес аарыглар болур. 28Дээрги-Чаяакчы сени солуудадыр, согурартыр болгаш аңгададыр; 29[+]сен ынчан, караңгыда согур кижи дег, дал дүъште база суйбанып кылаштаар сен; бүгү оруктарыңга чедимче чок болур сен, дайзыннар сени хүннүң-не кызып-кыйып, үптээр – сени кым-даа камгалавас.

30[+]Херээжен кижи-биле дүгдежип аарыңга, өске эр кижи ооң-биле хойгажыр; бажың тудуп алгаш, аңаа чурттап шыдавас сен; виноград[†] тарып алгаш, ону ажыглап шыдавас сен; 31сен көрүп туруңда, бугаңны соп каарга, ооң эъдин чивес сен; элчигениңни хунаап аппаргаш, сеңээ дедир эгитпес; шээр малыңны дайзыннарыңга хүлээдип бээр – сени кым-даа камгалавас.

32[+]Сээң оглу-кызыңны өске чоннар тудуп аппаар, карактарың хүннү бадыр оларны дилегзинип көрдүнгеш, турлур деп баар, холдарың сула салдына бээр.

33[+]Чериңге үнер дүжүттү, ажыл-ижиңниң бүгү үре-түңнелин сээң билбезиң чон былаап чиир, үргүлчү кыстыртып, хилинчектенир сен. 34Карааң-биле көрүп турарың бүгү чүведен угааның солуудай бээр. 35[+]Дээрги-Чаяакчы дискектериң биле чодаларыңче коргунчуг аарыг халдадыр – ол таваңгайыңдан тейиңге чедир бүгү бодуңну шыва аптар.

36[+][+]Дээрги-Чаяакчы сени база аңаа башкартыр дээш дүжүлгеге олуртуп алган хааныңны сээң-даа, ада-өгбеңниң-даа билбези черже аппаар, аңаа баргаш, ыяш биле даштан кылган хары бурганнарга бараан болур сен. 37[+]Дээрги-Чаяакчының сени аппарып кааны черде бүгү чоннар сээң байдалыңны көргеш, коргуп-сестир, адыңны бужар үлегер-чижек кылдыр ажыглап, кочулап-шоодар.

38[+][+]Шөлүңге хөй үрезин тарып аар сен, а дүжүдүң эвээш болур, чүге дээрге шартылаа чиптер. 39[+]Виноград шөлдериңге виноград тарып, болбаазырадыр сен, а арага ишпес сен, чимис чыып албас сен, чүге дээрге виноградты курт чиптер. 40Олива ыяштары сээң чериңге каяа-даа үнер, а ооң үзүн ажыглап шыдавас сен, чүге дээрге чимизи тоглап дүже бээр. 41[+]Оглу-кызың төрүттүнер, ынчалза-даа чаныңга арттырып ап шыдавас сен, чүге дээрге оларны тудуп аппаар. 42Сээң хамык ыяштарың биле чериңде үнген бүгү дүжүдүңнү шерги узуткап каар. 43Чон аразында чурттап турар даштыкы кижи сенден арттыр депшип, улам-на өрү көдүрлүр, а сен улам-на куду бадар сен. 44Ол кижи сеңээ чээли бээр, а сен аңаа чээли бээр харык чок боор сен, ол – баш, а сен – кудурук болур сен.

45Сени узуткап каггыжеге чедир, шупту ол каргыштар сеңээ дүжүп, сени таварыыр база истеп сүрер, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сөзүн тооп дыңнавайн, Ооң сеңээ айтып-чагаан айтыышкын, дүрүмнерин сагывайн турган болгай сен. 46Ол каргыштар сеңээ база сээң үре-салгалыңга кезээ-мөңгеде бадыткал демдээ база барымдаа болур.

47[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга, бүгү чүве элбекшилдиг турда, эки тура-биле бараан болбааның дээш, 48[+]Дээрги-Чаяакчының сеңээ удур салганы дайзыныңга бараан болуп, аштап-суксаар сен, кедер хеви чок, чүү-даа чүвези чок кижи болур сен; Дээрги-Чаяакчы, сээң амы-тыныңны үзүп каггыжеге чедир, мойнуңга демир хомут кедирип каар.

49[+][+]Дээрги-Чаяакчы ырактан – чер-делегейниң кыдыындан – сеңээ удур өске-бир чон көдүрүп эккээр, дылын билбезиң чон сенче эзир ышкаш шүүргедеп ужуп кээр. 50Олар дээрге кадыг-дошкун шырайлыг, кырганнарны хүндүлевес, аныяктарны өршээвес улус болур. 51[+]Ол чон сени хоозурадып каггыжеге чедир, мал-маганыңның төлүн база чериңге үнер дүжүттү чип кээр; сеңээ далган-тараа, арага, олива үзүн[†] база бода-даа, шээр-даа малыңның төлүн арттырбас, сээң амы-тыныңны үзүп каггыжеге чедир, былаап ап кээр.

52[+]Ол чон сээң идегеп турар бедик быжыг ханаларыңны бүгү чериңге үреп бузуп каггыжеге чедир, сени шупту хоорайларыңга кызып-кыйып, бүзээлеп кээр; Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ бергени бүгү черге, шупту хоорайларыңга дайзын сени кызып-кыйып, бүзээлээр. 53[+]Сен ынчан дайзыныңга бүзээледип, кыстыргаш, бодуңнуң үре-төлүңнү, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның сеңээ бергени оглу-кызыңның эът-бодун чиир сен. 54Чон аразынга туразында, таалап чыргап чурттап чораан эр кижи ха-дуңмазы[†] кижиже, эргим ынак кадайынче, артып алган ажы-төлүнче кам-хайыра чок көөр; 55бодунуң чип турары ажы-төлүнүң эът-бодун чоок улузунуң кайызынга-даа бербес, чүге дээрге дайзының сени шупту хоорайларыңга бүзээлеп, кызагдап кээрге, ол эр кижиниң чиир өске аъш-чеми чок болур. 56Чон аразынга туразында, таалап-чыргап чурттап чораан болгаш, будун безин черге дээспейн чораан херээжен кижи бодунуң эргим ынак ашаанче, оглу-кызынче кам-хайыра чок көөр; 57[+]дайзының сени шупту хоорайларыңга бүзээлеп, кызагдап кээрге, чиир өске аъш-чем чогундан ол херээжен божуп алган чаш төлүн уруг сыртыы-биле кады бүдүү чип амыдыраар.

58Бо дүрүг-номда[†] бижиттинген хоойлунуң[†] шупту сөстерин күүседирин кызытпас, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның алдарлыг болгаш сүрээденчиг адындан кортпас болзуңза, 59Дээрги-Чаяакчы сени база үре-салгалыңны анаа эвес айыыл-халап-биле үскүлештирер; Ооң сеңээ таварыштырар айыыл-халавы доктаамал база күчүлүг, аарыглары – хоралыг база доктаамал болур. 60[+]Ол сенче Египетке[†] көргениң, коргуп турарың шупту аарыг-аржыкты халдадыр, олар сеңээ чыпшына бээр. 61Дээрги-Чаяакчы сенче бо хоойлу номунда бижиттинмээн-даа янзы-бүрү аарыгларны, айыыл-халапты, амы-тыныңны үзүп каггыжеге чедир, халдадып кээр. 62[+]Дээрде сылдыстар ышкаш хөй-даа болзуңарза, дыка эвээжиңер дириг артып каар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның сөзүн дыңнавайн турган болгай силер.

63[+]Силерге буян көргүзүп, силерни өстүрүп-көвүдедип тура, Дээрги-Чаяакчының өөрүп турганы дег, силерни узуткап, кырып тура, Ол база өөрүүр; 64[+]Дээрги-Чаяакчы сени бүгү чоннар аразынга, чер-делегейниң бир кыдыындан өске кыдыынга чедир тарадып кааптар, аңаа бодуңнуң-даа, өгбеңниң-даа билбес чорааны, ыяш биле даштан кылган хары бурганнарга бараан болур сен. 65Ол чоннар аразынга оожургал көрбес сен, будуң дыштандырар чер тыппас сен. Дээрги-Чаяакчы аңаа чүрээңни хөлзедип, дүвүредир, карааңны шыладып, баксырадыр, сеткил-хөңнүңнү муңгарадып, хилинчектээр; 66амы-тыныңга үргүлчү айыыл кыжаныр, дүне-даа, хүндүс-даа коргуп-дүвүрээр сен, „Амы-тынныг артар мен“ деп бүзүрел[†] чок болур сен. 67[+]Коргуушкунга алыскаш, көрүп турар чүвеңден мөгүдээш, эртен: „Дүрген-не кежээ дүшкен болза!“, а кежээ: „Дүрген-не даң аткан болза!“ – дээр сен. 68[+][+]Мээң сеңээ: „Олап моон соңгаар чорбас сен“ – дээним орук-биле Дээрги-Чаяакчы сени Египетче, корабльдарга олурткаш, дедир эккээр, аңаа бодуңарны эр, херээжен кулдар кылдыр дайзыннарыңарга садар дээриңерге, садып алыкчы тывылбас».

#### 29


Моавка чагыг-керээни база катап чарганы

1[+]Дээрги-Чаяакчының Моисейге[†] израиль чон-биле, Хорив[†] дагга чарганы чагыг-керээзинден[†] аңгыда, моав черге чарарын дужааган чагыг-керээзиниң сөстери бо-дур.

2Моисей бүгү израиль чонну чыылдырып алгаш, чугаалаан: «Дээрги-Чаяакчының египет черге, силер көрүп туруңарда, фараон-биле, ооң шупту дүжүметтери болгаш чурту-биле кылган бүгү чүүлүн көрген болгай силер: 3ол өндүр улуг кеземчелерни, бадыткал демдектерин база кайгамчык чүүлдерни карааңар-биле көрген болгай силер; 4[+]ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы[†] силерге бөгүнге чедир чүве билип алыр кылдыр угаан бербээн-дир, көөр кылдыр карак бербээн-дир, дыңнап алыр кылдыр кулак бербээн-дир. 5[+]Ол: „Мен силерни дөртен чыл дургузунда ээн кургаг ховуга эдертип кээримге безин, мага-бодуңарда хевиңер-даа, будуңарда идииңер-даа элевээн болгай; 6[+]ол үе дургузунда анаа эвес аъш-чемни-даа чиген, анаа эвес суксунну-даа ишкен силер, ынчангаш Мени Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар деп билип алган силер“ – дээн болгай.

7[+]Бо черге чедип кээриңерге, Эсевоннуң хааны Сигон биле Васанның[†] хааны Ог биске удур тулчуп үнүп кээрге, оларны чылча шаап каан бис. 8[+]Оларның черин эжелеп алгаш, Рувимниң, Гадтың аймактарынга база Манассияның аймааның чартыынга хуваап берген бис. 9[+]Ындыг болганда, бо чагыг-керээниң сөстерин сагып, күүседиңер, ынчан кылып турар бүгү чүүлдериңерге чедиишкинниг болур силер.

10Силер шупту бөгүн мында Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның мурнунда тур силер: аймактарыңар баштыңнары,[†] даргаларыңар, удуртукчуларыңар, шупту эр израильчилер; 11[+]бичии ажы-төлүңер, алган кадайларыңар, турлааңарда силер-биле кады чурттап, ыяжыңар чарып, сууңар суглап берип турар даштыкы улус база мында тур. 12Израиль[†] чон, сен мында Дээрги-Чаяакчы Бурганың-биле чагыг-керээ чарып, ону даңгырак-биле бадыткап турарың ол-дур. Дээрги-Чаяакчы Бурганың бөгүн сээң-биле керээ чарып, 13[+]сени Бодунуң чону кылып ап турар-дыр, Ол ам сээң Бурганың апаар-дыр. Ол сеңээ ынчалдыр аазап, ада-өгбең болур Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Иаков[†] оларга ынчалдыр даңгыраглап турган болгай. 14Даңгырак-биле бадыткаан шак бо чагыг-керээни чүгле силер-биле – 15бөгүн мында Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың мурнунда мээң-биле кады турар улус-биле эвес, а бөгүн бистиң аравыста ам-даа төрүттүнмээн улус-биле база чарып тур мен.

16Египет[†] черге канчаар чурттап турганывысты, орук ара биске таварышкан чоннарның черин канчаар эрткенивисти билир болгай силер. 17Ол чоннарның чүдек-бужар чүүлдерин – ыяш, даш, мөңгүн болгаш алдындан кылган дүрзү-бурганнарын[†] көрген силер. 18[+]Бөгүн силерниң араңарга ол чоннарның бурганнарын эдерип, бараан болур дээш, Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстан ойталап турар эр, херээжен кижи-даа, төрел бөлүк-даа, аймак-даа турбас болзун. Силерниң араңарга кандыг-даа оо-хоранныг, ажыг чашпан дазылданып үнмезин. 19Ындыг кижи ол даңгырактың сөстерин дыңнап кааш, сеткил-хөңнүнге бодун алгап-йөрээп: „Бодум турам-биле-даа чурттап чорааш, амыр-чыргалдыг болур мен“ – дээр болза, ол бак кижи бодун-даа, өске улусту-даа айыыл-халапче киирер[*]. 20[+]Дээрги-Чаяакчы ындыг кижиге өршээл көргүспес, харын Ооң килеңи[†] кыптыгып, аңаа дыка хорадаар база бо номда бижиттинген шупту каргыш ол кижиниң кырынга дүжер, Дээрги-Чаяакчы ооң адын чырык чер кырындан балап кааптар. 21Дээрги-Чаяакчы ол кижини шак бо хоойлу[†] номунда бижиттинген чагыг-керээниң хамык каргыштарын ёзугаар Израильдиң шупту аймактарындан аңгылап, бак аажылаар.

22Дараазында салгал, силерниң сооңарда чурттаар ажы-төлүңер база ырак чурттан чедип кээр даштыкы кижи бо черниң айыыл-халавын, Дээрги-Чаяакчының аңаа халдаткан аарыгларын көргеш: 23[+][+]„Күгүр[†] биле дуска бүрүнү-биле чирткен, өрттенип калган чер-дир, тараа тарывастаан, дүжүт бербестээн, кандыг-даа оът-сиген өзүп үнмес апарган чер-дир; Дээрги-Чаяакчы килеңнеп хорадааш, таптай базып каапкан Содом, Гоморра, Адма болгаш Цевоим хоорайларның узуткаттырган үезинде дег хоозураан чер-дир“ – дээр.

24[+]Бүгү чоннар: „Дээрги-Чаяакчы бо черни чүү дээш ынчаар бак аажылааны ол? Чүү дээш ынчаар килеңнээни ол?“ – деп айтырар. 25[+]Оларга харыы бо-дур: „Чүге дээрге бо чон ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчының оларны Египеттен үндүре бергеш, олар-биле чарган чагыг-керээзинден ойталаан-дыр. 26Олар барып, хары бурганнарга бараан болуп, ооң мурнунда билбес турганы, Дээрги-Чаяакчының оларга үлүг кылдыр бербээни бурганнарга мөгейип турганнар. 27[+]Ол бүгү дээш, Дээрги-Чаяакчының килеңи бо черже кыптыга берген. Ол ынаар бо номда бижиттинген хамык каргыштарны салыпкан. 28[+]Дээрги-Чаяакчы килеңнеп, кылыктанып, аажок хорадааш, оларны боттарының чуртунга дазылындан тура тырткаш, өске черже шөлүпкен-дир. Ам ынчалдыр бүткен-даа-дыр“.

29[+]Чажыт чүве Дээрги-Чаяакчы Бурганывыска хамааржыр, а Ооң ажыдып берген чүвезин биске болгаш үре-салгалывыска, ол хоойлунуң шупту сөстерин күүсетсин дээш, кезээ-мөңгеде дамчыдып берген».

#### 30


Бурганче эглиишкин

1[+][+]«Кажан мээң шупту бо сөстерим – йөрээшкин-даа, каргыш салыышкыны-даа – сээң-биле чогуп бүде бээрге, Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңның сени оларже тарадып чорудупканы бүгү чоннар аразынга ол дугайында боданы бергеш, 2[+]бодуң-даа, үре-салгалың-даа Дээрги-Чаяакчы Бурганыңче эглип кээп, бөгүн сеңээ айтып-чагып турарым Ооң сөзүн бүгү чүлдү-чүрээңден, бүгү сеткил-сагыжыңдан тооп дыңнаар болзуңза, 3[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганың сеңээ эки чолду эгидер[*], Ол сеңээ ээ-хайыралыын көргүзүп, оларның аразынга тоо быдарадып кааны бүгү чоннар иштинден сени катап чыып эккээр. 4[+]Чер-делегейниң ужу-кыдыынга чедир-даа тарай берген болзуңза, Дээрги-Чаяакчы Бурганың сени аңаа чыггаш, оортан дедир эккээр. 5Дээрги-Чаяакчы Бурганың сени ада-өгбеңниң ээлеп чорааны черже эккээрге, ол черни ээлеп чурттаар сен; Ол сеңээ буянын көргүзүп, ада-өгбеңден-даа хөй санныг кылдыр өстүрүп-көвүдедир. 6[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга бүгү чүлдү-чүрээң-биле, бүгү сеткил-сагыжың-биле ынак болзун дээш, сээң-даа, үре-салгалыңның-даа чүректерин Ол Бодунга бараалгадып, демдектээр, ынчан дириг артар сен.

7[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы Бурганың шупту ол каргыштарын сени истеп сүрүп турган дайзыннарыңче, сени көөр хөңнү чок улусче салыптар, 8а сен Олче эглип кээп, Дээрги-Чаяакчының сөзүн тооп дыңнап, Ооң айтыышкыннарын, бөгүн сеңээ айтып-чагып турарым дег, шуптузун күүседир сен. 9Дээрги-Чаяакчы Бурганың кылып турар кандыг-даа ажыл-херээңге чедиишкинни элбээ-биле хайырлаар, сеңээ – хөй үре-төлдү, мал-маганыңга – хөй төлдү, чериңге – элбек дүжүттү хайырлаар. Дээрги-Чаяакчы сеңээ ачы-буян хайырлап тура, ада-өгбең дээш өөрүп турганы дег, сен дээш база өөрүүр, 10чүге дээрге сен Ооң сөзүн тооп дыңнап, бо хоойлу[†] номунда бижиттинген Ооң айтыышкын, дүрүмнерин сагыыр сен база Дээрги-Чаяакчы Бурганыңче бүгү чүлдү-чүрээң-биле, бүгү сеткил-сагыжың-биле эглип кээр сен».


Амыдырал биле өлүмнүң кайы-бирээзин шилип алыры

11«Бөгүн сеңээ айтып-чагып турар чагыымны билип аары сеңээ берге эвес, ол сенден ырак эвес болгай. 12[+]Ол айтыышкын дээрде эвес, ынчангаш: „Кым бис дээш дээрже үнүп, ону биске эккеп берип, дыңнадырыл? Ынчан ону күүседир ийик бис“ – дээн херээң чок. 13Ол айтыышкын далай ындында база эвес, ынчангаш: „Кым бис дээш далай ындынче чоруп, ону биске эккеп берип, дыңнадырыл? Ынчан ону күүседир ийик бис“ – дээн херээң чок. 14Харын ол сөс сеңээ дыка чоок: ол сээң аксы-дылың биле чүрээңде, ынчангаш ону күүсет.

15[+]Көр даан, бөгүн сеңээ амыдырал биле буянны азы өлүм биле айыыл-халапты шилип аарын саналдап тур мен; 16бөгүн сеңээ Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга ынакшыырын, Ооң оруктары-биле чоруурун база Ооң айтыышкыннарын, хоойлуларын болгаш дүрүмнерин күүседирин айтып-чагып тур мен, ынчан дириг артып, өзүп-көвүдээр сен, эжелеп аар дээш бар чыдар чериңге Дээрги-Чаяакчы Бурганың сеңээ ачы-буянын хайырлаар. 17А бир эвес сээң чүрээң Дээрги-Чаяакчыдан ойталап, Ону тооп дыңнавас болза, сен элзеттирип, өске бурганнарга мөгейип, бараан болур болзуңза, 18сеңээ бөгүн сагындырып тур мен: ээлеп чурттаар дээш Иорданны кежип турарың черге үр чурттавайн, өлүп каар сен.

19Дээр биле черни бөгүн сеңээ удур херечилер кылдыр кыйгырып тур мен: амыдыралды азы өлүмнү, йөрээшкинни азы каргышты шилип аарын сеңээ саналдап тур мен. Амыдыралды шилип ал, ынчан сен-даа, үре-салгалың-даа дириг артар; 20[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга ынак бол, Ооң сөзүн дыңнап, Ооң-биле коштунчу берип көр, чүге дээрге ада-өгбең Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Иаков[†] оларга Дээрги-Чаяакчының бээр бооп даңгыраглааны черге дириг артып, үр чурттаарың оон хамааржыр».

#### 31


Нуннуң оглу Иисусту Моисейниң томуйлааны

1Моисей[†] барып, бүгү израиль чонга бо сөстерни чугаалаан: 2[+][+]«Мээң назы-харым 120 чеде берди, мен ам сени эдертип алгаш чоруп шыдавас апардым. Дээрги-Чаяакчы[†] база меңээ: „Бо Иордан хемни[†] кешпес сен“ – дээн болгай. 3[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганың сени Боду баштап алгаш, чоруптар. Ол демги чоннарны сээң мурнуңга узуткап каарга, оларның черин эжелеп аар сен; Дээрги-Чаяакчының чугаалаанын ёзугаар, Иисус[†] сени баштап чоруптар.

4[+]Дээрги-Чаяакчы амор хааннар Сигон биле Огту узуткап, оларның черин хунаап алганы дег, демги чоннарны база ынчалдыр бак аажылаар. 5[+]Дээрги-Чаяакчы оларны силерниң эргеңерге хүлээдип бээрге, оларны мээң силерге айтып-чагаан шупту айтыышкыннарым ёзугаар аажылаар силер. 6[+]Кадыг-быжыг, эрес-дидим болуңар, олардан коргуп-сүртевеңер, Дээрги-Чаяакчы Бурганың силер-биле кады Боду чоруптар, Ол силерден ойталавас, силерни кагбас».

7[+]Моисей Иисусту кыйгыртып алгаш, бүгү израиль чон көрүп турда, аңаа: «Кадыг-быжыг, эрес-дидим бол, чүге дээрге бо чон-биле кады Дээрги-Чаяакчының оларның ада-өгбезинге бээр бооп даңгыраглаан черинче кирер-дир сен база ол черни чонга ээлээр кылдыр бээр-дир сен. 8Дээрги-Чаяакчы сээң мурнуңга орук баштап чоруптар, Боду сээң-биле кады чоруур, Ол сенден ойталавас, сени кагбас; кортпа-даа, сүрээдеве-даа» – деп чугаалаан.


Хоойлуну чеди чыл болгаш-ла, номчуур ужурлуг

9Моисей ол хоойлуну[†] бижээш, Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң[†] аптаразын[†] дажыглаар албан-хүлээлгелиг левит бараалгакчыларга[†] база Израильдиң шупту баштыңнарынга[†] хүлээдип берген. 10[+][+]Моисей оларга мынча деп чагып каан: «Чеди чыл эртерге-ле, Өрелер өршээр чылда, Чадырлар байырлалында,[†] 11[+]кажан бүгү израиль чон Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның мурнунга, Ооң шилип аар черинге чедип кээрге, бо хоойлуну бүгү чон мурнунга дыңналдыр номчуп бээр силер. 12[+]Чонну: эр-даа, херээжен-даа улусту, ажы-төлдү, силерниң хоорайларыңарда чурттап турар даштыкы улусту чыып аар силер – олар хоойлуну дыңназын, ону өөренип алзын база Дээрги-Чаяакчы Бурганыңардан кортсун, бо хоойлунуң бүгү сөстерин күүседирин кызытсын. 13Оларның бо хоойлуну билбес үре-салгалы база ону дыңнап кааш, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңардан коргуп өөренип аар. Иорданны кежип, эжелеп аар дээш бар чыдарыңар черге чурттаар бүгү үеңер дургузунда ынчалдыр кылыңар».


Дээрги-Чаяакчының Моисей биле Иисуска берген даалгазы

14[+][+]Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «Көрдүң бе, өлүр хүнүң чоокшулап келди. Иисусту кый деп алгаш, Ужуражылга майгынынга[†] иелээ туруңар, Мен орта Иисуска даалга берейн» – дээн. Моисей биле Иисус чедип келгеш, майгын чанынга туруп алганнар.

15[+]Булут чагы иштинде Дээрги-Чаяакчы майгын кырынга көстүп кээрге, ол булут чагы майгынче кирер чер чанынга туруп алган. 16[+]Дээрги-Чаяакчы Моисейге мынча дээн: «Ада-өгбеңниң соондан аъттанып, улуг уйгуң удуур-дур сен. А бо чон кирип бар чыдар чериниң хары бурганнарын эдерип, самыыраар-дыр база Менден ойталап, Мээң олар-биле чарган чагыг-керээмни үрээр-дир. 17[+]Ынчан Мээң килеңим[†] бо чонче кыптыга бээр; Мен оларны кааптар мен, олардан хая көрнү бээр мен. Бо чон дайзыннарга чемиш апаар, ону хөй айыыл-халап, түрегдел таварыыр, ынчан ол: „Бурганывыс бистиң-биле эвес боорга, шак ол айыыл-халап бисти хөме тавараан ирги бе?“ – дээр. 18А Мен ол үеде ооң өске бурганнарже чайгылгаш, үүлгедип аары хамык кем-буруузу дээш, оон хая көрнү бээр мен.

19[+]Ынчангаш дараазында ырының сөстерин бижип алгаш, израиль чонга өөредип, ырладып туруңар, бо ыры израиль чонга удур Мээң херечилелим болзун. 20[+]Мен оларны, ада-өгбезинге даңгыраглап турганым ёзугаар, сүт биле ары чигири агып чыдар байлак черже киире бээр мен; олар аңаа тоттур чемненип, семис-шыырак апаргаш, өске бурганнарже чайгылып, оларга бараан болур, а Мени херекке албайн баар, Мээң олар-биле чарган чагыг-керээмни үрээр. 21Оларны хөй айыыл-халап биле түрегдел таварыырга, бо ыр оларга удур херечилел болур, чүге дээрге оларның үре-салгалы бо ырыны утпайн, ырлажыр. Мээң оларга бээр бооп даңгыраглап турганым черже оларны киирерим бетинде, бөгүн-не, оларның чүнү кылыксап турарын, чүүже чүткүлдүүн билир мен».

22Ол-ла хүнде Моисей бо ырыны бижээш, израиль чонга өөредип каан.

23[+]Дээрги-Чаяакчы ынчан Нуннуң оглу Иисуска даалга берип: «Кадыг-быжыг, эрес-дидим бол, чүге дээрге израиль чонну Мээң оларга бээр бооп даңгыраглааным черже киирер кижи сен-дир сен, Мен сээң-биле кады болур мен» – деп чугаалаан.


Моисейниң израиль чонну кичээндиргени

24[+]Моисей бо хоойлунуң шупту сөстерин дүрүг-номга[†] төндүр бижээш, 25Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң аптаразын дажыглап турар левиттерге айтып-чагаан: 26[+]«Бо хоойлу номун ап алгаш, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның чагыг-керээзиниң аптаразының чанынга салып калыңар, бо ном аңаа чонга удур херечилел болур. 27Чүге дээрге мен силерниң сөс дыңнавазыңарны, чөрүүңерни билир-ле болгай мен: ам – силерниң араңарга дириг турумда безин – Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнавас-тыр силер, а өлүп каарымга, мырыңай дедир апаар силер ыйнаан. 28Аймактарыңарның шупту баштыңнарын, шупту удуртукчуларыңарны мээң чанымга чыып эккелиңер, мен оларга бо сөстерни дыңналдыр чугаалап, оларга удур херечи боор кылдыр дээр биле черни кыйгырар мен. 29[+][+]Өлү бээримге, бүрүнү-биле самыырап, мээң айтып-чагаан оруумдан чайлай бээриңерни билир мен; келир үеде силерни айыыл-халаптар таварыыр, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут-бактыг херектер үүлгедип, холуңарның кылып турар чүүлдери-биле Ону хорададып турар-дыр силер».


Моисейниң ырызы

30Моисей бүгү израиль чон чыглып кээрге, оларга бо ырының сөстерин төнчүзүнге чедир дыңналдыр чугаалап берген:

#### 32

1[+]«Дээр, мени дыңна,

чугаалап көрейн;
чер, аксымдан үнген сөс-домакты
дыңна.
2[+][+]Мээң өөредиим чаъс ышкаш чаай каапсын,
сөс-домаам шалың ышкаш
дүже берзин;
дымыргай чаъс ногаан үнүшче дег,
чаъс-чайык оът-сигенче дег,
чаай каапсын.
3Дээрги-Чаяакчының адын алдаржыдар мен.
Бурганывысты үнелеп, алдаржыдыңар!

4[+][+][+]Ол – бистиң Хаявыс,
Ооң ажыл-херектериниң четпес талазы чок,
Ооң шупту оруктары дорт;
Бурган[†] сөзүнге шынчы,
Ында меге чүү-даа чок,
Ол чөптүг болгаш шынныг.
5А Ооң сөзүн дыңнавас,
Ону тоовас бо улус
Ооң мурнунга самыырай берген-дир,
олар кем-буруулуг-дур,
Ооң ажы-төлү эвес-тир.
6[+][+][+]Дээрги-Чаяакчыга ындыг хамаарылга
көргүзүп болур бе,
о, мелегей, бодал чок чон?!
Ол – сээң Адаң,
Чаяакчың эвес ийикпе?!
Сени Ол чаяап,
бут кырынга тургузуп каан болгай.

7[+][+]Эрте-бурунгу үени сактып кел,
биеэги салгалдарның
чурттап чораан чылдарын бодап көр;
адаңдан айтыр –
ол сеңээ харыылап бээр,
ирейлерден айтыр –
олар сеңээ чугаалап бээр.
8[+]Дээди Өрүкү Бурган
чоннарга черни үлеп берип,
кижи төрелгетенни тарай көжүрүп тура,
Бурганның оолдарының[†][*] санын барымдаалап,
чоннарның ээлээн черлерин
кызыгаарлап каан.
9[+]Дээрги-Чаяакчының үлүү –
Ооң чону ол,
Израиль[†] – Ооң Бодунга хуваап алган
өнчүзү-дүр.

10[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Израильди ээн черден,
хат сыгырган ээн кургаг ховудан
тып алгаш,
ону карактап-хайгаарап,
ол дээш сагыш салып,
карак огу дег камгалап-камнап турган.
11[+]Төлдерин уязындан
ужуп үнеринче албадап,
оларның кырынга хайгаарап ужуп,
чалгыннарын чада салып,
төлдерин шуптузун көдүрүп алгаш,
чалгынынга олурткаш,
дажыглап аппаар эзир дег,
12Дээрги-Чаяакчы Израильди
чааскаан эдертип чоруп турган,
Ооң-биле кады өске бурган турбаан.
13[+][+]Ол Израильди бедигээштерже
көдүрүп аппарган;
улус-чон шөлдерниң дүжүдүн
чип турган.
Дээрги-Чаяакчы ону
хаядан чыгган ары чигири,
кадыг чалымдан үнген үс,
14инек сүдүнүң хойтпаа, хой сүдү,
Васанның[†] хураганнары,[†] ирттериниң чаа,
серге чаа болгаш
эң шынарлыг кызыл-тас-биле
чемгерип турган;
виноград[†] суксунун
ол ижип турган.

15[+][+]Ешурун[*] тодуп семирээш,
дедирленгеш туруп берген;
ол шөртейтир семирип,
чооннап калган,
бодун чаяаган Бурганны каапкан,
бодун камгалаар Хаяны куду көрген.
16[+][+]Израильчилер өске бурганнарга мөгейгеш,
Бурганны хорададып алган,
чүдек-бужар чүүлдерге мөгейгеш,
Ону килеңнедип[†] алган.
17[+]Олар Бурганга эвес, буктарга[†] –
боттарының биеэде билбес турганы,
кожа чоннардан хүлээп алганы,
ада-өгбезиниң сагыжынга кирбейн чорааны
чаа бурганнарга[*] өргүл салып турган.
18[+]Израиль, сени божуп-төрээн Хаяны
уттупкан-дыр сен,
сени эъди аарып божаан Бурганны
сагынмас-тыр сен.

19Дээрги-Чаяакчы Бодунуң оглу-кызының
бак херектерин көрүп кааш,
хорадаанындан Бодунуң чонун
херекке албас апарган.
20Ол мынча дээн:
„Олардан хая көрнү бээр мен,
алызы барып,
олар-биле чүү боорун көөр мен,
чүге дээрге олар –
самыыраан салгал-дыр,
бүзүрел[†] чок ажы-төл-дүр.
21[+][+]Олар Бурган бооп шыдавас дүрзүлер-биле
Мээң хүннээчел сагыжымны
оттуруп алды,
хоозун дүрзү-бурганнары-биле[†]
анчыгзындырып алды;
Мен чон дээр арга чок улус-биле
оларның хүннээчел сагыжын
оттурар мен,
угаан-бодал чок чон-биле
анчыгзындырар мен.
22[+]Чүге дээрге килеңим
от дег кыптыга берди,
ол алдыы оранның
ханы дүвүнге чедир оя чип,
черни база ооң дүжүдүн чип,
дагларның дазыл-дөзүн өрттедип тур.
23[+]Израильчилерже эңдерик айыыл-халапты
халдадыр мен,
оларже согуннарымны
төндүр адар мен;
24[+]олар арып-доруп,
харыксырай бээр,
халыын-биле база хамчык аарыг-биле
узуткаттырып аар;
оларже араатан аңнарны
база черде соястаан,
хоранныг курт-чыланнарны
салыр мен.
25[+]Даштыгаа ажы-төлдү
хылыш кыргып-хыдып каар,
бажыңнарга база
аныяк оол-кысты-даа,
чаш төлдү-даа,
буурул баштыг ирейни-даа
коргунчуг өлүм манап турар.
26Мен: ‘Оларны чок кылып,
олар дугайында сактыышкынны
улус аразынга уттундура бээр
кылып каайн’ – деп болур турдум,
27[+]ынчалза-даа израильчилерниң дайзыннары
Мээң хөңнүмге дээптер ирги бе дээш,
соксап кагдым.
Соксаваан болзумза,
ол дайзыннар болган чүүлдү
шын эвес тайылбырлап:
‘Бистиң холувустуң күжү тииледи,
ол бүгүнү Дээрги-Чаяакчы кылбады!’ – деп
мактаны бээр болгай“.

28[+]Олар дээрге
угаанын ышкыныпкан чон-дур,
боданыр безин харык чок улус-тур.
29Олар угаанныг улус турган болза,
ол бүгүнүң дугайында боданып,
алызы барып,
олар-биле чүү боорун
билип каар ийик.

30[+]Ол улусту Хаязы
дайзынынга тудуп бербээн болза,
оларны Дээрги-Чаяакчы
хүлээдип бербээн болза,
канчап чаңгыс кижи муң шеригни
сывырып чорудуп,
ийи кижи түмен шеригни
ойладып чорудуп шыдаарыл?

31[+]Дайзыннарның бурганы
бистиң Хаявыс ышкаш эвес,
дайзыннарывыс боттары безин
ону билип турар.

32[+]Оларның сыптарын Содомга тарып каан,
Гоморраның шөлдеринге олуртуп каан,
оларның чимистери –
хоранныг, ажыг салбактар-дыр;
33[+]оларның хандызы –
чылан хораны-дыр,
шагар чыланнарның кээргел чок хораны-дыр.

34Бурган: „Ол бүгүнү утпаан мен,
Мээң шыгжамырларымда
шыгжаттынып чыдар эвес чүве бе?
35[+]Менде олардан өжээн негеп,
кезедир арга бар,
ынчан олар тайып кээп дүжер“ – дээн.
Оларже айыыл-халап хүнү
чоокшулап келген,
оларга белеткеп каан кеземче
удавас чедип кээр.

36[+][+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонун
шын шиидип,
Бодунуң чалчаларынга
ээ-хайыралыын көргүзер,
чүге дээрге оларның күчү-күжү
харыксырап,
кул-даа, хостуг-даа кижи
барык артпаанын көрүп каар.

37[+]Ол ынчан мынча дээр:
„Оларның бурганнары кайыл,
хоргадал бээр хаязы кайыл?
38Оларның өргүл малдарының чаан чип,
өргүп куткан арагазын ижип турган
бурганнары кайыл?
Ол бурганнар туруп келгеш,
силерге дузалажып, чаглактан хайырлазын!
39[+][+][+][+]Көрүңер даан:
Мен дээрге Бурган-дыр мен;
Менден өске Бурган чок-тур;
Мен өлүрүп база тынгарып турар мен,
балыглап база экиртип турар мен,
кым-даа Мээң холумдан
кижини адырып шыдавас.
40Дээрниң мурнунга
Бодумнуң мөңге амы-тыным-биле
даңгыраглап тур мен:
41[+][+]кылаш кыннып турар хылыжым
чидидип алганымда,
шииткелди холумга хүлээп алганымда,
Мээң дайзыннарымдан өжээн негеп,
Мени көөр хөңнү чок улусту
кезедир мен.
42[+]Согуннарымга хан[†] ижиртир мен,
хылыжым өлүрткен
база туттурган дайзынның
эът-ханынга тодар,
ооң баштыңнарының баштарын
одура шавар“.

43[+][+]Өске чоннар улузу,[†]
Бурганның чону дээш
өөрүп-байырлаңар!
Ол Бодунуң чалчаларының өлүмү дээш
өжээн негээр,
Бодунуң дайзыннарындан өжээн негээр,
Бодунуң чери биле чонун
арыглап[†] каар болгай».

44Моисей[†] чонга чедип келгеш, ол ырының сөстерин Нуннуң оглу Иисус[†]-биле кады чонга дыңналдыр чугаалап берген.

45Моисей ол сөстерниң шуптузун бүгү израиль чонга чугаалап дооскан соонда, 46[+]оларга мынча дээн: «Бөгүн силерге медээлеп турарым бүгү сөстер дугайында хандыр боданып, оларны ажы-төлүңерге – ол хоойлунуң[†] шупту сөстерин күүседирин кызыдар кылдыр – айтып-чагып калыңар. 47[+]Ол хоойлу дээрге силерге хоозун сөстер эвес-тир, ол – силерниң амыдыралыңар-дыр, Иорданны кежип, эжелеп аар дээш бар чыдарыңар черге ол хоойлунуң ачызында үр чурттаар силер».

48Ол-ла хүн Дээрги-Чаяакчы Моисей-биле чугаалашкан: 49[+]«Бо турар Аварим сынче чорупкаш, моав черде, Иерихоннуң дужунда турар Нево дагже үне бергеш, израиль чонга ээлеп чурттаар кылдыр берип турарым ханаан черже оортан көрүп көр. 50[+]Ол дагның бажынче үнгеш, Аарон[†] акыңның Ор дагга өлү бергеш, өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барганы дег, сен база мөчүүр сен. 51[+]Чүге дээрге Кадесте Мериваның суунуң чанынга, Цин ховузунга израиль чоннуң аразынга Меңээ өскерлип, Мээң ыдыктыымны израиль чоннуң аразынга хүндүлевээн болгай силер. 52[+]Ам израиль чонга берип турарым черни ырактан көөр сен, ынчалза-даа ынаар кирбес сен!»

#### 33


Моисейниң израиль аймактарны йөрээгени


(Э. д. 49:1-28)

1[+]Бурганның кижизи Моисейниң[†] өлүр бетинде израиль чонну йөрээп каан йөрээли бо-дур. 2[+][+][+]Ол мынча дээн:

«Дээрги-Чаяакчы[†] Синайдан чедип келген,
Сеирден чонга хүн дег көстүп келген,
Фаран дагларындан чырып келген,
Ол Бодунуң түмен-түмен
ыдыктыг[†] төлээлериниң аразындан
чедип келген,
Ооң холундан кызаңнаан от[*]
чонга чырып турган.
3Дээрги-Чаяакчы чоннарга[*] шын сеткилинден ынак.
Ыдыктыг чоннуң улузу шупту Сээң холуңда,
олар Сээң сөзүң дыңнаар дээш,
Сээң будуңче доңгая кээп дүшкеннер.
4[+]Моисей биске хоойлуну[†] берген,
ол хоойлу дээрге
израиль ниитилелдиң өнчүзү-дүр.
5[+]Израиль[†] чоннуң аймактары
баштыңнары-биле[†] кады чыглып кээрге,
Дээрги-Чаяакчы Ешуруннуң хааны
бооп турган[*].

6Рувим дириг артып,
өлүп читпезин,
ынчалза-даа ооң аймаа
эвээш санныг[*] болзун!»

7Моисей Иуданың[†] аймааның дугайында мынча дээн:

«Дээрги-Чаяакчы, Иуданың дилег-сөзүн
дыңнап көрем,
ону бодунуң төрелдеринче
эккеп калам;
ооң бодунуң күчү-күжү
четчир болзун,
а Сен ону дайзыннарындан адырып,
дузалап көрем».

8[+]Моисей Левийниң аймааның дугайында мынча дээн:

«Сээң туммим биле уримиң[*] Сеңээ бердинген улуста-дыр;
Сен оларны Массага
шенеп көрген сен,
олар-биле Мериваның суунуң чанынга
маргыжып турган сен.
9-10[+][+][+]Ол аймактың улузу
ада-иезиниң дугайында:
„Оларже көрүнмес мен“ – деп,
ха-дуңмазын[†] танывастап,
ажы-төлүн тоовастай берип,
Сээң сөзүңнү күүседип,
чагыг-керээңни[†] сагып турар болгай.
Левиттер[†] Иаковту[†] Сээң хоойлуларыңга,
Израильди Сээң дүрүмнериңге
өөредип турар
база Сээң мурнуңга
чаагай чыттыг айдызаар чүүлдер[†] кыпсып,
Сеңээ өргүл салыр бедигээшке[†]
бүрүн өрттедир өргүлдерни[†] салып турар.
11Дээрги-Чаяакчы, Левийниң күчү-күжүн
йөрээп көр,
ооң кылып турар ажыл-херээ
Сеңээ таарымчалыг болзун;
олче халдаан улусту
чылча шаап көрем,
ону көөр хөңнү чок улус
олче кажан-даа халдавазын».

12Моисей Вениаминниң[†] аймааның дугайында мынча дээн:

«Дээрги-Чаяакчының ынак улузу
Ооң чанынга айыыл чок чурттазын,
Бурган[†] оларны хүннү бадыр чаглактазын
база чүктеп алгаш чорзун[*]».

13[+]Моисей Иосифтиң[†] аймактарының дугайында мынча дээн:

«Дээрги-Чаяакчы ооң черинге
ачы-буянын хайырлап,
дээрниң чаъс-шалыңын
бадырып берзин,
чер адаанда сугларны
аксып берзин.
14Хүн аңаа элбек дүжүттү эккелзин,
айлар солчурга,
чаагай дүжүт ажааттынзын.
15[+]Үе-дүптүң даглары
эң эки үнүштерин берзин,
эрте-бурунгу тейлер
элбек белээн хайырлазын.
16[+]Чер база ону шыпкан бүгү үнүш
элбек дүжүдүн хайырлазын.
Хараган иштинден
көстүп келген Бурганның энерели
Иосифтиң бажынче бадып келзин,
ха-дуңмазының аразында
онзагай кижиниң тейинче
бадып келзин.
17[+][+]Ооң күш-шыдалы
баштай төрүттүнген буганыы дег,
ооң ийи мыйызы
шары мыйызы дег,
олары-биле ол шупту чоннарны
чер-делегейниң кыдыынга
чедир үзүп, сывыртаар.
Эфремниң түмен-түмен,
Манассияның муң-муң үре-салгалы
ындыг-дыр».

18Моисей Завулоннуң[†] аймааның дугайында мынча дээн:

«Завулон, ажыл-херектериң кылгаш,
өөрүп-байырла;
Иссахар, чадырларыңга тургаш,
өөрүп-байырла.
19[+]Ол ийи аймак өске чоннарны
даанче чалап алгаш,
аңаа шын өргүлдерин салыр,
олар далайның байлаа-биле база
элезинде чажыра хөмген
эртине-байлак-биле амыдыраар».

20[+]Моисей Гадтың аймааның дугайында мынча дээн:

«Гадтың ээлээн девискээрин
делгемчидип турар Бурганга алдар;
Гад арзылаң дег амыдырап,
олчазының холун база бажын
үзерлеп кааптар.
21[+]Ол эң эки черни
бодунга шилип көрүп алыр,
ук черни баштыңга хуваап бээрин
доктаадыр.
Гад чоннуң баштыңнары-биле кады келгеш,
Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын
шын сагып,
израиль чон-биле кады
Ооң дүрүмнерин күүседир».

22[+]Моисей Данның аймааның дугайында мынча дээн:

«Дан дээрге
васан черден үне халып кээр
аныяк арзылаң-дыр».

23[+]Моисей Неффалимниң[†] аймааның дугайында мынча дээн:

«Неффалим Дээрги-Чаяакчының ээ көрнүүшкүнүнге
сеткили ханган,
Ооң ачы-буянынга бүргеткен;
далай кыдыы биле мурнуу чүк –
ооң ээлеп чурттаар чери ол-дур».

24Моисей Асирниң аймааның дугайында мынча дээн:

«Иаковтуң оолдарының аразында
Асир эң хөй ачы-буян алзын,
ха-дуңмазы аңаа таарзынзын,
ол олива үзү[†] сүзүп кылаштазын.
25Сээң шивээлериңни
демир болгаш хүлер-биле
быжыглазын.
Бүгү назыныңда шыырак болур сен».

26[+][+]«О, Ешурун, сеңээ дузалаар дээш,
булуттарда саадапкаш,
дээрде кел чыдар
өндүр бедик Бурган ышкаш
өске кым-даа чок.
27[+][+]Үе-дүптен бээр турган Бурган –
хоргадалың-дыр,
Ооң мөңге холдары
сени тудуп турар,
Ол дайзыннарыңны сээң мурнуңдан
сывыртап чорудуптар,
сеңээ „Дайзынны узутка!“ дээр.

28[+]Израиль айыыл чок, тускайлаң
чурттап турар,
Иаковтуң үре-салгалы турар чер
элбек далган-тараалыг
база виноград[†] арагалыг,
ооң дээри чаъс-шалыңны
бадырып бээр.
29[+][+][+]Израиль, амыр-чыргалдыг сен!
Сен ышкаш,
Дээрги-Чаяакчының камгалап турары
өске чон бар бе?!
Дээрги-Чаяакчы – сеңээ дузалап турар
дозуг-камгалал-дыр,[†]
сени өрү депшидер
хылыш-тыр!
Дайзыннарың сенден корткаш,
чашпаалаар апаар,
оларның бедик черлерин[†]
таптай базып каар сен!»

#### 34


Моисейниң мөчээни

1Моавтың[†] ховуларындан Моисей[†] Нево дагже, Иерихон хоорайның дужунда турар Фасги сынның шыпшык бажынче үне берген. Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа бүгү чуртту: Галаадтан[†] Дан хоорайга чедир черни; 2Неффалимниң[†] бүгү черин, Эфрем биле Манассияның черлерин база Иуданың[†] бүгү черин мырыңай Барыын далайга чедир; 3[+][+][+]оон Негев[†] ховузу, Пальмалар хоорайы Иерихондан Сигор хоорайга чедир Төгерик шынааны[†] көргүскен.

4[+][+]Оон Дээрги-Чаяакчы Моисейге: «„Бо черни силерниң үре-салгалыңарга бээр мен“ – деп Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Иаков[†] оларга бээр бооп даңгыраглаан черим бо-дур. Мен сеңээ ону карааң-биле көөр арганы бердим, ынчалза-даа сээң будуң ынаар киир баспас» – дээн.

5Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисей аңаа, моав черге, Дээрги-Чаяакчының чугаалаанын ёзугаар мөчээн. 6[+]Ону Бет-Фегор хоорайның дужунда шынаада, моав черде хөөржүткен. Ооң чевээ кайда дээрзин бөгүнге чедир кым-даа билбес. 7[+]Моисей 120 харлыында мөчээн, өлүрүнге чедир ооң карааның шоозу баксыраваан, күш-шыдалы сулараваан. 8[+]Израиль[†] чон Моавтың ховуларынга Моисейниң ажыын ажып, үжен хүн ыглап-сыктап келген.

Моисейниң ажыын ажыырының хүннери эрте бээрге, 9[+][+]бодунуң соон салгаар кылдыр Моисейниң томуйлап кааны Нуннуң оглу Иисус[†] мерген угаанга бүргедипкен. Израиль чон аңаа чагыртып эгелээш, Дээрги-Чаяакчы Моисейге канчаар дужааганыл, ынчаар кылып турган. 10-11[+]Оон бээр Израильге Моисей ышкаш Бурганның медээчизи[†] кажан-даа турбаан. Дээрги-Чаяакчы ооң-биле удур-дедир көржүп, таныжар турган. Бурган[†] Моисейни египет черже – фараонга, ооң дүжүметтеринге база бүгү египет чуртка удур бадыткал демдектери биле кайгамчык чүүлдер кылзын дээш – чорудупкан. 12Чүгле Моисей ындыг быжыг холдуг турган, чүгле ол ындыг коргунчуг чүүлдерниң шуптузун бүгү израиль чон көрүп турда кылып шыдаан.

### Иисус

#### Иисус

Иисус


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Киирилде


Нуннуң оглу Иисус


Киирилде

«Нуннуң оглу Иисус» деп ном Эрги Чагыг-керээниң төөгүлүг номнарлыг кезээн ажыдып турар. Ук номнуң болуушкуннары ханаан черниң кызыгаарынга Моисейниң мөчээниниң соонда дораан эгелээн. Ооң салгакчызы, Нуннуң оглу Иисус, мурнунда Моисей дег, израиль чонну билдилиг башкарып шыдаар бе деп айтырыгны номда көдүрүп турар. Номнуң кол утказы – ханаан черни израиль чонга ээледип чурттадыр дугайында Бодунуң аазаашкынын Бурганның канчаар күүсеткени болур. Иисустуң эрес-дидим башкарылгазы Бурганның ол бүгүнү күүседиринге кол арга болган.

Номну үш кол кезекке чарып болур – ханаан черни эжелеп алганы (1–12 эгелер), израиль аймактарның аразынга черни үлээни (13–22 эгелер), Бурган биле чоннуң аразынга чагыг-керээни чаартканы (23–24 эгелер).

Чер дээш демисел ыдыктыг дайынның дүрүмнерин ёзугаар чоруп турган. Бир эвес израиль чон Дээрги-Чаяакчыга бүгү сеткил-сагыжындан бердинер болза, дайын-чаага Ол Боду киржип, израильчилерге долу тиилелгени берип турган. Бурганның дужаалын ёзугаар, израильчилер эжелеп алган хоорайларын база ында бар чүвениң дөгерезин узуткап кааптар ужурлуг база тыпкан олчазын шуптузун Бурганга өргүүр ужурлуг турган. Шериглерге тыпкан олчадан боттарынга чүнү-даа арттырып аарын чөпшээревээн.

Черни эжелеп алган соонда, бир-ле чидиг айтырыг көдүрлүп келген: израиль аймактар черни үлешкениниң соонда, чаңгыс чон бооп артар бе? Дүрзү-бурганнарга чүдүп, Бургандан ойталаарының болгаш аймактар аразынга дайын үнериниң айыылдары болуп турза-даа, Нуннуң оглу Иисустуң башкарып турган үезинде, израиль аймактар Дээрги-Чаяакчыга чаңгыс аай бердинген бооп арткан.

#### 1


Иисус – израиль чоннуң чаа баштыңы

1[+]Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисейниң[†] өлгениниң соонда, ооң дузалакчызы – Нуннуң оглу Иисуска Дээрги-Чаяакчы[†] мынча дээн: 2[+]«Мээң чалчам Моисей өлүп калды. Ам сен бүгү израиль чон-биле кады бо Иордан хемни[†] кеже бер – Мээң бо чонга берип турарым чуртче чоруптуңар. 3[+]Силерниң буттарыңар базар кандыг-даа черлерни, Моисейге аазааным ёзугаар, Мен силерге бериптер мен. 4[+]Силерниң чериңер кызыгаары ээн кургаг ховудан эгелээш, дуу Ливан[†] дагларынга, улуг Евфрат хемге база барыын чүкте Улуг далайга чедир шөйлүр – хет чоннуң бүгү чуртун ээлээр силер. 5[+][+][+]Бүгү назыныңда сеңээ удур кым-даа туржуп шыдавас болур. Моисей-биле кады чорааным ышкаш, сээң-биле база кады болур мен. Мен сени кагбас мен, сенден ойталавас мен.

6[+]Кадыг-быжыг болгаш эрес-дидим бол. Сен бодуңнуң чонуңга Мээң оларның ада-өгбезинге бээр бооп даңгыраглааным бо черни ээлээр кылдыр хүлээдип бээр сен. 7[+]Чүгле кадыг-быжыг болгаш кончуг эрес-дидим бол. Мээң чалчам Моисейниң сеңээ чагааны хоойлуну[†] бүрүнү-биле сагыырын утпа. Ол хоойлудан оң-даа, солагай-даа талаже чайгылбас болзуңза, сээң орууң каяа-даа ак болур. 8[+][+]Ол хоойлуда бижээн сөстерни аксыңдан дүжүрбейн, үргүлчү чугаалап чор. Ону дүн-хүн дивейн бодап, сагыырын утпа – ынчан сээң чорууң чогуур болгаш орууң ажык болур. 9[+]Сеңээ дужаадым чоп: кадыг-быжыг болгаш эрес-дидим бол, коргуп-сүртеве! Дээрги-Чаяакчы Бурганың каяа-даа сээң-биле кады боор».

10[+]Иисус[†] чоннуң удуртукчуларынга: 11«Турлагны эргип кезээш, чонга: „Орукка чиир кылдыр аъш-чемден белеткеңер. Үш хонгаш, бо Иордан хемни кешкеш, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның силерге өнчү кылдыр берип турары черже ону ээлеп аары-биле чоруптар силер“» – деп чарлаарын дужааган.

12А Рувимниң, Гадтың аймактарынга база Манассияның аймааның чартыынга Иисус мынча дээн: 13«Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисейниң силерге чүнү чугаалаанын утпайн көрүңер: „Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар силерге бо черни бергеш, аңаа тайбың чуртталганы хайырлаан-дыр“. 14[+]Ам силерниң кадайларыңар, ажы-төлүңер, мал-маганыңар маңаа, Иорданның бо талазынга, Моисейниң силерге берген черлеринге, артып калзын. А силер, дайылдажып шыдаар улус, чепсегленип алгаш, ха-дуңмаңарның[†] оруун баштап, оларга дузалажыңар. 15[+]Амдыызында Дээрги-Чаяакчы оларга, силерге дег, тайбың чуртталганы хайырлаваан-дыр. Кажан олар Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның берип турары чуртун эжелеп аарга, чүгле ынчан силер ээп чанып келгеш, Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисейниң силерге бергени, Иордан хемниң чөөн талазында чуртту ээлеп ап болур силер».

16Олар Иисуска: «Сен чүү деп чарлык үндүрер сен, шуптузун күүседир бис. Кайнаар барыңар деп дужаай-дыр сен, ынаар баар бис. 17Моисейни дыңнап чораанывыс дег, сени дыңнаар бис – чүгле Дээрги-Чаяакчы Бурганың, Моисей-биле кады чорааны дег, сээң-биле кады чоруур болза. 18Сээң чугааңны тоовас болгаш сээң дужаалыңны күүсетпес кижи бүрүзү өлүртүр. Сен чүгле кадыг-быжыг болгаш эрес-дидим бол!» – деп харыылааннар.

#### 2


Хананей херээженниң хайгыылчыларга дузалааны

1[+]Нуннуң оглу Иисус[†] ийи хайгыылчыга: «Ол черни база Иерихон хоорайны шинчилеп көрүп эккелиңер» – деп чугаалааш, оларны Ситтимден бүдүү чорудупкан. Ийи хайгыылчы Иерихонче чорупкаш, Раав[†] деп самыын-садар херээженниң бажыңынга чедип келгеш, аңаа хонуп артып калганнар.

2Иерихоннуң хаанынга: «Бо дүне бистиң черивисти көрүп аар дээш, израильчилер мында чедип келген-дир» – деп дыңнадыптарга, 3хаан улузун Раавче чорудупкаш: «Сенде келген улусту биске үндүрүп бер. Олар бистиң чуртувусту көрүп аар дээш келген хайгыылчылар-дыр» – деп дужааган.

4Ынчалза-даа Раав ийи хайгыылчыны чажырыпкаш, хаанның улузунга: «Ийе, танывазым эр улус меңээ келгеш, чоруй барды. Оларның кайыын келгенин билбедим. 5[+]Караңгылай бергенде, хоорайның улуг хаалгазын хаар өйде, олар чоруй барды. Кайнаар чорупканын мен билбес мен. Дүрген, оларны сүрүп чоруптуңар: силер оларны тудуп аар силер!» – деп харыылаан. 6(Шынында хайгыылчыларны Раав бажың кырынче үндүргеш,[*] чыып каан лён[†] сыптарының адаанга чажырып каан турган.) 7[+]Хаанның улузу Иорданче углаан оруктап хайгыылчыларны сүрүп чорупкаш, кежиг аксынга чедип келгеннер. Олар хоорайдан үнери билек, улуг хаалганы хаапкан.

8А хайгыылчылар чаа-ла удуур деп турда, Раав бажың кырынче үнүп келгеш, оларга мынча дээн: 9[+]«Дээрги-Чаяакчы[†] бистиң чуртувусту силерге берипкен деп билир мен. Бис шупту силерден коргуп тур бис. Черивистиң чурттакчыларының сузу бастынып тур! 10[+][+]Силер Египеттен[†] чоруп туруңарда, Дээрги-Чаяакчы силерниң орууңарга турган Кызыл далайны кургадыпкан деп дыңнадывыс. Оон ыңай Иорданның ындында черниң ийи амор хааны – Сигон биле Огту узуткап кааныңарны база билир бис. 11[+]Ону дыңнап кааш, бистиң сузувус бастынып калган. Силерге ам кым-даа удурланып дидинмес. Чүге дээрге силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчы өрү дээрде-даа, куду черде-даа тергиидеп турар-дыр! 12-13[+]Мээң силерге энерел көргүскеним дег, шак ынчалдыр силер мээң төрелдеримге энерелден көргүзериңерни Дээрги-Чаяакчының ады-биле меңээ даңгыраглаңар. Мээң ада-иемни, акыларымны, угбаларымны, дуңмаларымны, оларның өг-бүлелерин – бистиң шуптувусту өлүмден чайладырының бадыткалдыг демдээн меңээ арттырып бериңер!»

14[+]Ынчан хайгыылчылар Раавка: «Силерниң амы-тыныңар дээш бис амы-тынывыс-биле харыылаар бис! Бир эвес силер бистиң дугайывыста кымга-даа чугаалавас болзуңарза, Дээрги-Чаяакчы биске бо черни бериптерге, бис сеңээ шынчы бооп, энерелден көргүзер бис» – деп харыылааннар.

15[+]Ооң соонда Раав оларга соңга дамчыштыр хендир-биле туттунуп дүжеринге дузалашкан. (Ооң бажыңы хоорайның ханазының бир кезии турган – хоорайның ханазы ооң чурттаар чери турган чүве-дир.) 16«Силерни сүрүп чоруткан улуска таварышпазы-биле, дагларже чоруптуңар. Ол улус чанып келгиже, аңаа үш хондур чаштынып туруңар, а ооң соонда бодуңарның орууңар-биле чоруптар силер» – деп, Раав оларга чагаан.

17Кандыг таварылгада оларның берген даңгыраа күштүг болурун хайгыылчылар Раав-биле дугуржуп алганнар: 18«Кажан бис бо чуртка чедип кээривиске, сен бо кызыл хендирни бисти үндүрүпкениң соңгаңга баглап аар сен. Бодуң бажыңыңга ада-иеңни, акы-дуңмаң болгаш бүгү төрелдериңни чыып аар сен. 19Бир эвес оларның кайы-бирээзи бажыңыңдан кудумчуже үне бээр болза, өлүмү дээш ол боду буруулуг болур. А бир эвес сээң бажыңыңга турган улуска израильчилер дээр болза, ынчан бурууну бис чүктээр бис. 20А кым-бир кижиге бистиң дугайывыста чугаалаптар болзуңза, ооң соонда бо даңгыраавыс күш чок болур эвеспе».

21«Силерниң сөзүңер-биле болзун» – деп, Раав чөпшээрешкеш, хайгыылчыларны чорудупкан. Олар чоруй баарга, Раав соңгазынга кызыл хендирин баглап алган.

22Сүрүп чораан улус орук дургаар дилээш, кымны-даа тыппайн чанып келгижеге чедир, хайгыылчылар дагларже чоруй баргаш, аңаа үш хондур чаштынып турганнар. 23Ооң соонда ийи хайгыылчы дедир чорупкан. Олар даглардан бадып, хемни кешкеш, Нуннуң оглу Иисуска чедип келгеш, олар-биле чүү болганын шуптузун аңаа чугаалап бергеннер. 24«Дээрги-Чаяакчы бо бүгү чуртту биске берипкен-дир. Ооң чурттакчылары бистен аажок коргуп-сүртеп турар-дыр» – деп, олар Иисуска чугаалааннар.

#### 3


Иордан хемни кешкени

1[+]Эртен эрте Иисус[†] бүгү израильчилер-биле кады Ситтимден шимчеп үнгеш, Иорданга чедип келген. Хемни кешпейн чыда, олар аңаа хонуп аар дээш турумчуп алган. 2Үш хонук эрткенде, удуртукчулар турлагны эргип, 3[+]чонга мындыг дужаал үндүрүп, чарлааннар: «Левит бараалгакчылар[†] Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңарның чагыг-керээзиниң[†] аптаразын[†] алгаш, шимчеп үнүптерин көрүп кааш-ла, силер база шимчеп үнгеш, оларның соондан чоруптар силер. 4(Чүгле эмин эрттир чоокшулаваңар. Силерниң-биле ыдыктыг аптараның аразы 2000 кыры дурту[†] хире хемчээлдиг болзун.) Шак ынчалдыр кайнаар баарын билип аар силер, чүге дээрге ооң мурнунда силер ол оруктап чоруп көрбээн болгай силер».

5Иисус чонга: «Ыдыктанып-арыгланып[†] алыңар, чүге дээрге даарта Дээрги-Чаяакчы силерниң араңарга кайгамчык чүүлдер кылыр болгай» – деп дужааган.

6[+]Ооң соонда Иисус: «Ыдыктыг аптараны алгаш, чонну баштап чоруптуңар» – деп бараалгакчыларга дужаарга, олар аптараны алгаш, чорупканнар.

7Ынчан Дээрги-Чаяакчы Иисуска: «Бөгүн Мен сени бүгү израиль чоннуң мурнунга алдаржыдып эгелээр мен. Моисей-биле[†] кады чорааным дег, Мен сээң-биле кады-дыр мен дээрзин олар билип каар. 8Ыдыктыг аптараны көдүрүп чоруур бараалгакчылар Иордан хемниң[†] суун сүзүп кирипкеш, доктааптар кылдыр дужаалдан беривит» – дээн.

9Иисус израильчилерге: «Бээр чоокшулап чедип келгеш, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның сөзүн дыңнаңар!» – деп дужааган. 10[+]Оон мынча дээн: «Дириг Бурган[†] силер-биле кады деп чүвени база хананей, хет, хиввей, ферез, гергес, амор, иевус чоннарны силерниң мурнуңардан үндүр ойладыптар деп чүвени мындыг янзылыг билип каар силер. 11[+]Бүгү чер-делегейниң Чагырыкчызының чагыг-керээзиниң аптаразын силерниң мурнуңарда улус Иордан хемче аппар чорлар. 12[+]А силер Израильдиң аймактарындан он ийи кижиден шилип алыр ужурлуг силер, аймак бүрүзүнден-не бир кижиден. 13[+]Кажан бүгү чер-делегейниң Чагырыкчызы болур Дээрги-Чаяакчының аптаразын көдүрүп чоруур бараалгакчыларның буттары Иорданның суун сүзүп кирери билек, ооң суу агарын соксадыптар, хемниң бажындан агып келген суг ханалаштыр туруптар».

14Чон турлагдан шимчеп үнгеш, Иорданны кежер дээш углапкан. Мурнунда бараалгакчылар ыдыктыг аптараны көдүрүп алган бар чытканнар. 15[+]Тараа кезилдезиниң үези турган. Иордан хем ол үеде эриктерин ажыр үерлей берген турган чүве-дир. Ыдыктыг аптараны көдүрген бараалгакчылар Иорданның суун сүзүп кириптерге, оларның буттары сугга дээри билек, 16[+]хемниң бажындан аккан суг элээн ырак черге, Цартан чоогунда Адам[†] хоорайга ханалаштыр турупкан. А хемниң адаанда суг Дус далайже (азы Арава далайынче) углай ага берген. 17[+]Чон Иордан хемни Иерихоннуң дужундан кеже берген. Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң аптаразын көдүрген бараалгакчылар хемниң кургап калган дүвүнде чайгылыш чок турганнар. Израильчилер шупту өске талакы эрикче кеже бергиже дээр, хем кургаг чыткан.

#### 4


Тураскаал даштары

1Бүгү чон Иордан хемни[†] кежип келгенде, Дээрги-Чаяакчы[†] Иисуска: 2«Аймак бүрүзүнден-не бир-бир кылдыр он ийи кижиден шилип алыңар. 3[+]Оларга Иордан хемниң дүвүнден, бо бараалгакчыларның[†] чайгылыш чок турар черинден, он ийи даш ап аарын дужааңар. Ол даштарны алгаш, хонар чериңерге аппарып алыңар» – дээн.

4Иисус[†] израильчилерниң аразындан он ийи кижини (аймак бүрүзүнден-не бир-бир кылдыр) шилип алгаш, 5оларга мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның аптаразының[†] мурнунче, хемниң ортузунче чеде бериңер. Кижи бүрүзү оон бодунуң эктинге бир даштан салып алгаш, чорупсун – Израильде чеже аймак барыл, ынча дашты ап алыңар. 6[+][+]Ол даштар силерге тураскаалдыг демдек болзун. Келир үеде ажы-төлүңер силерден: „Бо чүү даштарыңарыл?“ – деп айтырза, 7оларга Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң[†] аптаразын Иордан хемни кежирип чыдырда, ол хемниң агымы канчаар соксай бергениниң дугайында чугаалап бээр силер. Ынчангаш бо даштар израильчилерге ол болуушкуннуң дугайында мөңге шагда тураскаал болур».

8Израильчилер Иисустуң дужааганын ёзугаар кылганнар: Иисуска Дээрги-Чаяакчының чугаалааны-биле, израильчилерниң аймак санынга дүүштүр Иордан хемниң дүвүнден он ийи дашты алгаш, хонар черге эккеп салып алганнар. 9Иисус өске он ийи дашты алгаш, ыдыктыг аптараны көдүрүп чораан бараалгакчыларның буттарының баскан черинге салып каан. Ол даштар бо хүннерде-даа ында чыдар.

10Дээрги-Чаяакчының Иисусту дамчыштыр чонга дужаалы азы Моисейниң[†] Иисуска чагаан бүгү чүүлү күүсеттингиже чедир, ыдыктыг аптараны көдүрүп чораан бараалгакчылар Иордан хемниң ортузунга турганнар. А чон өске талакы эрикче дүрген кеже берген. 11Шупту улус хемни кеже бээрге, Дээрги-Чаяакчының аптаразын көдүрген бараалгакчылар чонну катап баштап алгаш чорупкан. 12[+]Рувимниң болгаш Гадтың аймактары база Манассияның аймааның чартыы, Моисейниң оларга чугаалап турганы дег, чепсегленип алгаш, израильчилерни баштап чоруп органнар. 13Дайылдажырынга белен 40 000 хире аг-шериг Дээрги-Чаяакчының хайгааралы-биле Иерихон ховузунче чоруп орган.

14Дээрги-Чаяакчы ол хүн Иисусту израильчилерниң мурнунга алдаржыдып каан. Оон эгелээш, олар Моисейни ханы хүндүлээр турганы дег, Иисусту бүгү назынының иштинде хүндүлээр апарганнар.

15-16Дээрги-Чаяакчы Иисуска: «Чагыг-керээниң аптаразын көдүрүп чоруур бараалгакчыларга: „Хемден үнүп келиңер!“ – деп чугаала» – дээрге, 17Иисус бараалгакчыларга: «Хемден үнүп келиңер» – деп дужааган.

18Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң аптаразын көдүрүп чораан бараалгакчылар хемден үнүп келгеш, кургаг черни базары билек, хемниң суу биеэги хевээр эриин ажыр агып эгелээн чүве-дир.

19Бир айның онгу хүнүнде израильчилер Иордан хемни кешкеш, Иерихоннуң чөөн талазында Галгалга турлагжып алганнар. 20Иордан хемден ап алганы он ийи дажын Иисус Галгалга тургузуп каан. 21Иисус израильчилерге мынча деп чугаалаан: «Келир үеде силерниң ажы-төлүңер: „Бо чүү даштарыл?“ – деп айтырза, 22силер оларга бо Иордан хемни израиль чон кургаг черлеп канчаар кежип келгениниң дугайын чугаалап бээр силер. 23[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар хемни кеже бергижеңерге чедир, силерниң орууңарда Иордан хемниң суун кургадыпкан болгай. Бурганның Кызыл далайның суун, бис кеже бергижевиске чедир, кургадыпканы дег, Ол силерге шак-ла ынчаар дузалады чоп. 24[+]Черниң бүгү чоннары Дээрги-Чаяакчының холунуң кайы хире күштүүн билзин дээш, ол бүгү чүүл болган-дыр. Ол ышкаш силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчы кажан кезээде Оон коргуп чорууруңарны күзеп турар».

#### 5

1Иорданның барыын чүгүн чурттаан амор хааннар болгаш далай чоогу чурттуг хананей хааннар шупту Дээрги-Чаяакчы[†] Иордан хемниң[†] суун, израильчилер ону кеже бээр кылдыр, кургадып соолдурупканының дугайында медээни дыңнааш, кортканындан сузу бастынып калган. Израильчилер-биле олар ам туржуп диттикпээн.


Галгалга кыртыжап демдектээшкин

2Ол өйде Дээрги-Чаяакчы Иисуска: «Чидиг даш бижектерден кылып алгаш, израиль чоннуң аразында кыртыжадып демдектетпээн улус-биле ёзулалды кылып каг» – дээн. 3Иисус[†] чидиг бижектер кылып алгаш, израильчилерниң эр улузун Аралот деп тейге[*] кыртыжап демдектеп каан.

4[+]Иисустуң кыртыжап демдектээшкин ёзулалын кылганының чылдагааны мындыг чүве-дир. Дайылдажып шыдаар эр улус шупту Египеттен[†] үнгеш, ээн кургаг ховуга чорааш, орук ара өлгүлеп калган. 5Египеттен үнген бүгү эр улус кыртыжадып демдектедип алган турган, а ээн кургаг ховуга Египеттен көжүп турган үезинде төрүттүнген эрлер кыртыжадып демдектетпээн турган. 6[+][+][+]Израильчилер ээн кургаг ховуга дөртен чыл иштинде көжүп чоруп турган. Олар Дээрги-Чаяакчыны тооп дыңнаваан боорга, Ол: «Мээң силерниң ада-өгбеңерге бээр бооп даңгыраглааным чуртту – сүт биле ары чигири агып чыдар байлак черни – кажан-даа көрбес силер» – деп оларга даңгыраглаан. Ынчангаш Египеттен үнген соонда, дайылдажып шыдаар турган эр улус шупту ол үе дургузунда мөчээн. 7[+]Өлгеннерниң орнунга Дээрги-Чаяакчы оларның оолдарын өстүрүп каарга, ам Иисус ол оолдарны кыртыжап демдектеп кааны ол-дур. Көжүп турган үезинде оларны кыртыжап демдектевээн болганда, олар шупту демдектеттинмээн болган-дыр.

8Шупту эр улусту кыртыжап демдектээн соонда, олар турлаанга экириирин манап турда, 9[+]Дээрги-Чаяакчы Иисуска: «Бөгүн Мен силерден Египеттиң бужарын адырып кагдым!» – дээн. Ынчангаш ол черни бөгүнге чедир Галгал[*] деп адаар чүве-дир.

10[+]Израильчилер Галгалга турлагжып алгаш, айның он дөрт дугаар хүнүнде, кежээ, Иерихоннуң ховузунга Хосталыышкын байырлалын[†] демдеглээннер. 11Олар байырлалдың дараазында хүнүнде ол черде өзүп үнүп турар чимис, ажыткы-биле[†] хөөтпейн хаарган далган база хооруп каан тараа чип турганнар. 12[+]Ол черде өзүп турар чимистерни чип эгелээн хүнден бээр манна[†] көзүлбестей берген. Израильчилерге манна ооң соонда көзүлбестээн – ол чылын олар ханаан черниң дүжүдү-биле чемненип турганнар.


Иерихонну эжелеп алганы

13[+]Иисус бир катап Иерихоннуң чоогунга тургаш, холунда хылыш тудуп алган кижи көрүп кааш: «Бистиң киживис сен бе азы дайзынывыс сен бе?» – деп айтырган.

14«Чок, мен дээрге Дээрги-Чаяакчының аг-шерииниң баштыңчызы-дыр мен. Ынчангаш мен мында келдим» – деп, ол харыылаан.

Иисус черге чедир мөгейгеш: «Мээң дээргим, чалчаң меңээ чүнү чугаалаар ирги?» – деп айтырган.

15[+]Дээрги-Чаяакчының шерииниң баштыңчызы: «Будуңда кеткен идиктериң уштуп ал. Сээң турар чериң ыдыктыг[†]-дыр» – деп аңаа чугаалаан. Иисус ынчалдыр кылган.

16Иерихон хоорайның хаалгазы[†] ол өйде хаашкынныг болгаш дүкчүглүг турган. Израильчилерден коргар болгаш, кым-даа хоорайдан үнмээн, хоорайже кирерин кымга-даа чөпшээревейн турган.

#### 6

1Ынчан Дээрги-Чаяакчы[†] Иисуска: «Иерихон хоорайны база ооң хаанын аг-шерии-биле кады сээң холуңга хүлээдип тур мен. 2Бүгү шериглериңер Иерихонну долгандыр алды хүн дургузунда хүнде-ле бир катап эргип турзун. 3Ол ышкаш ыдыктыг аптараның[†] мурнунга чеди бараалгакчы[†] мыйыс эдискилер[†][*] тудуп алгаш кылашташсын. А чедиги хүнде хоорайны чеди катап долгандыр кылаштаңар, бараалгакчылар эдискилерни үрүп чорзуннар. 4[+]Кажан мыйыс эдискилерни үрүп эгелээрге, бүгү чон ону дыңнап кааш, кедергей ыыткыр алгырышсын. Ынчан хоорайның ханазы буступ каар, силер турган черлериңерден-не хоорайже кире бээр силер» – деп чугаалаан.

5Нуннуң оглу Иисус[†] Бурганның бараалгакчыларын кыйгырткаш: «Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң[†] аптаразын көдүрүп алыңар. Чеди бараалгакчы аптараның мурнунга мыйыс эдискилер тудуп алгаш кылашташсын» – дээн. 6А чонга Иисус: «Барып, хоорайны эргий кезээш келиңер. Чепсектиг улус Дээрги-Чаяакчының аптаразының мурнунга чорзун» – дээн.

7Иисус чонга ындыг дужаалды бериптерге, чеди бараалгакчы эдискилерин тудуп алгаш, Дээрги-Чаяакчының хайгааралының адаанга кылаштажып, эдискилерин үрүп чорупкан. Оларның соондан Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң аптаразын аппар чыткан. 8Эдискилер үрген бараалгакчыларның мурнунда чепсектиг шериглер, а аптараның соо-биле чон чоруп орган. Олар чоруп олурда, эдискилерниң ыыды дыңналып турган. 9Иисус чонга мынча деп айтыышкын берген: «Мен силерге дужааваан шаамда, ыытташпаңар, үн үндүрбеңер, силерниң аксыңардан чаңгыс-даа сөс үнмезин. „Алгыржыңар!“ дээримге, чүгле ынчан алгыржып эгелээр силер». 10Ындыг янзылыг Дээрги-Чаяакчының аптаразы хоорайны бир долгангаш, турлагже ээп келген. Чон турлагга бир хонган.

11Дараазында хүн Иисус эрте туруп келгенде, бараалгакчылар Дээрги-Чаяакчының аптаразын алгаш чорупканнар. 12Чеди бараалгакчы Дээрги-Чаяакчының аптаразының мурнунда мыйыс эдискилерни үрүп бар чыткан. Оларның мурнунда – чепсектиг шериглер. Ыдыктыг аптараның соо-биле чон чоруп орган. Олар чоруп олурда, эдискилерниң ыыды дыңналып турган. 13Ындыг янзылыг ийиги хүнде база хоорайны бир катап долгангаш, турлагже ээп келгеннер. Алды хүн иштинде ынчалдыр кылганнар.

14Чедиги хүнде даң хаяазында тургаш, ол-ла чыскаал-биле хоорайны чеди катап эргий кылаштааннар. Чүгле ол хүн хоорайны чеди катап долганганнар. 15Бараалгакчылар чедиги удаада долгангаш, эдискизин этсирге, Иисус чонга: «Алгыржыңар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы хоорайны силерге хүлээдип берген-дир! – дээн. – 16[+]Бо хоорайны болгаш ында бар бүгү-ле чүвени Дээрги-Чаяакчыга кезээ-мөңгеде тураскаадып, бүрүнү-биле узуткаар ужурлуг бис. Чүгле Раав[†] деп аттыг самыын-садар херээжен болгаш ооң бажыңында турар шупту улус дириг артсын. Чүге дээрге ол бистиң чорудупкан төлээлекчилеривисти чажырыпкаш, камгалап каан. 17[+]Оваарымчалыг болуңар, Бурганга тураскаадыр ужурлуг чүвелерден чүнү-даа албаңар. Оон башка силер израиль турлагга хай-халап болгаш каргыш эккээр силер. 18Бүгү алдын, мөңгүн база хүлер, демир эт-херекселдер – Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр ыдыктыг[†] чүүлдер-дир. Оларны Дээрги-Чаяакчының шыгжамырынче суп каар ужурлуг силер».

19[+]Израиль[†] чон ыыткыр алгыржып, бараалгакчылар эдискилерин этсип эгелээн. Эдискилерниң үнүн дыңнап кааш, чон дыка ыыткыр алгыржып эгелээрге, хоорайның ханазы буступ кээп дүшкен. Ынчан израиль чон бүгү таладан шургуп киргеш, хоорайны эжелеп алган. 20[+]Хоорайда дириг чүү-ле бар болдур, шуптузун хылыш-биле кыргып-хыдып каапкан: эр-херээжен, кырган-чалыы кижилерни, бода, шээр малды, элчигеннерни… 21Ол черге хайгыыл кылып чораан ийи кижиге Иисус: «Демги самыын-садар херээженниң бажыңынга баргаш, ону бүгү төрелдери-биле кады хоорайдан үндүрүп эккелиңер. Даңгырааңарны күүседиңер» – дээн.

22[+]Хайгыылчы оолдар Раавтың бажыңынга баргаш, ооң бодун, ада-иезин, акы-дуңмазын, бүгү төрелдерин израильчилерниң турлааның даштынче аппарганнар.

23А хоорайны болгаш ында бар чүвени дөгерезин өрттедипкеннер. Чүгле алдын, мөңгүн база хүлер, демир эт-херекселди Дээрги-Чаяакчының өргээзинче шыгжап суп кааннар. 24[+]А Раав деп самыын-садар херээженни, ооң бүгү төрел-дөргүлүн Иисус диригге арттырып каан, чүге дээрге Раав Иисустуң Иерихонче чорудупканы хайгыылчыларын чажырыпкаш, камгалап каан. Раавтың салгалы бо хүннерде-даа израильчилерниң аразында чурттап чоруур.

25[+]Ол өйде Иисус мындыг каргыштыг сөстерни чугаалаан: «Иерихон хоорайны катап тургузар кижи Дээрги-Чаяакчыга каргаттырар! Хоорайның таваан салгаш, дун оглун оскунар! Ооң хаалгазын тургузуп каггаш, хеймер оглун оскунар!»

26Дээрги-Чаяакчы Иисус-биле кады турган. Иисустуң ат-алдары бүгү чуртта тарай берген.

#### 7


Аханның бачыды

1[+]Ынчалза-даа израильчилер Бурганга тураскааткан чүүлдерге удур кем-буруу үүлгеткен: Иуданың[†] аймаандан Ахан деп кижи ол чүүлдерден бир-ле чүвени ап алган. (Ахан дээрге Харминиң оглу, Харми Завдийниң оглу, Завдий Зерахтың оглу турган.) Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы[†] израильчилерге килеңнеп[†] ажынган.

2Иисус[†] бодунуң улузун Иерихондан Вефилдиң чөөн талазында Бет-Авенниң чоогунда турар Гай деп хоорайже чорудупкан. «Барып, ол черни билип эккелиңер» – деп, улузунга ол дужааган. Олар баргаш, ол черни көрүп алгаш келгеш, 3Иисуска: «Бүгү чоннуң ынаар барган херээ чок-тур. Баштай чүгле ийи-үш муң хире кижи баргаш, Гайны эжелеп алзын. Ында улус эвээш-тир. Бүгү чонувусту түреткен ажыы чок боор» – дээннер.

4[+]Гайже 3000 хире израильчи дайылдажып чорупкан, ынчалза-даа олар гайжылардан дезер ужурга таварышкан. 5Гайжылар израильчилерни хоорайның эжик-хаалгазындан Севаримге чедир сүрүп, дагның эдээнге оларны чылча шапкаш, үжен алды хире кижини өлүрүп кааннар. Ол болуушкундан израильчилерниң сузу бастынып, холу салдына берген.

6[+][+]Иисус муңгаралдан хевин ора соп каапкаш, Дээрги-Чаяакчының аптаразының[†] мурнунга черже доңгайып кээп дүшкеш, кежээге чедир аңаа чыткан. Иисус-биле кады Израильдиң баштыңнары[†] база ынчалганнар, баштарынче довурак бызап алганнар. 7[+]Ынчан Иисус: «Аа халак, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы! Чүге Сен бо чонну Иордан хемни[†] кежирдиң? Бисти амор чонга узуткадыр дээш бе? Ооң орнунга бис Иордан хемниң ындынга артып каар чүвевисти! 8Дээргим! Израильчилер дайзыннарындан дезипкениниң соонда, мен ам чүнү чугаалаар мен? 9[+]Хананей чон болгаш ол черниң өске-даа чурттакчылары ол дугайында дыңнааш, бисти бүзээлепкеш, чер кырындан адывысты чидир узуткап каары ол-дур! Ооң соонда Сээң улуг ат-алдарың канчаарыл?» – деп айтырган.

10Дээрги-Чаяакчы Иисуска мынча деп харыылаан: «Туруп кел, чүге мында доңгая кээп дүшкен чыдарың ол? 11Израиль[†] чон бачыт[†] үүлгеткеш, Мээң олар-биле чарганым дугуржулганы үреп каан. Олар Меңээ тураскааткан чүвени оорлап алгаш, ооң дугайында ыытташпайн, боттарының эт-севиниң аразында чажырып алган-дыр! 12[+][+]Ынчангаш израильчилер боттарының дайзыннарынга удур туржуп шыдавайн, дезипкен. Чүге дээрге олар боттары каргышка таварышкан. Бир эвес силер Меңээ тураскааткан чүвени узуткап, бодуңардан ыратпас болзуңарза, моон соңгаар Мен силер-биле кады болбас мен.

13Туруп келгеш, чонну арыглап,[†] ыдыкта. Оларга мону дамчыдып чугаала: даартагы хүнге белеткенип, ыдыктанып-арыгланып алыңар. Чүге дээрге Израильдиң Бурганы – Дээрги-Чаяакчы: „Израиль чон, силерде Меңээ тураскааткан чүве бар-дыр! Силер ол чүведен адырлып албаан шааңарда, дайзыныңарга удур туржуп шыдавас болур силер“ – деп чугаалаан. 14[+]Даарта эртен маңаа аймактар аайы-биле шупту чедип келиңер. Дээрги-Чаяакчы кайы аймакче айтыптар болдур, олар төрел бөлүк аайы-биле чедип келзин. Дээрги-Чаяакчының айытканы төрел бөлүк аалдар аайы-биле чедип келзин. Дээрги-Чаяакчының айытканы аалдан эр улус шупту чедип келзин. 15Кымдан Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан чүвелер тыптыр болдур, Дээрги-Чаяакчы-биле чарган керээни үреп, бужар херек кылганы дээш, ол кижи аңаа хамааржыр бүгү чүве-биле кады өрттеттирер ужурлуг!»

16Даартазында эртен эрте Иисус израильчилерни аймак аайы-биле аңаа чедип кээрин дужаарга, Бурган Иуданың аймаанче айыткан. 17[+]Иуданың аймаанга чедип кээрин дужааган – олар чедип кээрге, Бурган Зерахтың төрел бөлүүнче айыткан. Иисус Зерахтың төрел бөлүүнден эр улуска чедип кээрин дужаарга, Бурган Завдийже айыткан. 18Завдийниң аалында эр улусту келдиртип аарга, Иуданың аймаандан Зерахтың үре-салгалы, Завдийниң оглу Харминиң Ахан деп оглунче айыткан.

19[+]Ынчан Иисус Аханга: «Оглум! Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдып, чүнү үүлгеткениңни менден чажырбайн, сөглеп бер» – дээн.

20[+]Ахан Иисуска: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачыт кылганым шын. Ол мынчаар болган чүве. 21[+][+]Олчалап алганывыс чүүлдерниң аразындан Сеннаардан келген бир чараш хепти[*] база 200 шекел[†] мөңгүннү, 50 шекел деңзилиг алдынны көрүп кааш, алыксааш, ап алдым. Ол чүвелерни шуптузун майгын иштинде черде чажырып каан мен, мөңгүн эң-не адаанда чыдар чүве» – деп харыылаан. 22Иисус бодунуң айбычыларын Аханның майгынынче чорудупкан. Олар ынаар далаш-биле маңнажып чеде бергеш, чажырып каан чүвелерни майгындан тып алганнар; мөңгүн эң-не адаанда чыткан. 23Майгындан ол бүгүнү алгаш, Иисуска болгаш израильчилерге эккеп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга салып бергеннер.

24Ооң соонда Иисус болгаш бүгү израильчилер Зерахтың үре-салгалы Аханны ап алганы мөңгүнү, хеви, алдыны-биле; оолдары, уруглары-биле; шээр болгаш бода малдары-биле, элчигеннери-биле; майгыны база бүгү-ле эт-севи-биле Ахор шынаазынче[†] аппарганнар. 25«Чүге сен биске хай-халап эккелдиң? – деп, Иисус аңаа чугаалаан. – Бөгүн сеңээ Дээрги-Чаяакчы хай-халапты көргүзер!» Ынчан израильчилер шупту Аханны даш-биле өлүр соп каапканнар. Ол шынааже эккелген улузун болгаш мал-маганны израильчилер дөгерезин даш-биле өлүр соп каапкаш, өрттедипкеннер, 26[+]а оларның кырындан даштар хорумнап кааннар – ол улуг хорум бо хүннерде-даа ында бар. Ооң соонда Дээрги-Чаяакчының килеңи оожургаан. Ынчангаш ол черни бо хүннерге чедир Ахор шынаазы деп адаар чүве-дир[*].

#### 8


Гайны эжелеп алганы

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Иисуска: «Дайылдажып шыдаар бүгү чонну чыып алгаш, Гайже чорувут. Коргуп сүрээдеве! Сээң холуңга Мен Гайның хаанын, ооң чонун, ооң хоорайын болгаш бүгү черин хүлээдип берип тур мен. 2[+][+]Иерихонну канчалган сен, Гайны болгаш ооң хаанын шак-ла ынчалдыр аажыла. Бо удаада Гайдан олчаны болгаш малды бодуңарга ап болур силер. Хоорайның артыы талазынга кедегден тургузуп ал» – дээн.

3Иисус[†] дайылдажып шыдаар бүгү чон-биле Гайже чорупкан. Ол 30 000 эрес-дидим дайынчыны шилээш, дүне оларны мурнай чорудуп, 4[+]мынча деп дужааган: «Көрдүңер бе, хоорайның артыы талазынга кедег тургузар силер. Хоорай чанындан ыраваңар, силер шупту белен туруңар! 5[+]А мен арткан улузум-биле хоорайга чеде бээр мен. Ол хоорайның чурттакчылары, мооң мурнунда дег, биске удур тулчуп үнүп кээрге, олардан дезиптер бис. 6„Ынчан дег, болар бистен дезип турлар“ деп бодааш, олар бисти сүрүптер. Ынчалдыр хоорайдан оларны ырадып аппаар бис. Кажан бис дезиптеривиске, 7силер кедегден туруп келгеш, хоорайны эжелеп аар силер. Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар хоорайны силерниң холуңарга хүлээдип бээр. 8Хоорайны эжелеп алгаш, ону өрттедиптиңер, Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар кылыңар. Көрдүңер бе, Мээң силерге дужаалым мындыг-дыр».

9Иисустуң чагаанын ёзугаар олар кедег тургузуп алгаш, Вефил биле Гайның аразынга, Гайның барыын талазынга, доктаап алганнар. А Иисус ол дүне шериглерниң аразынга хонган.

10Эртен эрте Иисус чонну хынап көргеш, Израильдиң баштыңнары-биле[†] кады оларны баштап алгаш, Гайже чорупкан. 11Дайылдажып шыдаар бүгү улус Иисус-биле кады хоорайга чоокшулап чеде бергеш, ооң чоогунга, соңгу талазынга доктаап алган. Оларның турлаа биле Гай хоорайның аразында шынаа[†] бар турган. 12А Иисус 5000 хире кижини шилип алгаш, оларны Вефил биле Гайның аразынга, хоорайның барыын талазынга кедегге тургузуп каан. 13Бүгү чон хоорайның соңгу талазынга туруп алган, а кедегге орган улус хоорайның барыын талазында турган. Ол дүне Иисус шынааның ортузунга чедип келген.

14Гайның хааны ону көрүп кааш, эртен эрте хоорайның чурттакчыларын Иордан шынаазының баарында тодаргай черже дүрген үндүрүпкеш, израильчилерге удур тулчуп кирипкен. Хоорайның артыы талазында кедег тургузуп каанын Гайның хааны билбээн. 15Иисус болгаш бүгү израиль чон, аштырган улус дег, ээн кургаг ховуже аткаар дезип эгелээннер. 16Гайжылар хоорайның бүгү чонун дайзыннарны сүреринче кыйгырган. Иисусту сүрер дээш, олар хоорайдан ырап келгеннер. 17Гайда болгаш Вефилде чаңгыс-даа эр кижи артпаан, шупту израиль чонну сүрүп чорупкан. Ону сүрер дээш, хоорайның хаалгазын[†] ажык каапканнар.

18Ынчан Дээрги-Чаяакчы: «Холуңда чепсээңни Гайже угландыр айтывыт. Ол хоорайны сээң холуңга хүлээдип берип тур мен!» – дээрге, Иисус бодунуң холунда чепсээн ынаар угландыр айтыптары билек, 19[+]кедегге турган дайынчылар халдап кирипкеннер. Олар хоорайже шургуп киргеш, эжелеп алган дораан-на, ону өрттедипкеннер.

20Гайның чурттакчылары хая көрнүп келгеш, хоорайының өрттенип турарын көрүп кааннар – ыш дээрже шөйлүп үнүп турган! Гайжыларның кайнаар-даа баар харыы чок апарган, чүге дээрге ээн кургаг ховуже дезип бар чыткан израильчилер хая көрнүп келгеш, ам оларже удур халдап эгелээн. 21Иисус болгаш бүгү израиль чон кедегге турган улузунуң хоорайны эжелеп алганын билип кааш, хоорайның кырында ышты эскерип, ол-ла дораан дедир ээпкеш, гайжыларже удур халдап эгелээннер. 22[+]Кедегге турган дайынчылар оларга уткуштур хоорайдан үнүпкен. Ынчалдыр израильчилер боттарының дайзыннарын дезип-даа, дириг артып-даа шыдавас кылдыр бүзээлепкеш, чаңгыс-даа кижи диригге арттырбайн, чылча шаап кааннар. 23[+]А Гайның хаанын диригге тудуп алгаш, Иисуска эккелгеннер.

24Оларны сүрүп чораан Гайның дайынчыларын ээн кургаг ховуга чаңгыс-даа кижи арттырбайн чылча шапканының соонда, израильчилер хоорайга келгеш, ында арткан улустуң дөгерезин хылыш-биле узуткап каапкан. 25Ол хүн Гайның өлген эр, херээжен чурттакчыларының саны 12 000 кижи болган. 26Гайга чурттап чораан кижилерни шуптузун узуткаваан шаанда, Иисус холунда чепсээн черле салбаан. 27Хоорайдан тыпкан олчазын болгаш мал-маганны Дээрги-Чаяакчының Иисуска дужааганын ёзугаар, израильчилер боттарынга ап алганнар.

28[+]Хоорайны Иисус өрттедипкен – ол мөңгеде хорум даштарже шилчий берген. Амгы үеде-даа ол ындыг хевээр чыдар. 29[+][+][+]Гайның хаанын Иисус ыяшка азып каан. Хаанның мөчү-сөөгүн кежээге дээр ыяшка азып каан турган, а хүн ажар өйде ону дүжүргеш, хоорайның хаалгазының аксынче октаптарын Иисус дужааган. Ооң кырынче эңмежок улуг даштарны хорумнап каапкан. Ол хорум бо хүннерде-даа ында турар чүве-дир.


Ыдыктыг хоойлуну номчааны

30[+]Ынчан Иисус Гевал даанга Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээшти[†] тудуп каан. 31[+]Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисейниң[†] израильчилерге чагып кааны, Моисейниң хоойлу[†] номунда бижиттинген – хоюглап дүрбүвээн (демир херексел аңаа дегбээн) даштардан кылган бедигээш ол чүве-дир. Ол бедигээшке Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүлдү[†] база эп-найырал өргүлдерин салып турган. 32Ол черге, израильчилер көрүп турда, Иисус элээн каш даштарга Моисейниң бижээн хоойлу номунуң хоолгазын бижип каан. 33[+]Бүгү израильчилер – үндезин израиль чон база оларга катчып келген даштыкы улус – баштыңнар, удуртукчулар база шииткекчилер-биле кады Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң[†] аптаразының ийи талазынга туруп алганнар. Оларның бир чартыы – Гаризим даг дужунда, өскелери – Гевал даг дужунда турганнар. Оларның ортузунда ыдыктыг аптараны[†] көдүрер хүлээлгелиг левит бараалгакчылар[†] турган. Бо бүгү Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисейниң чонну алгап-йөрээр дээш мооң мурнунда үндүрген дужаалын ёзугаар болган чүве-дир.

34[+]Ооң соонда Иисус хоойлу номунда бижип каан бүгү чүвени – йөрээшкинни-даа, каргышты-даа – шуптузун номчаан. 35[+]Израильдиң чыглып келген бүгү чонунга – херээженнерге, ажы-төлге, даштыкы улуска-даа – Моисейниң чагыгларының шуптузун, чаңгыс-даа сөс эрттирбейн, Иисус номчуп берген.

#### 9


Гаваончуларның кажарлааны

1Иордан хемниң[†] барыын талазында дагларда, шат черлерде база Ливанга[†] чедир Улуг далайның эриин дургаар чурттаан бүгү хааннар ол болуушкуннарны дыңнап каан. Оон хет, амор, хананей, ферез, хиввей база иевус чоннар 2[+]Иисус[†] биле Израильге удур демниг чаалажыры-биле каттыжып алганнар.

3[+]А Гаваон хоорайның чурттакчылары Иисустуң Иерихон биле Гайны канчапканын дыңнааш, 4аңаа удур кажар арга ажыглаар деп бодап алганнар. Олар орукче мынчалдыр үнүпкеннер: аъш-чем хүнезинненип алгаш, элчигеннеринге орбак-самдар шоодайлар дергилеп алгаш, орбак-самдар, чамашкылыг хөм көгээржиктерге арагалар куткаш, арттынып алганнар. 5Олар эрги, катап-катап улдургулап каан идиктер, элеп орлуп калган хептер кеткилеп алганнар. Хүнезинненип алган хлеви кургаг, тоглап турар болган. 6[+]Ынчалдыр олар израильчилерниң Галгалда турлаанда Иисуска болгаш израиль чонга чедип келгеш: «Бис ырак черден келдивис. Бистиң-биле тайбың керээзин чарып алыңар» – дээн.

7Израильчилер хиввей уктуг гаваончуларга: «Силер-биле канчап керээ чарар улус бис? Силер та бистиң чоогувуста чурттап турар улус силер?» – деп харыылааннар.

8Олар Иисуска: «Бис сээң кулдарың-дыр бис» – дээннер.

Иисус олардан: «Кымнар силер, кайыын келдиңер?» – деп айтырган.

9[+]Гаваончулар: «Бис, сээң кулдарың, Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңның ат-алдарын дыңнааш, дыка ырак чурттан келдивис. Бис Ооң алдарының дугайында, Египетке[†] кылган херектериниң дугайында шуптузун дыңнадывыс. 10[+]Иорданның ындыы талазында амор чоннуң ийи хаанын – Эсевоннуң хааны Сигонну база Астаротка чурттап чораан Васанның[†] хааны Огту – Дээрги-Чаяакчының канчапканын дөгерезин дыңнадывыс. 11Ол бүгүнү дыңнааш, чуртувустуң баштыңнары[†] болгаш чаңгыс чер чурттугларывыс биске мындыг даалга бердилер: „Аъш-чемден хүнезинненип алгаш, ол чонче чоруптуңар. ‘Бис силерниң кулдарыңар-дыр бис’ – деп оларга барып чугаалаңар. Ынчангаш бистиң-биле тайбың керээзин чарып алзыннар“. 12Силерже чоруур дээш, хүнезин белеткеп турувуста, бо хлевивис чылыг хевээр турду. Ам ол кургааш, тоглап турар апарган-дыр. 13Арагалыг көгээржиктер бо-дур. Кажан оларны долдуруп ап турувуста, чаа турдулар, а ам орлугулап калганы ол-дур. Бистиң идик-хевивис безин узун орукка элеп, самдарарып калды» – дээннер.

14[+]Израильчилер оларның аъш-чемин амзап көргеннер, а Дээрги-Чаяакчыдан чөпшээрел айтырбааннар. 15[+]Иисус олар-биле тайбың керээзин чарып алгаш, оларның амы-тынын кадагалаар бооп аазаан. Ниитилелдиң нояннары база ол керээни үревезин даңгыраглааннар.

16Керээ чарып алганындан бээр үш хүн эрткенде, израильчилер ол улусту боттарындан ырак эвесте чурттап турар кожалары деп билип кааннар. 17[+]Израильчилер орукче үнүпкеш, үшкү хүнде оларның Гаваон, Кефира, Беерот база Кириат-Иарим деп хоорайларынга чедип келгеннер. 18Израильчилер ол хоорайларның чурттакчыларын узуткай бербээннер, чүге дээрге ниитилелдиң нояннары оларга Израильдиң Бурганы – Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглаан болгай. Ол дээш бүгү ниитилел нояннарынга удур хыйланып эгелээн.

19Израильдиң нояннары бүгү ниитилелге: «Израильдиң Бурганы – Дээрги-Чаяакчының ады-биле оларга дегбезин аазаан болгай бис. Ынчангаш ам бис оларга дээп шыдавас бис. 20Оларны мынчаалыңарам: чарган керээвис ужун Бурганның килеңи[†] биске дүшпези-биле оларны диригге арттырып каар бис. 21[+]Дириг чурттап чораайлар аан. Моон соңгаар олар бүгү ниитилеливиске суг узуп, ыяш чарып бээр кижилер болзун» – дээннер. Нояннар чүү дээнил, ынчалдыр болган.

22Иисус гаваончуларны кыйгырыпкаш, оларга: «Бистиң чоогувуста хиреңерде, „Силерден дыка ыракта чурттап турар бис“ деп чүге мегеледиңер? 23Ол дээш каргаттырган силер! Чонуңар кажан кезээде кулдар болур: мээң Бурганымның өргээзинге суг узуп, ыяш чарып бээр кижилер болур силер!» – дээн.

24[+][+]Гаваончулар Иисуска: «Сээң Бурганың бо черни силерге бергеш, ооң бүгү чурттакчыларын силерниң мурнуңардан узуткап кааптарын бодунуң чалчазы Моисейге[†] дужааган дээрзи биске, сээң кулдарыңга, дыңналып келген. Ынчангаш силерниң бисти өлүрүп кааптарыңардан аажок корткаш, ынчалдывыс. 25[+]Ам бис сээң холуңда-дыр бис. Биске хамаарыштыр чүнү канчаарыңны шын болгаш чөптүг деп санаар сен, шак ынчалдыр кыл» – деп харыылааннар.

26Иисус ынчалдыр израильчилерге гаваончуларны өлүртпейн барган. 27Ол хүнден эгелээш, Иисус гаваончуларны израиль ниитилелдиң болгаш Дээрги-Чаяакчыга өргүл бедигээжиниң суун узуп, ыяжын чарып бээр кижилери кылып каан. Бо хүннерде-даа олар ол хүлээлгезин Дээрги-Чаяакчының шилип алган черинде күүседип чоруурлар.

#### 10


Амор чон-биле тулчуушкун

1[+][+]Иерусалимниң хааны Адониседек «Иисус[†] Гайны эжелеп, чылча шаап кааш, Гайның хаанын Иерихоннуң хаанын дег аажылаан» деп дыңнаан. Ол ышкаш «Гаваоннуң чурттакчылары Израиль[†]-биле тайбың керээзин чарып алгаш, ам израильчилерниң аразында турар» деп дыңнааш, 2[+]Адониседек болгаш ооң улузу аажок корга берген. Чүге дээрге Гаваон – найысылал хоорайлардан дорайтавас, Гайдан-даа улуг хоорай турган. Гаваоннуң чурттакчылары шупту эрес-дидим улус турган чүве-дир. 3Ынчангаш Иерусалимниң хааны Адониседек Хевроннуң хааны Гогамче, Иармуттуң хааны Фирамче, Лахистиң хааны Яфийже, Эглоннуң хааны Девирже: 4«Меңээ чедип келгеш, Гаваонну чылча шаварынга дузалажыңар, чүге дээрге ол Иисус болгаш израильчилер-биле тайбың керээзи чарып алган-дыр» деп сөс чедирери-биле шапкынчылар чорудупкан.

5[+]Амор чоннуң[†] беш хааны: Иерусалим[†], Хеврон, Иармут, Лахис, Эглон хоорайларның хааннары катчып, шериглерин чыып алгаш, Гаваоннуң чоогунга боттарының турлаан кылып алгаш, аңаа удур дайылдажып эгелээн.

6Гаваоннуң чурттакчылары израильчилерниң Галгалда турлаанда Иисусче: «Кулдарыңарны, бисти, кагбаңар! Биске дүрген дузалажып чедип келиңер, бисти камгалаңар! Дагларда чурттап чоруур амор чоннуң хааннары шупту катчып алгаш, бисче халдап келди» деп сөс чедирери-биле шапкынчылар чорудупкан.

7Иисус дайылдажып шыдаар бүгү чон-биле, бодунуң эрес-дидим дайынчылары-биле Галгалдан үнүпкен. 8[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Иисуска: «Дайзыннардан кортпа, Мен оларны сээң холуңга берип каан мен: олардан сеңээ удур кым-даа туржуп шыдавас» – дээн.

9Иисус Галгалдан дүннү өттүр чоруп келгеш, дайзыннарга хенертен чедип келген. 10[+]Дээрги-Чаяакчы удурланыкчыларны израильчилерниң мурнунга аймап-дүвүрей бээр кылыпкан болгаш, израильчилер Гаваон чоогунга оларны чылча шаап каапканнар. Ооң соонда оларны Бет-Орон бедигээжинче баар оруктап сүргеш, Азека болгаш Македага чедир кыргып-хыдып келгеннер. 11[+][+]Кажан удурланыкчылары израильчилерден Бет-Орон даан куду дезиптерге, Дээрги-Чаяакчы дээрден оларже улуг даштар октап эгелээн. Ол Азекага чедир даштар октап келген. Израильчилерниң хылыжындан өлген кижилерге бодаарга, даштыг долуга соктуруп өлгеннерниң саны дыка хөй болган.

12Ол хүн Иисус Дээрги-Чаяакчы-биле чугаалашкан. Дээрги-Чаяакчы израильчилерге амор чонну тиилээр арганы берип турда, Иисус бүгү израиль чон дыңнап турда: «Гаваоннуң кырынга доктаап турувут, хүнүм! А сен, айым, Айалон шынаазының[†] кырынга доктаап турувут!» – дээн. 13[+]Чон дайзыннарындан өжээн негеп албаан шаанда, хүн-даа, ай-даа ашпайн, дээрге доктаай берген турган. Яшарның номунда[*]: «Хүн дээрниң ортузунга доктаай бергеш, хүнзедир шимчеш дивейн турган» деп, шак ынчалдыр бижип кагбаан ийик бе?

14[+]Дээрги-Чаяакчы кижи амытанның сөзүн ынчалдыр тооп күүседир таварылга ол хүнге чедир-даа, ооң соонда-даа туруп көрбээн. Ылап-ла Дээрги-Чаяакчы Израиль дээш Боду тулушкан!

15Ооң соонда Иисус биле бүгү израильчилер Галгалда турлаанче ээп келгеннер.


Беш амор хаанны өлүргени

16А беш амор хаан дезипкеш, Македада куйга чашты бергеннер. 17Македада куйга чаштына берген беш хаанның тыптып келгенин Иисуска дыңнадып кээрге, 18Иисус: «Куйнуң аксын улуг даштар-биле дуглап кааш, ону улуска кадартып калыңар. 19А боттарыңар дайзыннарны сүрерин ара соксатпайн, кудуруунда чыдып калганнарын кыргып-хыдыңар, оларның хоорайларынче чашты бээрин болдурбаңар – Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар оларны силерниң холуңарга хүлээдип берген-дир!» – дээн.

20Иисус болгаш израильчилер дайзыннарын дөгерезин чылча шаап кааптарга, олардан чүгле каш-ла кижи дескеш, быжыглалдыг хоорайларынга чашты берген соонда, 21бүгү чон Македада турлагда Иисусче тайбың ээп чедип келген. Ооң соонда кым-даа оларны бак сөглеп дидинмээн.

22Ынчан Иисус: «Куйнуң аксын ажыткаш, ол беш хаанны меңээ үндүрүп эккеп бериңер» – дээн. 23Ооң дужаалын ёзугаар куйдан Иерусалим, Хеврон, Иармут, Лахис, Эглон хоорайларның беш хаанын үндүрүп эккелгеннер. 24[+]Ол хааннарны эккээрге, Иисус бүгү израильчилерни кыйгырып алгаш, кады дайылдажып чорааны шериг баштыңчыларынга: «Бо хааннарже чоокшулап келгеш, оларның моюннарынга будуңарны салып алыңар» – дээрге, олары шак ынчалдыр кылганнар.

25[+]Иисус шериг баштыңчыларынга: «Коргуп-сүртевеңер, кадыг-быжыг болгаш эрес-дидим болуңар! Силерниң дайзыннарыңарны, черле кым силерге удур дайылдажыр болдур, Дээрги-Чаяакчы шак-ла ынчалдыр аажылаар!» – дээн. 26[+]Ооң соонда Иисус оларны өлүргеш, беш ыяшка мөчү-сөөгүн азып каан. Ынчалдыр оларны кежээге чедир азып каан турган.

27[+]Хүн ажар өйде Иисус ол мөчү-сөөктү дүжүргеш, ол хааннарның чаштып чытканы куйже киир октапкаш, ооң аксын улуг даштар-биле дуглап каарын дужааган. Ол даштар бо хүннерде-даа ында турар.


Мурнуу чүкте хоорайларны эжелеп алганы

28[+]Ол-ла хүн Иисус Македаны эжелеп алган. Ооң чурттакчыларын, чаңгыс-даа кижи арттырбайн, хылыш-биле кыргып-хыдып каапкан, а Македаның хаанын Иерихоннуң хаанын дег аажылаан.

29Иисус болгаш бүгү израиль чон Македадан Ливнаже чорупкаш, ынаар халдаан. 30Дээрги-Чаяакчы Ливнаны ооң чурттакчылары болгаш хааны-биле кады израильчилерниң холунга берипкен. Олар Ливнаның чурттакчыларын чаңгыс-даа кижи арттырбайн, хылыш-биле кыргып-хыдып каапкан, а хаанын Иерихоннуң хаанын дег аажылаан.

31Ливнадан Иисус бүгү израиль чон-биле кады Лахисче чорупкаш, бодунуң турлаан ооң чоогунга кылып алгаш, ынаар халдаан. 32Дээрги-Чаяакчы Лахисти израильчилерниң холунга берипкен: даартазында-ла Иисус хоорайны эжелеп алгаш, бүгү чурттакчыларын хылыш-биле кыргып-хыдып каапкан. Лахисти база Ливнаны дег аажылааннар. 33Гезерниң хааны Горам Лахиске дузалажыр дээш чедип кээрге, Иисус ооң чонун база чаңгыс-даа кижи арттырбайн, кырып-хыдып каапкан.

34Иисус болгаш бүгү израиль чон Лахистен Эглонче чорупкаш, бодунуң турлаан ооң чоогунга кылып алгаш, ынаар халдааннар. 35Ол-ла хүн ол хоорайны эжелеп алгаш, чурттакчыларын чаңгыс-даа кижи арттырбайн, хылыш-биле кыргып-хыдып, узуткап каапкан. Эглонну база Лахисти дег аажылааннар.

36Иисус биле бүгү израиль чон Эглондан Хевронче чорупкаш, ынаар халдаан. 37Олар хоорайны эжелеп алгаш, ооң чурттакчыларын чаңгыс-даа кижи арттырбайн, хааны-биле кады база ол чоок-кавыда хоорай-суурларның чурттакчыларын хылыш-биле кыргып-хыдып каапканнар. Иисус Хевронну база ооң бүгү чурттакчыларын, Эглонну дег, бүрүнү-биле узуткап каапкан.

38[+]Иисус болгаш бүгү израиль чон Давирже ээп чорупкаш, ынаар халдаан. 39Олар хоорайны эжелеп алгаш, ооң чурттакчыларын хааны-биле кады база чоок-кавыда хоорай-суурларның чурттакчыларын чаңгыс-даа кижи арттырбайн, хылыш-биле кыргып-хыдып каапканнар. Хевронну, Ливнаны база Ливнаның хаанын Иисус канчанганыл, Давирни база ооң хаанын ынчалдыр аажылаан.

40[+]Ынчалдыр Иисус ол черниң бүгү чурттакчыларын чылча шаап каан. Дагларга, даглар эдээнге, шат черге, Негев[†] ховузунга чурттаан хааннарны кыргып-хыдып, чаңгыс-даа амылыг чүве арттырбайн, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының дужаалы-биле узуткап каапкан. 41Кадес-Варниден Газага чедир, бүгү гошен чуртту Гаваонга чедир Иисус кыргып-хыдып каапкан. 42Ол бүгү черлерни хааннары-биле кады Иисус хары угда эжелеп алган, чүге дээрге Израиль дээш ооң Бурганы – Дээрги-Чаяакчы Боду чаалажып турган чүве-дир.

43Ооң соонда Иисус биле бүгү израиль чон Галгалда турлаанче ээп чанып келген.

#### 11


Соңгу чүкте хоорайларны эжелеп алганы

1Асорнуң хааны Иавин ол болуушкуннарның дугайында дыңнааш, Мадоннуң хааны Иовавче, Шимроннуң болгаш Ахсафтың хааннарынче, 2соңгу чүкте даглыг черлерде хааннарже, Киннерет хөлдүң мурнуу чүгүнде Иордан хемниң[†] шынаазында[†] хааннарже, барыын чүкте шатта база Нафот-Дорда хааннарже, 3чөөн чүктен далайга чедир чурттап турар хананей чонче, даглыг черлерде чурттап чоруур амор, хет, ферез, иевус чоннарже, Эрмон даг[†] эдээнде Мицпа деп черде хиввей чонче шапкынчыларын чорудупкан. 4[+]Ол бүгү хааннар далайның элезини дег хөй санныг аг-шерии-биле кады дайынче үнүпкеннер; оларның аъттары болгаш дайынчы тергелери[†] эңмежок турган. 5[+]Ол хааннар шупту катчып алгаш, Израиль[†]-биле чаалажыр дээш, Мером сугларының чоогунга кады турлагжып алганнар.

6[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Иисуска: «Олардан кортпа. Даарта, бо-ла үеде, Мен оларның шуптузун израильчилерге чылча шаптырар кылып каар мен. Сен оларның аъттарының балдырларының сиирлерин үзе кезип каг, а дайынчы тергелерин өрттедивит» – дээн.

7Иисус[†] болгаш дайылдажып-ла шыдаар бүгү улус хенертен Мером сугларынче үнүп келгеш, дайзыннарынче халдай бергеннер. 8Дээрги-Чаяакчы ол хааннарның аг-шериин израильчилерниң холунга хүлээдип бээрге, оларны чылча шапкаш, артканнарын улуг Сидон хоорайга чедир, Мисрефот-Маимге чедир, чөөн чүкте Мицпа шынаазынга чедир сүргеш, дириг кижи арттырбайн, шуптузун кыргып-хыдып каапканнар. 9Иисус Дээрги-Чаяакчының чагааны дег, оларның аъттарын берттиндиргеш, тергелерин өрттедипкен.

10Дедир ээп ора, Иисус Асорну эжелеп алгаш, ооң хаанын хылыш-биле өлүрүп каапкан. (Ол үеге чедир Асор ол чоок-кавыда күрүнелерниң баштың хоорайы турган чүве-дир.) 11Аңаа турган амылыг чүве бүрүзүн хылыш-биле кыргып-хыдып, чаңгыс-даа кижи арттырбайн, узуткап каапкаш, Асорну хуюктапкан.

12[+][+]Иисус ол хааннарны шуптузун тудуп ап, хоорайлары-биле кады эжелеп алгаш, оларны Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисейниң[†] дужааганын ёзугаар хылыш-биле кыргып-хыдып, бүрүнү-биле узуткап каапкан. 13Ындыг-даа болза, Иисустуң өрттедипкени Асордан аңгыда, израильчилер дөңнерде[*] турар хоорайларны өрттетпээннер. 14Эжелеп алганы хоорайлардан тыпкан олчазын болгаш мал-маганны израильчилер боттары үлежип алганнар, а хоорайларның чурттакчыларын чаңгыс-даа кижи арттырбайн хылыш-биле кыргып-хыдып каапканнар. 15[+]Ынчалдыр кылырын Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чалчазы Моисейге дужааган, а Моисей ону Иисуска дужааган чүве-дир. Дээрги-Чаяакчы Моисейге чүнү чагааныл, Иисус чаңгыс-даа сөс хажытпайн, шак-ла ынчалдыр күүсеткен.

16Иисус ынчалдыр бүгү чуртту: дагларны, Негев[†] ховуну шуптузун, Гошен деп черни шуптузун, шатты, Иордан хемниң шынаазын, Израильдиң даглыг-даа, чавызааш-даа черлерин, 17Эдомнуң[†] чоогунда турар Халлак дагдан Эрмон дааның эдээнде Ливан[†] шынаазында турар Ваал-Гадка[†] чедир эжелеп алгаш, шупту хааннарны туткаш, өлүрүп каапкан. 18Үр үениң дургузунда Иисус ол бүгү хааннар-биле дайылдажып келген. 19[+]Гаваоннуң чурттакчылары хиввейлерден аңгыда, израильчилер-биле тайбың керээзи чарган хоорай чок болган: оларның шуптузун дайын-биле чаалап алган. 20[+][+]Дээрги-Чаяакчы ол чоннарны израильчилер-биле дайылдажыр кылдыр чөрүү-дедир кылып каан – израильчилер Дээрги-Чаяакчының Моисейге дужааганын ёзугаар оларны кыргып-хыдып, кам-хайыра чокка бүрүнү-биле узуткап каапсын дээш, Ол ынчаар кылган.

21[+]Ол үеде Иисус Хевронда, Давирде, Анавта, Иудеяның болгаш Израильдиң тейлеринде чурттап турар энак аймакче халдап келген. Иисус оларның хоорайларын эжелеп алгаш, боттарын бүрүнү-биле узуткап каапкан. 22[+]Израильчилерниң черинде энак аймактан чаңгыс-даа кижи артпаан (олар чүгле Газада, Гефте база Азотта арткан).[*] 23[+][+]Иисус ол бүгү чуртту эжелеп алгаш, Дээрги-Чаяакчының Моисейге чугаалаан бүгү сөстерин ёзугаар, ону израильчилерге аймак аайы-биле үлеп бергеш, оларга ээлээри-биле берипкен.

Дайын төнген, ол чуртка тайбың үе доктааган.

#### 12


Моисейниң тиилээни хааннар

1Иордан хемниң[†] чөөн талазынга израильчилер Арнон хемден Эрмон даанга чедир бүгү шынааның[†] черлерин эжелеп алгаш, оларның хааннарын кыргып-хыдып каапкан. Ол хааннарның даңзызы бо-дур:

2[+]Эсевонга чурттап турган амор хаан Сигон. Ол хаан Арнон хемниң кыдыында Ароерни, Арнон шынаазын, Галаадтың[†] чартыын база аммон чоннуң чуртунуң кызыгаары Иавок хемге чедир девискээрни чагырып турган. 3Оон аңгыда Иордан шынаазы – Киннерет хөлдүң чөөн талакы эриктеринден мурнуу чүкте Арава далайының (азы Дус далайның) чөөн талакы эриинде Бет-Иешимотка чедир, Фасги сынның эдээнге чедир девискээрни чагырып турган.

4[+][+]Дараазында Васанның[†] хааны Огтуң девискээри турган. Ол – рефа чондан сөөлгү артканнарның бирээзи чүве-дир. Ог Астаротка база Эдреяга чуртун чагырып турган. 5Аңаа Эрмон даг,[†] салха чер, гессур база мааха чоннар-биле кызыгаарга чедир Васанның бүгү девискээри, Галаадтың чартыы, Эсевоннуң хааны Сигоннуң кызыгаарынга чедир черлер хамааржыр.

6[+]Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисей[†] база израильчилер ол хааннарны чылча шаап каан; Моисей оларның черлерин Рувимниң, Гадтың аймактарынга база Манассияның аймааның чартыынга ээлээр кылдыр бергилепкен.


Иисустуң тиилээни хааннар

7-8Иордан хемниң барыын талазында Иисус[†] биле израильчилер Ливан[†] шынаазында турар Ваал-Гадтан[†] Эдомнуң[†] чоогунда турар Халлак даанга чедир чурттап чораан хааннарны чылча шаап каан. Хет, амор, хананей, ферез, хиввей база иевус чоннарның бүгү черлерин – дагларны, шатты, Иордан шынаазын, даглар эдектерин, ээн кургаг ховуну база Негевти[†] – Иисус Израильдиң аймактарынга ээлээри-биле үлеп берипкен. Ол чоннарның хааннары:

9Иерихоннуң хааны,
Вефил чоогунда Гайның хааны,
10Иерусалимниң хааны,
Хевроннуң хааны,
11Иармуттуң хааны,
Лахистиң хааны,
12Эглоннуң хааны,
Гезерниң хааны,
13Давирниң хааны,
Гадерниң хааны,
14Хорманың хааны,
Арадтың хааны,
15Ливнаның хааны,
Одолламның хааны,
16Македаның хааны,
Вефилдиң хааны,
17Таппуахтың хааны,
Хеферниң хааны,
18Афектиң хааны,
Шароннуң хааны,
19Мадоннуң хааны,
Асорнуң хааны,
20Шимрон-Мероннуң хааны,
Ахсафтың хааны,
21Таанахтың хааны,
Мегиддоннуң хааны,
22Кедестиң хааны,
Кармил даанда Иокнеамның хааны,
23Нафот-Дорда Дорнуң хааны,
Галгалда Гоимниң хааны,
24Тирцаның хааны – шупту үжен бир хаан.

#### 13


Эжелеттинмээн черлер

1Иисус[†] назыдап кырый бээрге, Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа мынча дээн: «Сен назыдап кырый бердиң, а эжелеп алыр ужурлуг черлер ам-даа дыка хөй болгай. 2Ол черлер бо-дур:

филистим база гессур чоннарның бүгү девискээрлери 3[+](Египеттиң[†] чөөн талазында Шихор хемден соңгу чүкте Экрон кызыгаарынга чедир черлер Ханаанның[†] девискээрлери деп санаттынар. Ында филистимнерниң беш күрүне-хоорайы бар: Газа, Азот, Аскалон, Геф база Экрон);

4аввей чоннуң мурнуу чүкте чери;

Сидон хоорайга хамааржыр Меарадан Афекке чедир база амор чоннуң кызыгаарынга чедир бүгү ханаан чер;

5[+]гевал чер;

Эрмон дааның эдээнде Ваал-Гадтан[†] чөөн чүкте Лево-Хаматка чедир бүгү ливан чер.

6Ливандан[†] Мисрефот-Маимге чедир даглыг черлерде чурттаан бүгү сидончуларны израиль чоннуң мурнундан үндүр сывырыптар мен. Мээң сеңээ чагып кааным дег, ол черни израиль чонга өнчү кылдыр үлеп бер. 7Бо черни тос аймакка база Манассияның аймааның чартыынга ээлеп чурттаары-биле бер».


Иорданның чөөн чүгүнде черни үлээни

8[+]Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисейниң[†] хуваап бергенин ёзугаар Рувимниң болгаш Гадтың аймактары база Манассияның аймааның өске чартыы Иордан хемниң[†] чөөн талазында дараазында черлерни ээлеп чурттаары-биле алганнар:

9[+]Арнон шынаазын[†] дургаар чаттылган Ароерден болгаш шынаада турар хоорайдан эгелээш, Медевадан Дивонга чедир бүгү оргулааш –

10Эсевонну чагырган амор хаан Сигоннуң аммон чоннуң кызыгаарынга чедир шупту хоорайлары;

11Гессур база мааха чоннарның девискээрлери, Галаад,[†] бүгү Эрмон даг,[†] Салхага чедир бүгү Васан[†] – 12[+]Астаротка болгаш Эдреяга чуртун чагырган Васанның хааны Огтуң бүгү күрүнези. (Ог хаан дээрге рефа чондан арткан сөөлгү кижилерниң бирээзи турган чүве-дир.) Моисей ол дайзыннарны чылча шапкаш, черлерин эжелеп алган. 13[+]Ынчалза-даа израильчилер гессур база мааха чоннарны үндүр ойлатпаан. Олар бо хүннерде-даа израильчилерниң аразында чурттап чоруур.

14[+]Моисей чүгле Левийниң аймаанга чер бербейн барган. «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыры – оларның үүле-хуузу ол-дур» – деп, Дээрги-Чаяакчы оларга чугаалаан болгай.


Рувимниң девискээри

15Моисей Рувимниң аймаанга төрел бөлүк аайы-биле дараазында черлерни үлеп берген:

16Арнон шынаазын дургаар чаттылган Ароерден болгаш шынаада турар хоорайдан эгелээш, Медевага чедир бүгү оргулааш;

17Эсевон болгаш ооң оргулаашта турар бүгү-ле суурлары – Дивон, Вамот-Ваал база Бет-Ваал-Меон, 18Иааца, Кедемот база Мефаат, 19Кириатаим, Сивма база шынаада турар тейде Цереф-Шахар, 20Бет-Фегор, Фасги сынның эдектери база Бет-Иешимот – 21[+]оргулаашта бүгү хоорайлар, Эсевонну чагырган амор хаан Сигоннуң күрүнези. Моисей Сигонну чылча шапкаш, хаанның томуйлааны чагырыкчыларны – Эвий, Рекем, Цур, Хур, Рева деп мадиан нояннарны – база өлүрүп каан. 22[+]Беорнуң оглу төлгечи Валаамны[†] база, өскелерни дег, израильчилер хылыш-биле өлүрүп кааннар.

23Рувимниң аймааның черлериниң кызыгаары – Иордан хем. Оларның төрел бөлүк аайы-биле ээлээр хоорай, суурлары ол чүве-дир.


Гадтың девискээри

24Моисей Гадтың аймаанга төрел бөлүк аайы-биле дараазында черлерни үлеп берген:

25Иазер деп девискээр, Галаадтың бүгү хоорайлары, Равва хоорайның дужунда Ароерге чедир аммон чурттуң чартыы;

26Эсевондан Рамат-Мицпага болгаш Бетонимге чедир, Маханаимден Давир кызыгаарынга чедир черлер;

27шынаада турар Бет-Гарам, Бет-Нимра, Сокхот болгаш Цафон – Эсевоннуң хааны Сигоннуң күрүнезиниң арткан чери.

Ол девискээрниң кызыгаары – Иордан хемниң чөөн талазы биле Киннерет хөлдуң кыдыы. 28Гадтың аймааның төрел бөлүк аайы-биле ээлеп чурттаар хоорай, суурлары ол чүве-дир.


Манассияның чөөн чүкте девискээри

29Моисей Манассияның аймааның чартыынга база төрел бөлүк аайы-биле ээлеп чурттаар черлерни үлеп берген:

30[+]Маханаимден эгелээш, бүгү Васан күрүне (ооң хааны – Ог), Васанда Иаирниң бүгү хоорай-суурлары – алдан хоорай;

31[+]Галаадтың чартыы;

Васанны чагырган Ог хаанның Астарот болгаш Эдрея деп найысылал хоорайлары. Манассияның оглу Махирниң үре-салгалының чартыынга төрел бөлүктер аайы-биле ол черлерни үлеп берген.

32Моисей Моавтың[†] ховуларынга, Иорданның чөөн талазынга, Иерихондан чөөн чүкке ол черлерни ээлеп чурттаары-биле үлеп берген чүве-дир. 33[+]А Левийниң аймаанга ол ээлээр чер бербээн. «Оларның үлүү – Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы Боду ол-дур!» – деп, Дээрги-Чаяакчы оларга чугаалаан болгай.

#### 14


Ханаан черни үлээни

1[+]Бурганның бараалгакчызы[†] Элеазар, Нуннуң оглу Иисус[†] база аймактар баштыңнарының[†] үлеп бергени-биле израиль чон ханаан черни ынчаар өнчү кылдыр алган. 2[+]Дээрги-Чаяакчының Моисейни[†] дамчыштыр чагааны-биле, ол черни үлүг тырткаш, израиль чоннуң тос болгаш чартык аймаанга үлеп бергеннер. 3[+]Өске ийи болгаш чартык аймакка Моисей Иорданның чөөн талазында черни берген турган. А левиттерге оларның аразынга ээлээр чер бербээн. 4[+][+]Иосифтиң[†] салгалдарындан ийи аймак үнген: Манассия болгаш Эфрем. А левиттерге хувааглыг чер бербээн. Чүгле чурттаар хоорайлар болгаш мал-маганын кадарар чер берген. 5Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейге канчаар чагып кааныл, израильчилер ынчалдыр черни хуваалда ёзугаар үлежип алганнар.


Халевтиң ээлел чери

6[+]Иуданың[†] үре-салгалы Галгалда Иисуска чедип кээрге, кенез уктуг Иефоннийниң оглу Халев аңаа мынча дээн: «Кадес-Варниге тургаш, Дээрги-Чаяакчы Бодунуң кижизи Моисейге сээң болгаш мээң дугайымда чүү дээнин бодуң билир сен. 7Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисей мени Кадес-Варниден ханаан чер шинчилеп аары-биле чорудуп турда, дөртен харлыг турган мен. Оон ээп келгеш, чүнү бодап турарымны аңаа шыны-биле чугаалаан мен. 8[+]Мээң кады чораан улузум чоннуң сузун бастындыр чугаалап каапкан. А мен Дээрги-Чаяакчы Бурганымга бүрүнү-биле чагыртып арткан мен. 9[+]Ынчан Моисей меңээ: „Сээң хайгыыл кылып чорааның чер мөңге шагда сээң болгаш сээң үре-салгалыңныы болур! Чүге дээрге сен Дээрги-Чаяакчы Бурганымга бүрүнү-биле чагырттың“ – деп даңгыраглаан чүве.

10Бо-дур, Дээрги-Чаяакчы ону аазаанын ёзугаар бо хүнге чедир мээң амыдыралымны узадып чор. Моисейге Дээрги-Чаяакчы сөзүн бергенинден бээр дөртен беш чыл эрткени ол-дур – ол үеде израильчилер ээн кургаг ховулап чоруп орган. Ам мен сезен беш харлыг мен. 11Мээң кадыкшылым, Моисейниң мени чорудуп турганы үеде дег, ам-даа быжыг-дыр. Ынчан кайы хире күштүг турган мен, ам-даа болза дайылдажырынга болгаш өске-даа ажыл-херектер чорударынга шыдалым четчир-дир. 12[+]Дээрги-Чаяакчының ынчан чугаалап турганы даглыг черни мээң холумга хүлээдип берип көр. Ында энак аймак чурттап турар, оларның хоорайлары улуг болгаш быжыг дээрзин бодуң база дыңнап турдуң. Дээрги-Чаяакчы мээң-биле кады болур болза, ол черни мен Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар эжелеп алыйн!»

13Иисус Иефоннийниң оглу Халевти алгап-йөрээп кааш, Хевронну ээлеп аары-биле аңаа берипкен. 14Кенез уктуг Иефоннийниң оглу Халев бо хүннерде-даа Хевроннуң ээзи болуп арткан, чүге дээрге ол Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга бүрүнү-биле чагырткан. 15[+][+][+](Хевронну ооң мурнунда Кириат-Арба деп адап турган. Ону Арба деп энак аймактың ат-сураглыг кижизинге тураскаадып адап каан чүве-дир.)

Дайын төнген, ол чуртка тайбың үе доктааган.

#### 15


Иуданың девискээри

1Үлүгден тыртарга, Иуданың[†] аймаанга оларның төрел бөлүктер аайы-биле хувааглыг черлери мындыг болган: мурнуу чүкте Эдомнуң[†] ужунда ээн кургаг Цин ховузу. 2Ооң мурнуу кызыгаары Дус далайның мурнуу талазында мугулдурдан эгелээр. 3Кызыгаары мурнуу чүкте Акравим артын эрткеш, Цинни таварааш, Кадес-Варниниң мурнуу талазынга четкен. Оон Хецрон таварып эрткеш, Аддарже үнгеш, Каркаже ээптер. 4[+]Оон ыңай Ацмонну таварааш, Египеттиң[†] кызыгаарында хемни дургаар чоруткаш, далайга четкен. Ол болза мурнуу кызыгаар болур. 5Чөөн талакы кызыгаары – Иордан хемниң[†] аксынга чедир Дус далайның эрик кыдыы.

А соңгу кызыгаар – Дус далайның Иорданның кирген аксында мугулдурундан эгелээн, 6[+]моон ыңай черлерниң кызыгаары Бет-Хогланы эрткеш, соңгу таладан Бет-Араваны таварааш, Боганның Хаязынга четкен (Боган дээрге Рувимниң үре-салгалы турган). 7Оон ыңайлаарга, кызыгаар Ахор шынаазындан[†] Давирге четкеш, соңгу талада шынааның мурнуу чүгүнде Адуммим бедигээжиниң дужунда чыдар Галгалче ээпкен. Моон эгелээш, кызыгаар Эн-Шемеш сугларның үнген бажындан Эн-Рогелге четкен. 8Оон ыңай кызыгаар Иевустуң – Иерусалимниң мурнуу талазында Бен-Энном шынаазын[†] таварып эрткеш, ол шынааның барыын талазында база Рефаим шынаазының соңгу талазында турар дагже үнген. 9Ол дагның бажындан баткаш, кызыгаар Нефтоах сугларының үнген бажын таварып, Эфрон даанда хоорайларга четкеш, Ваал[†] (азы Кириат-Иарим) деп хоорайже ээптер. 10Кызыгаар Ваалдан барыын чүкче, Сеир дагларынче, углааш, Иарим (азы Кесалон) дааның соңгу талазы-биле эртер, оон Бет-Шемешче баткаш, Тимна таварып чоруур. 11Кызыгаар оон Экроннуң соңгу талазы-биле Шикаронче ээптип, Ваал даан эрткеш, Иавнеилге четкеш, далай чанынга төнер. Барыын талакы кызыгаарны Улуг далай ээлеп чыдар. 12Иуданың аймааның төрел бөлүктер аайы-биле ээлээн черлериниң кызыгаарлары бо-дур.

13[+][+]Иисус[†] Дээрги-Чаяакчының чагыы-биле Иефоннийниң оглу Халевке Иуданың аймааның черлериниң аразынга чер берген: Кириат-Арба (азы Хеврон) деп хоорай. Арба дээрге энак аймактың өгбези чүве-дир. 14[+]Халев ол хоорайдан үш энак кижи: Шешай, Ахиман база Талмайны үндүр ойладыпкан чүве-дир. 15[+]Кириат-Арбадан үнгеш, Халев Давирниң чурттакчыларынче дайын-чаалыг чорупкан. (Давирниң ооң мурнунда ады Кириат-Сефер турган.) 16[+]Халев: «Кым Кириат-Сеферни чылча шапкаш, эжелеп аар болдур, аңаа бодумнуң уруум Ахсаны кадай кылдыр бээр мен» – деп аазаан.

17Ол хоорайны Халевтиң дуңмазы боор Кеназтың оглу Гофониил эжелеп алган. Ынчангаш Халев аңаа бодунуң уруу Ахсаны кадай кылдыр берген.

18Ахсаның чоруур өйү чедип кээрге: «Ачамдан өнчү кылдыр шөл дилеп аар болза эки» – деп Гофониилди сургап каан. Ахса ачазынга келгеш, элчигенинден дүжүп кээрге, Халев оон: «Чүнү хереглеп чор сен?» – деп айтырган.

19[+]«Меңээ ачы-буяндан хайырлап көрүңерем. Силер меңээ ээн кургаг Негевте[†] черни бердиңер, ам меңээ суглардан база бериңерем» – деп, Ахса ачазындан дилээн. Ынчангаш Халев уруунга Үстүкү болгаш Адаккы суг баштарын берген.

20Иуданың аймааның төрел бөлүктер аайы-биле алган черлери бо-дур:

21Эдом-биле мурнуу талазында кызыгаарлажып турар хоорайлары – Кавцеил, Эдер, Иагур, 22Кина, Димона, Адада, 23Кедес, Асор, Ифнан, 24Зиф, Телем, Валот, 25Гацор-Хадафа, Кириат-Хецрон (азы Асор), 26Амам, Шема, Молада, 27Хацар-Гадда, Хешмон, Бет-Палет, 28Хацар-Шуал, Беэр-Шева, Визиофея, 29Ваала, Ийим, Эцем, 30Элтолад, Кесил, Хорма, 31Циклаг, Мадмана, Сансана, 32Леваот, Шелихим, Аин, Риммон – суурлары-биле кады чээрби тос[*] хоорай.

33Шефела[†] деп шат черде – Эштаол, Цора, Ашна, 34Заноах, Эн-Ганним, Таппуах, Гаенам, 35Иармут, Одоллам, Сохо, Азека, 36Шаараим, Адифаим, Гедера (азы Гедерофаим) – суурлары-биле кады он дөрт хоорай;

37Ценан, Хадаша, Мигдал-Гад, 38Дилеан, Мицфе, Иокфеил, 39Лахис, Боцкат, Эглон, 40Хаббон, Лахмас, Хифлис, 41Гедерот, Бет-Дагон,[†] Наама, Македа – суурлары-биле кады он алды хоорай;

42Ливна, Этер, Ашан, 43Иффах, Ашна, Нецив, 44Кеила, Ахзив, Мареша – суурлары-биле кады тос хоорай;

45Экрон болгаш аңаа хамааржыр хоорай, суурлар;

46Экрондан далайга чедир Азоттуң чоогунда хоорай, суурлар;

47Азот болгаш аңаа хамааржыр хоорай, суурлар;

Газа болгаш Египетти кызыгаарлап турар хемге база Улуг далайга чедир Газага хамааржыр шупту хоорай, суурлар.

48Даглыг черде – Шамир, Иаттир, Сохо, 49Данна, Кириат-Санна (азы Давир), 50Анав, Эштемоа, Аним, 51Гошен, Холон, Гило – суурлары-биле кады он бир хоорай;

52Арав, Рума, Эшан, 53Ианум, Бет-Таппуах, Афека, 54Хумта, Кириат-Арба (азы Хеврон), Цигор – суурлары-биле кады тос хоорай;

55Маон, Кармил, Зиф, Ютта, 56Изреел, Иокдам, Заноах, 57Каин,[†] Гива, Тимна – суурлары-биле кады он хоорай;

58Халхул, Бет-Цур, Гедор, 59Маарат, Бет-Анот, Элтекон – суурлары-биле кады алды хоорай;

60Кириат-Ваал (азы Кириат-Иарим) база Аравва – суурлары-биле кады ийи хоорай.

61Ээн кургаг ховуда – Бет-Арава, Миддин, Секаха, 62Нившан, Ир-Мелах, Эн-Геди – суурлары-биле кады алды хоорай.

63[+]А Иерусалимге чурттап чораан иевус чонну чуртундан Иуданың аймаа үндүр сывырып шыдаваан. Амгы үеде-даа иевустар Иуданың үре-салгалы-биле кады Иерусалимде чурттап чоруурлар.

#### 16


Эфрем биле Манассияның девискээрлери

1Ооң соонда үлүгден тыртарга, Иосифтиң[†] салгалдарынга мындыг хувааглыг черлер онаашкан: оларның девискээриниң мурнуу кызыгаары Иерихон чоогунда (Иерихоннуң суг бажының чөөн талазында) Иордан хемден[†] эгелээш, ээн кургаг ховуну таварааш, даглыг черде турар Вефил хоорайга четкен. 2[+]Вефилден Лузка четкеш, архи төрел бөлүктүң черинде Атарот хоорайже шилчий берген. 3Оон барыын чүкче даглардан бадып, иафлет төрел бөлүктүң черин таварааш, Алдыы Бет-Оронга база Гезерге четкеш, далай кыдыынга төнген.

4Иосифтиң салгалдары болур Манассия болгаш Эфремниң аймактары база боттарының ээлээр черлерин алган чүве-дир. 5Эфремниң аймааның төрел бөлүк аайы-биле алган черлери бо-дур: оларның мурнуу кызыгаары – чөөн чүкте Атарот-Адардан эгелээш, Үстүү Бет-Оронну таварааш, 6далай кыдыынга төнген. Чөөн кызыгаары – соңгу чүкте Михметаттан чөөн чүкче ээп, Таанат-Силомни таварааш, Ианохтуң чөөн талазы-биле эрткеш, 7Атарот биле Нааратче даглардан баткаш, Иерихонга үскеш, Иордан хемге четкен. 8Соңгу кызыгаары – Таппуахтан Кана хем-биле барыын чүкче эртип, далайга четкен.

Эфремниң аймааның төрел бөлүк аайы-биле алган черлери ол-дур. 9Ол аймакка хоорай, суурларны Манассияның аймааның черинден ылгап берген чүве-дир. 10[+]Эфремниң аймаа Гезерге чурттап турган хананей чонну үндүр ойлатпаан болгаш, хананейлер ам-даа оларның аразында чурттап, оларның ажылын кылыр албатылары бооп чоруур чүве-дир.

#### 17

1[+][+][+]Үлүгден тыртарга, Манассияның аймаанга мындыг хувааглыг черлер онаашкан. Манассия дээрге Иосифтиң[†] дун оглу-дур. А Манассияның дун оглу Махир – галаадчыларның ада-өгбези. Галаадчылар[†] ёзулуг дайынчылар турган, ынчангаш Махирниң төрел бөлүүнге Галаад болгаш Васан[†] деп черлер онаашкан. 2[+]А Манассияның өске салгалдары – Авиезерниң, Хелектиң, Асриилдиң, Шехемниң, Хеферниң, Шемиданың үре-салгалы – төрел бөлүк аайы-биле хувааглыг черлерни база алган. Иосифтиң оглу Манассияның эр хиндиктиг салгалдары болгаш олардан укталган төрел бөлүктер мындыг чүве-дир:

3[+]Салпаад деп кижи (ол дээрге Хеферниң оглу, Хефер – Галаадтың оглу, Галаад – Махирниң оглу, Махир – Манассияның оглу турган) эр хиндиктиг ажы-төлү чок, чүгле кыстарлыг турган чүве-дир. Ооң уругларының аттары бо-дур: Махла, Ноа, Хогла, Милка база Тирца. 4Ол кыстар Бурганның бараалгакчызы[†] Элеазарга, Нуннуң оглу Иисуска база чоннуң баштыңнарынга[†] келгеш: «Дээрги-Чаяакчы[†] бистиң төрел акыларывыстың аразынга биске хувааглыг чер бээр кылдыр Моисейге[†] дужааган болгай» – дээрге, Дээрги-Чаяакчының дужаалы-биле оларга ада төрелиниң эр улузунуң аразынга хувааглыг черни берген. 5Ынчалдыр Манассияның аймаанга, Иордан хемниң[†] ындында чыдар Галаад болгаш Васандан аңгыда, он девискээр онаашкан, 6чүге дээрге Манассияның кыс улузу эр улузунуң аразынга база хувааглыг черлерни алган. А Галаад деп черни Манассияның арткан үре-салгалынга берген.

7Манассияның аймааның чери Асирниң аймаандан Сихем дужунда Михметатка чедир чаттылган. Оон ыңайлааш, мурнуу чүкче – Таппуахтың суг бажынче ээптер. 8Таппуахтың чоок-кавызы Манассияга хамааржыр, а Таппуах хоорай боду кызыгаар черде турар болгаш, Эфремниң аймаанга хамааржыр чүве-дир. 9Моон ыңай кызыгаар Кана хемче даглардан куду баткаш, далайга барып төнер. Хемниң мурнуу талазында турар хоорайлар Манассияга хамааржып турган-даа болза, оларны Эфремниң аймаанга ылгап берген. А хемниң соңгу талазында чер ам-даа Манассияга хамааржыр. 10Хемниң мурнуу талазында черлер – Эфремнии, а соңгу талазындалары – Манассияныы. Манассияның барыын кызыгаары далай турган.

Соңгу чүгүнден Асирниң аймаа-биле, а чөөн чүгүнден Иссахарның аймаа-биле кызыгаарлажып турган. 11Иссахар биле Асирниң девискээрлеринден Манассияга Бет-Сан, Ивлеам, Дор, Эн-Дор, Таанах, Мегиддон боттарының чоок-кавызында суурлары, ында бар бүгү чурттакчылары-биле кады хамааржыр. (Ол хоорайларның үшкүзү – Нафат-Дор.)[*] 12[+]Манассияның аймаа ол хоорайларны эжелеп ап шыдаваан, ынчангаш хананей чон оларда чурттап артып калган чүве-дир. 13Израильчилер ооң соонда күштели бергеш, ол хананейлерни боттарының ажылын кылдыртыр албатылары кылып алганнар, ынчалза-даа хоорайларындан үндүр ойлатпааннар.

14[+]Иосифтиң салгалдары Иисуска: «Чүге сен биске чурттуң чүгле чаңгыс бичии девискээрин үлүүвүс кылдыр берип кагдың? Бис дыка хөй улус ышкажыл бис, Дээрги-Чаяакчы биске ачы-буян хайырлаан болгай» – дээннер.

15Иисус[†] оларга: «Бир эвес силер хөй улус болзуңарза, бир эвес силерге Эфрем даглары тар болза, ферез болгаш рефа чоннарның чавызааш черинге баргаш, ында арга-арыглыг[†] черни аштап-арыглап алыңар» – дээн.

16[+]Иосифтиң салгалдары: «Ийе, биске бо даглыг черлер эвээш-тир. А чавызаашта чурттап турар бүгү хананейлер – Бет-Сан болгаш ол чоок-кавының-даа, Изреел шынаазының-даа[†] чурттакчылары дайынчы демир тергелерлиг болгай» – деп харыылааннар.

17Иосифтиң салгалдары болур Эфремниң болгаш Манассияның аймактарынга Иисус мынча дээн: «Силер хөй болгаш күштүг-дүр силер. Силерниң үлүүңерге чаңгыс борбак девискээр онаажыр эвес. 18Даглар-даа, бо арга-арыг-даа силернии болур. Арга-арыгны аштап-арыглап алыңар, ынчан ооң девискээри бүрүнү-биле силернии болур. Хананей чон чеже-даа демир тергелерлиг болгаш күштүг болза, силер оларны үндүр ойладыптар силер!»

#### 18


Өске аймактарга черни үлээни

1[+]Бүгү израиль ниитилел Силом хоорайга чыглып келгеш, аңаа Ужуражылга майгынын[†] тип алган. Бүгү чуртту эжелеп алган-даа болза, 2израильчилерниң чеди аймаа ам-даа үлелгеге хувааглыг чер албаан турган.

3Ынчан Иисус[†] израильчилерге мынча дээн: «Силерниң ада-өгбеңерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчының силерге бергени черни ээлеп аар дээш, ам чеже шүшпеңнеп кээр силер? 4Аймак бүрүзүнден үш-үш кижиден шилип бериңер. Оларны бо чуртту эргий кезээш, черниң байдалын бижип демдеглеп, аймактарга канчаар үлээрин билип алгаш, катап меңээ чедип кээр кылдыр чорудуптайн. 5Олар черни чеди кезекке чарып алзын. (Иуданың[†] аймаа мурнуу чүкте хувааглыг черге турумчуп алзын, Иосифтиң[†] салгалдары соңгу чүкте хувааглыг черге турумчуп алзын.) 6Черниң байдалын бижип демдеглээштиң, чеди кезекке үлеп алгаш, меңээ борта эккеп көргүзүңер. Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганывыстың мурнунга үлүгден тырткаш, ол черни силерге тодарадып бээр мен. 7[+][+]Чүгле левиттер силерниң араңарга хувааглыг чер албас, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының бараалгакчылары[†] болуру – оларның үлүг-хуузу-дүр. А Гадтың, Рувимниң аймактары болгаш Манассияның аймааның чартыы Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисейниң[†] бергенин ёзугаар Иордан хемниң[†] чөөн талазында черлерни ээлээр кылдыр алганнар».

8Черниң байдалын бижиир ужурлуг улус чоруп турда, Иисус оларга мындыг чарлык үндүрген: «Бо чуртту эргип кезээш, байдалын бижип алгаш, катап меңээ чедип келиңер. А мен ынчан маңаа, Силомга, Дээрги-Чаяакчының мурнунга үлүгден тырткаш, черни силерге тодарадып бээр мен». 9Ол улус чоруткаш, чуртту эргип кезээш, бүгү хоорайларын дептерге демдеглеп, чеди кезекке үлеп алгаш, Силомда турлагда Иисуска чедип келген. 10Иисус Силомга Дээрги-Чаяакчының мурнунга үлүгден тырткаш, израильчилерниң арткан аймактарынга хувааглыг черлерни үлеп берген.


Вениаминниң девискээри

11Баштай-ла Вениаминниң[†] аймаа төрел бөлүктер аайы-биле дараазында хувааглыг черни алган. Оларның үлүү болур чери Иуданың болгаш Иосифтиң салгалдарының черлериниң аразында болган. 12Оларның соңгу кызыгаары – Иордан хемден эгелээш, Иерихоннуң соңгу талазы-биле эрткеш, барыын чүкте дагларны таварааш, Бет-Авенниң ээн кургаг ховузунга четкен. 13Оон кызыгаар Лузтуң (азы Вефилдиң) мурнуу талазы-биле эрткеш, Алдыы Бет-Ороннуң мурнуу чүгүнде дагда турар Атарот-Адарже бадып четкен. 14Барыын кызыгаары – Бет-Орон дужунда (мурнуу чүгүнде) турар дагдан кызыгаар Иуданың аймааның Кириат-Ваал[†] (азы Кириат-Иарим) деп хоорайынга четкен. 15Мурнуу кызыгаары – Кириат-Иаримден барыын чүкче чоруткаш, Нефтоах сугларының үнген бажынга четкен. 16Оон кызыгаар Бен-Энном шынаазының[†] баарында – Рефаим шынаазының[†] соңгу талазында даглап баткаш, Бен-Энном шынаазын таварып, Иевус хоорайның мурнуу талазын эрткеш, Эн-Рогелче чорупкан. 17[+]Оон соңгу чүкче ээпкеш, Эн-Шемешти эрткеш, Адуммим бедигээжиниң дужунда чыдар Гелилотче углапкаш, Боганның Хаязынче бадып келген (Боган дээрге Рувимниң үре-салгалы турган). 18Оон кызыгаар Иордан шынаазынче көрүнген дагның ийин соңгу тала-биле эрткеш, шынааже бадып келгеш, 19Бет-Хогланың соңгу талазы-биле чоруткаш, Иордан хемниң мурнуу аксынга – Дус далайның соңгу мугулдурунга чедип төнген. Вениаминниң девискээриниң мурнуу кызыгаары ол-дур. А чөөн кызыгаары – Иордан хем. 20Вениаминниң аймааның төрел бөлүктер аайы-биле алган черлериниң кызыгаары ындыг чүве-дир.

21Вениаминниң аймаанга төрел бөлүктер аайы-биле хамааржыр хоорайлар бо-дур: Иерихон, Бет-Хогла, Эмек-Кециц, 22Бет-Арава, Цемараим, Вефил, 23Аввим, Фара, Офра, 24Кефар-Аммонай, Афни база Гива – суурлары-биле кады он ийи хоорай;

25Гаваон, Рама, Беерот, 26Мицпа, Кефира, Моца, 27Рекем, Ирфеил, Тарала, 28[+]Цела, Элеф, Иевус (азы Иерусалим[†]), Гивеат база Кириат-Иарим – суурлары-биле кады он дөрт хоорай.

Вениаминниң аймааның төрел бөлүктер аайы-биле үлелгеге алган черлери ол-дур.

#### 19


Симеоннуң девискээри

1Ийи дугаарында Симеоннуң аймаа төрел бөлүктер аайы-биле хувааглыг черни алган. Оларның чери Иуданың[†] аймааның чериниң аразында болган.

2[+]Оларга хамааржыр хоорайлар бо-дур: Беэр-Шева (азы Шева), Молада, 3Хацар-Шуал, Вала, Эцем, 4Элтолад, Вефул, Хорма, 5Циклаг, Бет-Маркавот, Хацар-Суса, 6Бет-Леваот база Шарухен – суурлары-биле кады он үш хоорай;

7Аин, Риммон, Этер база Ашан – суурлары-биле кады дөрт хоорай. 8Ол хоорайларны долгандыр турар бүгү суурлар, Ваалат-Беэрге[†] (азы Негевте[†] Рамага) чедир безин суурлар Симеонга хамааржыр. Симеоннуң аймааның төрел бөлүк аайы-биле үлелгеге алган черлери ындыг чүве-дир.

9[+]Симеоннуң аймаанга черни Иуда аймааның черинден үзүп берген турган. Иуданың аймааның хувааглыг чериниң девискээри оларга улуг турган болгаш, Симеоннуң аймаанга черни ооң аразындан берген чүве-дир.


Завулоннуң девискээри

10Үш дугаарында Завулоннуң[†] аймаа төрел бөлүктер аайы-биле хувааглыг черни алган. Оларның чериниң кызыгаары Саридке чедир шөйлүп чоруткан. 11Ооң кызыгаары барыын чүкте Маралага четкеш, Дабешетти таварааш, Иокнеамның баарында хемге четкен. 12Саридтен дедир чөөн талада хүн үнер чүкче углааш, Кислот-Фаворже эрткеш, Давратты таварааш, Иафияга четкен. 13Моон чөөн талада Гат-Хеферге, Итта-Кацинге четкеш, Риммонну таварааш, Неяже углаан. 14Оон кызыгаар Ханнатоннуң соңгу талазы-биле эрткеш, Ифтах-Эл шынаазынга[†] төнген. 15Оон аңгыда Завулонга Каттат, Нагалал, Шимрон, Идеала база Вифлеем хоорайлар хамааржыр.

Суурлары-биле кады шупту он ийи хоорай Завулонга хамааржыр. 16[+]Завулоннуң аймааның төрел бөлүктер аайы-биле үлелгеге алган черлери, оларның хоорай, суурлары ол-дур.


Иссахарның девискээри

17Дөрт дугаарында Иссахарның аймаа төрел бөлүктер аайы-биле хувааглыг черни алган. 18Оларның девискээринге хамааржыр хоорайлар бо-дур: Изреел, Кесуллот, Сунем, 19Хафараим, Шион, Анахарат, 20Раввит, Кишион, Авец, 21Ремет, Эн-Ганним, Эн-Хадда, Бет-Пацец. 22Оон ыңай кызыгаары Фавор, Шагацима база Бет-Шемеш деп хоорайларны таварааш, Иорданга чедип төнген – суурлары-биле кады он алды хоорай. 23Иссахарның аймааның төрел бөлүктер аайы-биле үлелгеге алган черлери, оларның хоорай, суурлары ол-дур.


Асирниң девискээри

24Беш дугаарында Асирниң аймаа төрел бөлүктер аайы-биле хувааглыг черни алган. 25Оларның девискээринге хамааржыр хоорайлар бо-дур: Хелкат, Хали, Ветен, Ахсаф, 26Аламелех, Амад база Мишал. Оларның кызыгаары барыын чүкте Кармил болгаш Шихор-Ливнафка четкен. 27Оон дедир-ле хүн үнер чүкче ээпкеш, Бет-Дагонда[†] Завулоннуң черлери-биле кызыгаарлажы бээр, а соңгу талазында Ифтах-Эл шынаазы чыдар. Ол черниң кызыгаарынче Бет-Эмек болгаш Неиел база кирип турар. Оон кызыгаар соңгу талазында Кавулче чоруптар. 28Оон ыңайлаарга, Эврон, Рехов, Хаммон база Кана таварааш, Улуг Сидонга четкен. 29Кызыгаар Рамаже ээпкеш, шивээ-хоорай Тирге четкен, оон Хоссаже ээпкеш, далай кыдыында Ахзив деп черге төнген. 30Оон аңгыда Умма, Афек база Рехов деп хоорайлар Асирге хамааржыр.

Суурлары-биле кады шупту чээрби ийи хоорай Асирге хамааржыр. 31Асирниң аймааның төрел бөлүктер аайы-биле үлелгеге алган черлери, оларның хоорай, суурлары мындыг-дыр.


Неффалимниң девискээри

32Алды дугаарында Неффалимниң[†] аймаа төрел бөлүктер аайы-биле хувааглыг черни алган. 33Оларның чериниң кызыгаары Хелефтен (Цананнимде аргадан) эгелээш, Адами-Некев,[†] Иавнеил база Лаккумну таварааш, Иордан хемге[†] барып төнген. 34Оон кызыгаары барыын чүкче ээпкеш, Азнот-Фаворну таварааш, Хуккокка четкен. Девискээри мурнуу чүгүнде Завулоннуң черлери-биле, барыын чүгүнде Асирниң черлери-биле, чөөн чүгүнде Иордан хем-биле[*] кызыгаарлажып чыдар. 35Неффалим аймааның шивээ-хоорайлары: Циддим, Цер, Хамат, Раккат, Киннерет, 36Адама, Рама, Асор, 37Кедес, Эдрея, Эн-Гацор, 38Иреон, Мигдал-Эл, Хорем, Бет-Анат база Бет-Шемеш.

Суурлары-биле кады шупту он тос хоорай Неффалимге хамааржыр. 39Неффалимниң аймааның төрел бөлүктер аайы-биле үлелгеге алган черлери, оларның хоорай, суурлары ол чүве-дир.


Данның девискээри

40Чеди дугаарында Данның аймаа төрел бөлүктер аайы-биле хувааглыг черни алган. 41Оларның девискээринге хамааржыр хоорайлар бо-дур: Цора, Эштаол, Шемеш хоорай, 42Шаалаввин, Айалон, Ифла, 43Элон, Тимна, Экрон, 44Элтеке, Гивветон, Ваалат, 45Игуд, Бене-Верак, Гат-Риммон, 46[+]Ме-Иаркон, Ракон, Иоппия хоорайның мурнунда чыдар чер база.

(Данның аймаа бодунуң девискээринге эрге-чагыргазын чидирипкен соонда, 47[+]Ласем деп хоорайже халдааш, ону эжелеп алгаш, ооң чурттакчыларын хылыш-биле шанчып өлүргеш, ээлеп чурттай берген. Ол хоорайны бодунуң өгбезинге тураскаадып, Дан деп адап алган.)

48Данның аймааның төрел бөлүктер аайы-биле үлелгеге алган черлери, оларның хоорай, суурлары ындыг чүве-дир.


Иисустуң ээлел чери

49Хувааглыг черлерни үлежип дооскаш, израильчилер Нуннуң оглу Иисуска база боттарының аразындан хувааглыг черни бергеннер. 50[+]Дээрги-Чаяакчының айыткалы-биле аңаа ооң бодунуң дилээни, Эфрем дагларында турар Тимнат-Серах хоорайны бергеннер. Иисус[†] ол хоорайны катап тургузуп алгаш, аңаа чурттай берген.

51Бурганның бараалгакчызы[†] Элеазар, Нуннуң оглу Иисус база аймактарның баштыңнары[†] үлүгден тырткаш, Силомда Ужуражылга майгынының[†] кирер черинге Дээрги-Чаяакчының мурнунга израильчилерге шак ындыг хувааглыг черлерни үлеп бергеннер. Чер үлелгези ынчалдыр доозулган чүве-дир.

#### 20


Хоргадал-хоорайлар


(Сан. 35:6, 9-34; Ы. х. к. 4:41-43; 19:1-13)

1-2[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң сөстерин израильчилерге дамчыдары-биле Иисуска мынча дээн: «Моисейни[†] дамчыштыр силерге чугаалап турганым дег, хоргадал-хоорайлардан[†] кылып алыңар. 3Сагыштыы-биле эвес, билбейн бир-ле кижини эндеп каан кижи өжээн негекчизинден ынаар дезе берип болур кылдыр, ындыг хоорайлар силерге чаштып дезер хоргадал черлери болзун. 4Ол хоорайларның кайы-бирээзинче дезип чеде берген кижи хоорайже кирер хаалга аксынга баргаш, хоорайның баштыңнарынга[†] чүү болганын чажырбайн чугаалап берзин. Ынчан ол хоорайның улузу ону хүлээп алгаш, оларның аразынга чурттаар черден ылгап берзин. 5Кажан өжээн негекчизи сүрүп кээрге, дезипкен кижини аңаа тудуп бербезиннер, чүге дээрге өлүрүүшкүннү ол сагыштыы-биле кылбаан, өлүрткен кижи-биле ооң мурнунда өжээннешпейн турган болгай. 6Өлүрүкчү кижи ол хоорайга ниитилел ооң херээн сайгаргыже чедир чурттап турзун. Азы ол болуушкун болуп турган үеде Бурганның дээди бараалгакчызы[†] турган кижиниң өлүмүнге чедир аңаа чурттазын. Ооң соонда ол бодунуң дезипкени хоорайынче, аал-оранынче чана берзин».

7Ылгап ыдыктаан хоргадал-хоорайлар бо-дур:

Неффалим[†] дагларында турар Галилеяда[†] – Кедес;

Эфрем дагларында – Сихем;

Иуда[†] дагларында – Кириат-Арба (азы Хеврон).

8Иордан хемниң[†] ындында, Иерихоннуң чөөн чүгүнде:

Рувимниң черинде, оргулааш черде, ээн кургаг ховуда – Бецер;

Гадтың черинде, Галаадта[†] – Рамот;

Манассияның черинде, Васанда[†] – Голан.

9Сагыштыы-биле эвес өлүрүүшкүн кылган үндезин израильчилер-даа, Израильде чурттап турар даштыкы кижилер-даа өжээн негекчизинден дезип, ниитилелдиң шииткелиниң болурунга чедир хоргадалдан тып алзын дээш ылгап каан хоорайлар ол-дур.

#### 21


Левиттерге хамааржыр хоорайлар


(Сан. 35:1-8; 1 Чыл. 6:54-81)

1-2Левийниң аймааның баштыңнары[†] ханаан черниң Силом деп хоорайында Элеазар бараалгакчыга,[†] Нуннуң оглу Иисуска база израильчилерниң өске аймактарының баштыңнарынга чедип келгеш: «Моисейни[†] дамчыштыр Дээрги-Чаяакчы[†] биске чурттаар хоорайлар болгаш мал-маганывыска одар-белчиирлиг черлер бээрин дужааган болгай» – дээрге, 3израильчилер левиттерге Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар боттарының ээлээн черлеринден дараазында чурттаар хоорайларны база долгандыр турар одар-белчиирлиг черлерни бергеннер.

4[+]Үлүгден тыртарга, баштайгы онаг Кохаттың төрел бөлүүнге дүшкен. Левит уктуг Аарон[†] бараалгакчының үре-салгалынга Иуданың,[†] Симеоннуң база Вениаминниң[†] аймактарының девискээрлеринден он үш хоорайны берген чүве-дир. 5А Кохаттың өске салгалдарынга Эфремниң, Данның аймактарының база Манассияның аймааның чартыының девискээрлеринден он хоорай онаашкан.

6Гирсоннуң төрел бөлүүнге – Иссахарның, Асирниң, Неффалимниң[†] аймактарының база Васанда[†] Манассияның аймааның чартыының девискээрлеринден он үш хоорай онаашкан.

7Мерариниң төрел бөлүүнге – Рувимниң, Гадтың база Завулоннуң[†] аймактарының девискээрлеринден он ийи хоорай онаашкан. 8Үлүгден тырткаш, израильчилер Дээрги-Чаяакчының Моисейни дамчыштыр дужааганын ёзугаар ол хоорайларны одар-белчиирлиг черлери-биле кады левиттерге берипкеннер.

9Иуданың база Симеоннуң аймактары дараазында хоорайларны адап шилээш, левиттерге берген. 10Баштайгы үлүг Левийниң оглу Кохаттың төрел бөлүүнүң аразында Аароннуң үре-салгалынга дүшкен. 11[+]Оларга Иуданың даглыг черинде Кириат-Арбаны (азы Хевронну) ооң чоок-кавызында одар-белчиирлиг черлер-биле кады берген. (Арба дээрге энак аймактың өгбези турган чүве-дир.) 12А хоорайны долгандыр шөлдерни база суурларны Иефоннийниң оглу Халевке ээлээр чер кылдыр берипкен чүве-дир.

13-15Ол аймактарның Аарон бараалгакчының үре-салгалынга берген хоорайлары бо-дур: өлүрүкчүлерниң ынаар дескеш, хоргадаар хоорайы Хеврон, Ливна, Иаттир, Эштемоа, Холон, Давир, 16Аин, Ютта база Бет-Шемеш – шуптузу одар-белчиирлиг черлери-биле кады ийи аймактың бергени тос хоорай. 17-18А Аароннуң үре-салгалынга Вениаминниң аймааның берген хоорайлары бо-дур: Гаваон, Гева, Анатот база Алмон – одар-белчиирлиг черлери-биле кады дөрт хоорай.

19Аароннуң үре-салгалынга – Бурганның бараалгакчыларынга ниитизи-биле он үш хоорайны оларның одар-белчиирлиг черлери-биле кады берген.

20Оон үлүгден тыртарга, левит уктуг Кохаттың арткан салгалдарының хоорайлары Эфремниң аймааның девискээрлеринден келген. 21-22Эфремниң аймааның оларга берген хоорайлары бо-дур: өлүрүкчүлер ынаар дескеш, хоргадаар хоорай, Эфрем дагларында турар Сихем, Гезер, Кивцаим база Бет-Орон – шуптузу одар-белчиирлиг черлери-биле кады дөрт хоорай. 23-24Данның аймааның оларга берген хоорайлары: Элтеке, Гивветон, Айалон база Гат-Риммон – шуптузу одар-белчиирлиг черлери-биле кады дөрт хоорай. 25Манассияның аймааның чартыының оларга берген хоорайлары: Таанах база Гат-Риммон – одар-белчиирлиг черлери-биле кады ийи хоорай.

26Кохаттың арткан салгалдарынга ниитизи-биле он хоорайны оларның одар-белчиирлиг черлери-биле кады берген.

27Левит уктуг Гирсоннуң төрел бөлүүнге Манассияның аймааның чартыының берген хоорайлары: Васанда турар, өлүрүкчүлерниң ынаар дескеш, хоргадаар хоорайы Голан база Беештера[*] – одар-белчиирлиг черлери-биле кады ийи хоорай.

28-29Иссахарның аймааның оларга берген хоорайлары: Кишион, Даврат, Иармут база Эн-Ганним, шуптузу одар-белчиирлиг черлери-биле кады дөрт хоорай.

30-31Асирниң аймааның оларга бергени хоорайлар: Мишал, Авдон, Хелкат база Рехов, шуптузу одар-белчиирлиг черлери-биле кады дөрт хоорай.

32Неффалимниң аймааның оларга бергени хоорайлар: Галилеяда[†] турар, өлүрүкчүлерниң ынаар дескеш, хоргадаар хоорайы Кедес, Хамот-Дор база Карфан – одар-белчиирлиг черлери-биле кады үш хоорай.

33Гирсоннуң төрел бөлүүнге ниитизи-биле он үш хоорайны, оларның одар-белчиирлиг черлери-биле кады берген.

34-35Арткан левиттер – Мерариниң төрел бөлүүнге Завулоннуң аймааның бергени хоорайлар: Иокнеам, Карфа, Димна база Нагалал – одар-белчиирлиг черлери-биле кады дөрт хоорай.

36-37Рувимниң аймааның оларга бергени хоорайлар: Бецер, Иааца, Кедемот база Мефаат – одар-белчиирлиг черлери-биле кады дөрт хоорай.

38-39Гадтың аймааның оларга бергени хоорайлар: Галаадта[†] турар, өлүрүкчүлерниң ынаар дескеш, хоргадаар хоорайы Рамот, Манахаим, Эсевон база Иазер – одар-белчиирлиг черлери-биле кады дөрт хоорай. 40Үлүгден тырткаш, левиттерниң арткан төрел бөлүүнге – Мерариниң салгалдарынга шупту он ийи хоорайны берген.

41Израильчилерниң ээлеп чурттаар девискээрлеринден левиттер ниитизи-биле дөртен сес хоорайны оларның одар-белчиирлиг черлери-биле кады алганнар. 42Хоорай бүрүзү-биле кады ону долгандыр одар-белчиирлиг черлерни алганнар.

43[+]Ынчалдыр Дээрги-Чаяакчы израильчилерниң ада-өгбезинге даңгыраглаанын ёзугаар, ол бүгү черни бериптерге, олар ону эжелеп алгаш, ээлеп чурттай бергеннер. 44[+]Дээрги-Чаяакчы израильчилерниң ада-өгбезинге даңгыраглааны дег, оларга амыр-тайбыңны бүгү талазындан магадылап берген. Кандыг-даа дайзын израильчилерге удур туржуп шыдаваан. Дээрги-Чаяакчы оларның холунга бүгү дайзыннарын хүлээдип берген чүве-дир. 45[+]Дээрги-Чаяакчының израильчилерге чугаалаан эки сөстериниң чаңгызы-даа күүсеттинмейн барбаан – шуптузу бүткен.

#### 22


Ийи бүдүн, бир чартык аймактың чанып чорупканы

1Иисус[†] ооң соонда Рувимниң, Гадтың аймактарын база Манассияның аймааның чартыын кыйгырып алгаш, оларга мынча дээн: 2[+]«Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисей[†] силерге чүнү дужааганыл, дөгерезин күүседип, мээң айтып-чагаан сөстеримни шуптузун тооп дыңнадыңар. 3Бо хүнге чедир үр үениң дургузунда силер ха-дуңма[†] чонну кагбайн, Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңарның дужаалын хажытпайн күүсеттиңер. 4[+]Ам Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар силерниң акы-дуңмаларыңарга Бодунуң аазааны тайбың чуртталганы берген-дир. Ынчангаш ам Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисейниң силерге бергени ээлеп чурттаан чериңерже, Иордан хемниң[†] ындынче, чана берип болур-дур силер. 5[+]Чүгле Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисейниң силерге бергени хоойлу,[†] айтыышкыннарын утпайн сагыңар: Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарга ынак болуңар, Ооң бүгү оруктарын эдериңер, Ооң айтыышкыннарын сагыңар. Ооң-биле коштунчу бериңер, бүгү чүлдү-чүрээңерниң ханызындан бердинип, бүгү сагыш-сеткилиңерден Аңаа бараан болуңар».

6Иисус оларны алгап-йөрээп кааш, чандырып чорудупкан. 7[+](Манассияның аймааның бир чартыынга черни Моисей Васанга[†] берген турган. А ооң өске чартыынга черни Иисус Иорданның барыын талазынга ха-дуңмазының аразынга берген.) Чанып чоруп турда, Иисус оларны алгап-йөрээп, 8[+]мынча дээн: «Аалдарыңарже аажок бай-шыдалдыг чанып чоруп тур силер. Силерниң мал-маганыңар-даа, алдын-мөңгүнүңер-даа, демир-чезиңер-даа, идик-хевиңер-даа хөй-дүр. Дайзыныңардан тыпкан олчаңарны ха-дуңмаңар-биле үлежип алыңар».

9Ханаан[†] черниң Силом хоорайынга турган израильчилерни арттырып кааш, Рувимниң, Гадтың аймактары база Манассияның аймааның чартыы Дээрги-Чаяакчының Моисейни дамчыштыр оларны ээлеп чурттазын дээш айтып-чагааны галаад черже чорупканнар.


Иорданның эриинге өргүл бедигээжи

10Ханаан черде Иордан хемниң кыдыында Гелилот деп черге чедип келгеш, Рувимниң, Гадтың аймактары база Манассияның аймааның чартыы Иорданның эриинге өргүл салыр улуг бедигээш тудуп алган. 11Рувимниң, Гадтың аймактары база Манассияның аймааның чартыы ханаан черде, Израильдиң талазында Иорданның кыдыында Гелилотка өргүл салыр бедигээш[†] тудуп алганының дугайында медээ өске израильчилерге дыңналы бээрге, 12ону дыңнап кааш, бүгү израиль ниитилел Силомга чыглып, ол аймактарга удур дайын-чаалыг үнеринге белеткени берген.

13[+]Израильчилер баштай Галаадче[†] Рувимниң, Гадтың аймактарынче база Манассияның аймааның чартыынче Элеазарның оглу Финеес бараалгакчыны[†] чорудупканнар. 14Ооң-биле кады он аймактан он баштыңны – аймак бүрүзүнден бир-бир кижини, Израильдиң төрел бөлүктерин баштаар улусту эдертип каан. 15Олар Галаадка чедип келгеш, Рувимниң, Гадтың аймактарынга база Манассияның аймааның чартыынга мынча дээннер: 16[+]«Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр бүгү ниитилел мынча деп чугаалады: „Израильдиң Бурганының мурнунга кандыг үүлгедиг кылып алганыңар ол? Дээрги-Чаяакчыдан чүге ам ойталап турарыңар ол? Бодуңарга өргүл салыр бедигээш тудуп алганыңар – Дээрги-Чаяакчыга удур үймээниңер ол-дур.[*] 17[+]Фегорга үүлгеткен кем-буруувус биске эвээш деп бе? Ол дээш Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр ниитилеливис айыыл-халапка онаашкан-дыр. Бо хүннерге-даа чедир ол бузудувустан арыгланмаан[†] бис! 18А ам силер Дээрги-Чаяакчыдан ойталап турар-дыр силер! Бөгүн силер Дээрги-Чаяакчыга удур үймеп турар-дыр силер, а даарта Ол бүгү израиль ниитилелге килеңней[†] берзе канчаарыл? 19Бир эвес чурттап турар чериңерни арыг эвес деп бодап турар болзуңарза, Дээрги-Чаяакчының майгыны турар черже чедип келгеш, бистиң аравыстан черден ап алыңар. Чүгле Дээрги-Чаяакчыга удур база биске удур тура халышпаңар. Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстыындан аңгы өргүл салыр бедигээш бодуңарга кылбаңар. 20[+]Бурганга тураскааткан чүве оорлап, кемниг херек үүлгеткеш, Зерахтың үре-салгалы Ахан чааскаан буруудажык бе? Кемниг үүлгедииниң ужун ол чааскаан өлбээн болдур ийин. Бурганның килеңи шупту израиль ниитилелге дүшкен болгай!“»

21Рувимниң, Гадтың аймактары база Манассияның аймааның чартыы өске израиль аймактарның баштыңнарынга[†] мынча деп харыылаан: 22[+][+]«Бурганнарның Бурганы – Дээрги-Чаяакчы! Бурганнарның Бурганы – Дээрги-Чаяакчы! Ол шупту чүвени билир, израильчилер база билип алзыннар! Бир эвес бис Бурганга удурланып азы Оон ойталап турар болзувусса, бөгүн биске хайыра көргүспеңер[*]! 23Бир эвес бис Дээрги-Чаяакчыдан ойталаар дээш азы бүрүн өрттедир өргүлдү,[†] далган-тараа өргүлдерин болгаш эп-найырал өргүлдерин салыр дээш, бо бедигээшти тудуп алган болзувусса, Дээрги-Чаяакчы Боду бисти шиидип кагзын!

24-25Чок! Бис ону моон соңгааргы үеде силерниң салгалдарыңар бистиң салгалдарывыска: „Израильдиң Бурганы – Дээрги-Чаяакчыга хамаарылга чок улус силер. Рувимниң болгаш Гадтың аймактары, Дээрги-Чаяакчы бистиң аравыста Иорданны кызыгаар кылып каан-дыр. Дээрги-Чаяакчыга бичии-даа хамаарышпас-тыр силер!“ – дей бээринден сезингеш, кылган бис. Ынчап баар болза, силерниң салгалдарыңарның буруузу-биле бистиң салгалдарывыс Дээрги-Чаяакчыга сөгүрүп, Оон кортпайн баар болгай.

26Ынчангаш бис бо бедигээшти бүрүн өрттедир азы өске өргүлдер салыр дээш эвес, 27а бистиң болгаш силерниң моон соңгааргы салгалдарывыстың аразынга бистиң бүрүн өрттедир-даа, эп-найыралдың-даа, өске-даа өргүлдерни салып, Дээрги-Чаяакчыга бараан болур эргевисти бадыткаар херечилел болзун дээш, кылган бис. Ынчан силерниң салгалдарыңар бистиң салгалдарывыска: „Дээрги-Чаяакчыга бичии-даа хамаарышпас-тыр силер!“ – деп шыдавастар ийик. 28Бир эвес моон соңгаар биске азы бистиң салгалдарывыска ындыг сөстер чугаалай бээр болза, бис мындыг харыыны берип болур бис: „Бистиң өгбелеривистиң тудуп кааны, Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээшке дөмей бо бедигээшти көрүп тур силер бе? Ол дээрге бүрүн өрттедир азы өске өргүл салыр бедигээш эвес-тир. Бистиң болгаш силерниң аравыста херечилел ол-дур“. 29Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың өргээзиниң мурнунда турар өргүл бедигээжинге немештир база бир бүрүн өрттедир-даа, далган-тараа-даа, азы өске-даа өргүл салыр бедигээш тудуп, Дээрги-Чаяакчыга удур үймеп, Оон ойталаар бодал бөгүн бисте чок!»

30Финеес бараалгакчы болгаш ооң-биле кады чораан ниитилелдиң баштыңнары (Израильдиң төрел бөлүктерин баштаар улус) Рувимниң, Гадтың база Манассияның аймактарының төлээлериниң чугаазын дыңнааш, олар-биле чөпшээрешкеннер.

31[+]Ынчан Элеазарның оглу Финеес бараалгакчы Рувимниң, Гадтың база Манассияның аймактарынга: «Дээрги-Чаяакчы бистиң аравыста дээрзин бөгүн көрүп тур бис. Дээрги-Чаяакчының мурнунга силер кемниг үүлгедиг кылбаан-дыр силер, харын-даа израиль чонну Дээрги-Чаяакчының килеңинден адырып каан-дыр силер» – дээн.

32Рувимниң болгаш Гадтың аймактары-биле байырлашкаш, Элеазарның оглу Финеес бараалгакчы база баштыңнар Галаадтан Ханаанда израильчилерже ээп чанып келгеш, чүү болганын чугаалап бергеннер. 33Ол медээге израильчилер таарзынып, Бурганны алгап-йөрээп турганнар. Рувимниң болгаш Гадтың аймактарының чурттап турар черин чылча шавары-биле дайын-чаалыг баарының дугайында оон ыңай чугаалашпайн барганнар.

34[+]Рувимниң болгаш Гадтың аймактары өргүл салыр бедигээшти «Херечилел» деп адап кааш: «Бо дээрге бистиң аравыска Дээрги-Чаяакчы – Бурган[†] дээрзиниң херечилели-дир» – дээннер.

#### 23


Иисустуң чонну хей-аът кииргени

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] израиль чонну бүгү-ле дайзыннардан камгалап, тайбың чуртталганы магадылап келгенинден бээр хөй үе эрткен. Назылап кырып калган Иисус[†] 2бүгү израильчилерни – баштыңнарны,[†] удуртукчуларны, шииткекчилерни, даргаларны кыйгырып алгаш, оларга мынча дээн: «Мен-даа назылап кырый бердим. 3[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар силер дээш бо шупту чоннарга чүнү кылганын бодуңар көрдүңер. Силерниң талаңарга Ол Боду дайылдажып турган болгай! 4[+]Көрүңер даан, мен силерге Иордан хемден[†] барыын чүкте Улуг далайга чедир чылча шапканым бүгү чоннарның база ам-даа ында артып калган чоннарның черлерин аймак аайы-биле үлеп бердим. 5[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар Боду оларны силерниң мурнуңардан үндүр ойладыпкаш, оларның черлерин силерге ээлеп чурттаар кылдыр бериптер. Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар ынча деп аазаан болгай.

6[+]Силер Моисейниң[†] хоойлу[†] номунда бижип каан дүрүмнерни, бичии-даа хажытпайн, шыңгыы сагып, оң-даа, солагай-даа талаже чайгылбайн, бүрүн күүседир ужурлуг силер. 7[+]Бо чуртта артып калган чоннар-биле каттышпаңар. Оларның бурганнарының адын адап кыйгырбаңар, ол бурганнарның ады-биле даңгырак бербеңер. Ол бурганнарга мөгейип, бараан болбаңар. 8[+]Бо хүннерге чедир Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар-биле коштунчуп келгениңер дег, Аңаа моон-даа соңгаар шынчы болуңар.

9[+]Дээрги-Чаяакчы улуг болгаш күштүг чоннарны силерниң мурнуңардан ойладыпкан болгай. Амга чедир силерге удур кым-даа туржуп шыдавады. 10[+][+]Силерниң кижи бүрүзү муң кижини ойладып турар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар аазаанын ёзугаар Боду силерниң талаңарда дайылдажып турар-дыр. 11Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарга ынак болуңар, ынчан амы-тынныг артар силер[*].

12-13[+][+][+][+]Мону билип алыңар: бир эвес силер Бургандан ойталап, араңарда артып калган өске чоннар-биле холбажып, төрел харылзаалар тудар болзуңарза, ынчан Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар ол чоннарны силерниң мурнуңардан үндүр ойлатпас апаар. Ол чоннар силерге дузак, четки, силерни согар кымчы база карааңарже кадалыр тен болу бээр. Сөөлүнде барып Дээрги-Чаяакчының силерге бергени чаагай черден бодуңар чиде бээр силер.

14[+][+]Ам мен кижи бүрүзүнүң баар сөөлгү оруунче чоруптар мен. Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның аазаан эки чүүлдеринден күүсеттинмейн барган чүве чок дээрзин чүрээңерниң, сеткил-сагыжыңарның ханызындан шуптуңар эки билир силер. Олар шупту бүткен, чаңгызы-даа күүсеттинмейн барбаан болгай. 15[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар ол эки аазаашкыннарын канчаар күүсеткенил, шак ынчалдыр Бодунуң чугаалаан кыжаныышкыннарын база күүседип, Бодунуң силерге берген бо чаагай черинге силерни узуткап шыдаар. 16Бир эвес Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның силер-биле чарганы чагыг-керээни[†] үреп, өске бурганнарга мөгейип, бараан болуп эгелээр болзуңарза, ынчан Дээрги-Чаяакчының килеңи[†] силерге дүжер – силер үр-даа болбайн, Ооң силерге берген чаагай черинден чиде бээр силер».

#### 24


Бурган-биле керээзин чоннуң чаартканы

1Иисус[†] Израильдиң бүгү аймактарын Сихемге чыып алгаш, оларның баштыңнарын,[†] удуртукчуларын, шииткекчилерин база даргаларын кыйгыртып алган. Олар Бурганның мурнунга чедип кээрге, 2[+]Иисус бүгү чонга Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының дараазында сөстерин дамчыдып, мынча дээн: «Шаг төөгүден бээр силерниң ада-өгбеңер, оларның иштинде Авраам[†] биле Нахорнуң адазы Фарра, Евфрат хем ындынга чурттап, өске бурганнарга бараан болуп чораан. 3[+][+]Силерниң өгбеңер Авраамны хем ындындан ханаан черже эккелгеш, бо черни шуптузун эргиткен мен. Мен ооң салгалдарын көвүдеткеш, аңаа Исаакты[†] хайырлаан мен. 4[+][+][+]Исаакка Иаков[†] биле Исавты[†] хайырлаан мен. Исавка ээлээр кылдыр даглыг Сеирни берген мен. А Иаков оолдары-биле Египетче[†] чоруй барган.

5[+][+][+]Моисей[†] биле Ааронну[†] ынаар чорудупкаш, Египетти Мээң чорутканым айыыл-халаптар-биле кезеткен мен. Оон силерни ол черден үндүрүп эккелген мен. 6[+]Силерниң өгбелериңерни Египеттен үндүрүп эккээримге, силер Кызыл далайга чедип келген силер. Ынчан египетчилер силерниң өгбелериңерни далайга чедир аъттыг, дайынчы тергелерлиг[†] сүргеннер. 7[+][+][+]Силерниң өгбелериңер Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп кыйгырарга, Ол израильчилер биле египетчилерниң аразынга дүмбей караңгы тургузупкан. Дээрги-Чаяакчы[†] египетчилерге удур далай аксыптарга, олар аңаа дүлнүп калганнар. Египетчилер-биле чүнү кылыпканымны силер боттарыңар карааңар-биле көрген силер. Ооң соонда силер үр үениң дургузунда ээн кургаг ховуга чурттаан силер.

8Силерни Мен Иорданның чөөн талазында амор чоннуң чуртунче эккелген мен. Аморлар силер-биле дайылдажып эгелээрге, оларны Мен силерниң холуңарга берип каан мен. Мен оларны кыргып-хыдып кааптарымга, силер оларның черлерин ээлээр кылдыр ап алган силер. 9[+]Ынчан Сепфорнуң оглу, моав хаан Валак израильчилерге удур дайылдажып үнгеш, Беорнуң оглу Валаамны[†] силерни каргаттырары-биле кыйгыртып алган турган. 10[+]Ынчалза-даа Валаамны дыңнаар хөңнүм чок болган, ынчангаш ол силерни алгап-йөрээп каан. Силерни ооң холундан Мен адырып каан мен. 11[+][+]Оон Иорданны кешкеш, Иерихонга чедип келген силер. Силер-биле иерихончулар, амор, ферез, хананей, хет, гергес, хиввей база иевус чоннар дайылдажып эгелээрге, Мен оларны силерниң холуңарга берипкен мен.

12[+]Силерниң хылыштарыңар-даа эвес, чаларыңар-даа эвес, а Мээң чорутканым улуг арылар[*] ийи амор хаанны мурнуңардан үндүр ойладыпканы ол-дур. 13[+]Силерге Мен бодуңар холуңар-биле болбаазыратпааныңар черни база тутпааныңар хоорайларны бердим. Ам силер ол хоорайларда чурттап, бодуңар холуңар-биле тарып өстүрбээниңер виноградтың,[†] оливаның кат-чимизин чип чурттап чор силер».

14[+]Оон Иисус мынча дээн: «Ынчангаш Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чоруңар, Аңаа арыг-шынчы[†] сеткилиңер ханызындан бараан болуңар. Ада-өгбеңерниң Евфрат хем ындынга болгаш Египетке чурттап турган үезинде бараан болуп чорааны бурганнарындан ойталаңар. Чүгле Дээрги-Чаяакчыга бараан болуңар. 15[+]Бир эвес силер Дээрги-Чаяакчыга бараан болурунга таарзынмас болзуңарза, кымга бараан болуруңарны бөгүн шилип алыңар: Евфрат хем ындынга чурттап чорааш, ада-өгбеңерниң чүдүп чорааны бурганнарынга бе? Амгы үеде оларның черинде чурттап турарыңар аморларның бурганнарынга бе? А мен болгаш мээң өг-бүлем Дээрги-Чаяакчыга бараан болур бис!»

16Чон Иисуска: «Дээрги-Чаяакчыдан ойталааш, өске бурганнарга бараан болур деп чүве биске кажан-даа болбас! 17Дээрги-Чаяакчы Бурганывыс бисти-даа, өгбелеривисти-даа египет кулданыышкындан адырып каан. Бистиң мурнувуска кайгамчыктыг чүүлдерни Ол кылып чораан. Ол бисти хары чоннарның черлеринге бүгү эрткен оруувуста карактап, оларның шуптузундан камгалап-кадагалап чораан. 18Дээрги-Чаяакчы аморларны – бо черге чурттап чораан чоннарны бистиң мурнувустан үндүр ойладыпкан болгай. Ынчангаш бис Аңаа бараан болур бис, Ол бистиң Бурганывыс-тыр» – деп харыылаан.

19[+][+]Оон Иисус чонга: «Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп шыдавас силер. Ол – ыдыктыг[†] Бурган[†]-дыр! Ол – хүннээчел Бурган-дыр! Ол силерниң үймээнчи чорууңарны болгаш бачыттарыңарны шыдажып эртпес. 20[+]Бир эвес силер Дээрги-Чаяакчыдан ойталап, хары бурганнарга бараан болур болзуңарза, Ол силерге хайырлаан бүгү ачы-буянының соонда хора чедирип, силерни узуткап кааптар» – дээн.

21«Чок, бис Дээрги-Чаяакчыга бараан болур бис» – деп, чон харыылаан.

22«Дээрги-Чаяакчыга бараан болур деп шилилгеңерниң херечилери боттарыңар болур силер» – деп, Иисус чугаалаарга: «Ийе, херечилер бис» – деп, чон бадыткаан.

23«Ынчаарга силерде кандыг хары бурганнар барыл, олардан ойталааш, чүрээңерни Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыже угландырыңар» – деп, Иисус чугаалаан.

24Чон Иисуска: «Дээрги-Чаяакчы Бурганывыска бараан болур бис, Ону тооп дыңнаар бис» – дээн.

25Иисус ол хүн Сихемге чоннуң адындан Бурган-биле керээ кылып алгаш, оларга дүрүм-хоойлу[†] үндүрүп каан, 26[+][+]Бурганның хоойлу номунга ол бүгүнү киир бижип каан. Ооң соонда ол улуг даш ап алгаш, ону Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг черинде[†] дуб ыяш адаанга салып кааш, 27[+]бүгү чонга: «Көрүңер, бо даш бистиң аравыска херечилел болур, чүге дээрге ол Дээрги-Чаяакчының бистиң-биле чугаазын дөгерезин дыңнаан. Бир эвес силер Бурганыңарны мегелээн болзуңарза, ол силерге удур херечи болур» – дээн.

28[+]Ынчан Иисус чонну ээлеп чурттаан черлеринче тарадып чандырыпкан.


Иисустуң мөчээни


(Башт. 2:7-9)

29Ооң соонда Нуннуң оглу, Дээрги-Чаяакчының чалчазы Иисус 110 харлыг тургаш, өлүп калган. 30[+]Иисусту бодунуң ээлээн черинге, Эфрем дагларында Гааш дагның соңгу талазында турар Тимнат-Серахка хөөржүдүп каан. 31Израильчилер Иисус дириг чорда-даа, Иисустуң соонда Дээрги-Чаяакчының Израиль[†] дээш чүнү кылганын билир баштыңнарның үезинде-даа Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп келгеннер.

32[+]А Иосифтиң[†] мөчү-сөөгүн израильчилер Египеттен Сихемге эккелгеш, Иаковтуң Эмморнуң салгалындан (Эмморнуң бир оглун Сихем дээр турган) чүс кесита-биле[*] садып алганы, Иосифтиң үре-салгалының ээлээн чери апарган шөлүнге ажаап кааннар.

33Ооң соонда Аароннуң оглу Элеазар база өлүп калган. Ону Эфрем дагларында, оглу Финеестиң Гива деп хоорайынга ажаап каан чүве-дир.

### Баштыңчылар

#### Баштыңчылар

Баштыңчылар


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Киирилде


Баштыңчылар үези


Киирилде

Баштыңчылар ному израиль аймактарның төөгүзүнүң эң нарын болгаш ужур-дүрүм чок үезинде – Ханаанны эжелеп алганының соонда чылдардан чонну бирги хааннар башкарып эгелээнинге чедир – чуртталгазын көргүскен.

Номда төөгү Нуннуң оглу Иисустуң өлгениниң соонда израиль аймактар Ханаанның чоннарын ол черден чедир үндүр сывыртавайн барганындан эгелээн. Ооң орнунга израильчилер Дээрги-Чаяакчының мурнунга ол чоннарның бужар ёзу-чаңчылдарын болгаш чүдүлгезин өттүнүп эгелээннер (1:1–2:9).

Номнуң кол кезии (2:10–16:31) израиль чоннуң чуртталгазында катаптанып турар эргилдени көргүскен. Катаптанып турар болуушкуннар мындыг: чон бачыт кылып эгелээр; Бурган оларны өске чоннарга дарладып кезедир; израильчилер Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп эгелээр; Дээрги-Чаяакчы бир азы элээн каш аймактарны камгалазын дээш, хостакчы баштыңчыны көдүрүп бээр. А ол баштыңчылар Бурганның шилип алган кижилери-даа турган болза, боттарының кошкак талалары болгаш угаан чок кылган чүүлдери-биле боттарын-даа, аймак-чонун-даа бачытче бо-ла киириптер турганнар.

Ном израильчилерниң аразынга ол үеде тергиидеп турган ёзу-чурум чок чорукту онзалап көргүскен ийи коргунчуг болуушкун-биле төнер (17–18 база 19–21 эгелер). Кажан кижилер хамык чүвени чүгле бодунуң шынныг деп санаар аайы-биле кылып эгелээрге, израиль ниитилел кайы хире дүрген үрелип, буурап турары мында тода көстүп турар.

#### 1


Израиль аймактарның чедиишкиннер биле буураашкыннары

1[+][+]Иисустуң өлгениниң соонда, израиль чон Дээрги-Чаяакчыдан: «Бистиң кайывыс Ханаан[†] чурттуглар-биле дайынче баштай чоруурул?» – деп айтырган.

2«Иуданың[†] аймаа баар – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] харыылаан. – Мен бо чуртту ооң холунга хүлээдип бээр мен».

3Иуданың аймаа Симеоннуң аймаа-биле хан[†] төрел болгаш: «Силер бистиң үлүүвүске каттыжыңарам, ынчангаш хананейлер-биле дайылдажыылы, силерниң үлүүңерге бис база оон каттыжар бис» – деп аңаа саналдаан. Симеоннуң аймаа ооң-биле каттыжып алгаш чорупкан. 4Ынчалдыр Иуданың аймаа дайынче чорупканда, Дээрги-Чаяакчы хананей биле ферез чоннарны оларның шериглеринге аштырар кылдыр берипкен, ынчангаш олар Везек деп черге демгилерниң 10 000 кижизин чок кылып каапканнар. 5[+]Везекке олар Адони-Везек деп хаан-биле уткужа бергеш, ооң-биле тулушкаш, хананейлер биле ферезтерни чылча шапканнар. 6Адони-Везек дезипкен, ынчалза-даа иудейлер ону сүрүп барып тудуп алгаш, ооң холдарының болгаш буттарының улуг-салааларын одура кезип каапканнар. 7[+]Ынчан Адони-Везек: «Мен ооң мурнунда өске чеден хаанның холдарының болгаш буттарының улуг-салааларын одура кезип каарымга, олар мээң чиген чемимниң тогланчыларын чыып чип чораан чүве; мээң канчаар кылып турганым ышкаш, ам Бурган[†] мени база ынчаар кезетти» – дээн. Ону Иерусалимге эккелгеннер, аңаа-ла ол өлүп калган.

8[+]Иуданың аймаа Иерусалим[†] хоорай-биле база дайылдашкаш, ону эжелээш, хылыш-мези-биле ооң чурттакчыларын кыргып-хыдып каан соонда, хоорайны өрттедипкеннер. 9Ооң соонда Иуданың аймаа дагларга, Негев[†] ховузунга болгаш Шефела[†] деп шат черге чурттап турган хананейлер-биле дайылдажып чорупкан. 10[+][+]Ынчалдыр Иуданың аймаа Хевронга чурттап турган хананейлерже чорупкан (Хевроннуң ооң мурнунда ады Кириат-Арба турган), ооң шериглери аңаа Шешай, Ахиман болгаш Талмайны чылча шаап кааннар. 11[+]Оон үнгеш, иудейлер Давирниң чурттакчыларынче дайын-чаалыг чорупкан. (Давирниң ооң мурнунда ады Кириат-Сефер турган.) 12[+][+]Ынчан Халев: «Кым Кириат-Сеферни чылча шапкаш, эжелеп аар болдур, аңаа бодумнуң уруум Ахсаны кадай кылдыр бээр мен» – деп аазаан. 13Ол хоорайны Халевтиң дуңмазы боор Кеназтың оглу Гофониил эжелеп алган. Ынчангаш Халев аңаа бодунуң уруу Ахсаны кадай кылдыр берген.

14Куда дүжүрер өйү чедип кээрге, Ахса: «Ачамдан өнчү кылдыр шөл дилеп аар болза эки» – деп Гофониилди сургап каан. Ахса ачазынга келгеш, элчигенинден дүжүп кээрге, Халев оон: «Чүнү хереглеп чор сен?» – деп айтырган.

15«Меңээ ачы-буяндан хайырлап көрүңерем. Силер меңээ ээн кургаг Негевте черни бердиңер, ам меңээ суглардан база бериңерем» – деп, Ахса ачазындан дилээн. Ынчангаш Халев уруунга Үстүкү болгаш Адаккы суг баштарын берген.

16[+][+](Моисейниң[†] кен аймак-сөөктүг катының ук-салгалы ынчан Иуданың аймаа-биле кады Пальмалар хоорайындан[*] үнгеш, Арад хоорайның чанында чыдар Иуданың аймаанга хамааржыр Негев ховузунче чорупканнар. Аңаа келгеш, чон аразынга турумчуп чурттай бергеннер.)

17Ооң соонда Иуда биле Симеон деп хан төрел аймактар кады чорупкаш, Цефафка чурттап турган хананейлерни чылча шаап, Цефафты бүрүнү-биле узуткап кааннар, ынчангаш ол хоорайның адын Хорма дээр апарган[*]. 18Иуданың аймаа Газа, Аскалон болгаш Экрон хоорайларны чоок-кавы девискээрлери-биле база чаалап алган. 19[+]Дээрги-Чаяакчы Иуданың аймаа-биле кады турган. Ол аймак даглыг девискээрни эжелеп алган, а чавызааш черниң чурттакчыларын ойлатпаан, чүге дээрге ол улустуң дайынчы демир тергелери бар болган. 20[+][+]Ынчан иудейлер Моисейниң сөзүнүң аайы-биле Халевке Хеврон хоорайны берипкеннер, а ол Хеврондан энак уктуг демги үш кижини үндүр сывыртапкан.

21[+]А Вениаминниң[†] аймаа Иерусалимге чурттап турган иевус чонну үндүр сывыртавайн барган, ынчангаш иевустар вениаминчилер-биле Иерусалимде амдыгаа чедир чурттап чоруурлар.

22Иосифтен[†] укталган аймактар шак-ла ынчаар Вефилче чорупканнар. Дээрги-Чаяакчы олар-биле кады турган. 23[+]Аңаа келгеш, олар Вефилди хайгаарап көрүп турганнар. (Ол хоорайның ооң мурнунда ады Луз турган.) 24[+]Хайгыылчылар хоорайдан үнген бир кижини көрүп кааш, аңаа: «Сен биске хоорайже кирер аргадан айтып бер, ынчан бис сеңээ энерелдиг боор бис» – дигеннер. 25Ол кижи хоорайже кирер арганы айтып бээрге, олар хоорайның чурттакчыларын хылыш-мези-биле кыргып-хыдып кааннар, а амдыы кижини болгаш ооң бүгү-ле төрел бөлүүн салып чорудупканнар. 26(Ол кижи хет чоннуң черинче көжүп чорупкаш, аңаа хоорай туткаш, ону Луз деп адап каан. Ооң ол ады амдыгаа чедир өскерилбээн.) 27[+]Ынчалза-даа Манассияның аймаа Бет-Сан, Таанах, Дор, Ивлеам, Мегиддон хоорайларның болгаш оларга чагырткан хоорай-суурларның чурттакчыларын үндүр сывыртавайн барган, ынчангаш хананейлер ол черге чурттап артып калганнар.

28Израиль[†] чон күш киргеш, хананейлерни бодунуң ажылын кылдыртыр албатылары кылып алган, ынчалза-даа чурттан үндүр сывыртаваан.

29[+]Эфремниң аймаа Гезерде чурттап турар хананейлерни үндүр сывыртаваан, ынчангаш хананейлер ол аймактың аразынга чурттап артып калганнар.

30Завулоннуң[†] аймаа Китроннуң болгаш Наглолдуң чурттакчыларын үндүр сывыртаваан, ынчангаш хананейлер ол аймактың аразынга чурттап, оларның ажылын кылыр албатылары бооп турганнар.

31[+]Асирниң аймаа Акконуң болгаш Сидоннуң чурттакчыларын, Ахлавтың, Ахзивтиң, Хелваның, Афектиң болгаш Реховтуң чурттакчыларын үндүр сывыртаваан. 32Ынчангаш Асирниң аймаа ол черниң хананей чурттакчыларының аразынга чурттап турган, чүге дээрге демгилерни үндүр сывыртавайн барган.

33[+]Неффалимниң[†] аймаа Бет-Шемештиң болгаш Бет-Анаттың чурттакчыларын үндүр сывыртаваан, ынчангаш ол черниң хананей чурттакчыларының аразынга чурттап турган, а Бет-Шемештиң болгаш Бет-Анаттың чурттакчылары неффалимчилерниң ажылын кылыр албатылары бооп турган.

34[+]Данның аймаан амор чон дагларже кызып үндүрүпкеш, чавызаашче эрттирбейн турган. 35Ынчангаш аморлар Херес дагның кырынга, Айалонга база Шаалвимге чурттап артып калганнар, ынчалза-даа Иосифтен укталган аймактар оларны базып каан болгаш боттарының ажылын кылдыртыр албатылары кылып алганнар. 36[+]Амор чоннуң[†] девискээри Акравим артындан база Селадан ыңай оон-даа ырадыр шөйлүп-чаттылган турган.

#### 2


Бурганның төлээзиниң чонну чемелээни

1[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчының төлээзи Галгалдан Бохимче чедип келгеш, мынча дээн: «Мен силерни Египеттен[†] хостап үндүрген мен база ада-өгбеңерге аазааным черже силерни эккелген мен. Ынчан Мен: „Силер-биле чарган чагыг-керээмни[†] мөңге шагда үревес мен – деп сөзүм бергеш, – 2[+]а силер бо черниң чурттакчылары-биле керээ кылбаңар, оларның өргүл бедигээштерин үрегдеп кааптыңар“ – деп чагаан мен. Ынчалза-даа силер Мээң сөзүмнү дыңнавайн бардыңар. Чүнү үүлгедип алганыңар ол? 3[+]Ынчангаш силерге чугаалап тур мен: ол чоннарны силерниң чериңерден ойлатпас мен, ынчан олар силерниң мойнуңарда дузак апаар, оларның бурганнары силерге четки апаар». 4Дээрги-Чаяакчының төлээзи бүгү израиль чонга бо сөстерни чугаалаарга, шупту израильчилер кыпсынчыг алгы-кышкы көдүрүп, ыглай берген. 5Ынчангаш ол черниң адын Бохим[*] деп адаар апарган. Аңаа израильчилер Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылганнар.


Иисустуң мөчээни


(Иис. 24:28-31)

6Иисус[†] чонну тарадыпкан турган үеде, израильчилер боттарының хувааглыг черлерин ээлээр дээш тус-тузунда чорупкан. 7Чон ынчан Иисустуң назынының дургузунда база Иисустуң соонда дириг чурттап чораан, Дээрги-Чаяакчының Израильге кылганы бүгү-ле өндүр улуг ажыл-херектерин көрүп келген баштыңнарның[†] назынының дургузунда Дээрги-Чаяакчыга бараан бооп чурттап чораан. 8Нуннуң оглу, Дээрги-Чаяакчының чалчазы Иисус 110 харлыг тургаш, өлүп калган. 9[+]Иисусту бодунуң ээлээн черинге, Эфрем дагларында Гааш дагның соңгу талазында турар Тимнат-Хереске хөөржүдүп каан.


Чоннуң Дээрги-Чаяакчыдан ойталааны

10[+]Ол үениң бүгү улузу өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, оларның орнунга Дээрги-Чаяакчыны болгаш Ооң израиль чонга кылганы ажыл-херектерин билбес өске салгал келген. 11[+]Израиль[†] чон Дээрги-Чаяакчының мурнунга бужар-бак херектер үүлгедип, Ваал[†] бурганның дүрзүлеринге бараан бооп эгелээн. 12[+]Олар боттарының адаларын Египеттен хостап үндүрген Бургандан, адаларының Бурганы Дээрги-Чаяакчыдан хая көрүнгеш, израильчилерни долгандыр чурттап турар чоннарның хары бурганнарынче көрнүп, оларга мөгейип эгелээн, оозу-биле Дээрги-Чаяакчыны хорададып алганнар. 13[+]Дээрги-Чаяакчыдан хая көрүнгеш, Ваал база Астарта[†] бурганнарның дүрзүлеринге бараан бооп эгелээннер.

14[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчының израильчилерге килеңи[†] кыптыккаш, оларны үптекчилерниң холунче киирип берипкен болгаш дээрбечилер оларны үптеп дээрбедеп турган. Дээрги-Чаяакчы[†] оларны долгандыр чурттап турган дайзыннарның холунче киирип берипкен болгаш, олар дайзыннарга удур туржуп шыдавас апарганнар. 15[+]Олар кайнаар-даа баарга, Дээрги-Чаяакчының оларга чугаалааны болгаш даңгыраглааны ёзугаар, Ооң холу оларны кадыг-дошкуну-биле кызып-кыйып турган.

16Дээрги-Чаяакчы оларга баштыңчыларны[†] база шилип берип турган, а баштыңчылар оларны үптекчилерниң холундан камгалап турган. 17[+]Ынчалза-даа чон баштыңчыларын-даа дыңнавайн, самыырааш, хары бурганнарны эдерип, оларга мөгейип турган. Ынчангаш олар Дээрги-Чаяакчының айтыышкыннарынга чагыртып чораан өгбелериниң оруундан соора барып, дүргени-биле өскээр чоруп, өгбелериниң изин истевейн турганнар.

18[+]Чонга баштыңчыны шилип берип тура, Дээрги-Чаяакчы Боду ол баштыңчы-биле кады болуп, ооң назынының дургузунда израильчилерни дайзыннардан камгалап турган. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы оларның дарлакчыларга дарлаткаш, кыдыглакчыларга кыдыглаткаш, човууртаан уё-човуурун дыңнааш, кээргеп турган. 19Ынчалза-даа баштыңчы чок апаарга-ла, израильчилер катап база адаларындан дора болуп, хары бурганнарже чайгылып, оларга бараан болуп, мөгейип эгелээр турганнар. Ынчалдыр олар боттарының үүлгедиглеринден болгаш чөрүү-хедер оруундан ыравайн турганнар. 20Ынчаарга Дээрги-Чаяакчының израильчилерге килеңи кыптыгып келгеш, мынча дээн: «Бо чон Мээң оларның адалары-биле чарганым чагыг-керээмни үреп турары дээш база Мээң сөзүмнү дыңнавайн турары дээш, 21[+]Иисустуң өлүр мурнунда арттырып кааны чоннарның чаңгызын-даа израильчилерниң мурнундан үндүр сывыртавас мен. 22Болар Дээрги-Чаяакчының оруундан, адаларының туттунуп чорааны дег, туттунар бе, ооң аайы-биле чоруур бе азы чок бе деп хынап, ол чоннар-биле Израильди шенээрим ол». 23Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы ол чоннарны дораан үндүр сывыртавайн барган база Иисустуң холунга бербейн барган.

#### 3


Ханаанга чурттап арткан чоннар

1-2[+]Ханаанга[†] болган дайыннарны көрбээн чаа салгалдың израильчилерин шенээр дээш, оларның дайын билбес салгалдары дайынга өөрензин дээш, Дээрги-Чаяакчының арттырып каан чоннары бо-дур: 3беш күрүне-хоорайга чурттаан филистимнер; Ливан[†] дагларынга – Ваал-[†]Эрмон дагдан[†] Лево-Хаматка чедир чурттаан шупту хананейлер, сидончулар база хиввейлер. 4Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейни[†] дамчыштыр израильчилерниң адаларынга Бодунуң берген айтыышкыннарынга оларның амгы салгалы чагыртып чоруур бе деп хынап шенээр дээш, ол чоннарны арттырып каан турган. 5Ынчангаш израильчилер хананей, хет, амор, ферез, хиввей болгаш иевус чоннарның аразынга чурттап турган, 6[+]оларның уругларын кадай кылдыр ап, боттарының уругларын оларның оолдарынга кадай кылдыр берип база оларның бурганнарынга бараан болуп турган.


Гофониил

7[+]Израильчилер Дээрги-Чаяакчының мурнунга бужар-бак херектер үүлгедип, боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыны уткаш, Ваал болгаш Ашера[†] бурганнарның дүрзүлеринге бараан болуп турган. 8Ынчангаш Дээрги-Чаяакчының Израильге килеңи[†] кыптыгып, оларны Арам-Нахараимниң хааны Хусар-Сафемниң холунче киирип берипкен. Израильчилер Хусар-Сафемге чагыртып, аңаа сес чыл иштинде бараан бооп келгеннер. 9[+][+]Ынчан израильчилер Дээрги-Чаяакчыны кыйгырып, дуза дилеп эгелээннер, а Дээрги-Чаяакчы оларга Халевтиң дуңмазы Кеназтың оглу Гофониилди камгалакчы[†] кылдыр тургузуп бээрге, Гофониил оларны камгалап каан. 10[+]Гофониилди Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†] бүргээн, ынчангаш ол израиль чонну баштап, дайынче үнүпкен. Дээрги-Чаяакчы Арам-Нахараимниң хааны Хусар-Сафемни Гофониилдиң холунче киирип бериптерге, ооң холу Хусар-Сафемни ажып тиилеп каан. 11Ооң соонда израиль чер дөртен чыл иштинде тайбыңчаан. Оон Кеназтың оглу Гофониил чок апарган.


Эхуд

12Израильчилер катап база-ла Дээрги-Чаяакчының мурнунга бужар-бак херектер үүлгедип эгелээн, ынчангаш Дээрги-Чаяакчы оларның оозу дээш моав хаан Эглонну оларга удур кылдыр күштелдирип каан. 13Эглон бодунуң күжүнге немей аммон болгаш амалик шериглерни чыггаш, израильчилерни чылча шапкаш, Пальмалар хоорайын[*] эжелеп алган. 14Израильчилер моав хаан Эглонга чагыртып, аңаа он сес чыл иштинде бараан бооп келген.

15[+]Ынчан израильчилер Дээрги-Чаяакчыны кыйгырып, дуза дилеп эгелээн, а Дээрги-Чаяакчы оларга Вениаминниң[†] аймаандан үнген Гераның оглу Эхудту камгалакчы кылдыр тургузуп берген. Ол кижи солагай турган. Израильчилер моав хаан Эглонга оларның үндүрүүн чедирер кылдыр Эхудту чорударга, 16ол бодунга узуну бир кыры дурттуг, аажок чидиг хылыш кылып алгаш, оозун оң талакы быктынга аскаш, хевиниң адаанга чажыра суп алган[*]. 17Оон чоруткаш, моав хаан Эглонга үндүрүүн сунуп четкен. А Эглон кончуг улуг семис кижи турган. 18-19Эхуд үндүрүүн сунгаш, ооң-биле үндүрүг эккелген улузун Галгалда көжээ-даштарга[*] чедир үдээш, дедир келгеш, Эглонга: «Мээң силерге бүдүү чугаалаар чажыт чугаам бар, хаан» – дээн.

Хаан бодунуң чанынга турган улуска: «Оожум!» – дээрге, олар үнгүлей берген.

20Хаан бодунуң аңгы сериин үстүкү өрээлинге олурган, Эхуд ынаар кире бергеш: «Силерге Бурганның медээзин дамчыдарым ол» – дээн. Эглон олудундан туруп кээрге, 21Эхуд солагай холу-биле оң талакы быктындан хылыжын ушта тырткаш, ооң иштинче киир шанчыпкан. 22Хылыштың тудазы безин хаанның иштинче кире берген, ооң шиш бажы хаанның чаанче көзүлбес кылдыр кире берген; Эхуд хылышты ооң иштинден дедир ужулбайн барган, хылыштың бажы хаанның ийи будунуң аразындан үнүп келген[*]. 23Эхуд ол өрээлдиң эжиин иштинден дээктеп кааш, өске эжик-биле үне берген.

24Кажан ол чоруптарга, Эглоннуң чалчалары кээп көөрге, үстүкү өрээлдиң эжиин дуглап каан боорга: «Хаан албаннаар дээш сериин өрээлче кире берген-дир» – дишкеннер. 25Оон элээн үр, эпчоксуна бергижеге чедир манааннар, ынчалза-даа өрээлди кым-даа ажытпас боорга, дүлгүүр алгаш, ажыдыпкаш, көөрге, оларның хайыраатызы черде өлүг чыткан. 26Олар ынчап үе чидирип турар аразында, Эхуд демги-ле көжээ-даштар[*] чаны-биле эрткеш, Сеиратче чаштынып чоруй барган.

27[+]Аңаа келгеш, Эхуд Эфрем дагларының кырынга мыйыс эдиски[†] этсипкен. Ынчангаш израильчилер ооң-биле кады даглардан куду бадыпканнар, а ол оларны баштап чораан. 28[+]Ынчан Эхуд оларга: «Мени эдерип чоруп оруңар: чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы дайзыннарыңар моавтарны силерниң холуңарже киирип берген-дир» – дээн. Олар ону эдерип чорупкаш, Иордан хемде[†] Моавче[†] эртер кежигни эжелеп алгаш, олап кымны-даа эрттирбейн турупканнар. 29Ол үеде израильчилер 10 000 хире шупту күштүг-шыырак моавтарны кырып каапкан, кым-даа дезип шыдаваан. 30Шак ынчаар ол хүн Моав Израильдиң мурнунга томаарып сөгүрген, а израиль чер ооң соонда сезен чыл иштинде тайбыңчаан.


Самегар

31[+][+]Эхудтуң соонда Анаттың оглу Самегар баштыңчы турган; ол кижи 600 филистим кижини мал сүрер шиш баштыг ыяш-биле кыра шапкан. Ол база Израильди камгалаан.

#### 4


Девора биле Варак

1[+]Эхуд чок апарган соонда, израильчилер катап база-ла Дээрги-Чаяакчының мурнунга бужар-бак херектер үүлгедип эгелээн. 2[+][+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы[†] оларны Асорнуң хананей хааны Иавинниң холунче киирип берипкен, а Иавинниң шериг баштыңы Харошет-Гоимге чурттап турган Сисара дээрзи турган. 3Израильчилер ынчан Дээрги-Чаяакчыны кыйгырып, дуза дилеп эгелээн. Чүге дээрге Иавин 900 дайынчы демир тергелиг турган, израильчилерни ол чээрби чыл иштинде каржызы-биле дарлап келген.

4Ол үеде израиль чонну Лапидоттуң кадайы, өттүр билип медеглээр Девора дээр херээжен кижи баштап турган. 5Ол Эфрем дагларында Рама биле Вефил аразында Девораның Пальмазының адаанга улус хүлээп саадап орган, а израильчилер аңаа шын шииткел дилеп кээп турганнар. 6[+][+][+]Девора Авиноамның оглу, Неффалимниң[†] Кедесте чурттап турар Варакты[†] кый деп, келдиртип алгаш, аңаа мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы сеңээ: „Неффалим болгаш Завулон[†] аймактарындан 10 000 кижини алгаш, Фавор дагже чеде бер. 7[+]Мен сеңээ ол черде Киссон хемге Иавинниң шериг баштыңы Сисараны, ооң дайынчы тергелерин[†] болгаш аг-шериин эккеп бергеш, сээң холуңче киирип бээр мен“ деп айыткап тур».

8Варак аңаа: «Бир эвес силер мээң-биле кады баар болзуңарза, баар мен, барбас болзуңарза, барбас мен» – деп харыылаан.

9Девора аңаа: «Сээң-биле баарын баар мен, чүгле харын сээң ам чоруур орууңга алдар сээңии эвес апаар – Дээрги-Чаяакчы Сисараны херээжен кижиниң холунче киирип бериптер» – дээн. Ынчангаш Девора Варак-биле кады Кедесче чорупкан. 10Варак Завулон болгаш Неффалимниң аймактарын Кедесче кый деп, чыып алган, 10 000 кижи ону эдерип чорупкан, а Девора база ооң-биле кады чорупкан.

11[+][+]Ол үеде кен аймак-сөөктүг Хевер деп кижи Моисейниң[†] катының оглу Ховавтың адыры кеннерден хоорлуп чорупкаш, Кедестиң чанында Цааннимде арга кыдыынга бодунуң майгынын тип алган турган.

12Ынчан Сисарага Авиноамның оглу Варак Фавор даг кырынче үне берген деп дыңнадыг келген. 13Сисара 900 дайынчы демир тергелерин дөгерезин болгаш ооң-биле кады турган шериин кый деп, чыып алгаш, Харошет-Гоимден Киссон хемге чедип келген. 14Ынчан Девора Варакка: «Че, Дээрги-Чаяакчы Сисараны сээң холуңче бөгүн киирип бээр, Ол Боду сени баштап чоруур» – дээн. Варак 10 000 кижизин баштап алгаш, Фавор дагдан бадып келген. 15[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы Сисараны, ооң дайынчы тергелерин болгаш шериглерин Варактың хылыжындан аймап девидей бээр кылдыр кылыпкан, а Сисара дайынчы тергезинден дүже халааш, чадаг дезипкен. 16Варак ооң дайынчы тергелерин болгаш бүгү-ле шериин Харошет-Гоимге чедир сүрген. Сисараның бүгү-ле шерии хылыштан кырлып калган, кым-даа дириг артпаан.

17А Сисара кен Хеверниң кадайы Иаилдиң майгынынче чадаг дезип чедип келген, чүге дээрге Асорнуң хааны Иавин биле кен Хеверниң өг-бүлезиниң аразында тайбың турган. 18Иаил Сисарага уткуй үнүп келгеш: «Кириңер, дээргим, бээр, мээң майгынымче кирип келиңер, кортпаңар» – дээн. Сисара ооң майгынынче кире бээрге, Иаил ону хевис-биле чажыра шуглап каан. 19Сисара аңаа: «Меңээ бичии сугдан берем, суксап тур мен» – дээн. Иаил сүттүг көгээржиин ажыткаш, Сисарага ижиртип кааш, катап база хевис-биле шуглап каан. 20Сисара аңаа: «Майгыныңның эжииниң чанынга туруп ал, ынчангаш кандыг-бир кижи келгеш, „Мында улус бар бе?“ деп айтырар болза, „Чок“ дээр сен» – дээн. 21Ынчан Хеверниң кадайы Иаил майгынның өргени биле маска ап алгаш, Сисараның чанынга оожум чедип келгеш, өргенни ооң чулчургайынче киир шаапкаш, бажын черге чыпшыр кадап каан. А ол шылаанындан удуп чыткан болгаш, ол-ла хевээр өлүп калган.

22Ол үеде Варак Сисараны истеп сүрүп чедип келген. Иаил аңаа уткуй үнүп келгеш: «Бээр кириңер, мен силерге дилеп турар кижиңерни көргүзейн» – дээн. Ол кире бергеш көөрге, Сисара чулчургайынче өрген киир кадап каан, өлүг чыткан. 23Шак ынчаар Бурган[†] ол хүн хананей хаан Иавинни израильчилерниң мурнунга томаартып сөгүрткен. 24Израильчилерниң холу, хананей хаан Иавинни когун үзе узуткаваан шаанга чедир, хүнден хүнче улам күштелип турган.

#### 5


Девораның ырызы

1Ол хүн Девора Авиноамның оглу Варак-биле[†] кады мынчаар ырлаан:

2«Израиль[†] чон дайынга белеткенгеш[*],
бодунуң чүткүлүн көргүстү,
ол дээш Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдыңар!
3Хааннар, дыңнаңар,
чагырыкчылар, кулааңар ээктириңер:
мен Дээрги-Чаяакчыга,
Израильдиң Бурганынга ырлап тур мен,
Дээрги-Чаяакчыга хөгжүмнү ойнап тур мен.

4[+][+]Кажан Сен, Дээрги-Чаяакчы[†], Сеирден үнгеш,
Эдом[†] ховуларындан чоруп оруңда,
чер сириңейнип, дээрден чаъс кудуп,
булуттар суун төп турду.
5[+]Дээрги-Чаяакчының мурнунга даглар
сирлеңейнип эстип турду,
Синай даг[†] безин Израильдиң Бурганының мурнунга
сириңейнип эрип турду.

6[+][+]Анаттың оглу Самегарның үезинде,
Иаилдиң хүннеринде
чорук кылган улус долганыр оруктар-биле чоруп турган.
7Ынчан Израильге күштүг улус[*] артпаан,
мен, Девора – Израильдиң иези,
көстүп келгижемге чедир ындыг турган.
8[+][+]Чон чаа бурганнарны шилип алган турган,
ынчангаш эжик-хаалга чанынга дайын бооп турган.
Израильдиң 40 000 кижизиниң
чыдазы болгаш дозуг-камгалалдары
көстүр турган бе?

9Израильдиң шериг баштыңнары болгаш чон аразында
эки турачылар,
мээң чүрээм силерже кыйгы салып тур;
Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдыңар!
10Ак элчигеннер мунуп алган чоруурлар,
хевистер кырында саадап олурарлар
база оруктарда кылаштап чоруурлар,
ырлаңар-ла!
11Ыраажылар[*] кудук, суглуг черлер аразынга
Дээрги-Чаяакчыны Ооң тиилелгези дээш
алдаржыдып ырлазыннар!
Израильдиң күштүглерин* тиилелгези дээш
мактап ырлазын!

Ынчан Дээрги-Чаяакчының чону
хоорай хаалгазының[†] чанынга чедип келгеш:
12[+]„Оттуп кел, Девора, оттуп кел!
Оттуп келгеш, ырла-ла!
Дүрген че, Варак!
Туттурган дайзыннарны бээр эккел,
Авиноамның оглу!“ – дээн.
13Ынчан даргаларның артканнары
меңээ чедип келген,
Дээрги-Чаяакчының чону күштүглери-биле
чедип келген.
14[+]Амалик черде турумчуй берген
эфрем аймактыг улус чедип келген,
оларның соонда Вениаминниң[†] улузу
өске төрел аймактары-биле кады
база махир төрел бөлүктүң баштыңнары[†]
база Завулоннуң[†] дүжүметтери кээп турду.
15Иссахарның беглери база
Девора-биле кады турду,
Иссахарның аймаа Варакты эдерип,
шынааже[†] халдап батты.

А Рувимниң аймаанда боттарының аразында
улуг чөрүлдээ турду.
16Чүге хой кажааларының аразында
кодан хойнуң алгызын дыңнап олур силер?
Рувимниң аймаанда боттарының аразында
чөрүлдээ улуг.
17[+]Галаадчылар[†] Иордан ындынга ол-ла хевээр
артып калган,
ол ышкаш Дан база бодунуң корабльдары-биле
ол-ла хевээр артып калган.
Асир база далай эриинде
корабльдар доктаап турар черлериниң чанынга
ол-ла хевээр артып калган.
18[+]А Завулон – бодунуң амы-тынын камнап орбаан чон-дур,
ол ышкаш даг шынаалары чурттуг Неффалим[†] база.

19[+]Хааннар келгеш, тулуштулар,
хананей хааннар Мегиддоннуң хеминиң чанында
Таанахка тулуштулар,
ынчалза-даа бичии-даа мөңгүн албайн бардылар.
20Дээрде сылдыстар безин
боттарының дээрде оруктарындан
Сисарага удур тулуштулар.
21[+]Киссон хем оларны
ол-ла дораан чууй шаап бадырып турду,
бурун шагдан аккан Киссон хем.

Күчү-күштүг бурунгаарлап,
чүткү-ле, сеткилим!

22Ынчан чүгүрүк аъттар халдып орда,
оларның дуюглары дадырадыр дагжап турган.
23„Мероз хоорайны каргаңар! – деп,
Дээрги-Чаяакчының төлээзи чугаалаан. –
Дээрги-Чаяакчыга дуза кадып келбээни дээш,
ооң чурттакчыларын каргаңар,
Дээрги-Чаяакчыга болгаш чоннуң күштүглеринге
дузалашпааны дээш, каргаңар“.
24[+]А кен Хеверниң кадайы Иаил
херээжен улус аразынга йөрээттирер болзун,
майгыннарда чурттап чоруур
херээженнер аразынга йөрээттирер болзун!
25[+]Сисара суг дилээрге,
Иаил аңаа сүт кудуп берген,
даргалар аяанга сүттүң үстүн кудуп берген.
26[+]Оон ол солагай холун өргенче сунгаш,
оң холун ажылчыннарның масказынче сунгаш,
Сисараның бажын чара шаапкан,
чулчургайын өттүр кадааш, чуура шаапкан.
27Сисара ооң буттарынга чедир
доңгайып кээп дүшкеш, аңаа чыткан,
каяа доңгая дүжүп чытканыл,
ол-ла черинге чыда өлүп калган.

28А Сисараның иези соңгадан бакылап,
көзенек өттүр:
„Оглумнуң аъттыг шерии
чүге дүрген келбейн турар чүвел,
ооң дайынчы тергелери[†]
чүге дагжавайн турар чүвел?“ –
деп кускуннап турган.
29Ооң угаанныг агайлары болгаш ол боду база
бодунуң сөстеринге:
30„Билдингир-ле,
олар тыпкан олчазын дайынчы бүрүзүнге
бир-бир азы ийи-ийи кыс кылдыр
үлежип турлар боор;
а олчалап алганы чүзүн-баазын өңнүг хеп-сын
Сисараныы болур,
угулзалап даараан хеп-сын,
олча-тывыш кылдыр уштуп алганы хеп-сын
Сисараның эгиннеринде болур“ – деп
харыылап турган.

31[+]Шак ынчалдыр Сээң дайзыннарың дөгерези
кырлып турзун, Дээрги-Чаяакчы!
А Сеңээ ынак улус
бүгү-ле күчү-күжү-биле
үнүп кел чыдар хүн дег болзуннар!»

Израиль чер ооң соонда дөртен чыл иштинде тайбыңчаан.

#### 6


Мадиан дарлал

1[+][+]Израильчилер катап база-ла Дээрги-Чаяакчының мурнунга бужар-бак херектер үүлгедип эгелээн, ынчангаш Дээрги-Чаяакчы[†] оларны мадиан чоннуң холунче чеди чыл иштинде киирип берипкен. 2Мадианнарның израиль чонну чагырган холу аар-берге турган болгаш, израильчилер мадианнардан чаштынар черлер – дагларның чарык черлеринге, куйларга камгаланыр быжыглалдар кылып ап турган. 3Израиль[†] чон тараазын тарып каарга-ла, мадианнар, амаликтер болгаш чөөн чүктүң өске-даа аймактары келгеш, оларның черинче халдаар турган. 4[+]Дайзыннар израиль черге майгыннарын тип алгаш, улус-чоннуң тараа-быдаазын мырыңай Газаның чоок-кавызынга чедир хоозурадып кааптар база Израильге азыраныпкы дег хой-даа, шары-даа, элчиген-даа арттырбас турган. 5Олар мал-маганы-биле, майгыннары-биле кээр боорда, оларның боттары болгаш тевелери саң-түң чок турганындан, шартылаа дег хөй санныг кээр турганнар, ынчангаш израиль черни хоозурадыр таптай базып турганнар. 6Израиль чон мадианнарның ындыг халдаашкыннарындан аргажок ядарап түрей бергеш, Дээрги-Чаяакчыны кыйгырып, дуза дилеп эгелээн.

7Кажан израильчилер Дээрги-Чаяакчыны кыйгырып, мадианнардан камгалал[†] дилей бээрге, 8Дээрги-Чаяакчы оларга Бодунуң медээчи[†] кижизин чорудуп берген. Медээчи Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыткан: «Мен силерни Египеттен[†] үндүрүп, кулданыышкындан хостаан мен; 9[+]силерни египетчилерниң болгаш бүгү өске дарлакчыларның холдарындан адыргаш, оларны силерниң мурнуңардан ойладып чорудупкаш, оларның черин силерге берген мен. 10Силерге: „Мен, Дээрги-Чаяакчы, силерниң Бурганыңар-дыр мен; оларның черинде чурттап турарыңар амор чоннуң бурганнарынга чүдүвеңер“ – дээн мен, ынчалза-даа силер Мээң сөзүмнү дыңнавайн бардыңар».


Бурганның Гедеонга даалга бергени

11[+]Ол үеде Дээрги-Чаяакчының төлээзи келгеш, Офрада турар дубтуң чанынга олуруп алган, а ол дуб Авиезерниң салгалы Иоастың ыяжы турган; Иоастың оглу Гедеон[†] ынчан мадианнардан чаштына бергеш, виноград[†] сы бызар оңгарга кызыл-тас соктап орган. 12Дээрги-Чаяакчының төлээзи Гедеоннуң мурнунга көстүп келгеш: «О, күштүг-шыырак кижи! Дээрги-Чаяакчы сээң-биле!» – диген.

13[+]«О, мээң дээргим! – деп, Гедеон аңаа харыылаан. – Бир эвес Дээрги-Чаяакчы шынап-ла бис-биле болза, чүге биске бо бүгү бергедээшкиннер болуп турарыл? Бистиң адаларывыстың биске чугаалап турганы Бурганның кайгамчык ажыл-херектери кайыл? Олар биске „Дээрги-Чаяакчы бисти Египеттен үндүрүп хостап каан“ деп чугаалап турган болгай. А ам Дээрги-Чаяакчы бисти каапкаш, мадианнарның холунче киирип берипкен-дир!»

14Дээрги-Чаяакчы олче көргеш: «Сен ам баргаш, бүгү күчү-күжүң-биле израиль чонну мадианнарның холундан адырып каг! Сени айбылап чорудуп тур мен» – дээн.

15[+]Гедеон Аңаа: «О, дээргим! Канчап мен израиль чонну камгалап шыдаар мен? Мээң төрел бөлүүм Манассияның аймааның аразында эң чөгенчии-ле болгай, а мен бодум өг-бүлемниң эң бичиизи-ле болгай мен» – деп харыылаан.

16[+]Дээрги-Чаяакчы аңаа: «Мен сээң-биле болур мен, ынчангаш сен мадианнарны, чаңгыс кижини дег, чылча шаап каар сен!» – дээн.

17[+]Гедеон Оон: «Бир эвес Сен менче ээ көрүп турар болзуңза, ылап-ла Сен мээң-биле чугаалажып турарыңның бадыткал демдээн көргүзүп көрем. 18[+]Мен бээр эглип келбээн шаамга чедир база Сеңээ өргүлүмнү эккеп сөңневээн шаамга чедир моон чорбайн көр» – деп дилээн.

Ол Гедеонга: «Мен маңаа сени манап олурар мен» – дээн.

19Гедеон оон чорупкаш, бир анай эъдин хайындыргаш, бир эфа[†] далган хаарып алган. Ол эъдин тавакка салгаш, мүнүн дой савага куткаш, дуб ыяштың чанынга орган аалчызынга эккеп берген.

20[+]Бурганның төлээзи:[†] «Эъдиң биле хаарган далганыңны бо даш кырынга салгаш, мүнүңнү ооң кырынче кудувут» – деп айыткан. Гедеон ол-ла хевээр күүсеткен. 21[+]Дээрги-Чаяакчының төлээзи холунда даянгыыжының ужу-биле эътке болгаш далганга дээптерге, даштан от хып үнүп келгеш, эът биле далганны чипкен! Дээрги-Чаяакчының төлээзи ол дораан көзүлбейн барган.

22[+]Ынчан Гедеон ооң мурнунга шынап-ла Дээрги-Чаяакчының төлээзи турган-дыр деп билип каан. «О, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы! – деп, ол човууртай берген. – Ат-ла болдум, чүге дээрге Сээң төлээң-биле удур-дедир көржүп, ужураштым».

23Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы аңаа: «Кортпа, шупту чүве амыр-чаагай болур! Сен дириг артар сен!» – дээн. 24Гедеон ол черге Дээрги-Чаяакчыга өргүл бедигээжи кылгаш, ону «Яхве-Шалом»[*] деп адап каан. (Ол өргүл бедигээжи авиезер төрел бөлүктүң черинде Офрада бо хүнге чедир турар.)

25Ол дүне Дээрги-Чаяакчы Гедеонга мынча дээн: «Ачаңның коданындан семиртир азырап каан чеди харлыг бугажыкты ап ал[*]. Ачаңның Ваал[†] бурганга өргүл кылыр бедигээжин үреп каавыт база ооң чанында турар Ашера[†] бурганга тураскааткан адагашты одура шаап каавыт. 26Оон бо хая-даштың кырынга Бурганың Дээрги-Чаяакчыга өргүл бедигээжинден чурум ёзугаар кылгаш, семис бугажыкты аңаа бүрүн өрттедип өргүүр сен, а одура шаапканың Ашера адагажы от салыр ыяжың болур».

27Гедеон бодунуң чалчаларының аразындан он кижи шилип алгаш, Дээрги-Чаяакчының аңаа айытканы ёзугаар кылган. Ынчалза-даа ол бодунуң ада төрелдеринден болгаш хоорайның өске-даа чурттакчыларындан корткаш, бо бүгүнү хүндүс эвес, дүне кылган. 28Эртенинде хоорайның чурттакчылары туруп келгеш, көөрге, Ваалга өргүл бедигээжин үреп каапкан база ооң чанынга турган адагашты одура шаап каапкан, а чаа тургускан өргүл бедигээжинде семис бугажыкты өргүл кылдыр өрттедип каан болган. 29Ынчан олар аразында: «Ону кым үүлгеткенил?» – дижип турганнар. Ынчаар айтырып, сураглап тургаш, ону Иоастың оглу Гедеон кылган деп билип алганнар. 30Хоорайның чурттакчылары Иоаска: «Оглуңну бээр үндүр, ол Ваалдың өргүл бедигээжин үрээни болгаш ооң чанынга турган адагашты одура шапканы дээш, өлүр ужурлуг!» – дээннер.

31Иоас аңаа удур чедип келгеннерге шуптузунга мынча деп харыылаан: «Ваал дээш силер туржур, силер ону камгалаар силер бе? Ол дээш турушкан кижи даарта эртенге чедир өлүртүп каар! Бир эвес Ваал Бурган болза, ооң өргүл бедигээжин үреп каапканы дээш, боду дээш боду турушсун». 32Ол хүнден эгелээш, улус: «Өргүл бедигээжин үрээни дээш, Ваал ооң-биле боду турушсун» – дишкеш, Гедеонну Иероваал дээр апарган[*].


Гедеоннуң дайынга белеткели

33[+]Ол үеде мадианнар, амаликтер база өске чөөн аймактар шупту чыглып алгаш келгеш, Иордан хемни[†] кешкеш, Изреел шынаазынга[†] турлагланып алганнар. 34[+][+]Ынчан Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†] Гедеонну бүргеп алган. Гедеон мыйыс эдискизин[†] этсиптерге, авиезер төрел бөлүк ооң соондан чорупкан. 35Манассияның бүгү аймаанче айбычыларны ыдыптарга, ол аймак база ону эдерипкен. Асирниң, Завулоннуң,[†] Неффалимниң[†] аймактарынче айбычыларны чорудуптарга, олар база дайынга киржир болуп чедип келгеннер.

36Ынчан Гедеон Бурганга мынча дээн: «Бир эвес Сен аазааның ёзугаар шынап-ла мээң холум-биле израиль чонну камгалаар деп турар болзуңза, ону бадыткап көрем: 37мен бо шаңга хой дүгүн чадып каайн. Бир эвес шалың чүгле дүк кырынга дүжүпкен, а долгандыр чер кургаг чыдар болза, ынчан Сен аазааның ёзугаар Израильди мээң холум-биле камгалап каар сен деп шынзыгар мен». 38Ол хевээр болган: Гедеон эртенинде туруп келгеш, дүктү сыза туткаш, бир аяк шалың суун сызып алган.

39Ынчан Гедеон Бурганга мынча дээн: «Ам бир чүве чугаалаар болзумза, ам бир катап дүк-биле шенелде кылыр болзумза, менче килеңневейн[†] көр. Ам дүк кургаг, а долгандыр бүгү чер шалыңныг чытсын». 40Бурган ол дүне ол-ла хевээр кылган: чүгле дүк кыры кургаг, а бүгү чер шалыңныг чыткан.

#### 7


Гедеоннуң дайзыннарны чылча шапканы

1Иероваал азы Гедеон[†] база ооң-биле кады турган бүгү шериг эртен эрте туруп келгеш, Харод дээр суг бажының чанынга турлагланып алган; мадиан турлаг олардан соңгу чүкте Морэ деп тей чанында шынаага[†] турган. 2[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы[†] Гедеонга мынча дээн: «Сээң эдерткен шерииң эмин эрттир хөй-дүр, оларның холунче мадианнарны киирип бербес мен, оон башка израильчилер Мээң мурнумга чоргаарап, бодувусту бодувус камгалап алдывыс деп барып болур. 3[+]Ынчангаш шерииңге „Кым коргуп, сириңейнип турарыл, ол кижи Галаад[†] дагдан чоруп, дедир чана берзин“ деп чарла». 22 000 кижи дедир чана берген, а 10 000 кижи артып калган.

4Оон Дээрги-Чаяакчы Гедеонга мынча дээн: «Кижи саны ам-даа хөй-дүр; оларны суг чанынга эккел, аңаа Мен сеңээ дайынчыларны шилип бээр мен. „Сээң-биле кады чорзун“ дээр улузум сээң-биле чорзун, а „Сээң-биле чорбас ужурлуг“ дээн улузум чорбазын». 5Гедеон улузун суг чанынга эккээрге, Дээрги-Чаяакчы аңаа: «Сугну ыт ышкаш чылгап ижерлерни аңгы чыскаап ал, а дискек кырынга олуруп, доңгайып алгаш ижерлерни бир аңгы чыскаап ал» – дээн. 6Сугну адыжынга узуп алгаш, ыт ышкаш чылгап ижер улустуң саны 300 кижи болган, а өске арткан улус дискек кырынга олуруп, доңгайып алгаш, ижер болган. 7Ынчан Дээрги-Чаяакчы Гедеонга мынча дээн: «Сугну чылгап ижип турган 300 кижиниң күжү-биле мадианнарны сээң холуңче киирип, чонну камгалап каар мен, а өске арткан улус тарап чанзын». 8Чанып чорупкан улустан аъш-чем курлавырын болгаш мыйыс эдискилерни[†] ап алгаш, Гедеон шупту израильчилерни майгыннарынче салып чорудупкан, а чанынга 300 кижини арттырып алган.

Мадиан турлаг ооң дөвүн адаанда шынаага турган. 9Ол дүне Дээрги-Чаяакчы Гедеонга мынча дээн: «Тургаш, адааңда турлагже бадып халда, ону сээң холуңче киирип берип тур мен. 10А бир эвес халдаарындан коргар болзуңза, чалчаң Фура-биле кады баткаш кел, 11аңаа дайзынның чүнү чугаалажып турарын дыңнап аар сен, оон дидимненип, холдарың быжый бээр, ынчан ол турлагже халдаар сен».

Гедеон чалчазы Фура-биле кады баткаш, турлагда шериглерниң мырыңай чанынга чеде берген. 12[+]Мадианнар, амаликтер база өске чөөн аймактар шынаа сыңмас шартылаалар дег хөй чыглы берген турган, а оларның тевелери далай эриинде элезин дег санап четпес болган. 13Гедеон чоокшулап чеде бергеш, дыңнаарга, оларның бирээзи өскезинге дүжүн мынча деп чугаалап турган: «Дүжүмде борбак арбай далганы мадиан турлаг иштинче чуглуп киргеш, майгынга үзерге, майгын барып дүшкеш, үрелип кагды». 14Өскези демгизинге мынча деп харыылаан: «Ол дээрге өске чүү-даа эвес, а израильчи Иоастың оглу Гедеоннуң хылыжы-дыр; Бурган[†] мадианнарны болгаш бүгү турлагны ооң холунче киирип берип турары ол-дур».

15Гедеон дүштү болгаш ооң тайылбырын дыңнап алгаш, Дээрги-Чаяакчыга чалбарып тейлээн. Оон ол израиль турлагже ээп чедип келгеш: «Туруңар! Дээрги-Чаяакчы мадиан турлагны силерниң холуңарже киирип берип тур!» – деп кыйгырган. 16[+]Гедеон 300 кижини үш бөлүкке үскеш, дайынчы бүрүзүнге мыйыс эдиски болгаш доңга тутсуп берген, а доңгалар иштинге оттуг кезектер кыпсып берген. 17«Менче көрүп тургаш, мен ышкаш кылыңар! – деп, Гедеон дайынчыларга дужааган. – Мен оларның турлааның кыдыынга чеде бергеш, чүнү кылыр-дыр мен, ол хевээр кылыр силер: 18[+]мээң-биле кады чоруур бөлүк биле мен мыйыс эдискилерни этси бээривиске, силер база дайзынның турлаан бүзээлеп, мыйыс эдискилериңерни этсип: „Дээрги-Чаяакчы дээш база Гедеон дээш!“ – деп алгыржыр силер!»

19Гедеон болгаш ооң-биле кады чүс кижи турлаг кыдыынче дүн ортузунда, таңныылдар чаа солушканда, чеде бергеш, мыйыс эдискилерин этсип, холдарында тудуп чорааны доңгаларын буза шапкылапканнар. 20Ол дораан үш бөлүк эдискилерин деңге этсипкеш, доңгаларын буза шапкылапкан соонда, солагай холдарында оттуг кезектерин, оң холдарында мыйыс эдискилерин тудуп алган, оларын эдиспишаан, «Дээрги-Чаяакчының база Гедеоннуң хылыжы!» деп алгыржып туруп бергеннер.

21Кижи бүрүзү турлаг долгандыр бодунуң туружунга турган, а турлаг иштинде улус шупту аай-дедир маңнажып, алгыржып эгелээш, дезипкен. 22[+]300 кижи мыйыс эдискилерин этсип турар аразында, Дээрги-Чаяакчы турлаг иштинде бүгү улусту, хылыштарын бот-боттарынче угландыр, удур-дедир халдадыпкан. Бүгү шериг Царера чанында Бет-Шиттага чедир, Таббат чанында Авел-Мехоланың[†] кызыгаарынче дезе берген. 23Израильдиң Неффалим,[†] Асир болгаш бүгү Манассия аймактарынче кыйгы салырга, олар мадианнарны сүргеш чыдыпкан.

24[+]Гедеон Эфрем дагларының бүгү девискээринче айбычылар чорудупкаш, кыйгы салган: «Мадианнарга уткуштур баткаш, оларның хемче баар оруун дозуңар, Иорданның кежиглерин Бет-Варага чедир эжелеңер!» Эфремчилер шупту чыылгаш, Иорданның кежиглерин Бет-Вара чедир эжелеп алганнар. 25[+]Мадианнарның Орив болгаш Зив деп ийи баштыңчызы туттурган. Оривти Цур-Оривке, а Зивти Иекев-Зивке өлүрген.[*] Израильчилер мадианнарны улаштыр сүрүпкеннер, а Орив биле Зивтиң баштарын Иордан ындында турган Гедеонга эккеп берген.

#### 8

1[+]Ынчан эфремчилер Гедеонга:[†] «Чүге сен мадианнар-биле дайылдажырда, бисти кыйгырбадың, чүге ынчалдың?» – деп кедергей хорадап чедип келгеннер. 2Гедеон оларга мынча деп харыылаан: «Силерниң ам чаа кылганыңар хире мен чүнү кылдым? Авиезерниң чыгган хөй кат-чимизинге деңнээрге, Эфремниң чыып алганы арткан каттары дээре эвес бе? 3[+]Бурган[†] мадиан баштыңчылар[†] Орив биле Зивти силерниң холуңарже киирип берген болгай, силерниң кылганыңар хире чүнү кылып шыдаан мен?» Кажан ол ындыг сөстерни чугаалаарга, ынчан харын оларның сагыш-хөңнү оожургаан.


Гедеоннуң өжээн негээни

4Гедеон болгаш ооң 300 дайынчызы Иорданга келгеш, ол чарыкче кеже берген. Олар дайзыннарны сүрүп чорааш, могап шылай бергеннер. 5[+]Сокхоттуң чурттакчыларынга келгеш, Гедеон: «Мээң улузумга каш борбак хлебтен берип көрүңер, олар могап шылай бердилер. Мен мадиан хааннар Зевей биле Салманның соондан сүрүп бар чор мен» – дээн.

6[+]Сокхоттуң чагырыкчылары аңаа мынча деп харыылаан: «Зевей биле Салманны тудуп алган эвес сен, чүге бис сээң шерииңни чемгерер ужурлуг бис?»

7Гедеон оларга: «Ол дээш, Дээрги-Чаяакчы[†] Зевей биле Салманны мээң холумче киирип бериптерге, силерниң мага-бодуңарны ховунуң теннери-биле болгаш хараган-биле[*] хинчектеп кезедир мен» – дээн. 8[+]Оон ол Пенуэлче чеде бергеш, ооң чурттакчыларынга база демги-ле дилеглиг сөстерин чугаалаан, ынчалза-даа Пенуэлдиң чурттакчылары база сокхотчулар ышкаш харыылаан. 9Ынчаарга Гедеон пенуэлчилерге база: «Тиилелгелиг эглип келгеш, суургаңарны үреп бузуп кааптар мен» – дээн.

10Зевей биле Салман чөөн чүктүң аймактарының бүгү аг-шериинден арткан 15 000 хире дайынчызы-биле кады Каркорга турганнар, оларның хылыш тудуп шыдаар 120 000 шерии кырлып калган. 11[+]Гедеон Новах болгаш Иогбеганың чөөн чүгүнде көшкүн улустуң оруу-биле эрткеш, сезиг чок турган дайзыннарның турлаан чылча шапкан. 12Ийи мадиан хаан Зевей биле Салман дезипкеннер. Гедеон оларны сүрүп четкеш, тудуп алган, а оларның шериин тарадыр сывыртапкан.

13Иоастың оглу Гедеон дайындан Херес деп арт таварып ээп келгеш, 14Сокхоттуң чурттакчызы бир аныяк оолду тудуп алгаш, байысаарга, ол оол Гедеонга Сокхоттуң шупту чеден чеди чагырыкчызы болгаш баштыңының аттарын бижип берген. 15Оон Гедеон Сокхотка келгеш, ооң чурттакчыларынга мынча дээн: «„Зевей биле Салманны тудуп алган эвес сен, чүге бис сээң шылап турупкан улузуңну чемгерер ужурлуг бис?“ дижип, мени кочулап турганыңар Зевей биле Салман бо-дур!» 16Гедеон Сокхоттуң баштыңнарын[†] туткаш, оларны ховунуң теннери-биле болгаш хараган-биле* кезеткен. 17[+]Оон ол Пенуэлдиң суургазын база үрегдеп бускаш, хоорайның эр улузун кыра шаап каан.

18Гедеон Зевей биле Салмандан: «Силерниң Фаворга өлүрүп каапканыңар улус кандыг турган ийик?» – деп айтырган.

Демгилери аңаа: «Олар сээң-биле дөмей, кайызы-даа хаанның оолдары хевирлиг чорду» – деп харыылаан.

19Гедеон: «Олар мээң акыларым, мээң авамның оолдары турган чүве. Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: бир эвес силер оларны дириг арттырып каан болзуңарза, силерни өлүрбес ийик мен» – дээн. 20Оон ол бодунуң улуг оглу Иетерге: «Тургаш, бо ийини өлүрүп каавыт!» – дээн. Ынчалза-даа оглу ам-даа бичии болгаш, хылыжын уштурундан корга берген. 21[+][+]Ынчаарга Зевей биле Салман: «Ынчаарга сен бодуң бисти өлүрүп каавыт че. Сээң хире-шааң ол-ла ыйнаан» – дээннер. Гедеон Зевей биле Салманны өлүрүп каапкаш, оларның тевелериниң моюннарынга чораан чартык ай хевирлиг каасталгаларны ап алган.


Гедеоннуң өске ажыл-херектери

22[+]Ынчан израильчилер Гедеонга мону чугаалааннар: «Сен бисти уштап-башкар, оон ук-салгалың бисти башкарзын, чүге дээрге сен бисти мадианнар холундан адырып каан сен».

23Гедеон оларга: «Мен-даа силерни башкарбас мен, мээң оглум-даа башкарбас, силерни Дээрги-Чаяакчы башкарзын» – деп харыылаан. 24[+][+]Оон Гедеон: «Силерден чаңгыс дилег кылыйн. Дайзындан алган олчаңардан кижи бүрүзү меңээ бир-бир сыргадан бериңер» – дээн. (Дайзыннар измаилчилер болганда, оларга алдын сыргалар турган.)

25Израильчилер: «Ийе, бээр бис» – дишкеннер. Оон шывыг-хепти черге чаткаш, ынаар кижи бүрүзү бодунуң олчазындан бир-бир сырганы каап бергеннер. 26Чартык ай хевирлиг алдын каасталгаларны, өөктерни, мадиан хааннарның каас-коя хевин база оларның тевелеринге чораан алдын мончарларны санаваска безин, чүгле Гедеоннуң дилеп алганы алдын сыргаларның деңзизи 1700 шекел[†][*] болган. 27[+]Гедеон ол алдындан эфод[†][*] кылгаш, ону бодунуң хоорайы Офрага салып каан, а израильчилер ынаар барып, эфод-биле самыырап эгелээн. Ынчалдыр ол эфод Гедеонга болгаш ооң үре-салгалынга четки апарган.

28Шак ынчаар мадианнар израильчилерге чагыртып сөгүргеш, бажын ол-ла хевээр көдүрбейн барганнар, а Гедеоннуң назынының дургузунда дөртен чыл иштинде израиль чер тайбыңчаан.

29Иоастың оглу Иероваал-Гедеон чана бергеш, бодунуң бажыңынга чурттап турган. 30Ол бодунуң төрүдүп кааны чеден оолдуг кижи чүве-дир, чүге дээрге ооң алган кадайлары хөй турган. 31[+]База Сихемге чурттап турган ооң кул-кадайы[†] аңаа бир оолду божуп берген, Гедеон ону Авимелех деп адап каан.

32Иоастың оглу Гедеон буурул баштыг кырган апаргаш, өлген, ону Авиезерниң Офрада ачазы Иоастың чевег-куюнда[†] орнукшудуп каан. 33Гедеон өлүп каарга, израиль чон катап база самыырап, Ваалдың[†] дүрзүлеринге мөгейип эгелээн болгаш Ваал-Веритти[*] боттарынга бурган кылдыр тургузуп алган. 34Израильчилер оларны долгандыр турар дайзыннарындан камгалап адырып чорааны Дээрги-Чаяакчыны уттупканнар. 35Ол ышкаш Иероваал-Гедеоннуң ук-салгалынга ооң израиль чонга чедирген бүгү ачы-буяны дээш, энерел көргүспейн барганнар.

#### 9


Авимелехтиң хаан апарганы

1Иероваалдың оглу Авимелех Сихем хоорайда авазының акы-дуңмазы база бүгү төрел бөлүү-биле мындыг чугаа кылган: 2«Сихемниң бүгү чурттакчыларынга: „Силерге Иероваалдың чеден оглу шупту башкарары дээре бе азы чаңгыс кижи башкарары дээре бе?“ – деп тургаш, ынчаар сургап калыңар. Ынчангаш мен силерниң хан[†] төрелиңер болурумну утпаңар».

3Авимелехтиң даайлары ол сөстерни Сихемниң бүгү чурттакчыларынга чугаалап, оларны сургап каапкан, ынчангаш олар, «Ол бистиң төреливис-ле болгай» дишкеш, Авимелехтиң талазынче чайгыла бергеннер. 4[+]Сихемчилер аңаа Ваал-Вериттиң[†] өргээзинден чеден шекел[†] мөңгүн берген, а Авимелех ооң-биле хоозун дүржок улус хөлезилээш, оларны эдертип алгаш чорупкан. 5[+]Авимелех Офрада ачазының бажыңынче чеде бергеш, бодунуң акы-дуңмаларын, Иероваалдың чеден оглун чаңгыс даш кырынга өлүрүп каапкан. Иероваалдың чүгле хеймер оглу Иофам чаштына бергеш, дириг арткан.

6[+][+]Сихемниң база Бет-Миллонуң бүгү чурттакчылары ыдыктыг[†] дуб чанынга чыылгаш, Авимелехти боттарының хааны кылдыр чарлап алганнар.

7[+]Кажан ол дугайында Иофамга чугаалаарга, ол Гаризим дагның бажынче үне бергеш, ооң кырындан мынчаар алгырып чугаалаан: «Мени дыңнаңар, сихемчилер, ынчан силерни Бурган[†] дыңнаар!

8[+]Бир катап ыяштар боттарынга хаан шилип тургузуп аар дээш, олива ыяжынга:[†] „Бистиң хаанывыс бооп көрем!“ – дишкеннер.

9Олива ыяжы оларга: „А бодумнуң үзүмнү – бурганнарны-даа, кижилерни-даа хүндүлээр үзүмнү канчаар мен? Өске ыяштарның кырынга тергиидеп аар-ла дээш, үзүмнү моон соңгаар бербес мен бе?“ – деп харыылаан.

10Ынчан ыяштар фига ыяжынга:[†] „Сен бистиң хаанывыс бооп көрем!“ – дишкеннер.

11Фига ыяжы оларга: „А мээң чаагай чигирзиг чимистерим? Өске ыяштарның кырынга тергиидеп аар-ла дээш, чимистеримни моон соңгаар бербес мен бе?“ – деп харыылаан.

12Оон ыяштар виноград[†] сывынга: „Сен бистиң хаанывыс бооп көрем!“ – дишкеннер.

13[+]Виноград сывы оларга база-ла: „А мээң хандым, бурганнарны-даа, кижилерни-даа хөгледир хандым? Өске ыяштарның кырынга тергиидеп аар-ла дээш, бодумнуң хандымны моон соңгаар бербес мен бе?“ – деп харыылаан.

14Адак соонда шупту ыяштар тенниг хараганга: „Сен бистиң хаанывыс бооп көрем!“ – дишкеннер.

15[+]Хараган оларга мынча деп харыылаан: „Бир эвес силер шынап-ла мени хааныңар кылып ап турар болзуңарза, бээр кээп, мээң хөлегемге хоргадап алыңар, а бир эвес хоргадавас болзуңарза, теннеримден от хып үнгеш, Ливанның[†] пөштерин өрттедиптер!“

16Ынчангаш ам боданып көрүңер, Авимелехти хаан кылып алгаш, чөптүг болгаш шын кылган-дыр силер бе? Иероваалдың чедирген ачы-буяны дээш, аңаа болгаш ооң үре-салгалынга буян-биле харыыладыңар бе? 17Мээң ачам бодунуң амы-тынын харамнанмайн, силер дээш дайылдажып тургаш, силерни мадианнар холундан адырып кагды. 18А ам силер мээң ачамның үре-салгалынга удур тура халып, ооң чеден оглун чаңгыс даш кырынга өлүргеш, ооң кулу херээженниң оглу Авимелехти, бодуңарның төрелиңер боорга, хаан кылып алдыңар. 19Бир эвес силер Иероваал-биле болгаш ооң салгакчылары-биле шын болгаш чөптүг кылган болзуңарза, Авимелехке өөрүңер-ле, а Авимелех база силерге өөрзүн. 20Бир эвес силерниң кылганыңар чөптүг, шынныг эвес болза, Авимелехтен от хып үнгеш, сихемчилерни болгаш Бет-Миллону өрттедипсин, база сихемчилерден болгаш Бет-Миллодан от хып үнгеш, Авимелехти өрттедипсин!»

21[+]Ооң соонда Иофам Беэр деп черже дезе бергеш, аңаа акызы Авимелехтен чаштынып чурттап турган.


Авимелехтиң буурааны

22Авимелех израиль чонну үш чыл чагырып башкарган. 23[+]Ынчалза-даа Бурган Авимелех биле сихемчилерге адаанзырак хөөннү чорудупкан, ынчангаш сихемчилер Авимелехке өскерлип, чагыртпастай берген. 24Иероваалдың чеден оглунуң төгүлген ханы дээш өжээн оларны өлүрген дуңмазы Авимелехтен-даа, Авимелехти бо өлүрүүшкүнге деткип, ооң холун быжыглап турган сихемчилерден-даа негеттинзин дээш, Бурган ынчаар кылган. 25Сихемчилер даглар кырынга Авимелехке удур дозуг кедеглер тургускулап алгаш, оларның чаны-биле эрткен-дүшкен кижи бүрүзүн үптеп турганнар. Бо дугайында Авимелехке дыңнаткан.

26Сихемче Эведтиң оглу Гаал бодунуң акы-дуңмазы-биле база чедип келген, а сихемчилер аңаа ооргаланы бергеннер. 27Олар виноград шөлдеринге барып, дүжүдүн ажаап, виноградын сызып, хөглеп-байырлап, боттарының бурганының өргээзинге баргаш, аңаа дойлап, Авимелехти бактап, каргап турганнар. 28[+]Эведтиң оглу Гаал мындыг сөстер чугаалап турган: «Авимелех дээрге кымыл ол? А Сихем дээрге чүл ол? Чүге бис Авимелехке чагыртыр ужурлуг бис? Ол дээрге Иероваалдың оглу-дур, а Зевул дээрге чүгле ооң томуйлап кааны дарга-дыр! Сихемниң үндезеликчизи Эмморнуң салгалдарынга чагыртып, бараан болуңар! А Авимелехке чүү дээш бараан боор бис? 29[+]Бо чонну мээң холум башкарып турган болза! Авимелехти моон ойладыптар ийик мен». Оон: «Авимелех, шерииң мөөңнээш, тулчуушкунче үн!» – деп алгырган.

30Хоорайның чагырыкчызы Зевул Эведтиң оглу Гаалдың бо сөстерин дыңнааш, килеңнеп[†] үнген. 31Ол кажар арга-биле Авимелехче медээчилер[†] чорудупкаш, мындыг сөстер дамчыткан: «Эведтиң оглу Гаал акы-дуңмазы-биле кады Сихемде чедип келген, ооң чонун сеңээ удур көдүрүп тур. 32Ынчангаш сен бодуңнуң улузуң-биле кады дүне тургаш, хоорай чанынга ховуга дозуг кедегден тургузуп каг. 33А эртен, хүн үнүп кээрге, хоорайже халдай бер. Ол үеде Гаал бодунуң улузу-биле хоорайдан сеңээ удур үнүп кээрге, олче холуңнуң шыдаар-ла шаа-биле халдаар сен».

34Авимелех дүне бодунуң бүгү улузу-биле тургаш, Сихемниң чанынга дөрт бөлүк дозуг кедег тургузуп алган. 35Эртенинде Эведтиң оглу Гаал хоорайдан үнгеш, ооң хаалгазының чанынга турган, ынчан Авимелех бодунуң улузу-биле кедегден үнүп келген. 36Гаал ол улусту көрүп кааш, Зевулга: «Даг бажындан улус бадып кел чыдыр» – дээн.

Зевул аңаа: «Дагларның хөлегези сеңээ кижилер кылдыр көзүлген-дир» – дээн.

37Гаал катап база: «Көрем, Табур-Эрецтен улус бадып кел чыдыр, а өске-бир бөлүк Элон-Меоннимден кел чыдыр!» – дээн.

38Зевул аңаа: «„Авимелех дээрге кымыл ол, чүге бис аңаа бараан боор ужурлуг бис?“ деп турган аксы-сөзүң кайыл? Сээң дорамчылап турганың улус ол-дур, ам барып олар-биле тулуш че!» – дээн.

39Гаал ынчан сихемчилерни баштап алгаш, Авимелех-биле тулушкан. 40Авимелех оларны ойтур шапкаш, хоорайның хаалгазынга[†] чедир сүрүп, хөй кижини кырып каан. 41Ооң соонда Авимелех Арумага туруп алган, а Зевул Гаалды болгаш ооң акы-дуңмазын Сихемден үндүр сывыртапкан.

42Даартазында сихемчилер хоорайдан шөлдеринче үнүп келген, ол дугайында Авимелехке дыңнадыг келген. 43Ол бодунуң шериин үш бөлүкке үскеш, шөлдерге дозуг кедеглер тургузуп каан. Сихемчилерниң хоорайдан үнүп келгенин көрүп кааш, оларже халдааш, чылча шапкан. 44Авимелех бодунуң бөлүү-биле хоорайның хаалгазынче халдап турда, өске ийи бөлүк шөлдерже үнүп келгеннерже халдап, оларны кыра шаап турган. 45[+][+]Авимелех хоорайга удур ол хүн хүнзедир тулушкаш, ону эжелеп алгаш, аңаа турган чонну кырып каапкан. Оон ол хоорайны үрегдеп бускаш, ол черге дус чажып каан[*].

46Сихемниң суургазынга турган бүгү улус ол дугайында дыңнап кааш, Эл-Вериттиң[*] өргээзиниң быжыглалдыг черинче чоруй барган. 47Сихемниң суургазынга турган улус шупту ында чыглы берген деп Авимелехке дыңнадырга, 48[+]ол бодунуң улузун шуптузун эдертип алгаш, Селмон дагның кырынче үнүп келген. Аңаа келгеш, Авимелех балды-биле ыяш будуктары одура шапкылап алгаш, эктинге салгаш, бодунуң улузунга: «Мээң чүнү кылып турарымны көрдүңер, ам силер база дүрген ынчаар кылыңар!» – дээн. 49Ынчан оларның кижи бүрүзү будуктар одура шапкылап алгаш, Авимелехтиң соондан баргаш, быжыглалдыг черниң чанынга от салгаш, ол черни өрттедипкен. Аңаа турган сихемчилер – муң хире эр болгаш херээжен улус дөгере өлүп калган.

50Ооң соонда Авимелех Тевецке чеде бергеш, ол хоорайны бүзээлээш, эжелеп алган. 51Хоорайның ортузунга быжыг суурга турган, хоорайның бүгү эр, херээжен чурттакчылары шупту ынаар дезе бергеш, иштинден дугланып алгаш, суурганың кырынче үне бергеннер. 52Авимелех ол суурганы бүзээлеп алгаш, өрттедиптер дээш, ооң эжииниң чанынче чеде берген. 53[+]Ынчан бир херээжен кижи Авимелехтиң бажынче хол дээрбезиниң бузундузун октапкаш, ооң бажының сөөгүн оя шаапкан. 54[+]Авимелех дораан бодунуң чепсек дажыглакчызы оолду кыйгырыпкаш: «Улус мени херээженге өлүрткен дивес кылдыр, хылыжың ужулгаш, мени өлүрүп каг!» – деп дужааган. Ол оол Авимелехти хылыжы-биле өттүр шанчып өлүрүп каан. 55Авимелехтиң өлүп калганын көргеш, израильчилер тарап чана берген.

56Бодунуң чеден акы-дуңмазын өлүрүп, ачазынга удур кылган кем-херээ дээш, Авимелехти Бурган ынчаар шиидип каан. 57Ол ышкаш сихемчилерниң кылган кемниг үүлгедиин Бурган оларның боттарының баштарынче кудупкан. Иероваалдың оглу Иофамның каргыжы оларга ынчаар четкен.

#### 10


Тола болгаш Иаир

1Авимелехтиң соонда Иссахарның аймаандан Додонуң оглунуң оглу, Фуаның оглу Тола Израильдиң камгалакчызы[†] апарган. Ол Эфрем дагларында Шамирге чурттап турган. 2Тола израиль чонну чээрби үш чыл иштинде баштап келген. Ол чок апаарга, ону Шамирге ажаап каан.

3Ооң соонда Галаад[†] чурттуг Иаир израиль чонну чээрби ийи чыл дургузунда баштап келген. 4[+]Иаир үжен оолдуг турган, а ол оолдары үжен элчигенниг база үжен хоорайлыг турган. Галаадта турар ол хоорайларны амдыгаа чедир «Иаирниң хоорай-суурлары» деп адаар. 5Иаир чок апаарга, ону Камонга орнукшудуп каан.


Аммон биле филистим дарлаашкыннар

6[+][+]Израильчилер Дээрги-Чаяакчының мурнунга бужар-бак херектер үүлгедирин уламчылап турган. Олар Ваал[†] болгаш Астартаның[†] дүрзүлеринге, арамейлерниң, сидончуларның, моавтарның, аммоннарның база филистимнерниң бурганнарынга чүдүп, оларга бараан бооп турган, а Дээрги-Чаяакчыны каапкаш, Аңаа бараан болбайн барганнар. 7Дээрги-Чаяакчы[†] израиль чонга килеңнээш,[†] ону филистимнерниң болгаш аммоннарның холунче киирип берипкен. 8Ол чылын олар израильчилерни чылча шапкаш, Иорданның чөөн чарыында Галаадта амор черде чурттап чоруур бүгү израильчилерни он сес чыл дургузунда дарлап келгеннер. 9Ол ышкаш аммоннар Иуда,[†] Вениамин[†] болгаш Эфремниң аймактары-биле дайылдажыр дээш, Иорданны кеже бергеш, израильчилерни аажок кызагдап келген.

10[+]Ынчан израильчилер Дээрги-Чаяакчыны кыйгырып: «Сээң мурнуңга бачытты үүлгеттивис! Бодувустуң Бурганывысты каггаш, Ваалдың дүрзүлеринге чүдүп, бараан бооп турдувус» – деп дуза дилээннер. 11Дээрги-Чаяакчы израильчилерге мынча деп харыылаан: «Египет,[†] амор, аммон, филистим чоннар, 12сидончулар, амаликтер база маоннар[*] силерни дарлап чоржук чоп, а кажан силер Менден дуза дилеп, Мени кыйгырарыңарга, Мен силерни оларның холундан адырып чорбаан ийик мен бе? 13А силер Мени каггаш, хары бурганнарга чүдүп, бараан бооп эгеледиңер; ол дээш моон соңгаар силерни камгалавас мен. 14[+]Баргаш, шилип алганыңар бурганнарны кыйгырыңар, бо кызагдал үезинде силерни олар камгалазын!»

15Израильчилер Дээрги-Чаяакчыга: «Бачытты кылдывыс, бисти канчаарыңны Бодуң бил, чүгле ам бисти камгалап каап көр!» – дишкеннер. 16Олар хары бурганнардан ойталааш, чүгле Дээрги-Чаяакчыга чүдүп, бараан бооп эгелээн. Ынчан Израильдиң хинчек-човулаңын көргеш, Дээрги-Чаяакчының сеткил-чүрээ чыырлыш кынган.

17Аммон чон[†] чыылгаш, Галаадка турлагланып алган, а израильчилер база чыылгаш, Мицпага турлагланып алган. 18Галаадчылар болгаш оларның нояннары: «Аммоннарга удур дайынче бисти баштап киирер кижи бүгү Галаадты чагырып башкарар!» – дижип турганнар.

#### 11


Иеффай

1[+]Галаадчы[†] Иеффай[†] күштүг-шыырак дайынчы турган. Ол самыын-садар херээженниң Галаад деп кижиден божаан оглу чүве-дир. 2А Галаадтың бодунуң кадайы база аңаа оолдар божуп берген турган. Ол оолдар өзүп-доругуп келгеш, Иеффайга: «Сен бистиң ачавыстың салгакчызы эвес-тир сен, чүге дээрге сен өске херээженниң оглу-дур сен» – дээш, ону үндүр сывыртапканнар. 3[+][+]Иеффай ол акы-дуңмаларындан дескеш, Тов деп черге чурттай берген; ону долгандыр дүржок улус чыглып, аңаа баштадып алган.

4Элээн үе эрткенде, аммоннар израиль чон-биле дайылдажып эгелээн. 5Аммоннар биле израильчилерниң аразында дайын болуп турар үеде, Галаадтың баштыңнары[†] Товтан Иеффайны ап аар дээш келгеннер. 6Олар Иеффайга: «Келгеш, бистиң шериивистиң баштыңы бол, ынчан бис аммоннар-биле дайылдажыр бис» – дигеннер.

7Иеффай Галаадтың баштыңнарынга: «Силер мени көөр хөңнүңер чок тургаш, ачамның бажыңындан үндүр сывыртаптыңар чоп. Ам кээп, кызагдалга таваржы бергеш, чүге меңээ чедип келдиңер?» – дээн.

8[+]Галаадтың баштыңнары Иеффайга: «Сени аммоннарга удур дайынче бисти баштазын, бүгү галаадчыларның чагырыкчызы болзун дээш, келгенивис бо» – дигеннер.

9Иеффай олардан: «Бир эвес силер мени аммоннар-биле тулушсун дээш эгидип аарыңарга, Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ тиилелгени хайырлаар болза, силерниң чагырыкчыңар бооп артып каар мен бе?» – деп айтырган.

10[+]Галаадтың баштыңнары Иеффайга: «Сээң чугаалааның ёзугаар кылыр бис дээрзинге Дээрги-Чаяакчы бистиң аравыска херечи болзун!» – деп аазааннар.

11Иеффай Галаадтың баштыңнары-биле кады чорупкан, ынчан чон ону бодунуң чагырыкчызы болгаш шериг баштыңы кылып алган; ынчан Иеффай бодунуң негелдезин Мицпага Дээрги-Чаяакчының мурнунга катап база чугаалаан.

12Оон Иеффай аммон хаанче элчиннер[†] чоруткаш: «Бистен чүнү күзеп тур сен, чүге бистиң черивисче дайын-чаалыг чедип келдиң?» – деп дамчыткан.

13[+]Аммон хаан Иеффайның элчиннеринге: «Израильчилер Египеттен[†] үнүп чоруп тура, бистиң черивисти – Арнон хемден тура, Иавок болгаш Иордан хемнерге[†] чедир эжелеп алдылар. Ам черивисти эп-чөп-биле эгидип бериңер!» – деп дамчыткан.

14Иеффай бодунуң элчиннерин аммон хаанче катап база чоруткан. 15[+]Олар аңаа баргаш, Иеффайның мындыг сөстерин дамчыткан: «Израиль[†] чон моав-даа, аммон-даа черни хунаап эжелеп албаан. 16[+]Израильчилер Египеттен үнгеш, ээн ховулап Кызыл далайже чорупкаш, Кадеске чеде бергеннер. 17[+]Оон израильчилер Эдомнуң[†] хаанынче элчиннер чоруткаш: „Биске силерниң чериңер таварыштыр эрте бээрин чөпшээреп көрүңер“ – деп дилээннер, ынчалза-даа Эдомнуң хааны чөпшээревээн; олар элчиннерин Моавтың[†] хаанынче база чоруткан, ынчалза-даа ол база чөпшээревейн барган, ынчангаш израильчилер Кадеске артар ужурга таварышкан.

18[+]Израильчилер оон шимчеп үнгеш, Эдомну болгаш Моавты ховулап оюп эрткеш, Моавтың чөөн талакы кыдыг-кызыгаарынга келгеш, Арнон хемниң ындынга турлагланып алганнар; олар Моавтың девискээринче кирбээннер, чүге дээрге Арнон Моавтың кыдыг-кызыгаары-ла болгай. 19Оон израильчилер Эсевонга амор чонну чагырып турган Сигон хаанче элчиннер чоруткаш: „Биске силерниң чериңер таварыштыр бодувустуң чуртувусче эрте бээрин чөпшээреп көрүңер“ – деп дилээннер. 20[+]Ынчалза-даа Сигон израильчилерге бүзүревейн, ойталааш, бодунуң бүгү шериин чыггаш, Иаацага турлагланып туруп алгаш, израильчилер-биле тулушкан. 21Ынчан Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы Сигонну болгаш ооң чонун израильчилерниң холунче киирип бериптерге, израильчилер оларны чылча шапкан; шак ынчаар израиль чон аңаа чурттап турган аморларның бүгү черин ээлеп алган. 22Олар Арнондан тура, Иавокка чедир, ээн ховудан тура Иорданга чедир бүгү амор черни ээлеп алганнар.

23Шак ынчаар Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы аморларны сывыртапкаш, оларның черин Бодунуң израиль чонунга берген, ам силер ону хунаап аар деп тур силер бе? 24[+]Бодуңарның бурганыңар Хамостуң[†] силерге берген черин ээлеп, эдилеп чоруур эвес силер бе? А бис база бодувустуң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчының биске берген черин эдилеп, ээлеп чор бис.

25[+]Моавтың хааны Сепфорнуң оглу Валактан дээредээн чүң барыл? А ол израиль чон-биле бактажып, дайылдажып чоржук бе? 26Израильчилер Эсевонда болгаш ооң чоок-кавызында хоорай, суурларда, Ароерде болгаш ооң чоок-кавызында хоорай, суурларда база Арноннуң эриин дургаар бүгү хоорайларда 300 чыл чурттап турар; чүге ооң мурнунда бо черни эгидип аар дивейн турган силер? 27[+]Силерниң мурнуңарга бистиң буруувус чок, а силер бисче дайын-чаалыг чедип кээп, биске багай чүве кылып тур силер. Ынчангаш ам Шииткекчи Дээрги-Чаяакчы израильчилер биле аммоннарның аразында маргылдааны шын шиидип кагзын!»

28Ынчалза-даа аммон хаан Иеффайның дамчытканы бо сөстерни тооп дыңнавайн барган.


Иеффайның даңгыраа

29[+]Ол үеде Иеффайны Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†] бүргеп алган. Иеффай Галаадты болгаш Манассияның черин эрткеш, Галаадта Мицпаны таварааш, аммоннарже чеде берген. 30[+]Ынчан Иеффай Дээрги-Чаяакчыга даңгырак берип, мынча деп аазаан: «Бир эвес Сен аммоннарны мээң холумче киирип бериптер болзуңза, 31[+]аммоннардан амыр-менди дедир чанып кел чыдырымда, бажыңымның хаалгазындан меңээ уткуй баштай үнүп келген амытанны Сеңээ бүрүн өрттедир өргүл[†] кылдыр салыр мен». 32Оон Иеффай аммоннарже халдааш, чаалашкан, а Дээрги-Чаяакчы оларны ооң холунче киирип берипкен. 33[+]Дээрги-Чаяакчы оларның Ароерден тура, Миннитке чедир чээрби хоорай-суурун, барык-ла Авел-Керамимге[†] чедир чылча шаптыртып, дыка улуг аштырыышкынга таварыштырган, ооң соонда аммон чон израильчилерниң мурнунга томаарып чагырткан.

34Иеффай Мицпаже чанып кээрге, аңаа уткуй ооң уруу тимпан соктап[*], самнап хөглеп үнүп келген; ол ооң чаңгыс уруу турган, ооң оон өске оглу-даа, кызы-даа чок турган. 35[+]Уруун көрүп кааш, Иеффай качыгдалдан хевин ора тырткаш: «Ох, мээң уруум, мени ат кылдың! Мени хай-халапче чыгадыптың! Мен Дээрги-Чаяакчыга аксы-сөзүм берген болгай мен, ам оон ойталап шыдавас мен!» – деп алгырып үнген.

36Уруу аңаа мынча деп харыылаан: «Ачай, Дээрги-Чаяакчының мурнунга аксы-сөзүң берген болганыңда, Аңаа аазааның ёзугаар мээң-биле кыл: чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы аммон дайзыннарыңдан сээң өжээниң негеп берген-дир». 37Оон ол адазынга: «Чүгле мындыг дилээм бар: ийи ай иштинде манап көр; мен өөрүм уруглар-биле дагларже баргаш, өгленмээн бооп артканымның ажыын ажып, олар-биле кады ыглап аайн» – дээн.

38Иеффай уруунга: «Бар че» – дээш, ону ийи ай иштинде салыпкан. Уруу бодунуң өөрү уруглар-биле дагларже баргаш, өгленмээн бооп артканының ажыын ажып ыглап алган. 39Ийи ай эрткенде, ол ачазынче ээп чедип келген, а ачазы аазааны ёзугаар ол-ла хевээр өг-бүле тутпайн барган уруунга хамаарыштыр бодунуң даңгыраан күүсеткен.

Оон эгелээш, Израильге мындыг чаңчыл тыптып келген: 40Израильдиң кыс уруглары чылдың-на дөрт хонук иштинде өскээр чоруй баргаш, галаадчы Иеффайның уруун сактып, ооң ажыын ажып ыглажыр апарган.

#### 12


Иеффайның эфремчилер-биле дайылдашканы

1[+]Эфремчилер чыглып алгаш, Цафонче чедип келгеш, Иеффайга:[†] «Аммоннар-биле чаалажып чоруурда, бисти чүге кыйгырып албадың? Ол дээш сени болгаш сээң бажыңыңны өрттедиптер бис!» – дээннер.

2Иеффай оларга мынча деп харыылаан: «Мээң болгаш мээң чонум-биле аммоннарның аразынга улуг адаан үндү, мен силерни кыйгырып турдум, ынчалза-даа силер мени камгалавайн бардыңар. 3Силер мени камгалавас-тыр силер деп билгеш, бодумнуң амы-тынымны айыылга чыгадып, аммоннар-биле чаалажып чоруптум, а Дээрги-Чаяакчы[†] оларны мээң холумче киирип берипти. Ам кээп, чүге менче дайын-чаалыг чедип келдиңер?»

4Оон Иеффай галаадчыларын шуптузун чыггаш, эфремчилер-биле чаалашкан. Галаадчылар[†] ынчан эфремчилерниң шериин чылча шапкаш: «Силер эфремчилер – дезикчилер-дир силер, Галаад – Эфрем биле Манассияның аразында чүве-дир» – дижип турган[*].

5Галаадчылар эфремчилерниң оруун дозуп, Иорданның кежиглерин дуй туруп алган. Дезип үнген эфремчилерниң кайы-бирээзи аңаа келгеш: «Ол чарыкче кеже бээрин чөпшээреп көрүңер» – деп дилээрге, галаадчылар: «Сен эфремчи эвес сен бе?» – деп айтырып турган. Келген-не кижи: «Чок» – деп харыылап турган. 6Ынчаарга галаадчылар: «„Шибболет“ деп көрем» – деп турганнар, а олар шын адап шыдавас болгаш, «Сибболет» деп турганнар. Галаадчылар ынча дээн кижи бүрүзүн туткаш, Иорданның кежииниң чанынга өлүрүп турган. Ынчаар ол үеде эфремчилерниң 42 000 кижизи кырылган.

7Галаадчы Иеффай израиль чонну алды чыл иштинде баштап келген. Кажан Иеффай чок апаарга, ону Галаадтың бир хоорайынга орнукшудуп каан.


Ибцон, Элон, Авдон

8Ооң соонда Вифлеемден[*] Ибцон израиль чонну баштап эгелээн. 9Ол үжен оолдуг, үжен кыстыг турган. Уругларын өске аймактарже ашакка берип, а үжен оглунга база өскээртен үжен уругну кадай кылдыр эккеп берип, өглеп-баштап каан. Ибцон израиль чонну чеди чыл дургузунда баштап келген. 10Ол чок апаарга, ону Вифлеемге орнукшудуп каан.

11Ооң соонда завулончу Элон Израильдиң баштыңчызы бооп, израиль чонну он чыл дургузунда баштап келген. 12Завулончу[†] Элон чок апаарга, ону Завулоннуң черинде Айалонга орнукшудуп каан.

13Ооң соонда Гиллелдиң оглу, Пирафон чурттуг Авдон израиль чоннуң баштыңчызы апарган. 14Ол дөртен оолдуг, а ол оолдары үжен оолдуг болган; олар шупту чеден элчиген мунуп алгаш чоруур турган. Израильди ол сес чыл баштаан. 15Гиллелдиң оглу, пирафончу Авдон чок апаарга, ону Эфремниң черинге, амалик чоннуң чурттап чорааны даглыг Пирафонда орнукшудуп каан.

#### 13


Самсоннуң төрүттүнгени

1[+]Израильчилер Дээрги-Чаяакчының мурнунга бужар-бак херектер үүлгедирин уламчылап турганнар, ынчангаш Дээрги-Чаяакчы[†] оларны филистим чоннуң холунче дөртен чыл иштинде киирип берипкен. 2[+]Ол үеде Дан аймактыг, Цора чурттуг Маной деп аттыг бир кижи чурттап чораан, ооң кадайы ажы-төл төрүвес болган. 3[+]Дээрги-Чаяакчының төлээзи ол херээженге көстүп келгеш, мынча деп чугаалаан: «Сен төл төрүүр салым чок болгай сен, ынчалза-даа ам иштелгеш, оол божуур сен. 4Көрдүң бе, мону сагы: арага-даа, өске-даа эзиртир суксун ишпе база кандыг-даа арыг эвес[†] чем чиве. 5[+]Иштелгеш, оол божуптарыңга, ол оол бажының дүгүн таарып, чүлүвес ужурлуг, ол чүл дээрге, оглуң уруг савазынга тургаш-ла, Бурганга бараалгаткан назорей[†] кижи болур; ынчангаш ол израиль чонну филистимнерниң холундан адырып, камгалап эгелээр».

6Манойнуң кадайы ашаанга келгеш, мынча дээн: «Меңээ Бурганның кижизи кээп чорду, ол дээрниң төлээзи[†] дег аажок түрлүг хевир-шырайлыг болду. Мен ооң кайыын келгенин айтырбадым, а ол меңээ ат-сывын адап бербеди. 7Ол меңээ: „Иштелип-саатталгаш, оол божуур сен, ынчангаш арага-даа, өске-даа эзиртир суксун ишпе база кандыг-даа арыг эвес чем чиве, оглуң уруг савазынга турар үезинден эгелээш, өлгүжеге чедир Бурганның назорей кижизи болур“ – дидир».

8Маной Дээрги-Чаяакчыга мөргүп тейлээш: «О, Дээргим, Сээң чоруткан медээчиң[†] биске катап база келгеш, ам төрүттүнер оолду канчаарывысты биске өөредип каап көрзүн» – деп дилээн. 9Бурган[†] Манойнуң дилээн дыңнап каан, ынчангаш Бурганның төлээзи ооң кадайынга база катап чедип келген. Ынчан ол херээжен шөлге турган, а ашаа Маной ооң чанынга турбаан. 10Манойнуң кадайы ол-ла дораан ашаанга маңнап четкеш, аңаа дыңнадып: «Меңээ чоокта кээп чораан кижи катап база чедип келди» – дээн.

11Маной кадайын эдерип, ол кижиге чеде бергеш: «Мээң кадайым-биле чугаалажып турган кижи сен сен бе?» – дээн.

Ол: «Ийе, мен-дир мен» – дээн.

12Маной: «Сээң сөзүң бүде бээрге, оглувуска хамаарыштыр чүнү сагыыр ужурлуг бис?» – деп айтырган.

13Дээрги-Чаяакчының төлээзи мынча деп харыылаан: «Сээң кадайың аңаа чугаалааным бүгү чүүлдерден оваарнып чорзун. 14Виноград[†] сывының бүдүрүп турары чүнү-даа чивезин, арага-даа, өске-даа эзиртир суксун ишпезин, кандыг-даа арыг эвес чем чивезин – сээң кадайыңга чагып кааным чүүлдерни дөгерезин сагып чорзун».

15[+]Ынчан Маной Дээрги-Чаяакчының төлээзинге: «Маңаа бичии манап көр, бис сеңээ анай дөгерип, сөңнээли» – дээн.

16Дээрги-Чаяакчының төлээзи Манойга: «Мени манадып аарыңга-даа, сээң чемиңни чивес мен, а бир эвес сен Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл[†] кылыксап турар болзуңза, кыл че» – дээн. А Маной бо дээрге Дээрги-Чаяакчының төлээзи-дир деп билбээн.

17Ынчангаш Маной Дээрги-Чаяакчының төлээзинден: «Сээң адың кымыл? – деп айтырган. – Кажан сээң сөзүң бүде бээрге, бис сээң адыңны алдаржыдар бис».

18[+]Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчының төлээзи: «Мээң адымны айтыргаш канчаар сен, ол кайгамчык ат-тыр» – дээн.

19[+]Ынчан Маной анайын болгаш далган-тараа өргүлүн алгаш, даш кырынга бүрүнү-биле өрттедип, Дээрги-Чаяакчыга өргүлүн кылган, а Ол, Маной биле ооң кадайы көрүп турда, кайгамчык чүүлдү кылган: 20кажан оттуң чалбыыжы өргүл дажындан дээрже өөскүп үнүп эгелээрге, Дээрги-Чаяакчының төлээзи ол чалбыыш-биле кады дээрже көдүрлүп үне берген. Маной биле ооң кадайы ону көргеш, черже доңгая кээп дүшкеннер. 21Дээрги-Чаяакчының төлээзи Маной биле ооң кадайынга ол-ла хевээр көзүлбестей берген, ынчан Маной ол дээрге Дээрги-Чаяакчының төлээзи-дир деп билип каан. 22[+]Маной кадайынга: «Ам өлгенивис ол-дур, чүге дээрге бис Бурганны көрдүвүс!» – дээн. 23А кадайы аңаа: «Бир эвес Дээрги-Чаяакчы бисти өлүрүксээн болза, Ол бистиң холувустан демги өргүлдерни албас, бистиң көрген чүүлдеривисти-даа көргүспес, ындыг чүүлдерни бо үеде биске ажыдып бербес турган» – деп харыылаан.

24[+]Манойнуң кадайы оол божааш, ону Самсон деп адап каан. Оол өзүп-доругуп орган, а Дээрги-Чаяакчы аңаа Бодунуң ачы-буянын хайырлап турган. 25[+]Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†] Самсоннуң иштинге, кажан ол Цора биле Эштаолдуң аразында Данның турлаанга турда, эң баштай ажыл-херээн чорудуп эгелээн.

#### 14


Самсоннуң кудазы болгаш тывызыы

1[+][+]Бир катап Самсон Тимна деп черже барып чорааш, аңаа бир филистим кыс көрүп каан. 2[+]Оон чанып келгеш, ачазы биле авазынга: «Тимнаже барып чорааш, аңаа бир филистим кыс көрдүм, ону меңээ кадай кылдыр ап бериңер» – дээн. 3[+]Авазы биле ачазы аңаа: «Сээң бодуң ха-дуңмаң[†] аразында, бодуң чонуңда кыстар чок бе, чүге ол кыртыжап демдектетпээн филистимнерден кадай алыр сен?» – дээннер. Самсон ачазынга: «Меңээ кадай кылдыр ол уругну ап бер, ол меңээ таарышты» – дээн. 4Ооң ава-ачазы бо бүгү Дээрги-Чаяакчының күзели-биле бооп турар дээрзин, Ол филистимнерни кезедир деп турар дээрзин билбээннер. Ол үеде филистимнер израиль чонну чагырып турган.

5Самсон ада-иези-биле кады Тимнаже чорупкан, а кажан олар Тимнаның виноград[†] шөлдериниң чанынга чеде бээрге, Самсонга уткуй аныяк арзылаң ырланып кел чыткан. 6[+]Самсонче Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†] бадып кээп, ол чепсек чок хол даяң боду арзылаңны анай ышкаш үзе-чаза тыртып каапкан. Чүнү кылганын ол ачазынга-даа, авазынга-даа ыыттаваан.

7Самсон Тимнага келгеш, демги херээжен-биле чугаалашкаш, аңаа таарзынган. 8Элээн каш хонганда, ол демги херээженни ап аар дээш катап база чорупкаш, орук ара мындаагы арзылаңның сегин көрүп көөр дээш чеде берген; арзылаңның сегинде арылар уязы болгаш ары чигири бар болган. 9Ол ары чигирин ап алгаш, орук ара чип чорааш, ада-иезинге келгеш, оларга бээрге, олар база чип турган, а Самсон оларга ары чигирин арзылаңның сегинден ап алганының дугайында ыыттаваан.

10Шак ынчаар ооң ачазы демги аныяк кыстың бажыңынга чеде берген, Самсон аңаа душтук оолдарның чаңчылы ёзугаар дой кылган. 11Самсонну көргеш, бажың ээлери аңаа кады дойлаар өңнүктер кылдыр үжен кижини чалап берген. 12[+]Самсон демги өөрүнге мынча дээн: «Силерге тывызык салыйн, бир эвес силер дойнуң болуру чеди хонук иштинде ооң харыызын тыптар болзуңарза, силерге үжен чуга хөйлең болгаш солуп кедер өске үжен хеп бээр мен. 13Бир эвес тыппас болзуңарза, силер меңээ үжен чуга хөйлең болгаш солуп кедер үжен хеп бээр силер».

Олар аңаа: «Тывызыыңны чугаала че, бис дыңнаалы» – дээн.

14Самсон мындыг тывызык салган:

«Чип чораан чүведен чиир чүве үнген,
чигирзиг чүүл күштүг чүүлден үнген».

Демгилери үш хонук иштинде ол тывызыктың харыызын тып чадап кааннар. 15[+]Дойнуң дөрт дугаар[*] хүнүнде олар Самсоннуң кадайынга: «Тывызыктың харыызын ашааңны көгүдүп тургаш, айтырып ал, оон башка бис сени ачаңның бажыңы-биле катай өрттедиптер бис! Силер бисти үптеп-тонаар дээш чалап алган эвес силер» – дээннер.

16[+]Самсоннуң кадайы ооң мурнунга ыглап-сыктап тура: «Сен меңээ ынак эвес, мени көөр хөңнүң чок-тур, сен мээң чонумнуң оолдарынга тывызык салгаш, ооң харыызын меңээ айтып бербес-тир сен» – дээн.

Самсон аңаа: «Ооң харыызын ада-иемге безин чугаалаваан мен. Таанда-ла барып-барып сеңээ айтып бээр мен бе?» – деп харыылаан. 17Кадайы ооң мурнунга дойнуң чеди хонуунуң дургузунда ыглап-сыктап келген, а чеди дугаар хүнүнде Самсон, кадайының ээрежири кончуг боорга, тывызыктың харыызын айтып берген. А кадайы ону бодунуң чонунуң оолдарынга чугаалап берипкен.

18Ынчангаш чеди дугаар хүнде хүн ажар мурнунда хоорайжылар Самсонга: «Ары чигиринден артык чигирзиг чүү барыл, арзылаңдан артык күштүг чүү барыл» – деп харыылааннар.

Самсон оларга: «Бир эвес силер мээң инээм-биле чер аңдарбаан болзуңарза, мээң тывызыымның харыызын тыппас турган силер» – дээн. 19[+]Ол үеде Дээрги-Чаяакчының Сүлдези Самсоннуң кырынче бадып келген, ынчангаш ол Аскалонче баргаш, үжен филистимни өлүрүп үптээш, хеп-сынын тывызыкты тыпканнарга үлеп берипкен. Оон ооң килеңи[†] кыптыгып келген болгаш ол ачазының бажыңынче чана берген. 20А Самсоннуң кадайы ооң-биле кады дойлап турган өңнүктериниң бирээзинге ашакка барып алган.

#### 15


Самсоннуң филистимнерден өжээн негээни

1Элээн үе эрткенде, кызыл-тас ажаалдазының үезинде, Самсон анай ап алгаш, кадайынга ужуражыр дээш чеде берген. Ол баргаш: «Кадайымның өрээлинче кирерим ол» – дээрге, кадайының ачазы ону киирбейн барган.

2Каты аңаа: «Мен сени ону көөр хөөн чок апарган деп бодадым, ынчангаш ону сээң өңнүүңге бериптим; ынчалза-даа ооң дуңмазы бар, ол оон-даа артык, ооң орнунга дуңмазын кадай кылдыр ап ап көрем» – дээн.

3Ынчалза-даа Самсон: «Бо удаада мен филистимнерге хора халдадыр болзумза, оларның мурнунга актыг мен» – дээн. 4Самсон оон чорааш, 300 дилги тудуп алгаш, оларны ийи-ийи кылдыр кудуруктарындан кожа шарааш, оларның аразынга оттуг кезектер чыпшыр баглап каан. 5Оон ол дилгилерни филистимнерниң шөлдеринче салыпкаш, оларның хөпээннерин болгаш ажааттынмаан тараазын, виноград[†] болгаш олива садтарын өрттедипкен.

6Филистимнер:[†] «Ону кым үүлгетти?» – деп айтырарга, улус: «Тимна чурттуг кижиниң күдээзи Самсон ынчанган, чүге дээрге ол кижи Самсоннуң кадайын өске кижиге берипкен» – дишкеннер. Филистимнер баргаш, ол херээженни болгаш ооң ачазын өрттедипкен. 7Самсон оларга: «Силер ындыг болганыңарда, мен силерден өжээним негеп аар мен, чүгле ынчан оожургаар мен» – дээн. 8Самсон ол филистимнерни кыра шапкаш, Этам дээр туруг-хаяның кашпалынга барып туруп алган.

9Филистимнер Иудеяже чеде бергеш, Лехи деп черге турлагланып туруп алган. 10Ынчан иудейлер: «Чүү дээш биске удур дайын-чаалыг чедип келдиңер?» – деп айтырган.

Филистимнер оларга: «Бис Самсонну тудуп хүлээш, ооң биске удур багай чүве кылганы дээш харыы негээри-биле дээш келдивис» – деп харыылаан.

11Ону дыңнааш, 3000 иудей Этам туругнуң кашпалынга чеде бергеш, Самсонга: «Филистимнер бисти чагырып турар деп билбес эвес сен, чүге бисти ынчап турарың ол?» – деп айтырганнар.

Самсон оларга: «Олар меңээ багай чүве кылырга, шак-ла ынчаар харыылааным ол-дур» – дээн.

12Олар аңаа: «Бис сени тудуп хүлүп алгаш, филистимнерге дужаап бериптер дээш келдивис» – дээн.

Самсон оларга: «„Сени боттарывыс өлүрбес бис!“ деп сөзүңер бериңер!» – дээн.

13Олар аңаа: «Чок, сени өлүрбес бис, чүгле хүлүп алгаш, филистимнер холунга хүлээдип бээр бис» – дээннер. Оон олар Самсонну ийи чаа хендир-биле хүлүп алгаш, ол туруг-хаядан алгаш барганнар.

14[+]Кажан Самсон Лехиже чоокшулап кээрге, филистимнер олче алгы-кышкылыг маңнажыпкан. Ынчан Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†] ооң кырынче бадып келген болгаш ооң холдарында хүлүглер өрттенген удазыннар ышкаш кээп дүшкен. 15[+][+]Оон Самсон элчиген чаагының ам-даа кургаваан сөөгүн тып алгаш, ооң-биле муң филистимни кыра шаап каапкан. 16Оон Самсон: «Элчиген чаагының сөөгү-биле муң кижини ийи оваа кылдыр өлүрүп каапкан болдум!» – дээн. 17Ону чугаалааш, Самсон элчиген сөөгүн черже октапкаш, ол черни Рамат-Лехи[*] деп адап каан.

18Оон ол кедергей суксай бергеш, Дээрги-Чаяакчыны кыйгыргаш: «Сен Бодуңнуң чалчаң меңээ мындыг улуг тиилелгени хайырладың, таанда-ла ам суксап өлүрүм ол бе, кыртыжап демдектетпээн хейлерге туттурарым ол бе?» – дээн. 19Бурган[†] Лехиге бир оңгарны оя шааптарга, оон суг агып эгелээн. Самсон ол сугну ижип аарга, ооң күжү катап кирип, дирлип келген; ынчангаш Лехиде ол суг бажы бо хүннерге чедир Эн-Хакоре[*] деп аттыг бооп арткан.

20Филистимнерниң чагыргазының үезинде Самсон израиль чонну чээрби чыл дургузунда баштап келген.

#### 16


Самсон Газа хоорайда

1[+]Самсон бир катап Газага чеде бергеш, аңаа бир самыын-садар херээжен көрүп кааш, ооң бажыңынче кире берген. 2Газаның чурттакчылары хоорайда Самсон чедип келген деп билип кааш, ол черни бүзээлеп алгаш, ону хоорай хаалгазының[†] чанынга хондур кедеп: «Даң адып кээрге, ону өлүрүп кааптар бис» деп шиитпирлээш, манап тура хонганнар. 3Самсон дүн ортузунга чедир удааш, туруп келгеш, хоорайның хаалгазын ийи кыдыында кастыктары-биле, дээктери-биле катай-хаара тура тырткаш, көдүргеш, эгиннеринге салып алгаш, Хевроннуң дужунда турар дагның бажынче аппарып каапкан.


Самсон болгаш Далида

4Ооң соонда Самсон Сорек шынаазы[†] чурттуг Далида деп херээжен кижиге ынакшый берген. 5[+]Ол херээженге филистимнерниң чагырыкчылары чедип келгеш: «Самсонну көгүдүп тургаш, ооң улуг күжүнүң чажыдын болгаш ону ажып тиилээш, бектеп-хүлүп, томаартыр аргазын билип ал, ол дээш сеңээ кижи бүрүзү 1100 шекел[†] мөңгүн бээр бис» – дээннер.

6Далида Самсондан: «Меңээ чугаалап көрем: сээң улуг күжүң чүде чүвел, сени томаартыр дизе, чүнүң-биле сени хүлүүр болза эки чүвел?» – деп айтырган.

7Самсон аңаа: «Мени ам-даа кургаваан, өл хевээр чеди сиир-кириш-биле хүлүп каар болза, ынчан мээң күжүм эвээжеп, анаа кижилер ышкаш апаар мен» – дээн.

8Филистимнерниң[†] чагырыкчылары Далидага ам-даа кургаваан, өл хевээр чеди сиир-кириш эккеп берген, а ол ооң-биле Самсонну хүлүп каан. 9Ол үеде филистимнер Далиданың удуур өрээлинге чаштынып орган, а Далида: «Самсон! Филистимнер сеңээ удур келди-ле!» – дээн. Самсон ол сиир-кириштерни от дээпкен чиңге удазыннар ышкаш кылдыр үзе тыртып каапкан. Ооң күжүнүң чажыды билдинмес бооп артып калган.

10Далида Самсонга: «Сен мени кыжырып, мегелепкен-дир сен, ам шынын чугаалап көрем, чүү чүве-биле сени хүлүп ап болурул?» – дээн.

11[+]Самсон аңаа: «Мени ажылга ажыглаваан чаа хендирлер-биле хүлүп каар болза, ынчан мээң күжүм эвээжеп, анаа кижилер ышкаш апаар мен» – дээн.

12Далида чаа хендирлер алгаш, ооң-биле Самсонну хүлүп кааш: «Самсон! Филистимнер сеңээ удур келди-ле!» – дээн. (Ол үеде филистимнер удуур өрээлге чаштынып орган.) Самсон ол хүлүглерни база удазыннар ышкаш үзе тыртып каапкан.

13Далида Самсонга: «Сен мени катап база кыжырып мегелеп-ле турар-дыр сен, ам черле шынын ажыдып көрем, чүү чүве-биле сени хүлүп ап болурул?» – дээн.

Самсон аңаа: «Мээң бажымның чеди тудум дүгүн аргыг херекселинде пөсче киир аргып каар херек» – дээн.

14Далида ооң бажының дүгүн аргыг херекселинге чыпшыр кадап кааш: «Самсон! Филистимнер сеңээ удур келди-ле!» – дээн. Самсон оттуп келгеш, ол кадагны бажының дүгүн киир аргып кааны пөс-биле катай-хаара тура тыртып каапкан.

15[+]Оон Далида Самсонга: «Сен меңээ: „Ынак мен“ – деп турар хиреңде, шынында сээң чүрээң мээң-биле эвес-тир. Мени үш катап кыжырдың, а улуг күжүңнүң чажыдын ажыдып бербедиң» – дээн. 16Оон эгелээш, Далида ону хүннүң-не чемелеп, ээрежип, ажыг сөстери-биле хинчектеп туруп бээрге, Самсон ооң оозундан аргажок шылай берген. 17[+]Ынчангаш ол Далидага сеткил-чүрээн ажыдып: «Мен бажым дүгүн чаңгыс-даа таарып чүлүвээн кижи мен, чүге дээрге мен авамның иштинге тургаш-ла, Бурганга бараалгаткан назорей[†] апарган кижи мен. Бир эвес мээң бажым дүгүн чүлүптер болза, мээң күжүм мени кааптар. Ынчан анаа кижилер ышкаш апаар мен» – дээн.

18Самсон аңаа ам-на бүгү сеткил-чүрээн ажыткан-дыр деп билип кааш, Далида филистим чагырыкчыларны кыйгырыпкаш: «Ам-на чедип келиңер, бо удаада Самсон меңээ бүгү сеткил-чүрээн ажыдып берди» – деп дамчыткан. Филистим чагырыкчылар чедип келгеш, аңаа аазааны мөңгүнүн эккеп берген. 19Оон Далида Самсоннуң бажын бодунуң дөңмектериниң кырынга салгаш, ону удудуп кааш, филистимнерниң бирээзин кыйгыргаш, Самсоннуң бажының чеди тудум дүгүн кестирип каапкан. Самсоннуң күжү ону каапкаш барган. Ынчалдыр Далида Самсонну томаартып базар чоруктуң эгезин салып каан[*].

20Далида: «Самсон! Филистимнер сеңээ удур келди-ле!» – дээрге, ол оттуп келгеш, «Ажырбас, бо удаада база адырлып хосталып аар мен» деп бодаан. Дээрги-Чаяакчы[†] ону каапкан деп ол билбээн. 21Филистимнер ону сегирип алгаш, ооң карактарын дежип каапкан, оон Газага эккелгеш, хүлер кинчи-биле бектээш, кара-бажыңга тараа дээрбедедип каан. 22А ооң кестирип алган дүгү катап өзүп эгелээн.


Самсоннуң өлүмү

23[+]Филистимнерниң чагырыкчылары боттарының бурганы Дагонга[†][*] улуг өргүл кылып байырлаар дээш чыглып алгаш: «Бистиң бурганывыс дайзынывыс Самсонну холувусче киирип берди» – деп турганнар. 24Чон база Самсонну көргеш, бодунуң бурганын алдаржыдып: «Бистиң бурганывыс дайзынывысты – черивисти хоозурадып, хөй улузувусту кырып турган кижини бистиң холувусче киирип берди» – деп турган. 25Олар сеткили өөрүп, хөглээш: «Самсонну бээр эккелиңер, ол бисти хөглетсин» – дишкеннер. Самсонну кара-бажыңдан эккелгеш, улусту хөгледири-биле бажыңның ийи адагажының аразынга тургузуп каан. 26Самсон ону чедип чораан оолга: «Бо бажыңның туттунуп турар адагаштарының чанынга мени чедирип калам, мен аңаа чөленип аайн» – дээн. 27Бажың иштинде эр, херээжен улус долу турган, филистимнерниң чагырыкчылары шупту аңаа турган база 3000 кижи Самсонну көрүп, шоодар дээш бажың кырынче үне берген турган.

28Ынчан Самсон Дээрги-Чаяакчыны кыйгыргаш: «Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы! Мени бодап келем, меңээ ам чаңгыс катап күштен берем, Бурганым. Ам чаңгыс угда ийи караам дээш филистимнерден өжээнимни негеп алыйн!» – деп дилээш, 29ийи холу-биле ол бажыңның туттунуп турганы ийи адагажын идип эгелээн. 30«Филистимнер-биле кады өлгей мен аан!» дээш, бар-ла бүгү күжү-биле адагаштарны идиптерге, бажың аңаа турган чагырыкчыларның болгаш бүгү улустуң кырынче буступ барып дүшкен.

Ынчалдыр Самсон өлүп чыда, бодунуң дайзыннарын дириг чорааш кыра шаап чораанындан артык хөйнү өлүрген. 31Оон ооң дуңмалары болгаш бүгү ада төрелдери келгеш, ону ап алгаш, Цора биле Эштаол аразында ооң ачазы Манойнуң чевег-куюнга[†] орнукшудуп каан. Самсон израиль чонну чээрби чыл дургузунда баштап келген.

#### 17


Миханың дүрзү-бурганы биле Бурганга бараалгакчызы

1Эфрем дагларынга Миха деп аттыг бир кижи чурттап чораан. 2[+]Ол бодунуң авазынга: «Сен 1100 шекел[†] мөңгүнүң оорлаткаш, каргыш сөс эдериңге, мен дыңнап турдум. А ол мөңгүн менде, ону мен ап алдым» – дээн.

Авазы ынчан: «Дээрги-Чаяакчы[†] мээң оглумга ачы-буян хайырлазын!» – дээн. 3[+]Миха авазынга ооң мөңгүнүн эгидип берген. Авазы: «Бо мөңгүннү мен Дээрги-Чаяакчыга өргүп бараалгаткаш, оглумнуң холунга берип тур мен! Бо мөңгүнден шуткаан дүрзү-бурган[†] кылдырып алзын дээш, ону сеңээ эгидип турарым ол» – дээн.

4[+]Миха авазынга мөңгүннү дедир бээрге, авазы оон 200 шекел мөңгүннү алгаш, эзилдирикчи шевер кижиге аппарып бээрге, ол оон дүрзү-бурган шуткуп берген. Оон эгелээш, ол дүрзү-бурган Миханың бажыңынга турган. 5[+]Миха Бурганга чүдүүр тускай бажыңныг турган. Ол эфод[†][*] болгаш дүрзү-бурганнар кылгаш, бодунуң оолдарының бирээзин Бурганның бараалгакчызы[†] кылдыр томуйлап каан[*]. 6[+]Ол үеде Израильге хаан чок турган, кижи бүрүзү бүгү чүвени бодунуң шынныг деп санаар аайы-биле кылып чораан.

7[+]Ынчан иуда аймактыг бир аныяк левит оол Иудеяның Вифлеем хоорайга чурттап турган. 8Ол оол Иудеяның Вифлеемден чорупкаш, турумчуп чурттаар чер дилеп чорааш, Эфрем дагларында Миханың бажыңынга чедип келген.

9Миха оон: «Кайыын келдиң?» – деп айтырарга, ол: «Мен Иудеяның Вифлеемден келген кижи мен, ам турумчуп чурттаар чер дилеп чоруурум бо» – деп харыылаан.

10Миха аңаа: «Маңаа, мээң бажыңымга артып кал, ачам ышкаш хүндүлүг база мээң Бурганга бараалгакчым боор сен, а мен сеңээ чылда он шекел мөңгүн төлээр мен, аңаа немей идик-хеп болгаш аъш-чем-биле хандырар мен» – дээн. 11Левит Миха-биле чурттаар бооп чөпшээрешкеш, ооң оолдарының бирээзи ышкаш апарган. 12Миха ону Бурганның бараалгакчызы кылдыр томуйлап каарга, ол левит Миханың бажыңынга чурттай берген. 13Миха ынчан: «Дээрги-Чаяакчы ам менче ээ көрнүр деп билир мен, чүге дээрге мээң Бурганга бараалгакчым – левит-ле болгай» – деп турган.

#### 18


Данчыларның Лаисче көшкени

1[+][+]Ол үеде Израильге хаан чок турган. Ол хүннерде Данның аймаа чурттап туруп аар чер-девискээр дилеп чораан, чүге дээрге өске израиль аймактар чер-девискээрлиг бооп турда, Данның аймаа ол үеге чедир чер чок турган чүве-дир. 2[+]Данның үре-салгалы боттарының бүгү төрел бөлүктеринден беш кижини – Цора болгаш Эштаол чурттуг беш күштүг-шыырак дайынчыны шилээш: «Чер-чуртту кезип шинчилеп көрүп эккелиңер» – дээш, чорудупкан чүве-дир.

Хайгыылчылар Эфрем дагларында Миханың бажыңынга келгеш, аңаа хонуп алган. 3Олар Миханың бажыңынга тургаш, аныяк левиттиң үнүн дыңнааш, ону танып кааннар, ынчангаш оон: «Кым сени бээр эккелди, чүге мында сен, мында чүнү канчап турарың ол?» – деп айтырганнар.

4Левит оларга: «Миха меңээ мындыг, мындыг чүве кылды – ол мени хөлезилеп алды, ынчангаш мен ам ооң Бурганга бараалгакчызы[†] бооп тур мен» – дээн.

5[+]Олар левитке: «Бистиң бо бар чыдар чорук-херээвис чедиишкинниг болур бе дээрзин Бургандан айтырып көрем» – дээннер.

6Бурганның бараалгакчызы оларга: «Амыр-тайбың чоруптуңар, силерниң орууңарны Дээрги-Чаяакчы[†] карактап турар» – дээн.

7[+]Ол беш хайгыылчы улаштыр чорааш, Лаис хоорайга чеде берген. Олар аңаа бо хоорайның чурттакчылары, сидончуларның чаңчылы-биле, амыр-шөлээн, бичии-даа сезик чок чурттап турарын көрген. Лаисчилерге күш дөгеп, черинден сывыртап, дарлап турар улус-даа чок болган. Олар Сидон хоорайдан ыракта боорда, кым-биле-даа эвилелдешпес улус болган.

8Ол беш хайгыылчы Цора биле Эштаолче чанып кээрге, оларның аймак чону: «Чүнү билип эккелдиңер?» – деп айтырган.

9Олар мынча деп харыылаан: «Ам шимчеп үнгеш, ол хоорайже халдаалыңар! Оларның черин бис кончуг эки деп көрдүвүс. Чоп хөй боданып, шүшпеңнеп турар силер. Барып ол черни эжелеп аалыңар. 10Ол черниң чону амыр-шөлээн улус-тур, а чери дыка делгем. Бурган[†] ол черни силерге берип турар-дыр, а ол кедергей бай-байлак чер-дир!»

11Данның аймаандан 600 дайынчы чепсегленгеш, Цора болгаш Эштаолдан үнүпкен. 12[+]Олар орук ара Иудеяның Кириат-Иарим чоогунга, барыын талазынга турлагланып турган. (Ынчангаш ол черни амдыгаа чедир Махане-Дан[*] деп адаар.)

13Олар оон үнгеш, Эфрем дагларынче углааш, Миханың аалынга келген. 14Ооң мурнунда Лаисче чер көрүп ап чораан беш хайгыылчы ха-дуңмазынга:[†] «Бо аалда эфод,[†] дүрзү-бурганнар[†] болгаш шуткаан дүрзү барын билир силер бе? Ону канчаарын боданыңар че!» – дээннер. 15Оон олар Миханың аалында аныяк левиттиң бажыңынче киргеш, ооң-биле мендилешкен. 16А 600 чепсегленген данчы хаалга чанынга турган. 17Демги-ле беш кижи бажыңче киргеш, шуткаан дүрзүнү, эфодту болгаш дүрзү-бурганнарны ап алган, а Бурганның бараалгакчызы ол үеде хаалга чанынга 600 чепсегленген дайынчы-биле кады турган. 18Демги улус Миханың аалынче киргеш, ол бүгү чүүлдерни ап аарга, Бурганның бараалгакчызы: «Ол канчап турарыңар ол?» – дээн.

19Олар аңаа: «Ыыттава, артык сөс этпейн көр. Ооң орнунга бис-биле кады чорувут, бистиң ачавыс ышкаш ачавыс болгаш Бурганга бараалгакчывыс боор сен. Чаңгыс кижиниң бажыңынга бе азы бир бүдүн израиль аймакка бе, ол ийиниң кайызынга Бурганның бараалгакчызы болуру дээре-дир?» – дээннер. 20Бурганның бараалгакчызы амырап-өөрээш, эфод, дүрзү-бурганнарны болгаш шуткаан дүрзүнү ап алгаш, данчылар-биле кады чорупкан. 21Олар оон чорааш, өг-бүлелерин, мал-маганы, эт-хөреңгизи-биле катай, боттарын мурнадыр чорудупкан.

22Олар Миханың аалындан ырай бергенде, Миханың кожалары чыглып алгаш, данчыларны сүрүп чеде берген. 23Олар данчыларже кыйгы салырга, дайынчылар хая көрнүп келгеш, Михага: «Сеңээ чүү херегил, чүге улузуң чыып алдың?» – дээннер.

24[+]Миха оларга: «Силер мээң кылып алган бурганнарымны алгаш бардыңар, мээң Бурганга бараалгакчымны база алгаш бардыңар, оон артык чүве кайдал? Ол хиреңерде: „Сеңээ чүү херегил?“ деп канчап ынча дээр силер?!» – дээн.

25Данчылар аңаа: «Ыыттавайн көр, сээң үнүң биске шуут дыңналбазын, оон башка бистиң аравыста чамдык улус хорадааш, силерже халдап болур. Ынчан бодуңну-даа, өг-бүлеңни-даа өлүртүп аар сен» – дээннер.

26Олар оруун уламчылап чоруй барган, а Миха оларның күжү хөй-дүр деп көргеш, дедир чана берген.

27[+]А данчылар Миханың кылганы дүрзүнү болгаш Бурганга бараалгакчызын алгаш, Лаиске чеде бергеш, ооң амыр-шөлээн болгаш сезик чок чонун хылыш-биле кыра шапкаш, хоорайны өрттедипкен. 28[+]Лаисчилерни камгалаптар улус тывылбаан, чүге дээрге олар Сидондан ырак боорда, кым-биле-даа эвилелдешпейн чораан. Ол хоорай Бет-Рехов чанында шынаага[†] турган. Данчылар хоорайны катап туткаш, аңаа чурттай берген. 29Олар чаа хоорайын боттарының өгбезиниң, Израильдиң оглу Данның ады-биле «Дан» деп адап алган. А биеэги ады Лаис чүве-дир.

30[+][+]Данчылар аңаа ол дүрзү-бурганны тургузуп алган, а Моисейниң[†] оглу[*] боор Гирсамның үре-салгалы Ионафан[†] боду болгаш ооң оолдары Данның аймааның Бурганга бараалгакчылары бооп келген. Оларның туттуруушкунга кирер үезинге чедир ынчаар турган. 31[+]Бурганның өргээзи[†] Силомга турар бүгү үеде, Миханың кылганы дүрзү-бурган оларның хоорайынга турган.

#### 19


Вениаминчилерниң кемниг херээ

1[+]Ол үеде, кажан Израильге хаан чок турда, Эфрем дагларның ырак булуңунга бир левит кижи чурттап чораан. Ол бодунга Иудеяның Вифлеемден кул-кадай[†] ап алган. 2Ол херээжен аңаа килеңнээш[†][*], Вифлеемде ачазының бажыңынче чана бергеш, аңаа дөрт ай болган. 3Өөнүң ээзи «Ооң-биле эвилең-ээлдек чугаалашкаш, дедир эгидип алыйн» деп бодааш, ооң соондан бир чалчалыг, ийи элчигенниг чорупкан. Амдыы херээжен ону бодунуң ачазының бажыңынга эккелген. 4Ол аныяк херээженниң ачазы күдээзин көрүп кааш, өөрүшкүлүг уткуп хүлээп алгаш, ооң бажыңынга бичии када аалдап турар кылдыр күш-биле арттырып алган. Олар аңаа үш хондур аштанып-чемненип, хонуп-дүжүп келген.

5Дөрт дугаар хүнүнде олар эртен туруп кээрге, левит дедир чанар дей берген. Каты күдээзинге: «Узун орукче үнер бетинде, күш кирип, бичии чемден аас девит» – дээн. 6Олар ийилээ олуруп алгаш, аштанып-чемненген соонда, каты күдээзинге: «Сагыш-сеткилиң өөрүп-хөглеп, дыштанзын, маңаа ам бир хонуп ал» – дээн. 7Левит чанар дээш туруп келген, ынчалза-даа каты ээрежип туруп бээрге, ол аңаа катап база хонган.

8Беш дугаар хүнүнде ол кижи чанар дээш эртен туруп келген, ынчалза-даа каты ам база: «Хүн дүъш ашкыже манап, күш кирип ал» – дээн. Олар ам база аштанып-чемненип эгелээн. 9Оон ол кижи кул-кадайы болгаш чалчазы-биле кады чанар дээш туруп келген, а ооң каты: «Ам кежээ дүжер деп барган-дыр, удавас имиртиңней бээр болгай, ынчангаш маңаа хонуп ал, сагыш-сеткилиң өөрүп-хөглезин, а даарта эртен тургаш, чанып чоруптар силер» – дээн.

10[+]Ынчалза-даа левит чөпшээрешпейн, чанып чорупкаш, Иевус хоорайның (амгы Иерусалимниң) чанынга чедип келген. Ол чүъктүг ийи элчиген биле амдыы херээженни ап алгаш чораан. 11Олар Иевустуң чанынга чедип кээрге, кызыл-хүнней берген турган. Чалчазы дээргизинге: «Иевус чоннуң[†] бо хоорайынче киргеш, аңаа хонуп аалы» – дээн. 12Ынчалза-даа дээргизи: «Чок, бис хары чоннуң хоорайынче кирбес бис, олар израильчилер эвес-ле болгай, бис Гиваже баар бис» – дээн.

13Левит бодунуң чалчазынга: «Гивага азы Рамага чеде бергеш, аңаа хонуп аар бис» – дээн. 14Оон олар улаштыр чорааш, Вениаминниң[†] черинде Гиваның чанынга чорда, хүн ажа берген. 15Олар Гивага хонуп аар дээш, ынаар ээпкеш, хоорайның төп шөлүнге олуруп алганнар. Ынчалза-даа оларны кым-даа бажыңынга хондурары-биле чалаваан.

16Ол кежээ бир ашак кижи шөлге ажылдап хүнзээш, чанып бар чыткан. Ол Гивада чурттап турар-даа болза, чогум боду Эфрем дагларындан келген кижи болган. А Гиваны Вениаминниң аймаа ээлеп турган. 17Ол ашак төп шөлде чорумал кижини көрүп кааш: «Кайыын үнгеш, кайнаар бар чыдыр сен?» – деп айтырган.

18Левит аңаа мынча деп харыылаан: «Бис Иудеяның Вифлеемден үнгеш, Эфрем дагларының ырак булуңунче бар чыдыр бис. Мен бодум ол чер чурттуг кижи мен, Иудеяның Вифлеемче баар ужурга таварыштым. Мен Дээрги-Чаяакчының өргээзинде Аңаа бараан болуп турзумза-даа[*], мында мени кым-даа бажыңынче чалавас чүве-дир. 19А бистиң элчигеннерге чиртир чемивис-даа, саваң-тараавыс-даа бар, аъш-чемивис-даа, арага-дарывыс-даа бар, чалчаларыңар биске чүү-даа херек чок».

20[+]Ашак аңаа: «Сагыш човава, сеңээ чүү четпес-тир, мен бодум шуптузун бээр мен, чүгле кудумчуга хонма» – дээн. 21Ашак ону бажыңынче чалап кииргеш, ооң элчигеннеринге чем каап берген, а чорумалдар буттарын чуп алгаш, аштанып-чемненип орган.

22[+][+]Олар ынчаар өөрүп-хөглеп дыштанып орда, хоорайның дүржок чурттакчылары ол бажыңны долгандыр туруп алгаш, ооң эжиин каңгырадыр соктап, бажың ээзи ашакка: «Сээң бажыңыңче кирген кижини үндүрүп бер, бис ону күштеп дора көрээли» – деп негээннер.

23Бажың ээзи дашкаар үнгеш, мынчаар чөптеп чугаалаан: «Чок, ха-дуңма, багай чүве кылбаңар, ол кижи мээң аалчым ышкажыл, ооң-биле ындыг бужар чүве кылбаңар! 24Мээң эр кижи дегбээн уруум-даа бар-дыр, ол кижиниң кул-кадайы-даа бар-дыр, аалчымның орнунга силерге оларны үндүрүп берейн, оларны дора көрүп, күзээн-не чүвеңерни кылыр силер, чүгле мээң аалчым-биле ындыг бужар чүве кылбаңар!»

25Ынчалза-даа хоорайжылар ону дыңнаар-даа хире эвес болган. Ынчаарга левит бодунуң кул-кадайын туткаш, оларга үндүрүп берипкен. Олар ол херээжен кижини дүннү өттүр, даң аткыжеге чедир, күштеп-күчүлеп, дошкун чазарлааш, чүгле даң хаяазында салып чорудупкан. 26Чер кыры чаа-ла агарып чырып турда, ол херээжен дээргизиниң хонганы бажыңның чанынга чедип келгеш, эжик чанынга барып дүшкеш, хүн үнгүжеге чедир аңаа чыткан.

27Дээргизи эртенинде туруп келгеш, оруун уламчылап чоруур дээш, эжикти ажыдыптарга, эжик чанында ооң кул-кадайы эргинден туттунуп алган чыткан. 28Ол аңаа: «Тур, чоруулу че!» – дээн. Ынчалза-даа харыы албаан. Левит ону элчигенге чүдүрүп алгаш, чанып чорупкан. 29[+]Ол чанып келгеш, бижек ап алгаш, амдыы херээженниң мага-бодун он ийи кезекке үзе кескеш, Израильдиң булуң бүрүзүнче чорудупкан. 30Ону көрген кижи бүрүзү: «Израиль[†] чон Египеттен[†] үнүп чораан хүнден эгелээш, бо хүнге чедир болуп-даа көрбээн чүве-дир бо, таптыг бодангаш, чүнү канчаарын сүмележип тургаш, шиитпирлээли» – деп турган.

#### 20


Вениаминниң аймаанга удур дайын

1[+][+]Оон ам шупту израильчилер, Дан хоорайдан тура, Беэр-Шевага чедир база галаад черден бүгү ниитилел, чаңгыс кижи дег демниг, Мицпага Дээрги-Чаяакчының мурнунга чыглып келген. 2Бурганның бүгү чонунуң шупту баштыңнары,[†] Израильдиң шупту аймактары – 400 000 чепсегленген чадаг шериг чыглып келген. 3А Вениаминниң[†] аймаа Израильдиң шупту өске аймактары Мицпада чедип келген дээрзин дыңнап каан.

Оон израильчилер: «Бо кем-херек канчаар болганын чугаалаңар!» – дээн.

4Өлүрткен херээжен кижиниң ашаа мынча деп харыылаан: «Мен кул-кадайым-биле[†] Вениаминниң черинде Гиваже аңаа хонуп аар дээш чеде бердим. 5Дүне Гиваның чурттакчылары мээң хонуп чытканым бажыңны бүзээлеп алгаш, мени өлүрүп каар деп турдулар. Олар мээң кул-кадайымны өлүрүнге чедир күштеп-күчүлеп кааптылар. 6[+]Мен бодумнуң кул-кадайымны ап алгаш, ооң мага-бодун үзе кескилээш, Израильдиң булуң бүрүзүнче чорудуптум. Чүге дээрге олар израиль чонга удур чүдек-бужар кем-херек үүлгедип кагдылар. 7Бүгү израильчилер, ам бо херекти сайгарып көргеш, маңаа дораан шиитпирлеңер!»

8Бүгү чон чаңгыс кижи дег бир демниг мындыг түңнел шиитпир үндүрген: «Бистиң кайывыс-даа ам аалдарже тарап чанмас. 9Үлүгден тырткаш, ооң аайы-биле Гиваже халдаар бис. 10Израильдиң бүгү аймактарындан улус шилиир бис – чүстен он кижини, муңдан чүс кижини, түменден муң кижини – олар бүгү шеригге аъш-чем курлавыры чыып эккелзин. Бүгү шериг Вениаминниң черинде Гиваже халдааш, ооң чурттакчыларын Израильдиң адын баксыраткан бужар кем-херээ дээш кезедир ужурлуг!»

11Шупту израильчилер ол хоорайга удур чаңгыс кижи дег бир демниг чыглып келген. 12Оон Израильдиң аймактары Вениаминниң бүгү төрел бөлүктеринче медээчилер[†] чоруткаш, мындыг сөстер дамчыткан: «Канчап силерниң араңарга ындыг бужар үүлгедиг болганы ол? 13[+]Гиваның ол дүржок улузун биске хүлээдип бериңер, бис оларны өлүргеш, израиль чон аразында ындыг бужар-бакты узуткап каалы».

Ынчалза-даа вениаминчилер боттарының-на ха-дуңмазы[†] израильчилерни дыңнаар-даа хире эвес болган. 14Вениаминниң аймаа израильчилер-биле дайылдажыр дээш, янзы-бүрү хоорай-суурлардан кээп, Гивага чыглып алган. 15[+]Ынчан оон-моон чыылган вениаминчилерниң саны 26 000 чепсегленген кижи болган, аңаа Гиваның чурттакчыларындан 700 шилиндек дайынчы немешкен. 16[+]Ол бүгү шеригниң аразынга 700 тускай шилиндек дайынчы турган, олар шупту солагай боорда-боорда, даш шывадаар херекселди ажыглааш, хыл безин часпас улус турган. 17[+]А израильчилерден Вениаминниң аймаан санаваска, 400 000 чепсегленген кижи чыылган. Олар шупту тулчуушкунга белен дайынчылар турган.

18[+]Израильчилер Вефилге[*] келгеш, Бургандан: «Вениаминниң аймаанга удур дайынче кым бисти баштап киирерил?» – деп айтырган.

Дээрги-Чаяакчы[†]: «Силерни Иуданың[†] аймаа баштаар» – деп харыылаан. 19Эртенинде израильчилер Гиваның чанынга турлагланып туруп алган. 20Оон олар вениаминчилер-биле тулчуушкунга белеткенип, Гиваның мурнунга чыскаалып туруп алган. 21[+]Вениаминчилер Гивадан үнгеш, израильчилерже халдааш, ол хүн 22 000 кижини кыра шаап каапкан.

22Израильчилер күжүн чыггаш, баштайгы хүнде турган черинге катап база чыскаалып туруп алган. 23А ооң мурнунда олар Дээрги-Чаяакчының мурнунга кежээге чедир ыглап-сыктап: «Боттарывыстың ха-дуңмаларывыс вениаминчилер-биле ам база тулчур бис бе?» – деп Оон айтырып турган.

Дээрги-Чаяакчы оларга: «Тулчуңар!» – деп харыылаан. 24Ынчалдыр ийиги хүнде израильчилер катап база Вениаминниң дайынчыларынче шимчеп үнүпкен. 25Вениаминчилер ийи дугаар хүнүнде база Гивадан үнүп келгеш, тулушкаш, Израильдиң 18 000 дайынчызын кыра шаап каапкан.

26Оон шупту израиль чон Вефилге[*] баргаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга ыглап-сыктап олуруп, ол хүннү бадыр шээрленип, бүрүн өрттедир өргүлдер[†] болгаш эп-найырал өргүлдери кылып турган. 27-28[+](Ол үеде Бурганның ыдыктыг аптаразы[†] аңаа турган. А Аароннуң[†] оглунуң оглу, Элеазарның оглу Финеес ыдыктыг аптараның бараан болукчузу турган.) Израильчилер Дээрги-Чаяакчыдан: «Боттарывыстың ха-дуңмаларывыс вениаминчилер-биле ам база тулчур бис бе азы соксадыр бис бе?» – деп айтырган.

Дээрги-Чаяакчы оларга: «Тулчуңар! Даарта Мен оларны силерниң холуңарже киирип бээр мен» – деп харыылаан. 29[+]Ынчан израильчилер Гиваны долгандыр дозуг кедег тургузуп кааннар.

30Үш дугаар хүнде израильчилер катап база Вениаминниң аймаа-биле тулчур дээш, Гиваның мурнунга биеэги хевээр чыскаалып туруп алган. 31Вениаминчилер израильчилерже уткуй үнгеш, хоорайындан ырай бергеннер. Олар израильчилерни ооң мурнунда дег өлүрбүшаан, бирээзи Вефилче баар, өскези Гиваже баар ийи орукка база шөлге сүрүп эгелээн. Олар ынчан үжен хире израильчини өлүрүп каан. 32[+]Вениаминниң шериглери «Бис оларны биеэги хевээр кыра шаап тур бис» деп бодааннар. А израильчилер «Олардан дескен бооп, хоорайындан ырадып алгаш, оруктарже үндүрүп аар-дыр» деп бодап алганнар. 33Бүгү израильчилер турган черлеринден чорупкаш, Ваал-Фамарга[†] чыскаалып алган, а Гиваның барыын талазынга дозуг кедегге турганнары Гиваже халдап кирипкен. 34Бүгү Израильден чыып каан 10 000 шилиндек дайынчы Гиваже халдай бээрге, каржы-дошкун тулчуушкун эгелээн. Оларны хай-халап манап турар дээрзи Вениаминниң дайынчыларының сагыжынга безин кирбээн.

35Дээрги-Чаяакчы Вениаминниң аймаан израильчилерниң мурнунга аштырыышкынга таварыштырган. Израильчилер ол хүн 25 100 чепсегленген вениаминчини кырып каапкан. 36Вениаминниң дайынчылары аштырганын көрүп кааннар.

А израильчилер Вениаминниң шерииниң мурнунга баштай аткаарлап эгелээннер, чүге дээрге олар Гиваның чанында дозуг кедегге тургузуп кааны дайынчыларынга идегеп турган. 37[+]Дозуг кедегге турган улус хоорайже халдап киргеш, хоорайжыларны дөгерезин кыра шаап каапкан. 38Израильчилер кедегде шериглери-биле хоорайдан үнген ыш халдаашкынның демдээ боор кылдыр дугуржуп алган турган. 39Шак ынчаар, кажан израильчилер тулчуушкун шөлүнден аткаарлап эгелээрге, Вениаминниң шериглери оларны сүрүп, үжен хире кижини өлүрүп тура, «Бис оларны биеэги хевээр кыра шаап тур бис» деп бодап турган. 40Ол үеде хоорайдан улуг ыш үнүп эгелээн. Вениаминчилер хая көрнүп кээрге, оларның хоорайы өрттенип, ыжы дээрге чедип турар болган. 41Аткаарлап турган израильчилер дедир көрнүп келген, а Вениаминниң шериглери хай-халап келгенин билип кааш, девидей бергеннер.

42Олар ээн хову баар оруктап, израильчилерден дезипкеннер, ынчалза-даа израильчилерниң хылыжы оларны сүрүп тургаш, кырып эгелээн, а хоорайлардан уткуй үнген израильчилер оларның бажын дозуп, узуткап турган. 43Вениаминчилерни бүзээлеп алгаш, амыр-дыш бербейн сүрүп[*], Гиваның чөөн талазынга чедир чылча шаап келгеннер. 44Вениаминниң аймаандан 18 000 күштүг-шыырак кижи ынчаар өлүрткен. 45[+]Арткан вениаминчилер ээн ховуже, Риммон деп туруг-хаяже дезипкен, а израильчилер оруктар дургаар оларның беш муңун кырып каапкан; оон оларны Гидомга чедир сүрүп тура, база ийи муңну чок кылып каапкан. 46Ол хүн Вениаминниң шериинден шупту каттышкаш, 25 000 кижи өлүрткен, олар дөгерези күштүг-шыырак дайынчылар турган.

47Вениаминниң дириг арткан дайынчылары 600 кижи ээн ховуда Риммон дээр туруг-хаяже дезе бергеш, аңаа дөрт ай турганнар. 48А израильчилер Вениаминниң чер-девискээринче ээп келгеш, бүгү хоорай-суурларын өрттедип-хуюктап, кижилерни-даа, мал-маганны-даа – шупту чүвени узуткап каапкан.

#### 21


Дириг арткан вениаминчилерге кадайлар тып бергени

1[+]Мицпага чыылган үезинде израильчилер кайызы-даа кыс уругларын вениаминчилерге кадай кылдыр бербес бооп даңгыраглаан турган. 2Ам олар Вефилге чедип келгеш, Бурганның мурнунга кежээге чедир ыглап-сыктап хүнзээннер. Ыыткыр ыглап тура, олар: 3«Дээрги-Чаяакчы[†], Израильдиң Бурганы, Израильдиң бир аймаа чиде бээр кылдыр чүге ындыг чүве болган чоор?» – дижип турганнар. 4Дараазында хүн чон эртен тургаш, өргүл бедигээжин туткаш, бүрүн өрттедир өргүлдер[†] болгаш эп-найырал өргүлдери кылган.

5Ынчан израильчилер: «Дээрги-Чаяакчының мурнунга чыыш кылып турувуста, Израильдиң шупту аймактарындан кым келбейн барган ийик?» – дишкеннер. Олар Мицпага Дээрги-Чаяакчының мурнунга келбээннерни өлүрер деп шыңгыы даңгырак сөстерни эткеннер-не болгай. 6[+]Оон израильчилер ха-дуңмазы[†] Вениаминниң[†] аймаан кээргеп, мынча дижип турганнар: «Израиль[†] бодунуң бир аймаан одура шаап, чидиргени ол-дур. 7Ам оларның дириг артканнарынга кадайларны кайыын тып бээр бис? Бис оларга уругларывысты бербес бооп, Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглаан болгай бис». 8[+]Оон база катап: «Израильдиң аймактарында Мицпага Дээрги-Чаяакчының мурнунга келбээннер бар бе?» – деп айтырып турганнар. Ол чыышка Галаадтың[†] Иавис хоорайдан кым-даа келбээн дээрзи билдине берген. 9Бүгү чонну хынап көөрге, оларның аразында Галаадтың Иавис хоорайдан чаңгыс-даа кижи чок болган.

10Оон Израильдиң ниити чыыжы ынаар 12 000 шеригни чорудупкаш, мынча деп дужааган: «Баргаш, Галаадта Иавистиң чурттакчыларын кадайлары болгаш ажы-төлү-биле катай чок кылып кааптыңар! 11[+]Шупту эр улусту болгаш эр кижи-биле холбажып каапкан херээжен улусту бүрүнү-биле узуткап кааптыңар!» 12[+]Шериглер чорупкаш, Галаадта Иавистиң чурттакчыларының аразындан эр кижи-биле холбажып көрбээн 400 арыг[†] кысты тыпкаш, оларны ханаан черде Силомда турлагже эккелгеннер.

13[+][+]Израильдиң ниити чыыжы Риммон деп хая-туругда турар вениаминчилерге тайбың чарлаары-биле медээчилер[†] чорудупкан. 14Оон вениаминчилер дедир чанып келген, а Галаадта Иавистиң дириг арткан кыстарын оларга кадайлар кылдыр бергеннер, ынчалза-даа кыстарның саны четпейн барган.

15Дээрги-Чаяакчы израиль аймактарның бүдүн-бүрүнүн камгалавайн барганындан чон Вениаминниң аймаан кээргеп турган. 16Израиль ниитилелдиң баштыңнары:[†] «Оларның артканнарынга кадайларны ам кайыын тып бээр бис? Вениамин аймактың бодунуң херээженнерин чок кылып каапкан-на болгай бис» – деп турган. 17Оон олар мынча дээннер: «Израильдиң чаңгыс-даа аймаа читпес кылдыр, Вениаминниң аймааның чер-девискээри оларның дириг арткан оолдарынга артсын. 18Ынчалза-даа бис оларга уругларывысты кадай кылдыр берип шыдавас-тыр бис, чүге дээрге израильчилер ол дугайында „Вениаминчилерге уруун кадай кылдыр берген кижи бүрүзү каргыш эдилээр болзун!“ деп даңгырак берген болгай».

19Оон: «Адырам, Силомга чылдың-на Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан байырлал бооп турар болгай…» – дээннер. (Силом Вефилдиң соңгу талазында, а Вефилден Сихем баар оруктуң чөөн талазында база Левонаның мурнуу талазында турар.) 20Ынчангаш олар вениаминчилерге мынчаар сүмелээн: «Баргаш, виноград[†] шөлдеринге чаштынып олуруп алыңар. 21[+]Силомнуң аныяк кыстары байырлалда самнап эгелээр дээш үнүп кээрге, шөлдерден үне халчып келгеш, кижи бүрүзү бодунга кадай кылдыр ол кыстарны бир-бир кылдыр тудуп алгаш, Вениаминниң черинче алгаш барзын. 22А кажан оларның ачалары азы акылары биске хомудалдыг чедип кээрге, бис оларга: „Уругларыңар дээш бисти өршээп көрүңер, чүге дээрге бис вениаминчилерниң кижи бүрүзүнге дайын үезинде кадай тып берип шыдавадывыс. А силерниң уругларыңарны оорлапкан болганда, силер база буруу чок силер![*]“ – деп харыылаар бис».

23Вениаминчилер ол-ла хевээр кылган, самнап турган уругларның аразындан кижи бүрүзү бодунга кадай кылдыр бир-бирни оорлааш, чер-девискээринче чана бергеш, хоорай-суурлар катап тудуп, оларынга чурттап эгелээн. 24Ол-ла үеде израильчилер база аймак-адыр аайы-биле тус-тузунда боттарының чер-девискээринче тарап чана берген.

25[+]Ол үеде Израильге хаан чок турган, кижи бүрүзү бүгү чүвени бодунуң шынныг деп санаар аайы-биле кылып чораан.

### Руф

#### Руф

Руф


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Киирилде


Руф


Киирилде

Руфтуң төөгүзү Израильди хааннар ам-даа чагырбайн турган үеде (бистиң эрага чедир 1100 хире чыл үези) болуп турар.

Номнуң кол маадыры – Руф, Израиль-биле кожа моав чер чурттуг аныяк херээжен кижи. Еврей сөөк ашаа өлүп калза-даа, Руф бодунуң кунчуу Ноеминге канчаар-даа аажок бердингенин көргүзүп, израиль чонну болгаш ооң Бурганын бодунуу кылдыр хүлээп алыр. Руфтуң шак ындыг буянныын Дээрги-Чаяакчы шаңнал чок арттырбаан; ооң дидими болгаш ажылгыры Вооз дээр бай-шыдалдыг төрели кижиниң кичээнгейин хаара туткан. Израиль чаңчыл ёзугаар мөчээн кижиниң акызы азы дуңмазы ооң дулгуяк арткан кадайын ап алыр ужурлуг турган, ынчангаш Вооз Руфту кадай кылдыр ап алгаш, качыгдалдыг Ноеминни база катап аас-кежиктиг кылып каан.

Номнуң төнчүзүнде ада-өгбе даңзызы бар. Ында Вооз биле Руфтуң оглу Овид Израильдиң өндүр улуг хааны Давидтиң кырган-ачазы апарган деп айыткан. Ыдыктыг хоойлу ёзугаар моавтар израиль чон-биле холужуп болбас-даа турган болза (Ы. х. к. 23:3 көр), Руф Иисус Христостуң өгбелериниң бирээзи апарган (Мф. 1:5). Бир эвес кижи Бурганга ылап шынныы-биле бүзүрээр база Ооң күзел-соруун ёзугаар чурттаар болза, Бурганның улусту язы-сөөк барымдаалап ылгавазын бо ном өөредип турар.

Иудей чаңчыл ёзугаар бо номну Беженги хүннүң байырлалында синагогаларга номчуур.

#### 1


Хары черге өскүссүрел

1[+]Израильди баштыңчылар[†] чагырып турган өйде бо бүгү болган.

Иудея черге аш-чут эгелей бээрге, Вифлеем хоорайдан бир кижи кадайы болгаш ийи оглу-биле моав черге чурттаар дээш чорупкан. 2Ол кижини Элимелех, кадайын – Ноемин, оолдарын – Махлон болгаш Хилеон деп адаар турган, олар Иудеяның Вифлеемден келген эфраттар[*] чүве-дир. Олар моав черге чедип келгеш, аңаа турумчуп алганнар. 3Ноеминниң ашаа Элимелех ону ийи оглу-биле арттырып кааш, чок апарган. 4Ооң соонда Ноеминниң оолдары бирээзин Орфа, а өскезин Руф деп адаар ийи моав уругну кадай кылдыр ап алгаш, аңаа он чыл хире чурттааннар. 5Махлон болгаш Хилеон база чок апаарга, Ноемин ашаа-даа, оолдары-даа чок арткан. 6Ол төрээн чуртунче чоруур деп шиитпирлеп алган, чүге дээрге Моавка[†] чурттап тура, Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң чонун кээргеп, оларга ам-на дүжүт хайырлаанын дыңнап каан чүве-дир. А кенээттери база ону эдерип чорупканнар.


Руфтуң кунчуунга бердингени

7Ынчангаш Ноемин кенээттери-биле кады чурттап турган черинден орукче дөгерингеш, Иудеяже дедир чорупкан.

8Ноемин кенээттеринге: «Ада-иеңер бажыңынче чанып чоруптуңар. Меңээ болгаш калган оолдарымга энерел көргүскен болгай силер. Дээрги-Чаяакчы силерге база шак ындыг энерелдиг болзун. 9Чер-чуртуңарга чаа ашактарга барып аар кылдыр, Ол силерже ээ көрүнзүн» – деп чугаалааш, оларны ошкап каан.

Ынчаарга кенээттери: 10«Чок, бис силер-биле кады силерниң чонуңарже чоруур бис» – деп ыы-сыылыг чугаалап туруп бергеннер.

11А Ноемин мынча дээн: «Чанып чоруптуңар, кыстарым. Мээң-биле чораан ажыы бар бе? Силерге ашак болу бээр кылдыр, оолдар божуур харыым ам бар бе?[*] 12Чанып чоруптуңар, кыстарым, барыңар че. Ийи дугаар ашакка баар хире эвес кыраан-дыр мен. Бир эвес меңээ божуп аар идегел турган-даа болза база бо дүне-ле ашаам-биле хонгаш, оолдар божуп алган-даа болзумза, 13[+]олар өзүп келгижеге чедир канчап манаар силер? Ашак чокка ындыг үр хинчектенип шыдаар силер бе? Чок, кыстарым, мээң салым-чолум силерниинден артык берге-дир. Дээрги-Чаяакчының холу меңээ удур-дур!»

14Олар катап-ла ыглап-сыктап эгелээннер. Орфа кунчуун ошкап кааш, чана берген, а Руф оон салдынмайн турупкан. 15[+]«Орфа кенним бодунуң чонунче болгаш бурганнарынче чорупту. Сен база чанып чорувут» – деп, Ноемин чугаалаан.

16А Руф мынча деп харыылаан: «Мени ойлатпайн көрүңер, дедир ээп чанар кылдыр негевейн көрүңер. Кайнаар-даа баар болзуңарза, мен силерни эдерер мен, а каяа одагланып хонар-дыр силер, мен база аңаа одагланып хонар мен. Силерниң чонуңар – мээң чонум, силерниң Бурганыңар – мээң Бурганым. 17[+][+]Силер каяа мөчүүр-дүр силер, мен база аңаа өлүр мен, ол черге мени база орнукшудуп кагзын. Өлүмден өске чүве бисти чарар болза, Дээрги-Чаяакчы мени канчаар-даа кезеткей аан».

18Ооң-биле кады чоруур деп Руфтуң быжыы-биле шиитпирлеп алганын көргеш, Ноемин ону көгүдерин соксап каан. 19Олар оруун уламчылап чорупкаш, Вифлеемге чедип келгеннер.


Ажыг-човалаңныг ээп келиишкин

Хоорайга чедип кээрлери билек, ооң чурттакчылары хөлзеп эгелээннер. Хоорайның херээжен улузу: «Ойт, бо Ноемин-дир бе?!» – деп айтыржып турган.

20Демгизи тургаш: «Мени Ноемин деп адаваңар, а Мара[*] деп адаңар, Күчүлүг Бурган[†] мээң салым-чолумну ажыг-човалаңныг, аар-берге кылдыр чаяаган. 21Мен моон чоруурда, бай-шыдалдыг, чүм-даа бар турган болгай мен, а Ол мени ядыы-түреңги кылдыр дедир эккелди. Кажан Күчүлүг Дээрги-Чаяакчы меңээ кээргел көргүспээнде, Ол меңээ хора чедирип турда, мени Ноемин деп адаан херээ чүл?» – деп харыылаан. 22[+]Шак ынчаар Ноемин бодунуң моав кенни Руф-биле кады Моавтан төрээн чуртунче Вифлеемге хову-шөлде арбай ажаап эгелей берген үеде ээп чедип келген[*].

#### 2


Воозтуң Руфче ээ көрүнгени

1-2[+]Моав[†] херээжен Руф Ноеминден чөпшээрел дилеп айтырган: «Мажак чыыры-биле шөлче барып болур мен бе? Менче ээ көрнүптер кижи таанда-ла тыпты бээр боор».

А демгизи чөпшээреп: «Бар че, кызым» – дээн.

Ноеминниң ашаа Элимелехтиң бай-шыдалдыг төрели Вооз дээр кижи турган чүве-дир. 3Руф шөлче чорупкаш, тараа ажаакчыларының соондан мажак чыып эгелээн, а ол чер демги Воозтуң чери бооп таваржы берген. 4[+]Вифлеемден Вооз чедип келгеш, тараа ажаакчылары-биле: «Дээрги-Чаяакчы[†] силер-биле кады болзун!» – деп мендилешкен.

Демгилери: «Дээрги-Чаяакчы силерге ачы-буянын хайырлазын!» – деп харыылааннар.

5Вооз тараа ажаакчыларының хайгааракчызындан: «Бо кым деп херээжен кижи боор?» – деп айтырган.

6«Ол – моав черден Ноемин-биле кады чедип келген моав херээжен-дир – деп, демгизи тайылбырлап эгелээн. – 7Тараа ажаакчылары кескен тараазын чыыптарга, моожалар аразынга артып каар мажак чыыр чөпшээрел диледи. Мырыңай эртенден эгелеп, шөлде ажылдап турары ол-дур, барык-ла дыштанмас кижи-дир».

8Вооз ынчан Руфка мынча дээн: «Мени кичээнгейлиг дыңна, кызым. Өске шөлче чорба. Маңаа артып каг, мээң ажылчын кыстарымдан чыда калбайн, чоруп тур. 9Көрдүң бе, каяа тараа ажаар-дырлар, аңаа оларны эдер. Сеңээ дегбес кылдыр ажылчыннарымга чагып каан мен. Бир эвес суг ижиксей берзиңзе, ажылчыннарның суг ижер черинге чеде бергеш, оон ижип ап тур».

10[+]Руф Воозка черге чедир мөгейгеш: «Даштыкы кижи-даа болзумза, дээргим чүге меңээ ындыг эки хамаарылга көргүзүп, кичээнгей салып турары ол ирги?» – деп айтырган.

11«Билир мен: ашааң өлген соонда, кунчууңга хөй-ле эки чүүлдү кылган чордуң, ону улус меңээ чугаалады. Сен аваң-ачаңны болгаш өгбелериң чуртун каггаш, билбезиң өске чонче чедип келген болгай сен – деп, Вооз харыылаан. – 12[+][+]Ол дээш Дээрги-Чаяакчы сеңээ авыралын[†] көргүссүн. Ооң чалгынының адаандан чаглак дилеп чорааның Израильдиң Бурганындан алыр шаңналың улуг-ла болзунам».

13[+]А Руф: «Бодуңарның ээ көрнүрүңерни меңээ моон-даа соңгаар көргүзүңерем, дээрги. Мен силерниң ажылчыннарыңар-биле эннежир хире эвес-даа болзумза, мени оожургадып, деткидиңер» – деп чугаалаан.

14Дүштеки чем үезинде Вооз ону: «Бээр олурувут, хлеб биле амдан киирер холуксаадан ап ал» – деп кый дээн. Руф тараа ажаакчыларының чанынга олуруп аарга, Вооз ону хоорган тараа-биле хүндүлээн болгаш ол ынчан чүгле тоттур чемненип алган эвес, харын-даа чеми артып калган. 15[+]Руф ажылын уламчылаар дээш туруп келген, а Вооз бодунуң ажылчыннарынга: «Бир эвес ол моожалар аразындан тараа чыырын күзээр болза, аңаа моондак болбас силер. 16Харын-даа шарыгдан чамдык сыптарны, ол бөлүп алзын дээш, черже каап, арттырып туруңар, ону чемелевеңер» – деп дужааган. 17Ынчаар-ла Руф шөлге кежээге чедир ажылдаан, а кажан чыып алган мажаан бастырарга, ооң дүжүдү бир эфа[†] хире болган[*].


Руфтуң чугаазы, Ноеминниң өөрүшкүзү

18Руф олчазын хоорайже чедирип эккелген, ооң чыып алган тараазы хөй дээрзин кунчуу көрген. Оон аңгыда, ол дүштеки чемден арткан хоорган тараазын ужулгаш, кунчуунга тутсуп берген.

19«Бөгүн каяа мажак чыгдың? – деп, кунчуу оон айтырган. – Сеңээ буян көргүскен кижи кежик-чолдуг-ла болзунам!»

Руф кымның черинге ажылдаар аргалыг болганын чугаалааш: «Ол кижиниң адын Вооз дээр болду» – деп немеп каан.

20Ноемин кеннинге чугаалаан: «Дириг-даа, өлүг-даа улуска бүзүрелдиг, энерелдиг Дээрги-Чаяакчы аңаа ачы-буянын көргүссүн»[*]. Оон немеп каан: «Ол кижи бистиң кончуг чоок төреливис-тир. Ол – бистиң камгалакчыларывыстың[†][*] бирээзи-дир».

21Моав херээжен Руф кунчуунга: «Ооң ажылчыннары дүжүдүн төндүр ажаап албаан шаанда, оларның чанындан мажак чыырын ол меңээ чөпшээреди» – деп чугаалаан.

22Ноемин кенни Руфка: «Кончуг эки-дир, кызым, ооң ажылчын кыстарының чанынга турганың дээре боор, чүге дээрге өске улустуң шөлүнге сени хомудадып болур болгай» – дээн. 23Арбай биле кызыл-тас ажаалдазы төнмээн шаанда, Руф Воозтуң ажылчыннарының чанындан мажак чыып ап келген база ол үениң дургузунда кунчуу-биле кады чурттап турган.

#### 3


Кунчуунуң күзээшкини

1Бир катап Руфтуң кунчуу Ноемин кеннинге мынча дээн: «Кызым, сен ам бодуңнуң чуртталгаң тудуп алырыңны күзээр кижи-дир мен. 2Ынчаарга ооң тараазының ажаакчылары-биле кады ажылдап турганың Вооз – бистиң өг-бүлевистиң чоок кижизи болгаш төреливис эвес-тир бе?[*] Ол бо кежээ шаңга барып, арбайын арыглаар-дыр.[†] 3Чунуп, арыгланып-шеверленип база аянныг хептен кедип алгаш, тараа шаңынче чорувут[*]. Ынчангаш Вооз кежээки чемин чивээнде база ижер суксунун ишпээнде, ооң караанга көзүлбе. 4Кажан удуур дей бээрге, удуур черин демдектей көрүп ал. Оон ооң чанынга чеде бергеш, буттарының адаа талазындан чоорганын ажыткаш, чыдып аар сен. Оон ыңай чүнү канчаарыңны ол боду сеңээ чугаалап бээр».

5«Чугаалаан чүвеңерниң шуптузун күүседир мен» – деп, Руф харыылаан.


Шаңга болуушкун

6Руф тараа шаңынче чорупкаш, кунчуунуң чагаан бүгү чүвезин хажык чок күүседип каан. 7Вооз кежээки чемин чип база ижер суксунун ижип алгаш, сагыш-сеткили чазык апарып, бөлүп каан хөй тараа артынга удуп чыдыпкан. Ынчан Руф оожум чедип келгеш, ооң буттарының дужундан чоорганын ажыткаш, чыдып алган. 8Орай дүне Вооз сырбаш кылдыр оттуп келгеш, хенертен бодунуң буттарының адаанда чыдар херээжен кижини эскерип каан. 9[+]«Кым сен?» – деп, ол айтырган.

Демгизи: «Силерниң чалчаңар Руф-дур мен. Камгалакчым[†] болгай силер. Чалгыныңар адаанга мени кызып ап көрүңер» – деп харыылаан.

10Вооз: «Дээрги-Чаяакчы[†] сеңээ ачы-буянын көргүссүн, кызым. Бодуңга ядыы-даа, бай-шыдалдыг-даа үе-чергең дилеп чорбайн, улгады берген Воозту хүндүлеп көргениң Ноеминге көргүскен энерелиңден-даа артык-тыр – деп чугаалаан. – 11[+]Дүвүреве, кызым, сээң дилээңни күүседир мен, сени бүдүштүг херээжен дээрзин бүгү хоорай билир болгай. 12Ынчалза-даа сээң камгалакчың болурум шын-даа болза, менден-даа чоок төрел-камгалакчың бар болгай. 13Маңаа дүннү чарып ал, а эртен, бир эвес ол кижи сени камгалаарын – кадай кылып алырын күзээр болза, камгалап алгай аан. Бир эвес ол сени камгалап алырындан ойталаар чүве болза, дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглаайн: мен сеңээ өгленип алыр мен. Ынчангаш эртенге чедир уду че».

14Руф бүгү дүннү ооң буттарының адаанга удуп эрттирген, а эртенинде, кажан кижи кожазын танып шыдавас имиртиң турда, туруп келген. Вооз аңаа: «Шаңга херээжен кижи кээп чораан дээрзин кым-даа билбес болзун» – дээн. 15«Аржыылың уштуп, дыңзыг тут кай» – деп, ол улаштыр чугаалаан. Руф ынчаар кылырга, Вооз аңаа хөй-ле арбайны хемчээп, уруп бергеш, эгин ажыр чүктеп алырынга дузалашкан. Вооз оон хоорайже чорупкан.

16Кажан Руф кунчуунга чедип кээрге, Ноемин: «Чүү болдуң, кызым?» – деп айтырган.

Воозтуң аңаа чүү дээнин, болган чүүлдүң дөгерезин Руф чугаалап берген. 17«„Кунчууңга хол куруг барба“ дээш, ол меңээ хөй-ле арбай уруп берди» – деп база немеп каан.

18Кунчуу аңаа: «Ам, кызым, бо херек чүнүң-биле төнери билдинмээнде, шыдамыккай мана. А Вооз бо херекти бөгүн-не албан чогудуптаан шаанда оожургавас боор» – деп чугаалаан.

#### 4


Садып алыышкын эргези Воозта

1[+]А Вооз хоорайже кирер хаалга чанынга чеде бергеш, аңаа олуруп алган. Ол өйде ооң дугайында чугаалап турган төрели бо эртип бар чыткан. Вооз ооң адын адап: «Бээр келем, тала, олурам!» – деп кый дээн. Демги кижи чедип келгеш, олуруп алган. 2Ынчан Вооз хоорайның улуг назылыгларындан он эр кижини кый деп алгаш: «Олуруп көрүңер» – деп оларга чугаалаан. Кырганнар олуруп алган.

3А Вооз төрелинге чугаалап-тыр: «Бистиң акывыс Элимелехтиң черин моав черден ээп чанып келген Ноемин садар деп барган-дыр. 4[+]Ол дугайын хоорайның бо орар улуг назылыгларының мурнунга база мында олурар херечилерниң мурнунга сеңээ дыңнадып тур мен. Бир эвес садып алырын күзезиңзе, садып ал, а бир эвес садып албас болзуңза, ойталааның дугайында чугаала, мен ону билип алыйн. Сенден аңгы кым-даа бир дугаарында садып албас ужурлуг, а дараазында ээлчегде мен бар-дыр мен».

«Садып алыр мен» – деп, ол кижи харыылаан.

5[+]Ынчан Вооз: «Бир эвес сен Ноеминден черни садып алыр апарзыңза, мөчээн төрелиңниң үре-салгалы үзүлбезин дээш,[*] ооң моав кадайы Руфту база кадай кылып алыр апаар сен» – дээн.

6А демгизи: «Бодумнуң ажы-төлүмге өнчү чедишпейн баар ирги бе деп сезингеш, Руфту алырындан ойталап тур мен. Мээң бо эргемни сен-не харын ажыглап көр, чүге дээрге мен ону ажыглап шыдавас-тыр мен» – деп чугаалаан. 7[+](Ол үе-шагда израиль чонга садыглажыышкын болгаш орнажыышкынга хамаарышкан айтырыгны быжыглаарда, ооң киржикчилериниң бирээзи идиин ужулгаш, өскезинге тутсур ужурлуг турган. Дугуржулга күштүг деп Израильге шак ынчаар бадыткаттынар чүве-дир.) 8Ынчангаш Воозка садып алыышкын эргезин дүжүп берип тура, ол кижи идиин уштуп сунган.

9А Вооз аңаа олурган улуг назылыгларга болгаш бүгү чонга чугаалаан: «Көрдүңер бе, силер ам Элимелехтиң бүгү хуу өнчүзүн болгаш Хилеон биле Махлоннуң бүгү хуу өнчүзүн Ноеминден ап турарымның херечилери силер. 10[+]Ол ышкаш, Махлоннуң ат-сывын дөргүл-төрелиниң, ха-дуңмазының[†] аразынга уламчылаары-биле, ооң үре-салгалын болгаш ат-сывын бо черге арттырары-биле, ооң ээлел черин болгаш өнчү-хөреңгизин өске кижилер холунга киирбези-биле, моав херээжен Руфту кадай кылдыр ап тур мен. Силер ам ооң херечилери силер».

11[+][+]«Ийе, бис ам – херечилер бис. Израиль[†] чоннуң чаяакчылары – Рахил[†] биле Лия оларга ышкаш, бажыңың эргинин артап кирер кадайыңга Дээрги-Чаяакчы[†] ачы-буянын хайырлазын, а сен Эфратка бай-шыырак чуртта, Вифлеемге ат-сураглыг бол – деп, аңаа турган чон болгаш улуг назылыглар харыылаан. – 12[+]Аныяк кадайыңның сеңээ божуп бээри, Дээрги-Чаяакчының хайырлаары үре-салгал, Иуда[†] биле Фамарның оглу Фарестиң салгалы дег, өөр-өнер болзун».


Дээрги-Чаяакчының Ноеминге хайырлаан авыралы

13[+]Ынчангаш Вооз Руфту бодунга кадай кылдыр ап алгаш, ооң-биле чоок холбажы берген. Дээрги-Чаяакчы Руфту иштелип-саатталы берген кылып каарга, ол оол уруг божуп алган. 14Ноеминге херээженнер мынча деп турган: «Дээрги-Чаяакчыга алдар! Ол сени ам камгалакчы[†] салгал чок арттырбаан-дыр, Израильге бо чаш төл алдаржызын. 15[+]Ол сээң амыдыралыңга өөрүшкү-маңнайны эгидип, кыраан назыныңда сеңээ өмек-дөмек болур. А ону божуп берген сеңээ ынак кенниң Руф чеди оолдан-даа артык эки болгай». 16А Ноемин ам хойнунга олуртур оолдуг болуп, ону ажаап-тежээп эгелээн болгаш бичии оолдуң кижизидикчизи апарган. 17Кожалары аңаа байыр чедирип, «Ноемин ам оолдуг болду» деп чугаалажып, бичии чашты Овид[*] деп адап кааннар. Ол оол Иессейниң[†] адазы болгаш Давидтиң[†] кырган-ачазы болган.


Давид хаанның ук-ызыгууру


(1 Чыл. 2:4-15; Мф. 1:3-6)

18[+]Фарестиң үре-салгалының даңзызы бо-дур:

Фарестен Хецрон төрүттүнген.

19Хецрондан Рам, Рамдан Аминадав төрүттүнген.

20[+]Аминадавтан Наассон, Наассондан Салмон төрүттүнген.

21Салмондан Вооз, Воозтан Овид төрүттүнген.

22Овидтен Иессей, Иессейден Давид төрүттүнген.

### 1 Хааннар

#### 1 Хааннар

1 Хааннар


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### Киирилде


Хаанныг чагырга үези


Бирги ном


Киирилде

Еврей чаңчылда бо ном «Самуилдиң бирги ному» деп аттыг. Чүге дээрге номнуң эгезинде Самуилдиң төрүттүнгениниң болгаш израиль чоннуң төөгүзүнге ооң киржилгезиниң дугайында чугаалап турар. Ол Бурганның медээчизи болгаш Израильдиң сөөлгү баштыңчызы турган. Ынчалза-даа тоожуушкуннуң дөзүнде Самуил эвес, а Израильдиң баштайгы хааннары туруп турар. Ынчангаш эрте-бурунгу грек болгаш орус чаңчылда бо номну «Хаанныг чагырга үезиниң бирги ному» деп адап турар.

Номнуң баштайгы эгелеринде (1–7) Самуилдиң амыдыралын, израиль чонну шажын болгаш политика талазы-биле ооң удуртуп турганының дугайында тоожуп турар. Оон аңгыда мында ыдыктыг аптараның дугайында база Бурганның бараалгакчызы Илийни болгаш ооң бачыттыг оолдарын Бурганның шииткениниң дугайында чугаалап турар.

Дараазында эгелерде (8–15) Израильге хаанныг чагырганы доктаатканының болгаш удурланыкчы чоннар-биле чорудуп турган дайыннар дугайында бижээн. Израильдиң бирги хааны Саул дайзыннарга удур дайын чорударда, Бурганның сөзүн тооваан. Бурганның ат-алдарын хүндүлеп көрбээни дээш ону хаан кылдыр арттырарындан Бурган ойталаан.

Саулдуң дүшкени-биле чергелештир кичээнгейниң төвүнге Давид деп аттыг оол көстүп кээр. Ооң дайынчы чедиишкиннери Саул-биле чөрүлдээге чедирип кээр (16–30 эгелер). Давидтиң чедиишкиннери дээрге ооң бодунуң күжениишкиннери эвес, а аңаа Бурганның бүгү талазы-биле дузалажып турганының бадыткалы болган. Ном Саулдуң болгаш ооң оолдарының дайын үезинде өлүрткени-биле төнер (31-ги эге).

#### 1


Аннаның мөргээни, Самуилдиң төрүттүнгени

1Эфрем дагларында Цуфтуң төрел бөлүүнге хамааржыр Раматаим хоорайга Элкана деп кижи чурттап чораан. (Элкананың адазы – Иерохам, Иерохамның адазы – Элиуй, Элиуйнуң адазы – Тоху, Тохунуң адазы – Цуф турган чүве-дир.) Элкана эфрат кижи турган[*]. 2Ол ийи кадайлыг турган: бирээзиниң ады Анна, өскезиниң – Феннана. Феннанада уруг-дарыг бар, а Аннаның ажы-төлү чок чүве-дир.

3[+]Чылдың-на Элкана бодунуң чурттап турган хоорайындан Силом хоорайже барып, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчыга мөгейип, Аңаа өргүл салып турган чүве-дир. (Силомга Дээрги-Чаяакчының бараалгакчылары[†] – Илийниң ийи оглу Офни биле Финеес чурттап турган.) 4[+]Элкана өргүл кылып келген үезинде, кадайы Феннанага болгаш ооң бүгү оглу-кызынга өргүлге салган эъттен үлүг бээр турган. 5А Аннага ийи дакпыр үлүгнү[*] берип турган, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] ону ажы-төлдүг болурундан кызагдаан-даа болза, Анна ашааның ынак кадайы турган. 6Феннана Анна-биле адааннажып, «Дээрги-Чаяакчы сени ажы-төлдүг болуруңдан кызагдаан» деп чугаазы-биле дыка-ла хомудадып турган. 7Дээрги-Чаяакчының өргээзинге баарга, чылдың-на ындыг турган: Феннана ону хомудадыр, а Анна ыглап-сыктаар, аъш-чем-даа чивестээр. 8[+]Ындыг өйде ашаа Элкана аңаа: «Анна, чүге аъш-чем чивейн, ыглап-сыктап тур сен? Чүге сеткилиң хомудап ыглап тур сен? Мен сээң он-даа оглуңдан дээре эвес-тир мен бе?» – дээр турган.

9[+]Бир катап Силомга өг-бүлези дойлаан соонда, Анна туруп келген. Ол өйде Бурганның бараалгакчызы Илий Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кирер эжик аксында турар сандайга олурган чүве-дир. 10Анна ынчан муңчулуп-муңгарааш, Дээрги-Чаяакчыга мөргүп, ыглап-сыктап турган. 11[+]Ол Аңаа тейлеп: «Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы! Бир эвес Сен чаржынчыг чалчаң менче ээ көрнүп кээр болзуңза, мени утпайн, меңээ эр хиндиктиг төлден хайырлаар болзуңза, ону мен Дээрги-Чаяакчыга бүгү назынында бериптер мен, ооң бажының дүгүнге бистиг чүве дегбес[*]» – деп даңгырак берген. 12Анна Дээрги-Чаяакчыга үр мөргүп-чаннып келгениниң дургузунда Илий ооң аксынче көрүп турган. 13Анна чүрээнде мөргүп турда, ооң үнү дыңналбайн, чүгле аксы шимчээр болган, ынчангаш Илий ону эзирик кижи деп бодаан чүве-дир.

14Илий аңаа: «Чежеге дээр эзирип кээр сен? Сергеп ал» – дээн.

15Анна мынча деп харыылаан: «Чок, дээргим! Мен дээрге сеткил-сагыжымда кажыыдалдыг кижи-дир мен. Арага-даа, өске эзиртир суксун-даа ишпээн мен. Харын Дээрги-Чаяакчыга сеткил-сагыжымны тө каап берип тур мен. 16Чалчаңар мени үен-даян кижи деп бодаваңар. Мен чүгле ханы хомудалымдан болгаш муңгаралымдан ындыг үр мөргүп турдум».

17Илий Аннага: «Амыр-тайбың чорувут. Израильдиң Бурганы сээң дилээңни хандырзын» – дээн.

18[+]Анна: «Чалчаңар менче ээ көрнүрүңерни моон-даа соңгаар дилеп тур мен!» – дээш, бодунуң оруу-биле чорупкан. Оон ол чазыга бергеш, аштанып-чемненип алган. 19Эртенинде тургаш, Дээрги-Чаяакчыга мөгейип кааш, Рамада[*] бажыңынче ээп чанып келгеннер.

Дээрги-Чаяакчы Аннаны утпаан. Элкана кадайы Анна-биле кады удуп, холбашкан соонда, 20үези кээрге, Анна саатталы бергеш, оол уруг божуп алган. «Ону Дээрги-Чаяакчыдан дилеп алган мен» дээш, оглун Самуил[†] деп адап алган[*].

21Элкана өг-бүлези-биле кады Дээрги-Чаяакчыга ол чылдың өргүлүн кылыр дээш база даңгыраан күүседир дээш чорупкан. 22Анна олар-биле кады чорбайн, ашаанга мынча дээн: «Оглум эмигден үнерге, ону Дээрги-Чаяакчының мурнунга эккелгеш, Аңаа хүлээдип бээр мен. Ынчан оглум аңаа кезээ-мөңгеде артып каар». 23Ашаа Элкана аңаа: «Сээңии-биле болзун, оглуң эмигден үнгүже, бажыңга артып кал. Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн боттандырар болзун»[*] – дээн. Анна оглун өскүжеге чедир эмзирер дээш артып калган.

24Оглу эмигден үнген соонда, Анна үш харлыг бугажык[*], бир эфа[†] далган, бир көгээржик арага ап алгаш, Силомда Дээрги-Чаяакчының өргээзинге оглун эккелген. Оглу ынчан ам-даа чаш турган. 25Элкана биле Анна бугажыкты өргүл кылдыр салгаш, бичии оолду Илийге эккелген. 26Анна: «Дээргим! Адыңар-биле даңгыраглап тур мен: шагда-ла, силер көрүп туруңарда, маңаа туруп алгаш, Дээрги-Чаяакчыга мөргүп турган херээжен мен-дир мен ийин, дээргим. 27Бо төлүмнү дээш мөргүп дилеп турган мен. Дээрги-Чаяакчы мээң дилээмни хандырып бергени ол-дур. 28Ам мен ону Дээрги-Чаяакчыга тураскаадырым ол-дур. Дээрги-Чаяакчыга ол бүгү назынында бараан болзун» – дээн. Ынчан олар аңаа Дээрги-Чаяакчыга мөгейип каан.

#### 2


Аннаның мактал ырызы

1[+]Анна мөргүвүшаан мынча дээн[*]:

«Дээрги-Чаяакчының ачызында
чүрээм өөрүп тур,
Ооң ачызында бажым көдүрлү берди.
Мен ам дайзыннарым мурнунга
мактанып болур мен,
Сээң хайырлааның камгалалга[†]
өөрүп тур мен!
2[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] дег ыдыктыг[†] кым-даа чок,
Сенден өске Бурган[†] чок,
Бурганывыс дег өске Хая чок.

3Улуургак сөстер көвүдетпеңер!
Аксыңардан бардам сөстер үндүрбеңер!
Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы –
бүгү чүвени билир Бурган,
Ол кижиниң ажыл-херээн
сайгарып турар болгай.
4[+]Күштүглерниң чалары сыйлыгылап каар,
а кошкактарның күжү немежир.
5[+][+]Тодуг-догаа чораан улус
ам хырны дээш ажылдаар,
а аш чораан улус ам аштавас апаар;
үре-төл чок чораан херээжен кижи
чеди катап божуур,
а хөй уругларлыг херээжен куруг артар.

6[+]Дээрги-Чаяакчы өлүрүп-даа,
диргизип-даа болур,
алдыы оранче киирип-даа,
оон уштуп-даа болур.
7[+]Дээрги-Чаяакчы улусту ядарадып-даа,
байыдып-даа,
куду базып-даа,
өрү депшидип-даа болур;
8[+][+][+]доозундан ядыы кижини көдүрүп,
түреңги кижини боктан уштуп,
даргалар-биле кожа олуртуп,
дүжүлгениң алдарын өнчү кылдыр
аңаа берип шыдаар.
Дээрги-Чаяакчы өртемчейниң таваан салгаш,
аңаа чер-делегейни үндезилээн болгай.

9[+][+]Аңаа бердинген улусту Дээрги-Чаяакчы
кээп дүжеринден камгалап-кадагалап турар,
а бузуттуглар караңгыда чиде бээрлер.
Кижи бодунуң күжү-биле
чүнү-даа чедип албас болгай.
10[+][+]Дээрги-Чаяакчы Боду-биле сөс карышкан улусту
узуткап кааптар,
оларже дээрден диңмирээн килеңин[†] ыдар.
Дээрги-Чаяакчы чер-делегейни
ужу-кыдыынга чедир шын шиидер,
Бодунуң шилип алган хаанынга күчү-күштү бээр,
ооң эрге-күжүн көдүрер».

11Элкана Рамаже чана берген, а бичии оглун Илий бараалгакчының[†] чанынга Дээрги-Чаяакчыга бараан болдурары-биле арттырып каан.


Илийниң оолдары

12[+]Илийниң оолдары Дээрги-Чаяакчыны билбес дүржок улус турган. 13Бурганның бараалгакчыларының чонга хамаарыштыр чуруму мындыг турган: кажан өргүлге мал эккээрге, ооң эъдин хайындырып турар үеде, Бурганның бараалгакчызының чалчазы үш адыр серээ тудуп алган чедип кээр. 14Ол серээни пашче азы сакпыңче суккаш, аңаа чүү ылдыртынып кээр болдур, бараалгакчыга ап бээр турган. Силомга кээп турган бүгү израиль чон-биле олар ынчалдыр кылып турганнар. 15А Илийниң оолдарының чалчазы өргүлдүң чаан өрттедириниң мурнунда-ла, өргүл салыкчызынга келгеш: «Бурганның бараалгакчызы сээң хайындырган эъдиңни албас-тыр, аңаа шиштеп чиир кылдыр чиг эъттен бер» – дээр турган. 16[+]Бир эвес кандыг-бир кижи аңаа: «Баштай чагны чурум ёзугаар өрттедипсин, ооң соонда эъттиң кандыызын күзээр сен, ону ап алгай сен аан» – дээн болза, ол: «Чок, ам бо дораан эккел. Бербес болзуңза, күш-биле хунаап аар мен» – дээр турган. 17Дээрги-Чаяакчының мурнунга ол аныяктарның бачыды дыка улуг болган. Чүге дээрге олар Дээрги-Чаяакчыга салган өргүлдү хүндүлеп көрбээннер.[*]

18А ам-даа бичии турган Самуил[†] лён[†] эфод[†][*] кедип алгаш, Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп турган. 19Авазы аңаа бичии шыва тоннар даарап алгаш, чылдың-на чогуур үезинде ачазы-биле кады өргүл кылып келгенде, оглунга хепти эккеп берип турган чүве-дир. 20Илий Элкана биле ооң кадайын алгап-йөрээп: «Дээрги-Чаяакчыдан дилеп алгаш, Аңаа хүлээдип берипкениң оглуңнуң орнунга Ол сээң бо кадайыңга сеңээ ажы-төл божуп бээрин хайырлаар болзун!» – дээн. Ооң соонда олар чана берген. 21[+]Дээрги-Чаяакчы Аннаже ээ көрүнген болгаш, ол ооң соонда үш оолду база ийи кысты божаан. А бичии Самуил Дээрги-Чаяакчының хайгааралының адаанга өзүп орган.

22[+]Илий назыдап кырып калган. Ол оолдарының израиль чонну канчаар аажылап турарын, оларның Ужуражылга майгынының[†] кирер эжииниң аксында ажылдап турар херээженнер-биле холбажып турарын дыңнап турган. 23Илий оолдарынга: «Силер чүге бак үүлгедиглер кылып турар силер? Мен бүгү чондан силерниң дугайыңарда багай чүве дыңнап тур мен. 24Соксаңар, оолдарым, мен эки эвес медээлер дыңнап тур мен. Силер Дээрги-Чаяакчының чонун будап турар-дыр силер. 25[+]Бир эвес бир кижи өске кижиге удур бачыт[†] кылган болза, ол кижи дээш Бурганга мөргүп болур. А бир эвес бир кижи Дээрги-Чаяакчыга удур бачыт үүлгеткен болза, ол кижиге болчуп, кым мөргүп шыдаарыл?» – деп чугаалап турган. Ынчалза-даа оолдары ачазын дыңнавайн турганнар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы оларны узуткап кааптар деп шиитпирлеп алган чүве-дир. 26[+]А Самуил улам-на өзүп орган болгаш, Дээрги-Чаяакчының база чоннуң сеткилинге кирери дам барып турган.


Илийниң салгалдарынга шииткелди чарлааны

27[+][+]Илийге Бурганның бир кижизи чедип келгеш, аңаа мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчының сөзү бо-дур: „Мен сээң төрел бөлүүңге, олар Египетке,[†] фараоннуң чуртунга чурттап чорда, Мени билир кылып кагбаан ийик мен бе? 28[+]Сээң төрел бөлүүңнү израиль чоннуң бүгү аймактарының аразындан Бодумга бараалгакчылар кылдыр шилип алган мен. Мен силерни Мээң өргүл салыр бедигээжимче үнер, Мээң мурнумга айдызаар, эфод хепти* кедер кылдыр шилип алган мен. Мен израильчилерниң бүгү өргүлдерин Меңээ салырын сээң төрел бөлүүңге дагзып каан мен. 29А силер чүге Мээң оран-савамга эккээрин дужааган янзы-бүрү өргүлдеримни таптап турар силер? Чүге сен оолдарыңны Менден артык хүндүлеп турар сен? Чүге Мээң израиль чонумнуң эккелген эң-не дээре дээн өргүлдерин сыырып, шартайтыр семирип турар силер?“ 30[+][+][+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы мынча дээн: „Сээң салгалың болгаш сээң төрел бөлүүң кезээ-мөңгеде Меңээ бараан болурун аазап чораан болгай мен. Ындыг-даа болза, моон соңгаар ындыг болбас. Мени алдаржыдып чоруур улусту алдаржыдар мен, а Мээң ат-алдарымны базар улус куду көрдүртүр! 31[+]Көөр-даа сен, сени болгаш сээң төрел бөлүүңнүң кижилерин күш чок кылып каарым үе кээр. Сээң салгалың аразындан кырыырынга чедир кым-даа чурттавас. 32Мээң оран-савамга кайы хире түрегдээрлерин көөр сен. Израиль[†] чонга шупту чүве аайлажыр-даа болза, сээң салгалың аразындан кырыырынга чедир кым-даа, кажан-даа чурттавас. 33Ынчалза-даа Мен өргүл бедигээжинден сээң улузуңнуң шуптузун узуткавас мен. Ол бүгүнү көргеш, сээң карактарың оду өжүп, сагыш-сеткилиң хилинчектени бээр; сээң бүгү салгалың ортумак назынында-ла өлгүлеп каар. 34[+]Сеңээ бадыткал демдээ бо-дур: ийи оглуң – Офни биле Финеес – чаңгыс хүнде өлүрлер.

35[+]Бодумга бердинген бараалгакчыдан томуйлап аар мен. Ол Мээң сагыш-сеткилимни билир болгаш, бүгү чүвени Мээң күзелим-биле кылыр. Ооң салгалын быжыг кылып каар мен. Ол бараалгакчым бүгү назынында Мээң шилип алыр кижимге бараан болур. 36Сээң салгалыңдан дириг артканнар шуптузу чаңгыс көпеек база кескинди хлеб дээш аңаа сөгүрүп: ‘Дайнам хлеб тып чиири-биле Бурганның бараалгакчызының дузалакчызы болуп ажылдаарын чөпшээреп көрүңер’ – деп чаннып кээрлер“».

#### 3


Бурганның Самуилди кыйгырганы

1[+]Бичии Самуил[†] Илийниң чанынга тургаш, Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп турган. Ол хүннерде Дээрги-Чаяакчының чоруткан ажыдыышкыннары[†] ховар болуп, Ооң сөзү хаая дыңналып турган. 2Бир катап Илий бодунуң орунунга чыткан. Ооң карактары четпестеп, көөрү багай апарган турган. 3Бурганның чырыткызы ам-даа өшпээн турда[*], Самуил Дээрги-Чаяакчының өргээзинге удуп чыткан. Ында Бурганның ыдыктыг аптаразы[†] бар чүве-дир.

4Дээрги-Чаяакчы[†] Самуилди кыйгырыпкан. Оол: «Дыңнап тур мен!» – деп харыылаан. 5Самуил Илийге маңнап чеде бергеш: «Мында мен. Силер кыйгырарыңарга, чедип келдим бо» – деп чугаалаан. Илий аңаа: «Мен сени кыйгырбадым. Дедир баргаш, удуп чыдып ал» – дээрге, ол барып чыдып алган.

6Дээрги-Чаяакчы база катап Самуилди кый дээн. Самуил тургаш, катап-ла Илийге чедип келгеш: «Мында мен. Силер кыйгырарыңарга, чедип келдим бо» – дээн. А Илий: «Сени кыйгырбадым, оглум. Барып удуп чыдып ал» – деп харыылаан. 7(Ол үеге чедир Самуил Дээрги-Чаяакчының үнүн билбес, аңаа Дээрги-Чаяакчының сөзү ам-даа ажыттынмаан турган чүве-дир.)

8Дээрги-Чаяакчы Самуилди үш дугаар кыйгырган. Самуил тургаш, Илийге чедип келгеш: «Мында мен. Силер кыйгырарыңарга, чедип келдим бо» – дээн. Ынчан Илий оолду Дээрги-Чаяакчы кыйгырып турар-дыр деп билип каан. 9Илий Самуилге: «Дедир чоруткаш, барып удуп чыдып ал. Кыйгырган үн дыңнап кагзыңза: „Чугаалап көрем, Дээрги-Чаяакчы, Сээң чалчаң дыңнап тур“ – деп харыылаар сен» – деп чагып каан. Самуил катап барып чыдып алган.

10Дээрги-Чаяакчы чедип келгеш: «Самуил, Самуил!» – деп, ооң мурнунда дег, кыйгыра берген. Ынчан Самуил: «Чугаалап көрем, Дээрги-Чаяакчы, Сээң чалчаң дыңнап тур» – деп харыылаан. 11[+]Дээрги-Чаяакчы Самуилге мынча дээн: «Мен Израильге бир херекти чогудар деп бардым. Ону дыңнаан бүгү кижилерниң кулактары безин түүгейни бээр. 12Ол хүн Илийге база ооң салгалынга удур чугаалап турганым бүгү чүүлүмнү күүседир мен. Мен ол бүгүнү дөгерезин күүседир мен. 13Оолдарының каргышка төлептиг кылдыр боттарын алдынып турарын[*] билгеш-даа, оларны чагырып соксатпаан кижи. Ол дээш, ооң салгалын кезедиримниң дугайын Илийге чугаалаан мен. 14Ынчангаш Илийниң салгалынга даңгыраглап тур мен: оларны кандыг-даа өргүлдер буруузундан арыглап[†] шыдавас».

15Самуил удуп хонгаш, эртенинде Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң эжиин ажыдыпкан. Самуил ол көстүүшкүннүң[†] дугайында Илийге чугаалаарындан коргуп турган. 16Илий: «Оглум Самуил» – деп кый дээрге, Самуил: «Дыңнап тур мен» – дээш, чедип келген. 17[+]Илий Самуилге: «Бурган[†] сеңээ чүнү чугаалады? Менден чажырбайн чугаала. Сеңээ чугаалаан чүвениң чаңгыс-даа сөзүн менден чажырар болзуңза, Бурган сени канчаар-даа кезеткей аан» – дээн. 18[+]Самуил Илийге чүнү-даа чажырбайн чугаалап берген. Ынчан Илий: «Ол дээрге Дээрги-Чаяакчы-дыр. Ол чүнү күзээрил, ону күүседир» – дээн.

19[+]Самуил өзүп келген. Дээрги-Чаяакчы үргүлчү ооң-биле кады бооп келген. Дээрги-Чаяакчының Самуилди дамчыштыр чугаалаан сөстериниң чаңгызы-даа күүсеттинмейн барбаан. 20[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң медээчизи[†] болурун Самуилге бүзүрээн дээрзин Дан хоорайдан Беэр-Шевага чедир бүгү израиль чон билир апарган чүве-дир. 21Дээрги-Чаяакчы Силомга көстүп кээрин уламчылап, Бодунуң сөзүн Самуилге ажыдып турган,

#### 4

1а Самуил[†] бүгү израильчилерге ол сөстү чугаалап турган.


Ыдыктыг аптараны израильчилерден аппарганы

Израильчилер филистимнерге удур дайылдажып үнгеннер. Олар Авен-Эзерге[+] турлагжып алган, а филистимнер Афекке турлагжып алган. 2Филистимнер[†] израильчилерге удур турупканнар. Тулчуушкун үезинде израильчилер филистимнерге чылча шаптыртып алганнар. Дайын шөлүнге 4000 хире израильчи өлген. 3[+]Турлаанга чедип келгеш, израильчилерниң баштыңнары[†] мынча дишкеннер: «Бөгүн Дээрги-Чаяакчы[†] чүге бисти филистимнерге чылча шаптыртып кагды? Силомдан Дээрги-Чаяакчының аптаразын[†] бодувусче ап алыылыңар. Ол биске турар болза, дайзыннарывыстан бисти камгалаар». 4[+]Чон Силомче улус чорудуптарга, олар оон Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының аптаразын ап алгаш келгеннер. (Дээрги-Чаяакчының дүжүлгези ыдыктыг аптараның кырында, херувимнерниң[†] ортузунда турган.) Бурганның аптаразының чанынга Илийниң Офни биле Финеес деп ийи оглу база чораан чүве-дир. 5Кажан Дээрги-Чаяакчының аптаразын турлагга эккээрге, израиль чон чер безин сириңейни бээр кылдыр күштүг алгырган.

6Филистимнер ол алгы-кышкыны дыңнааш: «Еврейлерниң турлаанда чүү ындыг алгы-кышкы болу берди?» – дижип тургаш, Дээрги-Чаяакчының аптаразын ында эккелгенин билип кааннар. 7Филистимнер корга бергеш: «Бурган[†] ол турлагда чедип келген-дир – дээннер. – Ат болган-дыр бис! Мооң мурнунда кажан-даа ындыг чүве турбаан болгай. 8Ат болган-дыр бис! Ол күштүг бурганнарның холундан бисти кым адырарыл? Египетчилерни[†] ээн кургаг ховуга шаажылап узуткап каапкан ынчангы бурганнар ол-дур. 9[+]Филистимнер, кадыг-быжыг, эр соруктуг болуңар. Бистиң оларны кулданып алганывыс дег, еврейлерге кулдандырбас дизе, олар-биле эрес-дидим тулчуңар». 10Филистимнер тулчуп кириптерге, израильчилер аштырып алган. Кончуг улуг аштырыышкынга таварышкаш, кижи бүрүзү бодунуң майгынынче дезип халчып турган. Ол дайынга 30 000 израиль чадаг шериг өлүрткен. 11[+]Бурганның аптаразын филистимнер ап алган, Илийниң ийи оглу Офни биле Финеес өлүртүп каан.


Илийниң өлгени

12[+]Ол хүн Вениаминниң[†] аймаандан бир кижи дайын шөлүнден Силомга маңнап чедип келген. Качыгдал демдээ кылдыр ол идик-хевин ора соп алган, бажынче довурак-доозун чажып алган болган. 13Ол кижи чедип келгенде, Илий орук кыдыынга сандайга медээ манап олурган, чүге дээрге ол Бурганның аптаразы дээш аажок сагыш човап турган. Ол кижи хоорайга келгеш, чүү болганын чугаалап бээрге, бүгү чурттакчы чон ыглап-сыктап эгелээн. 14Улустуң ыы-сыызын дыңнааш, Илий: «Чүү мындыг шимээн болу берди?» – дээн. Келген кижи Илийге чедип келгеш, чүү болганын чугаалапкан. 15[+](Илий ынчан тозан сес харлыг турган. Ооң карактары согурарып, көрбестей берген чүве-дир.)

16Ол кижи Илийге келгеш: «Мен дайын шөлүнден дем чаа маңнап келдим» – дээн. Илий: «Чүү болду, оглум?» – деп айтырган. 17Шапкынчы кижи: «Израиль[†] чон филистимнерден дезип, улуг аштырыышкынга таварышты. Силерниң оолдарыңар Офни биле Финеес өлүртүп алдылар. Бурганның аптаразын база алзып алдывыс» – деп харыылаан.

18Бурганның аптаразының дугайында дыңнааш, Илий орган сандайындан аңдарылгаш, хаалга баарынга ойта кээп дүшкен. Ол кырган болгаш аар болганындан молдуруу сыйылгаш, өлүп калган. Дөртен чыл дургузунда Илий Израильдиң баштыңчызы болуп келген.

19Илийниң кенни – Финеестиң кадайы иштиг, божуур чеде берген турган чүве-дир. Бурганның аптаразының дугайында, бээниң база ашааның өлгениниң дугайында дыңнап кааш, ооң эъди аарый бергеш, божупкан. 20[+]Ону божудуп турган херээженнер ооң өлүрүнүң мурнунда аңаа мынча дээннер: «Кортпа, сен оолдуг болган-дыр сен». Ынчалза-даа ол чүнү-даа харыылаваан, тоомча чок болган. 21Чаа төрүттүнген төлдү Ихавод[*] деп адап алгаш: «Израильдиң ат-алдары баткан-дыр» – деп, ол чугаалаан. Бурганның аптаразын база алзып алган, бээ биле ашаа база өлген боорга, ол ынча дээн. 22[+]«Израильдиң ат-алдары баткан-дыр, чүге дээрге Бурганның аптаразын алзып алган-дыр» – деп, ол чугаалаан.

#### 5


Ыдыктыг аптара – филистимнерде

1[+]Филистимнер[†] Бурганның аптаразын[†] ап алгаш, Авен-Эзерден Азотче эккелгеннер. 2[+]Олар Бурганның аптаразын Дагон[†] бурганның өргээзинче кииргеш, Дагоннуң дүрзүзүнүң чанынга салып кааннар.[*] 3[+]Даартазында азотчулар эртен эрте туруп келгеш көөрге, Дагоннуң дүрзүзү Дээрги-Чаяакчының аптаразының мурнунда доңгая кээп дүшкен чыткан. Олар Дагоннуң дүрзүзүн көдүрүшкеш, бодунуң туружунга салып кааннар. 4[+]Ооң даартазында эртен эрте туруп кээрге, Дагоннуң дүрзүзү Дээрги-Чаяакчының аптаразының мурнунда база катап доңгая кээп дүшкен чыткан. Ооң одурлуп калган бажы база ийи холу эргин аксында чыткан. Дагоннуң чүгле мага-боду артып калган болган. 5[+]Ынчангаш Дагоннуң бараалгакчылары[†] база Азотта Дагонга кээп турар чон ол эргинни бо хүннерге чедир баспайн турар.

6Дээрги-Чаяакчы[†] азотчуларны кадыг-дошкун аажылап, чылча шаап, оларны болгаш ол чоок-кавыда чонну ыжыктар-биле аартып турган[*]. 7Ол бүгүнү көргеш, азотчулар: «Израильдиң Бурганының аптаразы биске артпазын. Чүге дээрге Ооң холу биске болгаш бистиң бурганывыс Дагонга аар-дыр» – дижип турганнар. 8Азотчулар филистим чагырыкчыларның шуптузун кыйгырып чыып алгаш: «Израильдиң Бурганының аптаразын канчаар бис?» – деп айтырганнар. Олары: «Израильдиң Бурганының аптаразын Гефче чорудуптаалыңарам» – дээннер. Ынчангаш Израильдиң Бурганының аптаразын Гефче чорудупканнар. 9Ыдыктыг аптараны чорудупкан соонда, Дээрги-Чаяакчы ол хоорайга дыка коргунчуг кеземчени онааган. Хоорайның чурттакчылары, улуг-бичези чок, аарыгга туттурган, оларда ыжыктар көстүгүлеп келген чүве-дир. 10Ооң соонда Бурганның аптаразын Экронче чорудупканнар. Экроннуң чурттакчылары Бурганның аптаразын көргеш: «Бистиң чонувусту узуткадыр дээш, Израильдиң Бурганының аптаразын мында эккелген чүве бе» – деп алгыржып үнгеннер. 11Экрончулар филистим чагырыкчыларның шуптузун кыйгырып бөлүп алгаш, оларга мынча дээннер: «Израильдиң Бурганының аптаразын дедир чорудуптуңар. Бистиң чонувусту кырып кааппазы-биле, ол бодунуң черинче чоруй барзын». Чүге дээрге хоорайда коргунчуг өлүм-чидимниг байдал тургустунуп келген, Бурганның холу оларны кадыг-дошкун аажылаан. 12Өлбээн чурттакчыларны ыжыктар шыва алы берген, хоорайда ыы-сыы дээрлерге чедир дыңналып турган.

#### 6


Ыдыктыг аптараны дедир эккелгени

1Дээрги-Чаяакчының аптаразы[†] филистим черге чеди ай иштинде турган чүве-дир[*]. 2Филистимнер[†] боттарының бурганнарының бараалгакчыларын[†] болгаш төлгечилерни кыйгырып алгаш, олардан: «Дээрги-Чаяакчының аптаразын канчалзывысса экил? Ону турган черинге канчаар чедирип каарын биске айтып бериңерем» – деп айтырганнар.

3[+]Олар: «Израильдиң Бурганының аптаразын дедир чорудар деп турар болзуңарза, ону анаа-ла чорудуппаңар. Аңаа кем-буруу дээш өргүлден[†] кылыңар. Ынчан силерниң балыг-бышкыныңар экирип, Дээрги-Чаяакчы[†] чүү дээш силерни кезедип турарын билип аар силер» – деп харыылааннар.

4«Кем-буруу дээш Дээрги-Чаяакчыга кандыг өргүл кылыр улус бис?» – деп, филистимнер айтырганнар.

Демгилери: «Филистим чагырыкчыларның саны-биле ыжыктың беш алдын дүрзүзүнден база беш алдын күске хевиринден кылып алыңар, чүге дээрге кеземче силерниң шуптуңарга база силерниң чагырыкчыларыңарга дүжүп турар-дыр. 5Ынчалдыр ыжыктарыңарның болгаш черни хоозурадып турар күскелериңерниң дүрзүлерин кылып алгаш, Израильдиң Бурганын алдаржыдыңар. Канчап билир, Ол силерни, силерниң чериңерни база силерниң бурганнарыңарны кадыг-дошкун аажылавас апаар чадавас. 6[+][+]Бурганның мурнунга дедирленип, египетчилер болгаш фараон ышкаш, өжеш болган ажыы бар деп бе? Кажан Дээрги-Чаяакчы оларны кезедиптерге, олар израиль чонну салыпкан болгай.

7[+]Ынчангаш бир чаа тергеден кылып алыңар. Мойнунга хомут черле кедирбээн, чаа төрээн ийи инектен алгаш, оларны тергелеп алыңар, а бызааларын олардан аңгылааш, кажааже аппарыңар. 8Дээрги-Чаяакчының аптаразын алгаш, ол тергеге салып калыңар. А кем-буруу дээш өргүлге эккелген алдын дүрзүлерни хааржакка суккаш, ыдыктыг аптараның кыдыынга салып алыңар. Ынчан тергелеп каан инектерни салып чорудуптуңар. 9Ооң соонда чүү болурун көрүңер. Бир эвес олар Дээрги-Чаяакчының девискээринче, Бет-Шемешче[*] чоруптар болза, бо улуг хай-халапты Ол биске кылганы ол-дур. А бир эвес өскээр баар болза, биске Ол бак чаңнаваан-дыр, а шупту чүве таварылга бооп болганы ол-дур».

10Филистимнер шак ынчалдыр кылганнар. Чаа төрээн ийи инекти эккелгеш, оларны тергелеп алганнар, а бызааларын кажаага арттырып кааннар. 11Дээрги-Чаяакчының аптаразын болгаш алдын ыжыктарлыг база күскелерлиг хааржакты тергеге салып алганнар. 12Инектер дорт-ла Бет-Шемешче баар оруктап чорупканнар. Олар оң-даа, солагай-даа талазынче эгбейн, чаңгыс ол оруктап эдип чоруп органнар. Филистим чагырыкчылар ооң соо-биле Бет-Шемештиң кызыгаарынга чедир кылашташканнар.

13Бет-Шемештиң чурттакчылары ол үеде шынаазынга[†] кызыл-тас ажаап ап турганнар[*]. Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг аптаразын көрүп кааш, олар өөрүп турганнар. 14Тергелеп каан инектер Бет-Шемеш чурттуг Иисустуң шөлүнге келгеш, улуг даш чанынга доктаай берген. Бет-Шемешчилер тергени одаар ыяш кылдыр үрей шаап алганнар, а инектерни Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл кылдыр берипкеннер. 15Левиттер[†] Дээрги-Чаяакчының аптаразын база ооң-биле кады чораан алдын дүрзүлер суп каан хааржакты дүжүрүп алгаш, улуг даш кырынга салып алганнар. Бет-Шемештиң чурттакчылары ол хүн Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир-даа, өске-даа өргүлдер салганнар. 16А беш филистим чагырыкчы ол бүгүнү көргеш, ол хүн Экронче ээп келгеннер.

17[+]Филистимнерниң Дээрги-Чаяакчыга кем-буруу дээш өргүлге салган алдын ыжыктары мындыг: бирээзи Азот дээш, ийигизи Газа дээш, үшкүзү Аскалон дээш, дөрткүзү Геф дээш, бешкизи Экрон дээш чүве-дир. 18А алдын күскелери беш филистим чагырыкчыга хамааржыр шупту хоорайларның – быжыглалдыг хоорайларның-даа, ажык черде суурларның-даа – санынга дүгжүп турган. Дээрги-Чаяакчының аптаразын салып каан улуг даш – Бет-Шемеш чурттуг Иисустуң шөлүнде турар даш – бо хүннерге чедир ол бүгүге херечилел-дир.

19[+][+]Дээрги-Чаяакчы Бет-Шемештиң чурттакчыларынга Ооң аптаразын бакылап көрүп турганы дээш кеземчени онааган. Ол 70 кижини[*] өлүрүп каан. Чон ыглап-сыктап турган, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы оларга коргунчуг кеземчени онааган. 20Бет-Шемештиң чурттакчылары: «Бо ыдыктыг[†] Бурганның, Дээрги-Чаяакчының мурнунга кым туруп шыдаарыл? Бистен чоруткаш, Ол ам кымнарже углаарыл?» – деп айтырып турганнар. 21[+]Ооң соонда олар Кириат-Иаримниң чурттакчыларынга: «Филистимнер Дээрги-Чаяакчының аптаразын эгидип берип турлар. Келгеш, ону ап алыңар» деп дамчыдары-биле элчилер чорудупкан чүве-дир.

#### 7

1[+]Кириат-Иаримниң чурттакчылары Дээрги-Чаяакчының аптаразын[†] ап алгаш, тей кырында Авинадавтың бажыңынга эккелгеш, ооң оглу Элеазарны ыдыктап, Дээрги-Чаяакчының аптаразын кадарып-кадагалаар кижи кылып кааннар.


Самуилдиң Израильди башкарып турганы

2Ыдыктыг аптараны Кириат-Иаримге эккелгенинден бээр чээрби чыл эрткен. Ынчан бүгү израиль чон муңгарап, Дээрги-Чаяакчыже дуза дилеп, көрнү берген. 3[+]Ол өйде Самуил[†] бүгү израиль чонга чугаалаан: «Бир эвес силер сагыш-сеткилиңер ханызындан Дээрги-Чаяакчыже эглип турар болзуңарза, бодуңарның араңардан хары бурганнарны, Астарта[†] бурганның дүрзүлерин ап кааптыңар. Сеткилиңерниң ханызындан Дээрги-Чаяакчыга бердинип, чүгле Аңаа бараан болуңар. Ынчан Ол силерни филистимнерниң холундан адырар». 4[+]Израильчилер Ваал[†] биле Астартаның дүрзүлерин боттарындан ырадып каапкаш, чүгле чаңгыс Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп эгелээн.

5[+]Самуил оларга: «Бүгү израильчилерни Мицпага чыып алыңар, мен Дээрги-Чаяакчыга силер дээш мөргүүр мен» – дээн. 6[+][+]Олар Мицпага чыглып келгеш, суг узуп алгаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга төпкеннер. Ол хүн олар шээрленип: «Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачыт[†] үүлгеткен-дир бис» – деп турганнар. Мицпага Самуил израильчилерниң баштыңчызы апарган. 7Израильчилерниң Мицпага чыглып алганын дыңнааш, филистим чагырыкчылар оларже халдаар дээш чорупканнар. Израильчилер ону билип кааш, филистимнерден корткаш, 8Самуилден: «Бис дээш Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганывыска мөргүүрүн[†] соксатпайн көр. Ол бисти филистимнерден камгалазын» – деп дилеп турганнар. 9[+]Ынчан Самуил бир эмер хураганны[†] ап алгаш, Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл[†] кылган. Ол Израиль[†] дээш мөргүүрге, Дээрги-Чаяакчы аңаа харыылаан.

10[+][+]Самуил бүрүн өрттедир өргүлүн эккеп турда, филистимнер Израильче халдап келген чүве-дир. Ол хүн Дээрги-Чаяакчы филистимнерже күштүг диңмирээшкин ыдыпкаш, оларны аймаарадыпкан. Филистимнер[†] израиль чонга чылча шаптырган. 11Израильчилер Мицпадан үнгеш, филистимнерни Бетхор чоогунга чедир сүрүп, базып кааннар. 12[+]Самуил бир даш алгаш, ону Мицпа биле Шенниң аразынга салып кааш: «Дээрги-Чаяакчы амдыгаа чедир биске дузалаан» – дээш, ол черни Авен-Эзер[*] деп адап каан.

13Филистимнерни ынчалдыр тиилээниниң соонда, олар израильчилерниң кызыгаарынче кирбес апарган. Самуилдиң бүгү назынында Дээрги-Чаяакчының холу филистимнерге удурланып турган. 14Израильчилер мооң мурнунда филистимнерниң Экрондан Гефке чедир эжелеп алган хоорайларын эгидип алганнар. Израильчилер ол хоорайларның чоок-кавызында черлерни база филистимнер холундан адырып алган. Израиль чон биле амор чоннуң аразында тайбың доктаай берген.

15Самуил бүгү назынында Израильдиң баштыңчызы болуп чораан. 16Чылдың-на ол Вефилди, Галгалды, Мицпаны эргий кезип, Израильди ол черлерниң шуптузундан баштап чораан. 17Ооң соонда ол Рамаже ээп кээп турган, чүге дээрге ооң бажыңы ында турар чүве-дир. Аңаа тургаш, база-ла баштыңчы ажылын чорудуп турган. Ук черге ол Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээш[†] тудуп каан.

#### 8


Израиль чоннуң боттары хаанныг болуксааны

1Самуил[†] назыдап кырааш, бодунуң оолдарын Израильдиң баштыңчылары[†] кылып каан. 2Ооң улуг оглунуң ады Иоил, ийи дугаар оглунуң ады Авия чүве-дир. Олар чонну Беэр-Шевадан баштап турган. 3[+]Ынчалза-даа Самуилдиң оолдары ачазының изин истевээн. Олар ажык-кончаа сүрер, хээли алыр болгаш шын эвес шиидер болганнар. 4Израильдиң баштыңнары[†] шупту чыглып алгаш, Рамада Самуилдиң бажыңынга чедип келгеннер. 5[+]Олар Самуилге келгеш: «Силер назыдап кырып калдыңар, а оолдарыңар силерниң изиңер истевээннер-дир. Өске бүгү чоннарда ышкаш, бисти башкарар хаандан томуйлап калыңар» – дээннер. 6Оларның «Бисти башкарар хаандан томуйлап калыңар» деп дилээнге Самуил таарзынмаан.

Самуил Дээрги-Чаяакчыга мөргүүрге, 7Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа мынча дээн: «Чон сеңээ чүү дээрил, оларны дыңна. Олар сенден эвес, харын оларны чагырбазын дээш, Менден ойталап турар-дыр. 8Мен оларны Египеттен[†] үндүрүп эккелгеним хүнден эгелээш, бо хүнге чедир олар Мени каапкаш, өске бурганнарга бараан болуп келгеннер. Ам олар сээң-биле база ынчаарлары ол-дур. 9Ынчангаш оларның чугаазын дыңна. Чүгле хаанның оларны канчаар аажылаарын шыңгыы сагындырып каг».

10Хаан томуйлап каарын дилеп турган чонга Самуил Дээрги-Чаяакчының бүгү сөстерин дамчыдып берген. 11[+][+]Ол мынча дээн: «Силерни башкарып чагырар хаанның силерни аажылаары мындыг болур: силерниң оолдарыңарны былаап алыр – чамдыызын ол дайынчы тергелерге[†] олуртуп каар, өскелеринге аът мундурар, бир чамдыктарын ооң чуузазын[†] үдеп чоруур чалчалар кылып алыр; 12оларның чамдыызын муң шериг баштыңнары кылгаш, өскелерин бежен шериг баштыңнары кылып каар; чамдыктары хаанның шөлдерин болбаазырадыр, тараазын ажаар, ок-чемзээн дарганнаар, чамдыызын чуузалар херекселдери кылыр кижилери кылып каар. 13Хаан силерниң уругларыңарны былаап алыр, олар хаанның аъш-чемин кылыр, далганын быжырар, чаагай чыттыг үстерин кылыр кижилери болур. 14[+]Силерниң шөлдериңерни база эң-не эки виноградтыг,[†] олива ыяштарлыг садтарыңарны алгаш, бодунуң дүжүметтеринге бериптер. 15Тарааңарның болгаш чимистериңерниң дүжүдүнүң онгу кезээн алгаш, бодунуң нояннарынга база дүжүметтеринге бериптер. 16Силерниң эр, херээжен кулдарыңарны, эң-не дээре дээн оолдарыңарны база элчигеннериңерни бодунга алгаш, оларны ажыктыг кылдыр албадап ажылдадыр. 17Шээр малыңарның онгу кезээн алгаш баар; боттарыңар аңаа кулдар болур силер. 18[+]Ынчан силер хааныңар аажызындан уё-човууруңар төп, ыглажыр силер. А ол үеде Дээрги-Чаяакчы силерге харыылавас».

19Ынчалза-даа чон Самуилди тооп дыңнавайн: «Чок, биске хаан херек! 20Ынчан бис өске бүгү чоннар ышкаш болур бис: бистиң хаанывыс бисти башкарар, дайын-чааже ол бисти баштаар» – дээн. 21Самуил чоннуң чугаазын шуптузун дыңнап алгаш, Дээрги-Чаяакчыга дамчыдып берген. 22Дээрги-Чаяакчы Самуилге: «Оларны дыңнап, хаандан томуйлап каг» – дээн. Самуил ооң соонда израильчилерге: «Ындыг-дыр, ам шупту хоорайларыңарже чангылай бериңер» – дээш, оларны чорудупкан.

#### 9


Саулдуң Самуил-биле ужурашканы

1[+]Вениаминниң[†] аймаанга Кис деп бай-шыдалдыг кижи чораан чүве-дир. (Кистиң адазы – Авиил турган. Авиилдиң адазы – Церон, Цероннуң адазы – Бехорат, Бехораттың адазы – Афия турган чүве-дир.) 2Кистиң Саул[†] дээр хып дээн чалыы болгаш чараш оглу турган. Израиль[†] чонда аңаа чедер чараш эр кижи турбаан чүве-дир. Ол чон аразындан бир баш бедик турган.

3Бир катап Саулдуң ачазы Кистиң элчигеннери чиде берген. Кис оглу Саулга: «Бир чалчадан эдертип алгаш, барып элчигеннерни диле» – дээн. 4[+]Олар Эфрем дагларындан, Шалиша деп черден дилээш, тыппааннар. Шаалим деп черде база чок болган. Вениаминниң черинден дилээш-даа, тыппааннар. 5Цуфтуң төрел бөлүүнүң черинге чедип келгеш, Саул кады чораан чалчазынга чугаалаан: «Дедир чоруулу. Ачам элчигеннерин тоовайн баргаш, бис дээш сагыш човай берзе канчаар».

6[+]Чалчазы аңаа: «Бо хоорайда Бурганның бир алдарлыг кижизи бар-дыр ийин. Ооң чугаалаан чүвези албан бүде бээр кижи-дир. Ам аңаа бараалы. Канчап билир, ол бистиң кайнаар баарывысты айтып бээр чадавас» – дээн.

7Саул чалчазынга: «Ол кижиге барып болур-ла ыйнаан бис. А аңаа чүнү аппарып бээр бис? Бистиң хаптарывыста хүнезинивис төнген-дир. Бурганның кижизинге белек кылдыр чүнү бээр улус бис ынчаш?» – деп айтырган.

8Чалчазы Саулга: «Менде дөрттүң бир кезии шекел[†] мөңгүн бар, Бурганның кижизинге ону бериптер мен. Оон ол биске кайнаар баарывысты айтып бээр» – дээн.

9(Израильге шаандан тура, кым-бир кижи Бургандан чүве айтырар дээн болза, «Өттүр көөр кижиге бараалы» дээр турган, чүге дээрге Бурганның медээчилерин[†] шаанда «өттүр көөр кижилер» дээр турган чүве-дир.) 10Саул чалчазынга: «Дыка-ла эки чугаалаар-дыр сен. Че, бараалы» – дээрге, Бурганның кижизиниң чурттап турары хоорайже чорупканнар. 11Олар хоорайже баар орукка суг узуп аар дээн кыстарга таваржы бергеш: «Мында өттүр көөр кижи бар бе?» – деп айтырганнар.

12[+]Кыстар: «Бар – деп харыылааннар. – Ол силерниң мурнуңарда хоорайда. Далажыңар, ол мында чаа чедип келген, чүге дээрге чон бөгүн бедик черге өргүл кылыр деп турар. 13Хоорайга баргаш, аңаа ужуражып четтиге бээр силер. Ол ам-даа өргүлден чем амзаар дээш бедик черже үнмээн. Ол кижи келгеш, өргүлдү алгап-йөрээвээн шаанда, чон чемненип эгелевес ужурлуг. Чүгле ооң соонда чалаткан улус чемненип эгелээр. Барыңар, ам-даа аңаа ужуражып четтиге бээр силер».

14Саул чалчазы-биле хоорайже чорупкан. А кажан олар хоорайже ханылап кирип орда, Самуил[†] бедик черже үнер дээш оларга уткуштур үнүп келген.

15Дээрги-Чаяакчы[†] Саулдуң кээриниң мурнунда хүн Самуилге мынча дээн чүве-дир: 16[+]«Даарта бо үеде Мен сенче Вениаминниң черинден бир кижи чорудуптар мен. Сен ону олива үзү-биле[†] чаггаш, чагырыкчыңар бо деп, Мээң израиль чонумга айтып каг[*]. Ол Мээң чонумну филистимнерниң холундан камгалап каар. Мен чонумну көрүп тур мен, ооң ыы-сыызы Меңээ дыңналып турар-дыр». 17Самуил Саулду көрүп каарга, Дээрги-Чаяакчы аңаа: «Сеңээ Мээң чугаалап турганым кижи ол-дур. Ол Мээң чонумнуң чагырыкчызы болур» – дээн.

18Саул хоорайның хаалгазынга[†] турган Самуилге чоокшулап чедип келгеш, оон: «Өттүр көөр кижиниң бажыңы кайдал, меңээ айтып бериңерем» – деп айтырган. 19Самуил Саулга: «Өттүр көөр кижи мен-дир мен. Бедик черже мээң мурнумга кылаштап үн. Аңаа баргаш, бөгүн силер мээң-биле кады чемненир силер. Даарта эртен сени чорударда, сээң сагыш-сеткилиңде чүү барыл, дөгерезин чугаалап бээр мен. 20А үш хүн бурунгаар чиде берген элчигеннериң дээш сагыш човааш чоор сен: олар тыптып келгеннер. Израильде эң-не күзенчиг чүвени кымга бээр ужурлуг чүвел? Сеңээ база сээң адаңның төрел бөлүүнге эвес бе?» – дээн.

21[+][+]Саул оон: «Израильдиң аймактарының эң-не эвээш санныы болур Вениаминниң аймаандан укталган кижи эвес мен бе? Мээң төрел бөлүүм Вениаминниң салгалдарының аразында эң-не чөгенчиг эвес чүве бе? Меңээ чүге ынчаар чугаалап турарыңар ол?» – деп айтырган.

22Самуил Саул биле ооң чалчазын ыдыктыг[†] бедик черже эккелгеш, кол өрээлче киирип келгеш, ында олурган үжен хире чалатканнарның аразынга дөрге олуртуп каан. 23Самуил чем кылыкчызынга: «Сеңээ бергеш, „аңгы арттырып каг“ деп чугаалааным чемни бо кижиге ап бер» – дээн.

24Чем кылыкчызы ужа, дөңмекти Саулдуң мурнунга салып берген.

Самуил аңаа: «Бо эътти аалчылар чалаан үемде аңгылап, сеңээ арттырып каан чүве болгай. Мону чип көрем» – дээн. Ол хүн Саул Самуил-биле кады чемненген. 25Дагдан хоорайже бадып келгеш, Самуил Саул-биле сери кырынга чугаалашкан[*]. 26Даң адып кээрге, Самуил сери кырында чыткан Саулду кыйгырып алгаш: «Тур че, сени үдеп каайн» – дээн. Саул туруп келгеш, Самуил-биле кады бажыңдан үнүп чорупкан. 27Кажан олар хоорай кыдыынга чедип келгенде, Самуил: «Бисти мурнап бар чыдар кылдыр чалчаңга чугаала» – деп Саулга сүмелээн. Чалча мурнап чоруптарга, ол: «А сен ам доктаавыт, сеңээ Бурганның чугаалаан чүвезин дамчыдып берейн» – дээн.

#### 10


Самуилдиң Саулду хаан болур кылдыр чаап кааны

1[+]Самуил[†] олива үзү[†] кудуп каан көгээржикти алгаш, үстү Саулдуң[†] бажынче кудупкаш, ону ошкап кааш, мынча дээн: «Бо-дур, Дээрги-Чаяакчы[†] сени шилип алгаш, Бодунуң ээлээн чериниң чагырыкчызы кылып кааны ол-дур. 2[+]Менден чоруткаш, Вениаминниң[†] чериниң кызыгаары Целцахта Рахилдиң[†] хөөрүнүң чанынга чоруңда[*], сеңээ ийи кижи таваржып кээр. Олар сеңээ: „Дилеп чорааның элчигеннер тыптып келди. Ачаң элчигеннерин-даа уттупкаш, силер дээш сагыш човап, ‘Оглумну канчап тып аайн?’ деп туруп берди“ – дээрлер. 3Оон улаштыр чорупкаш, Фавор деп дуб ыяштыг черге чедип кээр сен. Аңаа Вефилде Бурганга мөгеер дээш бар чыдар үш кижиге ужуражы бээр сен: бирээзи үш анай тудуп алган, өскези үш хлеб тудуп алган, а үшкүзү арагалыг көгээржик тудуп алган болур. 4Олар сээң-биле мендилешкеш, сеңээ ийи хлеб бээрлер. Ону оларның холундан ап алыр сен. 5Ооң соонда сен Гива-Элохимче үнүп кээр сен[*]. Ында филистимнерниң доскуул шериглери турар. Хоорайже кирип келгеш, бедик черден бадып орар Бурганның медээчилериниң[†] бөлүүнге таваржы бээр сен. Олар шупту Дээрги-Чаяакчыны алгап, өттүр көрүп медеглеп турарлар. А оларның мурнунда хылдыг болгаш үрер хөгжүм ойнаан, дамбыралар соктаан хөгжүмчүлер чоруп орар. 6Сени Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†] бүргеп алыр. Ынчан сен олар-биле деңге өттүр көрүп медеглеп эгелээр сен. Көңгүс өске кижи апаар сен.

7Кажан ол кайгамчык чүүлдер сээң-биле бүде бээрге, байдалды көрүп тургаш, хөделип эгеле, чүге дээрге Бурган[†] сээң-биле болур. 8Сен Галгалче мени мурнай чорувут. Аңаа мен база бүрүн өрттедир болгаш эп-найырал өргүлдери кылып чеде бээр мен. Мен сенче келгижемге чедир чеди хонук мана. Ынчан мен сеңээ чүнү канчаарын айтып бээр мен».

9Саул Самуилден чоруптары билек, Бурган ооң сеткил-чүрээн чаартып берген. Ынчангаш ол-ла хүн ооң хамык кайгамчык чүүлдери бүткен. 10[+]Саул Гивага чедип кээрге, аңаа Бурганның медээчилериниң бөлүү уткужуп келген. Ол өйде Бурганның Сүлдези ону бүргеп аарга, ол база Бурганның медээчилери-биле кады өттүр көрүп медеглеп эгелээн. 11Саулду мурнунда-ла билир турган улус ону Бурганның медээчилериниң аразынга көргеш: «Кистиң оглу канчап барганы ол? Таанда Саул база Бурганның медээчилериниң аразында бе?» – дижип, бот-боттарындан айтыржып турганнар. 12[+]Аңаа турганнарның бирээзи: «А дуу улустуң адалары база анаа кижилер эвес бе?» – дээн. («Таанда Саул база Бурганның медээчилериниң аразында бе?» деп чугаа ол болуушкундан тывылган.)

13Ооң соонда Саул өттүр көрүп медеглээрин соксадып каапкаш, бедик черже үнүп чорупкан. 14Саулдуң төрел акызы оон база ооң чалчазындан: «Каяа чордуңар?» – деп айтырган.

Саул тургаш: «Элчигеннер дилеп чордувус. Оларны тыппайн, Самуилге бардывыс» – деп харыылаан.

15Акызы: «Самуил силерге чүнү чугаалады, меңээ чугаалап берем» – дээн.

16Саул акызынга: «Ол биске элчигеннерниң тыпты бергенин дыңнатты» – дээш, Самуилдиң аңаа эрге-чагырга берип каанының дугайында чүнү-даа чугаалаваан.


Саулду чонга хаан кылдыр таныштырганы

17Ынчан Самуил чонну Дээрги-Чаяакчыга мөгеери-биле Мицпаже кыйгырып эккелген. 18[+]Ол израильчилерге мынча дээн: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы мынча деп тур: „Мен израиль чонну Египеттен[†] үндүрүп эккелдим, силерни египетчилерниң база өске-даа күрүнелерниң дарлалындан адырып каан болгай мен“. 19[+]Ам кээп силер бодуңарны айыыл-халаптан, качыгдал-муңгаралдан камгалаар Бурганыңардан ойталап: „Бисти чагырар хаандан томуйлап каг“ – деп, Оон дилеп турар-дыр силер. Ынчангаш ам Дээрги-Чаяакчының мурнунга аймактар, төрел бөлүктер аайы-биле тургулап алыңар».

20Самуил Израильдиң бүгү аймактарынга аңаа чоокшулап кээрин дужааган. Тырткан үлүг оларның аразындан Вениаминниң аймаанга дүшкен. 21Вениаминниң салгалдарынга төрел бөлүк аайы-биле чоокшулап кээрин дужааган. Тырткан үлүг олардан Матрийниң төрел бөлүүнге дүшкен. Матрийниң төрел бөлүүнүң улузу чоокшулап кээрге, үлүг оларның аразындан Кистиң оглу Саулга дүшкен. Ынчан Саулду дилээш, тыппааннар.

22Дээрги-Чаяакчыдан: «Ол кижи база катап маңаа кээр бе?»[*] – деп айтырарга, Дээрги-Чаяакчы: «Саул мында чүък аразында чаштып чыдыр» – дээн. 23Улус халчып чоруткаш, Саулду чүък аразындан тып эккелгеннер. Ол хөй улустан бир баш бедик көстүп турган. 24[+]Самуил чонга: «Көрдүңер бе, Дээрги-Чаяакчы кымны хаан кылдыр шилип каан-дыр? Чон аразында аңаа деңнежир кижи бар деп бе?» – дээн. Ынчан чон шупту: «Хаан делгерезин!» – деп алгыржып турган.

25[+]Самуил чонга хаанныг күрүнениң чурумун чарлап бергеш, ону дүрүм-номче киир бижээш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга салып каан. Ооң соонда чонну чандырып тарадыпкан. 26Саул база Гивада бажыңынче чанып чорупкан. Сеткил-чүрээн Бурганга оттуртуп алган дайынчылар ону эдерип чорупкан. 27[+]А чамдык дүржок кижилер: «Ол бисти камгалап шыдаар бе?» – деп турганнар. Олар Саулду куду көрүп, белек-даа бербээннер. А Саул ону эскербээн кижи дег алдынып турган.

#### 11


Саулдуң аммон чонну тиилээни

1[+]Ооң соонда аммон хаан Наас чедип келгеш, Галаадта[†] Иавис хоорайны бүзээлеп алган. Иавистиң бүгү чурттакчылары Нааска: «Бистиң-биле керээден чарып ал, ынчан бис сеңээ бараан болур бис» – дээннер.

2[+]Аммон хаан Наас оларга: «Мен силер-биле керээни чарып алыр мен. Ынчалза-даа бүгү Израильдиң ат-алдарын баксырадыр дээш, силерниң кижи бүрүзүнүң оң талакы караан деже идип каар мен» – дээн.

3Иавистиң баштыңнары[†] аңаа: «Израильдиң ужу-кыдыгларынче элчилер чорудар кылдыр биске чеди хонук хуусаадан бер. Бир эвес кым-даа бисти камгалавас болза, бис сенче үнүп кээр бис» – дишкеннер. 4[+]Элчилер Саулдуң[†] хоорайы Гивага чедип келгеш, ол медээни чонга дыңналдыр тарадыпкан. Ынчан бүгү чон алгы-кышкы үндүрүп, ыглап-сыктап эгелээн. 5Саул ол өйде ховудан бода малдың соондан чедип келгеш: «Бо чоннуң чүзү канчап барганы ол, чүге ыглажып турары ол?» – деп айтырган. Саулга Иавистиң чурттакчыларының сөстерин дамчытканнар.

6[+]Ынчан Бурганның Сүлдези[†] Саулду бүргеп аарга, ол аажок килеңнеп[†] хорадаан. 7[+][+]Ол ийи инектиң мөчүлерин үзе-чаза шапкаш, Израильдиң аңгы-аңгы чүктеринче демги-ле элчилерни дамчыштыр тарадыпкан. Ол: «Саул биле Самуилди[†] эдербээн кижилерниң мал-маганын мындыг үүле манап турар» – деп чар тарадыпкан. Бүгү чон Дээрги-Чаяакчыдан корга бергеш, чаңгыс кижи дег демниг үнүп келген. 8[+][+]Саул оларны Везекке хынап көөрге, Израильдиң шерии 300 000, Иуданың[†] аймааның шерии 30 000 кижи болган. 9Келген элчилерге олар мынча дээн: «Галаадта Иавистиң чурттакчыларынга „Даарта дал дүъш турда, силерни камгалап чедип кээр бис“ деп барып чугаалаңар».

Элчилер Иавистиң чурттакчыларынга ону чугаалаарга, олар дыка өөрээннер. 10Ынчан Иавистиң чурттакчылары Нааска: «Даарта бис силерже үнүп кээр бис. Канчалдыр күзээр силер, бисти ынчалдыр аажылаар силер» – деп чугаалааннар.

11[+]Дараазында хүн Саул шериин үш бөлүкке үзүп алган. Даң бажында аммоннарның турлааның ортузунче шургуп киргеш, хүндүскү изиг дүшпээнде, оларны чылча шаап каапканнар. Арткан аммоннар тоо быдарадыр дезе бергеннер. 12Ынчан чон Самуилге мынча деп чугаалаан: «„Саул бисти хааннап шыдаар деп бе?“ деп турган улус кымнар ийик? Оларны бээр эккелиңер, бис өлүрүп каар бис». 13Ынчалза-даа Саул: «Бөгүн кымны-даа өлүрбес ужурлуг бис. Чүге дээрге бөгүн Дээрги-Чаяакчы[†] Израильди камгалаан-дыр» – дээн.

14[+]Самуил чонга: «Галгалче бараалыңар, аңаа баргаш, Саулду база катап хаан кылдыр чарлап бадыткаалыңар» – дээн. 15Бүгү чон Галгалче чорупкаш, Саулду Дээрги-Чаяакчының мурнундан Израильдиң хааны кылдыр катап бадыткап кааш, Дээрги-Чаяакчыга эп-найырал өргүлдерин кылган. Саул база бүгү израильчилер аңаа аажок хөглээн чүве-дир.

#### 12


Самуилдиң чонга сөөлгү чагыы

1[+]Самуил[†] израиль чонга: «Мен силерниң сөстериңерни шуптузун дыңнааш, силерге хаанны томуйлап кагдым. 2Бо-дур, силерниң хааныңар ам силерни баштаар. Мен силерни аныяамдан ам бо хүнге чедир баштап келдим. А мээң назыным кырып, бажым дүгү агарып калды. Мээң оолдарым силер-биле кады-дыр. 3[+][+]Дээрги-Чаяакчының болгаш ооң шилип каан хаанының мурнунга меңээ удур херечилер болуңар. Кымның шарызын, кымның элчигенин ап алган мен, кымны хомудадыпкан азы кымны кызып-кыйган мен, кымдан карак көрбестедир хээли алган мен, кымның херээн шын эвес шииткен мен? Бир эвес ындыг чүүлдер турган болза, шуптуңарга алган чүвемни эгидейн» – дээн.

4Чон аңаа: «Силер бисти хомудатпаан-даа, кызып-кыйбаан-даа, кымның-даа чүзүн-даа албаан силер» – деп харыылаан.

5Самуил чонунга: «Меңээ удур чүнү-даа тыппааныңар дугайында силерге Дээрги-Чаяакчы[†] болгаш Ооң шилип каан хааны бөгүн херечилер болур» – дээн. Чон ооң-биле чөпшээрешкен. 6Ынчан Самуил чонга мынча дээн: «Моисей[†] биле Ааронну[†] томуйлап каан база силерниң өгбелериңерни египет черден үндүрүп эккелген Дээрги-Чаяакчы херечи[*] болур. 7Ам Дээрги-Чаяакчының адындан мен силерге удур чугаалаар мен, силерге болгаш силерниң өгбелериңерге Дээрги-Чаяакчының көргүскен чөптүг чоруктарының дугайында чугаалаар мен.

8[+][+][+]Кажан Иаков[†] Египетке[†] чедип келгенде, силерниң ада-өгбеңер Дээрги-Чаяакчыдан ыы-сыылыг дилей бээрге, Ол Моисей биле Ааронну Египетче чорудуптарга, олар силерниң өгбелериңерни оон үндүргеш, бо черде эккеп чурттадып каан чүве болгай. 9[+]Ынчалза-даа олар боттарының Бурганын, Дээрги-Чаяакчыны, уттупканнар. Ынчан Дээрги-Чаяакчы силерниң өгбелериңерни оларга удур дайылдажып келген Асор хоорайның шериг баштыңы Сисараның, филистимнерниң база моав хаанның холдарынга хүлээткен. 10[+]Олар катап-ла Дээрги-Чаяакчыга ыы-сыылыг: „Дээрги-Чаяакчыны тооп көрбейн, Ваал[†] болгаш Астарта[†] дүрзүлеринге бараан болуп, бачыттыг чүвени үүлгеткен-дир бис. Ам бисти дайзыннарның холундан адырып ап көр, бис чүгле Сеңээ бараан болур бис“ – деп чаннып келгеннер. 11[+][+][+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы силерже Иероваалды, Беданны[*], Иеффайны[†] база Самуилди чорудупкаш, силерни долгандыр турган дайзыннарыңардан адырып каарга, силер айыыл чок чурттап келдиңер. 12[+][+]А кажан аммон чоннуң хааны Наас силерге удур үнүпкенин көрүп кааш, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар – силерниң хааныңар болур деп чүвени билип тургаш-ла, силер меңээ: „Чок, бисти хаан чагырзын“ – дидиңер. 13Ам хааныңар бо-дур: бодуңарның шилип тургаш, негеп алган хааныңар бо-дур. Дээрги-Чаяакчы силерниң хааныңарны томуйлап каан-дыр.

14Дээрги-Чаяакчыдан коргар болзуңарза, Аңаа бараан болур болзуңарза, Ооң сөзүн дыңнаар болзуңарза, Ооң күзелинге удурланмас болзуңарза, силер-даа, силерни чагырып турар хааныңар-даа Дээрги-Чаяакчыга бердинген болур. 15[+]А бир эвес силер Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнавас, Ооң күзелинге удурланыр болзуңарза, силерниң өгбелериңерге удурланганы дег, Дээрги-Чаяакчы силерге удурланып үнер.

16Ам туруп келгеш, Дээрги-Чаяакчының силерниң мурнуңарга кылыр улуг херээн көрүңер. 17Ам тараа ажаар үе эвес чүве бе? Ам мен Дээрги-Чаяакчыже кыйгы салыптарымга, Ол диңмирээшкинниг чаъс чорудуптар[*]. Ынчан силер бодуңарга хаан дилеп тургаш, кайы хире бузуттуг чорук кылып алганыңарны көрүп база билип каар силер».

18Самуил Дээрги-Чаяакчыже кыйгы салыптарга, Ол диңмирээшкинниг чаъсты ол хүн чорудупкан. Ынчан бүгү чон Дээрги-Чаяакчыдан болгаш Самуилден дыка корткан. 19Чон Самуилден: «Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның мурнунга чалчаларың бисти өлбезин дээш мөргүп көрүңерем. Бүгү-ле бачыттарывыстың кырынга, боттарывыска хаан дилеп тургаш, база бир бачыт[†] немеп алганывысты миннип тур бис» – деп дилээн.

20Самуил чонга: «Кортпаңар. Бачытты кылган-дыр силер, ам канчаар, Дээрги-Чаяакчыдан черле ойталаваңар, чүрээңер ханызындан Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп чоруңар. 21[+][+]Ажык-дуза чок база камгалап шыдавас хоозун бурганнарга чүдүвеңер, чүге дээрге олар чүү-даа эвес-тир. 22[+]А Дээрги-Чаяакчы Бодунуң өндүр улуг адын бодааш, Бодунуң чонун кагбас, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы силерни Бодунуң чону кылдыр шилип алган-дыр. 23[+]Мен база Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачыт кылбазы-биле силер дээш мөргүүрүм[†] соксатпас мен, силерге эки болгаш шын орукче баарын айтып бээр мен. 24[+]А силер Дээрги-Чаяакчыдан коргуңар, Аңаа бүгү чүрээңер-биле шынчы бараан болуңар, Ол кайы хире улуг херектерни силер-биле кылганын көрүңер. 25[+]Бир эвес багай чүве кылыр болзуңарза, силер база хааныңар узуткаттырар силер» – деп чугаалаан.

#### 13


Филистимнерге удур дайынның эгелээни

1Саул[†] үжен харлыында Израильдиң хааны апарган. Ол Израильди дөртен ийи чыл башкарып келген[*]. Саул 3 000 израильчини шилип алган: 2оларның ийи муңу Саул-биле кады Михмаска база Вефил даанга турган, а арткан муңу ооң оглу Ионафан-биле[†] кады Вениаминниң[†] черинде Гивага турган. Оон өске чонну Саул аал-оранынче чандырыпкан. 3[+]Гивага турган филистим доскуул шериин Ионафан чылча шаап каарга, ооң дугайында филистимнер дыңнап кааннар. А Саул: «Еврейлер дыңназын!» – дээш, бүгү чуртка мыйыс эдиски[†] этсип, кыйгы салыр элчилерни чорудупкан. 4Филистим доскуул шериин Саулдуң чылча шаап каанын бүгү израиль чон дыңнап кааш, филистимнерниң Израильди көөр хөңнү чок апарганын билип кааш, Галгалда турар Саулче баар деп барган. 5[+]Филистимнер[†] Израильге удур дайынга белеткени бергеннер: 3000[*] дайынчы терге,[†] 6000 аъттыг шериг база далай эрииниң элезини дег хөй чадаг шериг чыглып алгаш, Бет-Авенниң чөөн талазында Михмаска турлагжып алганнар.

6[+]Израильчилер нарын байдалдыг апарганын билген, чүге дээрге шерии дайзыннарга кыстырып эгелээн. Ынчангаш олар куйларга, шырыштарга, хая-даш аразынга, оңгарларга база чоогаларга чаштынып эгелээннер. 7А чамдык еврейлер Иордан хемниң[†] ындында Гадтың база Галаадтың[†] девискээринче кеже бергеннер. Саул ам-даа Галгалда артып калган, а ону эдерген бүгү шерии коргуп-сүртеп турган.

8[+]Самуилдиң[†] болчап кааны чеди хүн дургузунда Саул манап келген. Самуил Галгалга келбейн турган. Ынчан шерии Саулдан дезип чоруп эгелээн. 9Саул: «Бүрүн өрттедир өргүлдерни[†] база эп-найырал өргүлдерин бээр эккелиңер» – дээн. Ынчалдыр ол бүрүн өрттедир өргүлдү кылган. 10Өргүлдүң сөөлгү ёзулалын кылып турда, Самуил чедип кээп-тир. Ынчан Саул ооң-биле мендилежир дээш, уткуштур үнүп келген.

11Самуил: «Чүнү кылып алганың ол?» – деп айтырган.

Саул аңаа мынча деп харыылаан: «Шериглер мени каапкаш, тарап чоруп эгеледи, а силер болчашкан үевисте келбейн бардыңар. А филистимнер Михмаска чыглып эгеледилер. 12Ынчан мен „Филистимнер Галгалда менче халдап кээр боор. А мен ам-даа Дээрги-Чаяакчыдан алгап-йөрээшкин айтырып албаан мен“ деп бодааш, бүрүн өрттедир өргүл кылыр ужурга таварыштым»[*].

13[+]Самуил Саулга мынча дээн: «Мугулай чүве кылган-дыр сен. Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңның айтыышкынын күүсетпээн-дир сен. Бир эвес Ооң айтыышкынын күүсеткен болзуңза, Дээрги-Чаяакчы сээң Израильде чагыргаңны кезээ-мөңгеде быжыглап каар ийик. 14[+]А ам сээң чагыргаң быжыг бооп шыдавас. Дээрги-Чаяакчы Бодунга сеткилинге кирер кижини тып алгаш, ону Бодунуң чонунуң чагырыкчызы кылып каар. Чүге дээрге сен Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын күүсетпээн-дир сен». 15Ооң соонда Самуил Галгалдан Вениаминниң черинде Гиваже чорупкан.

Саул кады чораан улузун санап көөрге, 600 хире кижи болган чүве-дир. 16Саул оглу Ионафан-биле база олар-биле кады арткан улус-биле Вениаминниң черинде Гивага турумчуп алганнар. А филистимнер Михмаска турлаг кылып, турумчуп алганнар. 17Филистимнерниң турлаандан үш бөлүк шериг ол чуртту хоозурадыр сорулгалыг үнүпкен. Оларның бирээзи Офра баар оруктап Шуал девискээринче углапкан. 18Өске бөлүк Бет-Орон оруу-биле чорупкан. А үшкүзү ээн кургаг черде Цевоим шынаазында[†] кызыгаарже углапкан.

19Ол үеде бүгү израиль черде дарганнар чок турган. Чүге дээрге еврейлерниң хылыш, чыда кылып аарындан филистимнер коргуп-сестип турганнар. 20-21Кажан андазыннарының бистери, демир-хүүректери, айыырлары, балдылары дөгейленип каарга, израильчилер филистимнерге баар ужурлуг турганнар. Боттарының андазыннарының бистерин, демир-хүүректерин чидидерде, үштүң ийизи шекел[†] мөңгүннү, а балдыларын, мал сүрүкчүзүнүң херекселдериниң баштарын чидидерде, үштүң бири шекел мөңгүннү төлээр турган. 22Ынчангаш дайын үезинде Саул-биле арткан бүгү шериглерде хылыш-даа, чыда-даа чок болган. Хылыш болгаш чыда чүгле Саулда база ооң оглу Ионафанда бар болган чүве-дир.


Ионафанның эрес-дидим чоруу

23Филистим шериглерниң бир бөлүү Михмас кежиинге чедип келген.

#### 14

1Бир-ле хүн Саулдуң[†] оглу Ионафан[†] бодунуң чепсек тудукчузу чалчазынга: «Ол чарыкта филистим турлагже чоруптаалы че» – дээн. А ачазынга ооң дугайында чугаалаваан. 2Ол үеде Саул Гива хоорайның кыдыы Мигронда гранат ыяжының адаанга турган. Ооң-биле кады 600 хире кижи турган. 3[+][+][+]Оларның аразында Дээрги-Чаяакчының Силомдан келген эфодтуг[†] бараалгакчызы[†] Ахия бар болган. (Ахия дээрге Ихаводтуң акызы Ахитувтуң оглу турган. А Ахитувтуң адазы – Финеес, кырган-адазы – Илий боор чүве-дир.) Ионафанның чорупканын кым-даа билбээн.

4Ионафанның филистимнерже эртер кежииниң ийи талазында кадыр шиш хаялар бар турган: бирээзин Боцец, өскезин Сене дээр. 5Бир хая соңгу чүктен Михмасче көрүнген, өскези мурнуу чүктен Гиваже көрүнген. 6[+]Ионафан чепсек тудар чалчазынга: «Чоруулу, кыртыжадып демдектетпээн бо хейлерниң турлаанга бараалы. Канчап билир, Дээрги-Чаяакчы[†] биске дузалаптар чадавас. Дээрги-Чаяакчыга хөй-даа, эвээш-даа улусту дамчыштыр камгалал[†] бээри берге эвес болур» – дээн.

7Чепсек тудукчузу аңаа: «Чүнү күзээр-дир сен, ону кыл. Кайнаар барыксаар-дыр сен, ынаар бар, мен сээң-биле кады мен» – деп харыылаан.

8Ионафан мынча дээн: «Бис ол улустуң талазынче эрте бергеш, көскү черге туруп аар бис. 9Бир эвес олар биске: „Бис силерге чеде бергижевиске чедир аңаа туруңар“ – дээр болза, турган черивиске доктаай бергеш, оларже чоокшулавас бис. 10А бир эвес олар: „Бээр үнүп келиңер“ – дээр болза, ынчан бис оларга чеде бээр бис, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы оларны бистиң холдарывыска хүлээдип бергениниң демдээ ол болур».

11[+]Кажан олар иелээн көстүп үнүп кээрге, филистимнер: «Бо-дур, еврейлер чаштып чытканы кашпалдардан үнүп келдилер» – дээннер. 12Турлагда шериглер Ионафан биле ооң чепсек тудукчузун: «Бисче үнүп келиңер. Силерге бир чүве чугаалаар бис» – деп кыйгырганнар. Ынчан Ионафан бодунуң чепсек тудукчузунга: «Мээң соом-биле чоруп олур. Дээрги-Чаяакчы оларны Израильдиң холунга хүлээткени ол-дур» – дээн. 13Ионафан холдары-биле туттунуп, буттары-биле иттинип чорааш, үнүп эгелээн. Ооң соондан чепсек тудукчузу база үнүп келген. Ионафан филистимнерни согарга, кээп дүжүп турганнар, а чепсек тудукчузу ооң соонда оларны өлүр соп чораан. 14Ионафан биле ооң чепсек тудукчузу баштайгы халдаашкын үезинде чээрби хире кижини улуг эвес шөлдүң девискээринге өлүрүп каапкан. 15Шөлде турлагда шериглер база бүгү доскуул шериглериниң аразында коргунчуг дүвүрээзин эгелээн. Чуртту хоозурадыр дайылдажып турган шериглер безин коргуп-сүртээн. Чер кыры сирлеш дээн, Дээрги-Чаяакчы филистимнерниң сеткил-чүректерин улуг коргуушкун-биле бүргепкен.


Израильчилерниң тиилелгези

16Ол үеде Вениаминниң[†] черинде Гивада Саулдуң хайгыылчылары филистимнерниң турлаанда шериглер эвээжеп, ыңай-бээр маңнажып эгелээнин көрүп кааннар. 17Саул кады турган шериглерге: «Бистиң аравыстан кым үнүп чоруй барган-дыр, хынап көрүңер» – дээн. Хынап көөрге, Ионафан биле ооң чепсек тудукчузу чок болган. 18[+]Саул Ахияга: «Бурганның аптаразын[†] эккел» – дээн. (Ынчан Бурганның аптаразы израильчилерге турган чүве-дир.) 19Саул Бурганның бараалгакчызы-биле чугаалажып турда, филистимнерниң турлаанда хөлзээзин улам күштелип эгелээн. Ынчан Саул бараалгакчыга: «Болзун че, чоор сен» – дээн.

20[+]Саул болгаш ооң улузу чыглып алгаш, тулчуушкун болган черге чедип келген. Аңаа коргунчуг улуг дүвүрээзин болган: филистим кижи бүрүзү хылыжын чоок кижизинче аннып, бот-боттарын өлүржүп турган. 21Ынчан филистимнер-биле ооң мурнунда кады чораан еврейлер Саул биле Ионафанның талазында израильчилерге каттыжа бергеннер. 22Эфрем дагларынга чаштынып чыткан бүгү израильчилер филистимнерниң дезипкенин дыңнап кааш, кады дайылдажыр дээш бодунуң чонунга каттыжа берген. 23Дээрги-Чаяакчы ол хүн ынчалдыр израиль чонну камгалап каан. А тулчуушкун Бет-Авенниң ындынче шилчий берген.


Саулдуң бодунуң шериин чем чивес кылдыр чагааны

24Израильчилер ол хүн шагзырап турупканнар. А Саул улузунга: «Кежээ дүшпээнде, мен дайзыннарымдан өжээн негеп албаанымда, чем амзаар кижи каргаттырар» – дээш, оларның даңгыраан ап алган. Шериглерниң аразындан кым-даа чем амзаваан. 25Ынчан бүгү шерии арыгже[†] чорупкан. А ында алаакта ары чигири бар болган. 26Арыг иштинче кирип келгеш, шериглер ары чигирин көрүп каан. Ынчалза-даа кым-даа ону амзаваан, чүге дээрге олар каргаттырарындан коргуп турган.

27А Ионафан ачазының шериглерден даңгырак ап турганын дыңнаваан болган. Ол тудуп чораан ыяжының ужу-биле ары чигирин ускаш, чипкен. Ооң карактары безин чырып келген. 28Шериглер аразындан бир кижи аңаа: «Сээң ачаң: „Бөгүн чем чиир кижи турар болза, каргаттырар“ – дээн, ынчангаш чон могап турупкан» – деп чугаалаан. 29[+]Ынчан Ионафан мынча дээн: «Мээң ачам бодунуң улузунга багай чүве кылган-дыр. Көрүңер даан, бо бичии ары чигирин чиптеримге, мээң карактарым чырып келди. 30Бир эвес шериглер боттарының дайзыннарындан тыпкан олчазындан чип алган болза, филистимнерни оон-даа артык кыргып-хыдывас бе?»

31[+]Филистимнерни[†] ол хүн Михмастан Айалонга чедир кыргып-хыдып келгеш, израиль шериглер аажок могап турупкан. 32Олар боттарының олча-тывыжынче халый бергеш, хойларны,[†] шарыларны, бызааларны ол-ла черинге өзээш, оларның эъдин ханы-биле чип турганнар. 33[+]Саулга: «Чон Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачыт[†] кылып тур: олар эътти ханы-биле чип тур» – деп дыңнадыпкан. Ынчан Саул: «Силер бачыт кылган-дыр силер. Ам меңээ улуг даштан чууп эккеп бериңер» – дээн. 34Ооң соонда Саул мынча дээн: «Шериглерни эргий кезип чорааш, мынча деңер: кижи бүрүзү меңээ бодунуң шарызын, бодунуң хоюн эккелзин. Маңаа өзээш, маңаа чиңер, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачыт кылбаңар, ханы-биле чивеңер». Шериглер ол дүне боттарының шарыларын чедип эккелгеш, аңаа соп турганнар. 35Саул Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээш[†] аңаа тудуп каан. Ол ооң Дээрги-Чаяакчыга тургусканы бир дугаар өргүл салыр бедигээжи болур.

36Саул: «Дүне када филистимнерни сүрүп чорупкаш, даң бажынга чедир оларны чаңгыс-даа кижи арттырбайн узуткап, үптеп алыылыңар» – дээн.

«Чүнү кылыксай-дыр силер, ону кылыңар» – деп, шериглер чугаалаан. А Бурганның бараалгакчызы: «Бургандан айтырып көрээлиңер» – дээн.

37[+]Саул Бургандан айтырган: «Филистимнерни сүрүп чоруптайн бе? Оларны израиль чоннуң холунга хүлээдир сен бе?» Ынчалза-даа Бурган[†] ынчан аңаа харыы бербээн. 38Ынчан Саул: «Шериг баштыңчылары бээр чедип келзиннер, олар кым бөгүн бачыт кылганын тодарадып билип алзыннар. 39Израильдиң Камгалакчызы, дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: мээң оглум Ионафан безин бачыт кылган болза, ол база дораан өлүр» – дээн. Ынчалза-даа шериглер аразындан аңаа кым-даа харыы бербээн. 40Саул бүгү израильчилерге: «Силер шупту бир талазынга туруп алыңар, а мен оглум Ионафан-биле өске талазынга туруп алыылы» – дээн.

Шериглер: «Чүнү кылыксай-дыр силер, ону кылыңар» – деп Саулга харыылаан.

41Ынчан Саул: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы! Туммим-биле[*] бадыткалдан берип көрем» – деп дилээн. Саул биле Ионафанны буруулуг деп тодараткан, а чон актыг болган чүве-дир. 42[+]Саул: «Ам мээң биле оглум Ионафанның аравыска кым буруулуг деп бадыткалдан айтырыңар» – деп дилээн. Туммимниң харыызы Ионафанче айыткан. 43Саул Ионафандан: «Сен чүнү канчаптың?» – деп айтырган.

Ионафан ачазынга: «Мен тудуп чораан ыяжым ужу-биле бичии ары чигири ап чипкен кижи-дир мен. Бо-ла-дыр, ол дээш ам өлүрүм ол-дур» – деп харыылаан.

44Саул: «Ионафан, бөгүн өлүр ужурлуг сен! Бир эвес ындыг эвес болза, Бурган мени канчаар-даа кезетсин!» – дээн.

45[+]Ынчалза-даа шериглер Саулга мынча дээн: «Израильди ол хире камгалап каан кижи, Ионафан, канчап өлүр чүвел? Канчап-даа ындыг болбас ужурлуг! Дириг Дээрги-Чаяакчы херечи болзун: ооң бажындан чаңгыс дүк-даа черже кээп дүжүп читпес, чүге дээрге ол Бурганның ачы-дузазы-биле ол бүгүнү кылып турган болгай». Ынчалдыр чон Ионафанны хостап алган, ол дириг арткан.


Саулдуң өг-бүлези

46Ооң соонда Саул филистимнерни сүрерин соксаткан. А филистимнер бодунуң черинче чоруй барганнар. 47[+]Саул Израильге чагыргазын ынчалдыр быжыглап алган. Бодун долгандыр бүгү дайзыннары-биле: моав, аммон, эдом чоннар-биле, Цованың хааннары-биле база филистимнер-биле дайылдажып турган. Каяа-даа дайылдажып тургаш, ол тиилеп аар турган[*]. 48[+]Саул эрес-дидим дайылдажып тургаш, амалик чонну база чылча шапкаш, Израильди эжелекчилерден хостап алган.

49[+][+]Саул Ионафан, Иессуи база Малхисуа деп оолдарлыг турган. Ол ийи кыстыг чүве-дир: улуунуң ады – Мерова, а бичиизиниң – Мелхола. 50[+]Саулдуң кадайы – Ахимаастың уруу Ахиноама турган. Ооң шерииниң даргазы – бодунуң төрел акызы Нирниң оглу Авенир деп кижи турган. 51[+](Саулдуң адазы Кис биле Авенирниң адазы Нир Авиилдиң оолдары турган.)

52[+]Саул бодунуң чагыргазының үезинде филистимнер-биле доктаамал аар-берге дайынны чорудуп келген. Бир эвес Саул кандыг-бир дайылдажып шыдаар күштүг кижи көрүп каар болза, ону бодунче ап аар турган чүве-дир.

#### 15


Амалик чонга удур дайын

1[+]Самуил[†] Саулга:[†] «Дээрги-Чаяакчы[†] сени олива үзү-биле[†] чаггаш, Бодунуң израиль чонунуң хааны кылып кагзын дээш мени чорудупкан чүве – дээн. – Ам Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзүн дыңна. 2[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы мынча дидир: „Израильчилер Египеттен[†] чоруп олурда, амалик чон аңаа удур чүнү кылганын, ооң оруун дозуп турганын бодап келдим. 3Ам барып, амалик чонну чылча шаап, бүрүнү-биле узуткап каавыт. Аңаа черле өршээл көргүспе. Ооң чүзүн-даа алба. Эр, херээжен-даа дивейн, элээди болгаш чаш-даа уруглар дивейн, инек-шары, өшкү-хой, теве, элчигенин-даа арттырбайн кыргып-хыдып кааптыңар“».

4[+]Саул чонну Телаимге чыып эккелгеш, көөрге, Израильден 200 000 база Иудеядан 10 000 чадаг шеригжи болган чүве-дир. 5Саул амалик найысылалдың чоогунга чеде бергеш, шынаага[†] кедег кылып алган. 6[+]Саул кен чонга: «Амалик улустуң аразындан аңгыланып чоруй барыңар. Оон башка силерни олар-биле кады узуткап каапсымза канчаар. Израильчилер Египеттен чоруп олурда, силер оларның шуптузунга энерел көргүскен болгай силер» – дээн. Кеннер амалик улустуң аразындан аңгыланып алганнар.

7[+]Ынчан Саул амалик чонну Хавиладан Египеттиң чоогунда Сурнуң девискээрлеринге чедир чылча шаап каапкан. 8[+][+]Амалик хаан Агагты диригге тудуп алгаш, ооң бүгү чонун хылыш-биле кыргып-хыдып каапкан. 9Ынчалза-даа Саул болгаш ооң шерии Агагты кээргээш, өршээп кааннар, эң эки шээр, бода малын, семис-шыырак хураганнарын[†] база шупту эки малдарын кээргээш, өлүрбээннер. А чудаңгы, арган-дорган малды узуткап каапканнар.


Бурганның Саулдан хая көрнү бергени

10-11[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн Самуилге ажыдып: «Саулду хаан кылып каанымга Мен хараадап тур мен. Чүге дээрге ол Менден хая көрүнген, Мээң сөзүмнү дыңнаваан-дыр» – деп чугаалаан. Самуилдиң хөңнү баксырааш, дүннү өттүр Дээрги-Чаяакчыга чаннып мөргүп келген. 12[+]Самуил эртен эрте тургаш, Саулга ужуражыр дээш чорупкан. Саул Кармилге баргаш[*], аңаа бодунга тураскаал тудуп кааш, Галгалче чоруй барганының дугайында Самуилге дыңнатканнар. 13Самуил чедип кээрге, Саул аңаа: «Дээрги-Чаяакчы силерге ачы-буянын хайырлазын! Мен Дээрги-Чаяакчының чагыын күүсеттим» – дээн.

14Самуил: «Мээң кулаамда хойлар[†] болгаш шарыларның эдери дыңналып турар кандаай чүвел?» – деп айтырган.

15Саул: «Оларны амалик чондан эккелген. Чүге дээрге шериглер Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчыга өргүл кылыр дээш, деңгели эң-не эки шээр, бода малды арттырып алган. Оон өскелерин бис шуптузун кыргып-хыдып каапкан бис» – деп харыылаан.

16Самуил: «Болзун! Дүне када меңээ Дээрги-Чаяакчы чүү дээнин сеңээ чугаалап берейн» – дээрге, оозу: «Чугаалап көрүңерем» – дээн. 17Самуил Саулга мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы сени Израильдиң хааны кылып турда, сен бодуң-на чөгенчиг кижи мен деп турдуң чоп. Ам Израильдиң аймактарының кол кижизи апарган-дыр сен. 18Сени Дээрги-Чаяакчы орукче аъткарып тургаш: „Барып, бачыттыг амаликтерни бүрүнү-биле узуткап каг, шуптузун узуткап каггыжеңге чедир, олар-биле дайылдаш“ деп чугаалаважык бе? 19Чүге сен Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнавайн, тыпкан олчаңче халый берген сен? Чүге Дээрги-Чаяакчының мурнунга багай чүве кылган сен?»

20Саул мынчаар харыылаан: «Мен Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнааш, Ооң чоруткан черинче баргаш, амалик хаан Агагты тудуп эккелдим, амалик улусту бүрүнү-биле узуткап кагдым. 21А шериглер шээр, бода малдың эң-не эки деңгелдиглерин силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыга Галгалга өргүл кылыр дээш олчалап алган чүве болгай».

22[+][+]Самуил: «Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир болгаш өске-даа өргүлдер Ооң сөзүн дыңнааны дег үнелиг деп бе? Дыңнангыр болуру өргүл салырындан дээре, чагыртыры семис хой өргүүрүнден дээре болгай. 23[+]А чагыртпас чорук дээрге илби-шиди ышкаш бачыт[†]-тыр, удурланыр чорук дээрге дүрзү-бурганнарга[†] чүдээни-биле дөмей-дир. Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнаарындан ойталааның дээш, Ол сени хаан кылдыр арттырарындан ойталап каапкан-дыр» – деп чугаалаан.

24Саул Самуилден: «Дээрги-Чаяакчының сөзүн күүсетпейн, бачыт кылган-дыр мен. Силерни база дыңнаваан-дыр мен. Мен улустан корткаш, оларның сөзүн дыңнааным ол-дур. 25А ам менден мээң бачыдым адырып көр. Мээң-биле кады чоруулу. Мен Дээрги-Чаяакчыга барып мөгейип көрейн» – деп дилээн.

26Ынчан Самуил Саулга: «Сээң-биле кады чорувас мен. Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнаарындан ойталааның дээш, Ол сени Израильдиң хааны кылдыр арттырарындан ойталап каапкан-дыр» – дээн. 27[+]Самуил чоруур дээш хая көрнү берген. Ынчалза-даа Саул ооң шыва тонунуң эдээнден туттунупкаш, ора тыртып алган. 28[+]Самуил аңаа мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы Израильде чагыргаңны сенден адыра тырткаш, сенден дээре өске кижиге берипкен-дир. 29[+]Израильдиң мөңге Бурганы меге чүве чугаалавас болгаш кылган херээ дээш бодалын өскертпес. Кижилер ышкаш, кылган чүвезинге хараадаар хире эвес, Бурган-дыр ол».

30Саул оон: «Мен бачытты кылган-дыр мен. Ынчалза-даа силер ам мени мээң чонумнуң баштыңнарының[†] мурнунга, Израильдиң мурнунга хүндүлеп, мээң-биле кады чоруптуңар. Мен Дээрги-Бурган-Чаяакчыга барып мөгейип көрейн» – деп дилээн. 31Самуил Саулду барып эдертип алган, Саул Дээрги-Чаяакчыга мөгейген.

32Ооң соонда Самуил: «Амалик хаан Агагты меңээ эккелиңер» – дээн. Илчирбе-биле шарыттырган[*] Агаг аңаа чоокшулап чедип келгеш: «Өлүмнүң айыылы менден чайлай берген бе?» – деп айтырган. 33А Самуил: «Сээң хылыжың иелеринден уругларын чарып турганы дег, херээженнер аразындан сээң аваң ынчалдыр оглундан чарылзын» – дээш, Агагты Дээрги-Чаяакчының мурнунга Галгалга шанчып өлүрүп каапкан. 34Оон Самуил Рамаже чоруй барган. А Саул Гивада бодунуң бажыңынче чана берген. 35[+]Ооң соонда, өлгүжеге чедир, Самуил Саул-биле ужурашпаан. Ынчалза-даа Самуил Саул дээш муңгарап чораан. А Дээрги-Чаяакчы Саулду Израильдиң хааны кылып кааны дээш хараадаан.

#### 16


Самуилдиң Давидти хаан болур кылдыр чаап кааны

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Самуилге[†] мынча дээн: «Израильдиң хааны кылдыр Мээң хүлээп албааным Саул[†] дээш кажанга чедир муңгарап кээр сен? Бодуңнуң мыйыс саваңны олива үзү-биле[†] долдуруп алгаш, чорувут. Мен сени Вифлеем чурттуг Иессейже[†][*] чорудуп тур мен, чүге дээрге ооң оолдарының аразындан Мен Бодумга хаанны көрүп алдым».

2Самуил: «Мен канчап чоруптар мен? Саул ону дыңнап кааш, мени өлүрүп кааптар болгай» – дээн.

Дээрги-Чаяакчы: «Инектен ап алгаш: „Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылыр дээш чедип келдим“ – деп чугаалааш, 3Иессейни өргүл ёзулалынче чалап ал. Чүнү кылырын айтып бээримге, сен Мээң айтып бергеним кижини чаап, демдектеп каар сен» – деп чугаалаан.

4Дээрги-Чаяакчы чүү дээнил, Самуил шак-ла ынчалдыр кылган. Кажан ол Вифлеемге чедип кээрге, хоорайның баштыңнары[†] аңаа уткуштур девидеп үнүп келгеш: «Эп-найыралдыг келдиңер бе?» – деп айтырганнар. 5[+]Ол: «Ийе, Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылыр дээш эп-найыралдыг келдим. Ыдыктанып-арыгланып[†] алыңар, мээң-биле кады өргүл ёзулалынга киржиңер» – дээн. Иессейни база ооң оолдарын ыдыктап кааш, оларны өргүлче чалаан.

6[+]Олар чедип кээрге, Самуил Элиавты көрүп кааш, «Дээрги-Чаяакчының шилип алган кижизи бо болгай аан» деп бодаан. 7[+]Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы Самуилге мынча дээн: «Ооң даштыкы хевиринче болгаш дурт-сынының узунунче көрбе. Ону Мен хүлээп албаан мен. Мен кижилер дег эвес мен. Кижилер улустуң арын-шырайынче көөр, а Дээрги-Чаяакчы улустуң чүрээнче көөр». 8Иессей Авинадавты Самуилге кыйгырып эккеп бээрге, оозу: «Дээрги-Чаяакчы бо кижини шилип албаан-дыр» – дээн. 9[+]Иессей Самуилге Шамманы эккээрге: «Дээрги-Чаяакчы мону база шилип албаан-дыр» – дээн. 10Шак ынчалдыр бодунуң чеди оглун чедирерге, Самуил Иессейге: «Бо оолдардан Дээрги-Чаяакчы кымны-даа шилип албаан-дыр» – деп чугаалаан.

11Ынчан Самуил Иессейден: «Оолдарыңар шуптузу мында бе?» – деп айтырган.

Иессей: «Бичези база бар. Ол хой кадарып чоруй барган-дыр» – деп харыылаан.

Самуил: «Ону сүрдүрүп эккелем. Ол бээр чедип келгиже, бис чемненмес бис» – дээн. 12Иессей биче оглун сүрдүрүп эккелген. Ол кызыл-сарыг баштыг, чараш карактарлыг, чараш шырайлыг оол болган. Дээрги-Чаяакчы Самуилге: «Ол-дур. Тургаш, ону чаап каг» – дээн. 13[+][+]Самуил олива үстүг мыйысты алгаш, ону акылары көрүп турда, чаап каан. Ол хүнден эгелээш, Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†] Давидти[†] бүргеп алгаш, оон адырылбаан. А Самуил ооң соонда Рамаже чорупкан.


Давидтиң Саулга бараан болуп эгелээни

14[+]А Саулдан Дээрги-Чаяакчының Сүлдези адырлы берген. Ону Дээрги-Чаяакчының ыдыпканы каржы сүнезин аажок дүвүреди берген. 15Саулдуң дүжүметтери аңаа мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчыдан келген каржы сүнезин силерни аажок дүвүредип турар-дыр. 16Бистиң дээргивис, бодуңарның мурнуңарда турар чалчаларыңар бистерге чадаганга тергиин ойнаар уран хөгжүмчү кижиден тып эккээр кылдыр дужаалдан берип калыңар. Кажан каржы сүнезин Бургандан чедип кээрге, ол кижи хөгжүмге ойнап тургаш, силерни оожургадыр».

17[+]Саул дүжүметтеринге: «Тергиин ойнаар уран хөгжүмчү кижиден меңээ тып эккеп бериңер» – деп чугаалаан.

18Ынчан ооң дүжүметтериниң бирээзи: «Мен Вифлеем чурттуг Иессейниң бир оглун көрген мен. Ол хөгжүмге ойнап билир, эрес-дидим болгаш дайылдажып билир, сөскүр-дылгыр, көрүштүг кижи; Дээрги-Чаяакчы ооң-биле кады чоруур» – дээн.

19Саул бодунуң төлээлерин дамчыштыр Иессейже: «Хой кадарып турар оглуң Давидти менче чорудувут» – деп сөгледипкен.

20Иессей хлебти, көгээржикке араганы элчигенге чүдүргеш, бир анай бергеш, оглу Давидти Саулче чорудупкан. 21Давид Саулга чедип келгеш, аңаа бараан болуп эгелээн. Ол Саулга дыка таарышкан болгаш, ооң чепсек тудукчузу болу берген. 22Саул Иессейже: «Давид меңээ бараан болуп тургай аан, чүге дээрге ол мээң ээ көрүүшкүнүмнү чедип алган-дыр» – деп сөгледипкен. 23Кажан Бурганның чорутканы сүнезин Саулду эргип кээрге, Давид хөгжүмге ойнап эгелээр. Ынчан Саулга чиик болгаш эки апаар, каржы сүнезин оон ойлап чоруй баар болган.

#### 17


Давидтиң Голиафты тиилээни

1[+]Филистимнер[†] дайылдажыры-биле боттарының шериглерин бөлүп, Иуданың[†] аймааның черинде Сохога чыглып келгеш, Сохо биле Азеканың аразында Эфес-Даммимге[†] турлаг кылгаш, турумчуп алганнар. 2А Саул[†] болгаш израильчилер чыглып алгаш, Эла шынаазынга[†] турлаг кылгаш, филистимнерге удур дайынга белеткени бергеннер. 3Филистимнер бир талазында дагга, а израильчилер өске талазында дагга быжыгланып алганнар, оларның ортузунда шынаа бар чүве-дир.

4[+]Филистимнерниң турлаандан Геф чурттуг Голиаф деп аттыг күчүтен чааскаан үнүп келген: ооң узуну алды кыры болгаш бир сөөм турган.[*] 5Бажында хүлер куяк бөрттүг, куяк хеп кеткен, ооң хүлер куяк хевиниң деңзизи 5000 шекел,[†] 6буттарында хүлерден кылган бут камгалаар хептиг, эгин артында хүлер чыдалыг.[*] 7[+]Ооң ыяш чыдазы база бар турган. Ол чыданың чоону пөс-таавычыларның өзек ыяжы дег турган. А чыдазының демир бажының деңзизи 600 шекел чүве-дир[*]. Ооң мурнунда дозуг-камгалал тудукчузу чоруп олурган. 8[+]Голиаф үнүп келгеш, израиль шериглерже мынча деп алгырып чораан: «Чүү дээш дайылдажып үнүп келдиңер? Мен филистим кижи мен, а силер Саулдуң кулдары эвес-тир силер бе? Араңардан мээң-биле тутчур кижиден шилип алыңар, ол мээң чанымче чедип келзин. 9Бир эвес ол мээң-биле месилдешкеш, мени өлүрүп каар болза, бис силерниң кулдарыңар болур бис. Бир эвес мен тиилээш, ону өлүрүп каар болзумза, силер бистиң кулдарывыс болуп, биске бараан болур силер». 10Оон ыңай ол: «Бөгүн мен Израильдиң шерииниң адын баксырадып каар мен. Бир кижиден үндүрүңер, ооң-биле тутчуп көрейн» – дээн. 11Филистим кижиниң ол чугаазын Саул болгаш бүгү израильчилер дыңнааш, шупту коргуп, аажок девидей бергеннер.

12Давид[†] дээрге Иуданың черинде Вифлеем чурттуг Иессей[†] деп аттыг эфрат[*] кижиниң сес оглунуң бирээзи чүве-дир. Иессей Саулдуң чагыргазының үезинде кырып калган турган. 13[+]Иессейниң үш улуг оглу Саул-биле кады дайынче чорупкан. Дайынче чорупкан үш оглунуң аттары бо-дур: улуу – Элиав, ийи дугаары – Авинадав, үшкүзү – Шамма. 14Давид эң-не хеймери турган. Үш улуг акызы Саул-биле дайын чоруптарга, 15Давид Саулдан чоруткаш, ачазының шээр малын кадарар дээш, Вифлеемче чанып келген чүве-дир.

16Филистим Голиаф дөртен хүн иштинде эртен, кежээ бодун көөргедип келген. 17Иессей бир катап оглу Давидке: «Бир эфа[†] хооруп каан үрезиннерден база он хлебтен ап алгаш, турлагда акыларыңга дүрген аппарып бер. 18[+]А бо он быштакты муң шериг баштыңчызынга бергеш, акыларыңның амыр-кадыын айтыргаш, ону бадыткаар демдектен эккел. 19Олар Саул болгаш бүгү израильчилер-биле Эла шынаазынга филистимнер-биле тулчур-дур» – дээн. 20Давид эртен эрте тургаш, таңныылга хойларын[†] хүлээдип кааш, чүъгүн алгаш, ачазының дужааганын ёзугаар чорупкан. Ол израиль турлагга чедип келгенде, шериглер чыскаалыпкан, алгы-кышкылыг тулчуушкунче үнеринге белеткенип турган. 21Израильчилер болгаш филистимнер бот-боттарынга удурланыштыр чыскаалып алганнар. 22Давид тудуп чораан чүъгүн таңныылга арттырып кааш, чыскаалганнарга чеде бергеш, акыларының амыр-кадыын айтырган.

23Давид акылары-биле чугаалажып турда, Геф чурттуг Голиаф деп аттыг филистим күчүтен бодунуң демги-ле сөстерин катап чугаалаан. Давид ону дыңнап каан. 24Израильчилер ол кижини көрүп кааш, шупту аажок коргуп, оон дезип халчып турганнар. 25[+]Олар мынча дижип турганнар: «Дуу ол үнүп келген кижини көрүп тур силер бе? Ол Израильди кочулаар дээш үнүп келген кижи-дир. Голиафты өлүрүп каар кижи турар болза, ону хаан хөй өнчүлүг аажок бай кылып каар ийик, аңаа уруун кадай кылдыр бергеш, ооң ада төрелин Израильге албан-хүлээлгезинден хостуг кылып каар ийик». 26Давид чанында турган улустан: «Бо филистим кижини өлүрүп кааш, Израильдиң адын камгалап каар кижини канчаарыл? Бо кыртыжадып демдектетпээн филистим дириг Бурганның аг-шериин базынчактаар хире чүү апарганыл?» – деп айтырган. 27Чон аңаа Голиафты өлүрүп каар болза, кандыг болурунуң дугайында демги-ле сөстерни катап чугаалаан.

28Давидтиң улуг акызы Элиав ооң чон-биле чугаазын дыңнап кааш, дуңмазынга хорадап чугаалаан: «Бээр чүге чедип келген сен, каш хоюңну ховуда кымда арттырып кааның ол? Сээң бодуңну өрү көрдүнериңни болгаш чүрээң хейлиин билир мен. Сен тулчуушкун көөр дээш келген-дир сен». 29Давид акызынга: «Чүнү канчапкан кижи мен? Мээң чугаалаан сөстерим дээш ажынып тур сен бе?» – дээн. 30Давид акызындан хая көрнү бергеш, өске кижиге демги-ле сөстерин катаптаарга, чон база шак-ла ынчаар харыылаан.

31Давидтиң чугаалаан сөстерин дыңнаан улус Саулга дамчыдыптарга, хаан ону кыйгырыпкан. 32Давид Саулга: «Ол филистим кижи дээш кымның-даа хөңнү баксыравазын. Силерниң чалчаңар мен ооң-биле барып тутчуп көрейн» – дээн.

33Саул Давидке: «Ол филистимге удур сен туржуп шыдавас сен, чүге дээрге сен ам-даа чаш оол-дур сен, а ол кижи аныяк назынындан тура дайынчы кижи-дир» – дээн.

34Ынчан Давид Саулга мынча деп харыылаан: «Силерниң чалчаңар мен ачамның хоюн кадарып чорумда, одардан арзылаң азы адыг хой аптар таварылгалар турган. 35Ындыг таварылгада, мен араатанның соондан сүрүп маңнапкаш, олче халдай бергеш, ооң аспаандан хоюмну былаап ап турган мен. А бир эвес ол менче халып кээр болза, ооң селбегер дүгүнден туткаш, ойтур октааш, өлүрүп каар турган мен. 36Силерниң чалчаңар мен арзылаңны-даа, адыгны-даа өлүрүп чораан мен. Ол кыртыжадып демдектетпээн филистимни база ынчаар аажылаар мен, чүге дээрге ол дириг Бурганның аг-шериин базынчактап турар-дыр». 37Оон ыңай Давид: «Мени арзылаң болгаш адыгның аспаандан адырып ап чораан Дээрги-Чаяакчы[†] ол филистимниң холундан база адырып аар-ла ыйнаан» – дээн.

Саул Давидке: «Бар че, Дээрги-Чаяакчы сээң-биле кады-ла болзунам» – дээш, 38аңаа бодунуң хөйлеңин, бажынга хүлер куяк бөргүн база куяк хевин кедирип каан. 39Давид Саулдуң хевин кеткеш, хылыжын астып алгаш, кылаштап эгелээн, ынчалза-даа ындыг ок-чепсекке, хепке ол чаңчыкпаан турган. Оон Давид Саулга: «Ындыг хептиг кылаштап шыдавас, чаңчыкпаан-дыр мен» – дээш, ол бүгүнү уштуп каапкан.

40Давид даянгыыжын холунга тудуп алгаш, дамырак сугдан беш хоюг даш шилип алгаш, оларны ап чорааны кадарчылаарда тудар хавынга суп алган. Давид филистим кижиге удур холунда хаптыг, даш октаар хөм баглыг үнүпкен. 41Филистим база удур үнүпкен. Ол Давидче чоокшулап кел-ле чыткан, а ооң мурнунда дозуг-камгалал[†] тудукчузу чоруп орган. 42Филистим Давидче кыжырыг-биле көрген, чүге дээрге Давид аныяк болгаш аянныг чараш болган.

43Филистим кижи Давидке: «Менче чүге даянгыыш тудуп алган кел чыдыр сен? Ыт-тыр мен бе мен?» – дээш, Давидти бодунуң бурганнарының аттары-биле каргаан. 44[+]Оон филистим кижи Давидке: «Менче чоокшулап келем, сээң мөчү-сөөгүңнү мен дээрниң куштарынга база ховунуң аңнарынга каап берейн» – дээн.

45[+]А Давид филистимге: «Сен меңээ удур хылыштыг, чыдаларлыг кел чор сен, а мен сеңээ удур сээң кыжырып турганың израиль шеригниң Бурганы, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының ады-биле бар чор мен. 46[+]Бөгүн Дээрги-Чаяакчы сени мээң холумга хүлээдип бээр. Мен сени өлүргеш, бажыңны ооруп каар мен. Оон филистим шериглерниң мөчү-сөөгүн дээрниң куштарынга база черниң аңнарынга каап бээр мен. Ынчан бүдүн делегей Израильде Бурган[†] бар дээрзин билип алыр. 47[+][+]Мында чыглып келген бүгү кижилер Дээрги-Чаяакчының тиилеп аарынга хылыш болгаш чыда-даа херек чок деп билип алзын. Ол Боду-ла тиилеп аар, ынчангаш Ол силерни бистиң холдарывыска хүлээдип бээр» – деп харыылаан.

48Кажан филистим туруп келгеш, Давидче чоокшулап олурда, Давид филистимге уткуштур чыскаалган шериглерниң талазынче дүрген маңнапкан. 49Давид хавынче холун суккаш, оон даш ап алгаш, филистимче хөм баг-биле октаптарга, дажы ооң хаваанче кадалы бээрге, ол кижи черже доңгая барып дүшкен. 50[+]Ынчалдыр Давид филистимни даш октаар хөм баг болгаш даш-биле тиилеп алган. Ол холунга хылыш безин тутпайн, тиилээш, филистимни өлүрүп каан. 51Давид филистим кижиге халып чеде берип, кырынче үне халааш, ооң хылыжын хынындан ужулгаш, шанчып өлүргеш, бажын одура шаапкан. Филистимнер маадырының өлүп калганын көргеш, дезипкеннер.

52[+]Израиль[†] болгаш Иудеяның улузу тура халчып келгеш, филистимнерни алгы-кышкы-биле Гефтиң[*] ужунга база Экроннуң хаалгазының аксынга чедир сүргеннер. Аштырган филистимнер Шаарим оруунда Гефке база Экронга чедир кырылганнар. 53Израильчилер филистимнерни сүрүп-сүрүп, ээп келгеш, оларның турлаан үптеп каапканнар. 54[+]Давид филистим кижиниң бажын Иерусалимче аппарган, а ооң ок-чепсээн чадырынга салып алган.

55[+]Филистимге удур үнүп келген Давидти көргеш, Саул шериг даргазы Авенирден: «Авенир, бо оол кымның оглул?» – деп айтырган. Авенир: «Хааным узун назылазын, билбес мен» – деп харыылаан. 56Хаан: «Бо оол кымның оглул деп барып айтырзыңза» – дээн. 57Давид филистим кижини тиилеп кааш чоруп олурда, Авенир ону эдертип алгаш, Саулга эккелген. Ол филистимниң бажын тудуп алган чораан. 58Саул оон: «Кымның оглу сен, оол?» – деп айтырган. Давид: «Силерниң чалчаңар Вифлеем чурттуг Иессейниң оглу мен» – деп харыылаан.

#### 18


Ионафан биле Давидтиң найыралы

1[+]Давид[†] Саул-биле[†] чугаалажып доозупканда, Саулдуң оглу Ионафан[†] Давидтиң сагыш-сеткилин бодунуу дег билип, аңаа ынак апарган. 2Ол хүн Саул Давидти бодунче ап алгаш, ачазының бажыңынче чандырбаан. 3А Ионафан Давид-биле эп-найыралдың дугуржулгазын кылып алган, чүге дээрге ол ооң сеткил-сагыжын бодунуу дег билип, аңаа ынак апарган. 4Ионафан бодунуң кедип чорааны шыва тонну ужулгаш, Давидке берипкен. Бодунуң хөйлеңин, хылыжын, чазын, курун база аңаа берипкен. 5Саул Давидти кайнаар-даа чорудуптарга, ол чүнү-даа угаан-сарыылдыг кылып турган. Ынчангаш Саул ону шериг улустуң даргазы кылып каан. Бүгү чонга болгаш Саулдуң дүжүметтеринге ол тааржыр болган.


Саулдуң Давидке адааргай бергени

6[+]Давид филистим кижини тиилеп каанының соонда шериглер чанып олурда, Израильдиң бүгү хоорайларының херээженнери Саул хаанга уткуштур ыр-шоорлуг, хөглүг самнап, хөгжүм херекселдери-биле ойнап үнүп кээп турганнар. 7[+]Ойнап-хөглээн херээженнер мынча деп ырлажып турганнар: «Саул муң-муң кижини, Давид түмен-түмен кижини тиилеп каан-дыр!» 8Саулга ындыг чугаа дыңнаары анчыг болган, ынчангаш ол аажок хорадааш: «Давидке түмен-түмен, а меңээ чүгле муң-муң кижилер онаап турар-дыр. Аңаа ам чүгле хааннаары четпейн турар-дыр» – дээн. 9Ол хүнден эгелээш, Саул Давидче каразып көөр апарган.

10[+]Даартазында Саулду Бурганның чорутканы каржы сүнезин бүргеп алырга, ол бодунуң бажыңынга өттүр билип медеглеп чоруп турган. Ол өйде Давид, ооң мурнунда хүннерде дег, хылдыг хөгжүмге ойнап орган. Ынчан Саулдуң холунга чыда туттунуп келген чүве-дир. 11Саул: «Давидти ханага чыпшыр кадаптайн адырам» деп бодааш, чыданы октапкан. Ынчалза-даа Давид ону ийи катап былдапкан. 12Саул Давидтен коргар апарган. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] Давид-биле кады болган, а Саулдан Ол ойталап каапкан. 13Ынчангаш Саул Давидти бодунуң чанындан ыраткаш, ону муң шериг баштыңчызы кылып каан. Давид шериглерниң дайынчы херектерин удуртуп турган. 14[+]Давид чүнү-даа кылганда, чедимчелиг болуп келген. Дээрги-Чаяакчы ооң-биле кады болган. 15Саул ооң чедимчезин көргеш, оон дыка коргуп турган. 16А бүгү Израиль[†] болгаш Иудея аңаа ынак апарган, чүге дээрге ол чоннуң дайынчы херектерин удуртуп турган.


Саулдуң уруун Давидтиң кадай кылдыр алганы

17[+][+]Саул Давидке мынча дээн: «Бо мээң улуг уруум Мерова-дыр. Ону мен сеңээ кадай кылдыр бээр мен. Сен чүгле эрес-дидим болуп, Дээрги-Чаяакчының дайыннарын чорудуп көр». Шынында Саул: «Давидтиң амы-тынын мээң холум эвес, филистимнерниң холу үскей аан» деп бодап алган. 18[+]Ынчалза-даа Давид Саулга: «Хаанның күдээзи болур хире кым-дыр мен мен? Мээң төрел бөлүүм-даа, адамның ук-төөгүзү-даа Израильде билдингир деп бе?» – дээн. 19[+]Давидке Саулдуң уруу Мерованы кадай кылдыр бээр дээрге, ону Мехола чурттуг Адриэлге шагда-ла кадай кылдыр берипкен болган.

20Ынчалза-даа Саулдуң өске уруу Мелхола Давидке ынакшый берген чүве-дир. Ол дугайында Саул дыңнап кааш, аңаа аажок таарзынган. 21Саул: «Мелхоланы Давидке кадай кылдыр бээримге, ол аңаа дузак апаар. Ынчан ол филистимнерниң холунче кире бээр» деп бодап алган. Ол Давидке: «Сен мээң-биле ам өске уруумну дамчыштыр төрелдежир сен» – дээн. 22Саул бодунуң дүжүметтеринге: «Давидке: „Хаан сенче ээ көрнүп турар-дыр. Ооң дүжүметтери шупту сеңээ ынак-тыр. Хаан-биле төрелдежип көр“ – деп бүдүү чугаалаңар» – деп дужааган.

23Саулдуң дүжүметтери ол сөстерниң шуптузун Давидтиң кулаанга чедирерге, Давид оларга: «Хаанның күдээзи болуру белен херек деп бодаар силер бе? Мен дээрге ядыы болгаш көскү эвес кижи-дир мен» – дээн. 24Дүжүметтер Саулга Давидтиң сөстерин дамчыдып чугаалааннар.

25[+][+]Саул: «Ынчаарга Давидке: „Хаан сенден уруу дээш суй белек негевес. Сен чүгле хаанның өжээнин негеп, чүс филистим кижини өлүргеш, бадыткалы кылдыр олардан үзе кезип алганың кештерни[*] эккеп көргүзер ужурлуг сен“ – деп чугаалаңар» – дээн. Саул ынчалдыр Давидти филистимнерниң холу-биле чок кылып каар деп бодаан.

26Дүжүметтер хаанның сөстерин Давидке чугаалаарга, Давид хаанның күдээзи болурунга таарзына берген. 27Айтып каан хүннери төнмээнде-ле, Давид бодунуң шериглери-биле чоруткаш, 200 филистимни өлүргеш, олардан үзе кезип алганы кештерни шуптузун хаанга, ооң күдээзи болур дээш, эккелген. Саул уруу Мелхоланы Давидке кадай кылдыр берипкен.

28Саул Дээрги-Чаяакчы Давид-биле кады деп чүвени билген, көрген. Оон аңгыда уруу Мелхола Давидке ынак дээрзин билген. 29Саул Давидтен оон-даа артык коргар апарган болгаш ооң бүгү назынында дайзыны болу берген. 30Кажан филистимнерниң баштыңчылары дайын чорудуп үнүп кээрге, эгезинден эгелээш, Давид Саулдуң өске дүжүметтеринден чедимчелиг болуп келген. Ынчангаш ооң ады аажок алдаржый берген.

#### 19


Саулдуң Давидти истеп сүрүп эгелээни

1Саул[†] бодунуң оглу Ионафанга болгаш дүжүметтеринге Давидти[†] өлүрүп кааптарының дугайында чугаалап турган. Ынчалза-даа Давид Саулдуң оглу Ионафанның[†] сеткилинге кирер болган. 2Ионафан Давидке: «Мээң ачам Саул сени өлүрер арга дилеп турар-дыр. Даарта оваарымчалыг бол, кандыг-бир черже чашты бер. 3А мен ачам-биле ховуже үне бергеш, ооң чанынга турар мен. Сээң чаштына берген чериңниң чоогунга ачам-биле сээң дугайыңда чугаалашкаш, ооң чүү дээнин сеңээ чугаалап бээр мен» – дээн.

4Ионафан ачазынга Давидтиң дугайында эки чүүлдерни чугаалаан. Ол ачазынга: «Хаан бодунуң чалчазы Давидке удур бачыт[†] кылбас-ла ыйнаан, ол силерге удур кандыг-даа багай чүве кылбаан-дыр. Ооң кылып турар херектери шупту силерге ажыктыг-дыр. 5[+]Филистим күчүтенни өлүрер деп тура, ол бодунуң амы-тынын артынга каапкан-дыр. Ынчан Дээрги-Чаяакчы[†] бүгү Израильге улуг тиилелге берди. Силер ол бүгүнү көргеш, өөрүп-амырап турдуңар. Ам чүү дээш буруу чок кижиге удур бачыт кылып, чылдагаан чок черге Давидти өлүрер деп турарыңар ол?» – дээн.

6Ионафанның сөзүн дыңнааш, Саул: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: Давид өлбес» – деп сөзүн берген. 7Ионафан Давидти кыйгыргаш, ол болган чугааны дамчыткаш, ону Саулга эккелген. Саул Давид-биле ооң мурнунда дег ээлдек чугаалашкан.


Мелхоланың Давидти камгалап кааны

8База катап дайын эгелээн. Давид филистимнерге удур тура халааш, оларны чылча шаап каапкан. Филистимнер[†] оон дезип чорупканнар. 9[+]Бурганның чорутканы каржы сүнезин Саулду эргип келгенде, ол бажыңынга олурган. Ол холунга чыда тудуп олурган, а Давид ол өйде хылдыг хөгжүмге ойнап олурган чүве-дир. 10Саул Давидти ханага чыпшыр кадаптар бодаан, ынчалза-даа демгизи былдаптарга, чыда ханаже кадалы берген. А Давид ол дүне дезипкеш, чаштына берген. 11[+][+]Саул айбычыларын Давидтиң бажыңынче чорудупкаш, ону кедеп тургаш, эртен өлүрүп кааптарын дужааган. Ынчан Давидтиң кадайы Мелхола: «Сен бо дүне амы-тының камгалап, чашты бербес болзуңза, эртен өлүртүп аар сен» – дээн. 12[+]Мелхола Давидти соңгадан үндүрүптерге, ол амы-тынын камгалап дезе берген. 13Мелхола дүрзү-бурганны[†] алгаш, орунунга чыттыргаш, ооң бажынга өшкү кежи салгаш, хеп-биле шуглап каан. 14Саул Давидти эккелзин дээш айбычыларын чорудуптарга, Мелхола: «Ол аарып турар» – дээн. 15Саул айбычыларын Давидти дилеп тывары-биле катап чорудупкаш: «Ону өлүрер кылдыр орун-дөжээ-биле кады эккелиңер» – дээн. 16Саулдуң айбычылары чедип келгеш көөрге, орунда дүрзү-бурган, а ооң бажында өшкү кежи чыткан.

17Саул Мелхоладан: «Чүге мээң дайзынымны дестирип чорудупкаш, мени мегелээниң ол?» – деп айтырган.

А Мелхола ачазынга: «Ол меңээ: „Мени салбас болзуңза, сени өлүрүп кааптар мен“ – диди» – дээн.


Давидтиң Самуилче дезипкени

18[+]Давид ынчалдыр дезип камгалангаш, Рамада Самуилге[†] чедип келгеш, Саулдуң ону канчанганын шуптузун чугаалап берген. Оон Самуил-биле чорупкаш, Наватка доктааган. 19«Давид Раманың Наватта барган» деп Саулга дыңнадыпканнар. 20[+]Саул айбычыларын Давидти эккээр кылдыр чорудупкан. Кажан олар өттүр билип медеглеп чыылган Бурганның медээчилерин[†] болгаш оларны башкарып турган Самуилди көрүп каарга, Бурганның Сүлдези[†] Саулдуң айбычыларын бүргей аптарга, олар өттүр билип медеглеп эгелээннер. 21Ол дугайында Саулга дыңнадыптарга, ол өске айбычыларын чорудуптарга, олары база өттүр билип медеглеп эгелээннер. Үш дугаарында айбычыларын чорудуптарга, олар база өттүр билип медеглеп турганнар.

22Саул Рамаже боду чорупкан. Сефте улуг кудук чанынга чеде бергеш: «Самуил биле Давид кайдал?» – деп айтырарга, аңаа: «Раманың Наватта» – деп харыылааннар. 23[+]Саул Рамада Наватче чорупкан. Бурганның Сүлдези ону бүргей аптарга, ол чоруп ора, Рамада Наватка келгижеге чедир өттүр билип медеглеп турган. 24[+][+]Ол база идик-хевин уштуп каапкаш, Самуилдиң мурнунга чүвени өттүр көрүп медеглеп турган. Ол хүнзедир база ол дүннү өттүр чанагаш чыткан. («Таанда Саул база Бурганның медээчилериниң аразында бе?» дижир чугаа ол болуушкундан тывылган.)

#### 20


Ионафанның Давидке дузалааны

1[+]Давид[†] Раманың Наваттан дезипкеш, Ионафанга[†] чедип келгеш: «Сээң ачаңның мурнунга бачыттыг чүнү кылыпкан кижи мен? Чүнү канчапкан, чүнү үүлгедипкен мен? Чүү дээш ачаң мени өлүрер деп турар кижил?» – деп чугаалаан.

2Ионафан аңаа: «Чок, сен өлбес сен. Ачам меңээ чугаалавайн, кандыг-даа херек кылбас ужурлуг. Ачам менден ону чүү дээш чажырар деп? Ол ынчанмас» – дээн.

3Давид: «Сээң ээ көрүүшкүнүңнү чедип алганымны ачаң эки билир, ынчангаш ол иштинде: „Ол дугайын Ионафан билбезин, оон башка хомудай бээр“ деп бодап алган боор. Дириг Дээрги-Чаяакчының-даа, сээң-даа адыңар-биле даңгыраглап тур мен: мээң өлүмүм мыяда-дыр» – деп чугаалаан.

4Ионафан Давидке: «Сен чүнү күзей-дир сен, ону сен дээш кылыр мен» – дээн.

5Давид Ионафандан: «Даарта ай чаазы-дыр[*]. Мен хаан-биле кады чемненир ужурлуг мен. Сен мени салывыт, мен ховуга үш хондур, кежээге чедир чашты берейн. 6Бир эвес ачаң мени айтырза, сен: „Давид менден чөпшээредип алгаш, бодунуң хоорайы Вифлеемче чорупту. Чүге дээрге аңаа ооң төрел бөлүүнүң бо чылгы өргүл салыр хүннери болур дээр-дир“ – деп чугаала. 7Бир эвес ол: „Ындыг-дыр“ – дээр болза, сээң чалчаң меңээ эки болур. А бир эвес ол ажынып эгелээр болза, каржы херекти ол бодап алганын билип ал. 8[+]Сен бодуңнуң чалчаңга энерелден көргүс, чүге дээрге сен чалчаң-биле Дээрги-Чаяакчының мурнунга дугуржулга кылган болгай сен. Бир эвес мен кандыг-бир буруу кылган болзумза, мени сен бодуң өлүрүп каавыт. Ачаңга мени чедирген херээң чүү боор?»

9Ионафан Давидке: «Ындыг чүве канчап-даа болбас! Бир эвес ачам сеңээ удур кандыг-бир каржы үүлгедиг бодап алганын билип алзымза, ол дугайында сеңээ канчап дамчытпас кижи мен» – дээн.

10Давид: «Бир эвес ачаң сеңээ каржы харыы бээр болза, ону меңээ кым дамчыдарыл?» – деп Ионафандан айтырган.

11Ионафан: «Ховуже үнээлем» – деп Давидке чугаалаарга, олар иелээн ховуже чорупканнар. 12Ионафан Давидке мынча дээн: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: соңгузу хүн бо-ла үеде ачамның байдалын көөр мен. Бир эвес ооң сеңээ хамаарылгазы эки болза, мен сенче дыңнадыкчы чорудупкаш, ол дугайын чугаалаар мен. 13Бир эвес мээң ачам сеңээ хамаарыштыр багай чүве кылыр деп бодап алган болза, дыңнадыпкаш, сени салып чорудуптар мен. Ынчан сен тайбың чоруптар сен. Бир эвес ындыг эвес болза, Дээрги-Чаяакчы[†] мени канчаар-даа кезеткей аан! Дээрги-Чаяакчы мээң ачам-биле кады чорааны дег, сээң-биле кады болзун. 14А сен база, мен дириг-ле артсымза, Дээрги-Чаяакчының энерелин меңээ көргүзүп көр. 15[+]А бир эвес мен өлүп калзымза, мээң салгалымга энерелиң көргүзериңден ойталавайн көр. Дээрги-Чаяакчы Давидтиң дайзыннарын шуптузун чер кырынга узуткап кааптар үеде безин оон ойталавайн көр».

16Ионафан ынчалдыр Давид болгаш ооң салгалы-биле керээ чарып алгаш: «Дээрги-Чаяакчы Давидтиң дайзыннарындан өжээнин негеп аар болзун!» – дээн. 17[+]Ионафан Давидке база катап ынакшылын бадыткап даңгыраглаан, чүге дээрге ол аңаа боду бодунга дег ынак турган.

18Оон Ионафан Давидке мынча дээн: «Даарта ай чаазы-дыр. Сени албан айтырарлар, чүге дээрге сээң олудуң куруг болур. 19Сен соңгузу хүн бадып келгеш, мооң мурнунда чаштып турганың черже дүрген чедип келгеш, Азел деп даштың чанынга олуруп аар сен. 20А мен ол даштың чанынче кара аткан кижи бооп, үш согундан адыптар мен. 21Оон мен: „Барып согуннарны тып эккел“ – дээш, чалчамны чорудуптар мен. Бир эвес мен ол оолга: „Согуннар сээң артыңда чыдыр, ап ал“ – дээр болзумза, сен меңээ чедип кээр сен. Шупту чүве тайбың болганы ол, дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: сеңээ багай чүве болбас. 22А бир эвес мен ол оолга: „Согуннар сээң мурнуңда-дыр“ – дээр болзумза, ынчан сен чорувут. Сени Дээрги-Чаяакчы дестирип турары ол-дур. 23А сээң биле мээң аравыста чугаавыстың кезээ-мөңгеде херечизи Дээрги-Чаяакчы болур».


Саулдуң Ионафанга ажына бергени

24Давид ховуже чаштып чоруй барган. Ай чаазы үнүп келгенде, хаан чемненир дээш олуруп алган. 25[+]Хаан бодунуң доктаамал саадаар олудунга, хана чанынга олуруп алган. Ионафан туруп алган, а Авенир Саулдуң[†] чанынга олурган. Давидтиң олуду куруг артып калган. 26[+]Ол хүн Саул чүнү-даа ыыттаваан, «Давид бужартай бергеш, арыг[†] эвезинден адырлып албааны ол-дур» деп бодаан. 27Ай чаазының ийиги хүнү үнүп келген, а Давидтиң олуду ээн артып калган. Ынчан Саул оглу Ионафандан: «Чүге Иессейниң[†] оглу дүүн-даа, бөгүн-даа чемненип келбеди?» – деп айтырган.

28Ионафан Саулга: «Давид менден Вифлеем баарын чөпшээредип алды. 29Ол меңээ: „Бистиң хоорайда төрел бөлүүвүстүң өргүл кылыр хүнү болур. Мени салып көрем. Акым меңээ чедип кээрин чагаан. Сен менче ээ көрнүр болзуңза, барып акыларымга ужурашкаш кээйн“ – диди. Ынчангаш Давид маңаа чемненип келбээни ол-дур» – деп харыылаан.

30Ынчан Саул Ионафанга аажок хорадай бергеш, мынча дээн: «Өөдежок болгаш чагырга чок эшпиниң оглу! Бодуңну болгаш аваңны бак атка киирип, Иессейниң оглунуң талазында турарыңны мени билбес деп бодадың бе? 31Иессейниң оглу чер кырынга дириг чоруур болза, сен хаан чагыргазын ап шыдавас сен. Ам бо дораан ону тыпкаш, меңээ эккеп бер. Ол өлүр ужурлуг!»

32Ионафан ачазы Саулга: «Ону чүү дээш өлүрер чүвел? Ол чүнү канчапканыл?» – дээн.

33Ынчан Саул шанчып каар дээш оглунче чыда октапкан. Ионафан ол өйде ачазы Давидти ыяап-ла өлүрер дээн-дир деп билип каан. 34Ионафан аажок хорадааш, столдан туруп чоруй баргаш, ай чаазының ийиги хүнүнде чемненмээн, чүге дээрге ол Давид дээш база ачазының ону куду көргени дээш качыгдап турган.


Давидтиң Ионафан-биле чарлып байырлашканы

35Даартазында эртен Давидке айтып каан үезинде, Ионафан бичии оолду эдертип алгаш, ховуже чорупкан. 36Бичии оолга ол: «Халы, мээң адыпкан согуннарымны диле» – дээн. Оол маңнап чорупкан, а ол согуннарны оолдуң мурнунче адып турган. 37Бичии оол Ионафанның адыпкан согуннарын дилеп халып турган. А Ионафан оолга: «Көр даан, согун сээң мурнуңда чыдыр» – деп алгырган. 38Ооң соонда Ионафан оолче база алгырган: «Дүрген маңна, доктаава!» Бичии оол дээргизиниң согуннарын чыып алгаш чедип келген. 39Бичии оол чүнү-даа билбээн. Хамык херектиң ужурун чүгле Ионафан биле Давид билир турганнар. 40Ионафан оолга ап чорааны ча, согунун берипкеш: «Хоорайже аппар» – дээн.

41Оол чоруптарга, Давид даштың мурнуу талазындан чедип келгеш, үш катап черге чедир мөгейген. Олар куспактанчып, чыттажып, ыглап-сыктап турганнар. Давид Ионафандан артык ыглаан. 42Ионафан Давидке: «Амыр-тайбың чорувут че. Дээрги-Чаяакчының адын адап: „Дээрги-Чаяакчы бистиң аравыста – сээң болгаш мээң үре-салгалывыстың аразында херечи болур“ дээнивис кезээ-мөңгеде күштүг болзун». 43Давид чорупкан, а Ионафан хоорайже ээп чанып келген чүве-дир.

#### 21


Бурганның бараалгакчызының Давидке дузалааны

1[+]Оон чоруткаш, Давид[†] Нов хоорайда Бурганның бараалгакчызы[†] Ахимелехке чедип келген. Ахимелех Давидти дүвүрел-биле уткуп алгаш: «Чүге чааскаан сен? Чүге сээң-биле кым-даа келбеди?» – деп айтырган.

2Давид Бурганның бараалгакчызы Ахимелехке: «Хаан меңээ даалга бергеш: „Сени чүү дээш чорутканымны, кандыг даалга бергенимни кым-даа билбес болзун“ дээн, ынчангаш улузумну бир черде арттырып кагдым. 3Силерде кандыг чем барыл? Беш хлебтен берип көрүңерем азы оон аңгы кандыг-даа чемден болза» – дээн.

4Бурганның бараалгакчызы Давидке: «Менде анаа хлеб чок, чүгле ыдыктап каан хлеб бар. Бир эвес сээң улузуң херээженнер-биле холбашпаан болза, чиирлер-ле ыйнаан» – дээн[*].

5Давид Бурганның бараалгакчызынга: «Дүүн-даа, бурунгу хүн-даа бистиң-биле херээженнер турбаан. Мээң үнүпкеним хүнден бээр оолдарның савалары арыг. Бир эвес орук арыг эвес-даа[†] болза, саваларда хлебтер арыг артып каар[*]» – деп харыылаан.

6[+]Бурганның бараалгакчызы аңаа Дээрги-Чаяакчының мурнундан ап каапкан ыдыктыг[†] хлебтерни берген, чүге дээрге ында өргүл хлевинден өске хлеб чок болган. Эрги хлебтерниң орнунга ыдыктыг черге[†] чаа быжырган хлебтерни салыр турган. 7[+](Ол хүн аңаа Дээрги-Чаяакчының мурнунга Саулдуң[†] дүжүметтериниң бирээзи, кадарчыларының даргазы эдом аймак-сөөктүг Доик деп кижи саадай берген турган чүве-дир.)

8Давид Ахимелехтен: «Силерде чыда азы хылыш бар бе? Мен бодум хылыш-даа, өске кандыг-даа чепсек ап албаан-дыр мен, чүге дээрге хаанның даалгазы кончуг далаштыг болган» – деп айтырган.

9[+][+]Бурганның бараалгакчызы: «Эла шынаазынга[†] сээң тиилеп кааның филистим Голиафтың хылыжын хепте ораап каан чыдыр-ла, дуу эфод[†] артында. Оон өске мында кандыг-даа чепсек чок» – дээн.

Давид: «О, оон артык хылыш кайын тыптыр! Ону меңээ берип көрүңерем» – дээрге, ону ап берген.


Давидтиң филистим черге чаштынганы

10[+]Давид барып, Саулдан ол-ла хүн дезип чоруткаш, Геф хоорайның хааны Анхуска чедип келген. 11[+]Дүжүметтери Анхуска: «Бо дээрге дуу чурттуң хааны Давид эвес-тир бе? „Саул муң-муң, Давид түмен-түмен кижини тиилеп каан“ деп ооң дугайында ырлажып, самнап турган эвес ийик бе?» – деп чугаалааннар. 12Ол сөстер Давидтиң сагыш-сеткилин хөлзедипкен, Гефтиң хааны Анхустан ол дыка коргуп турган. 13[+]Ынчангаш кажан ону тудуп аарга, ол улустуң мурнунга арын-шырайын өскертип алгаш, солуу кижи өттүнүп, хоорайның хаалгазынга[†] чүве чуруп, салынче чараазын бадырып шаг болган. 14Анхус бодунуң дүжүметтеринге: «Көрзүңерзе, ол солуу кижи ышкажыл. Ону чүге бээр эккелдиңер? 15Бистиң черивисте солуу улус чок деп бодадыңар бе? Мээң мурнумга ол үеннезин дээш эккелдиңер бе? Таанда-ла ол мээң бажыңымче кирери ол бе?» – дээн.

#### 22


Давидти долгандыр улустуң каттыжып эгелээни

1[+]Давид[†] оон үнгеш, Одоллам куюнче дезип чоруй барган. Акылары болгаш төрел бөлүү шуптузу ону дыңнааш, ооң турган черинге чедип келгеннер. 2[+]Аңаа кыстырып-кыйдырган, өре-ширелиг база сеткил-сагыжында хомудалдыг бүгү кижилер чыглып кээрге, Давид оларның баштыңы болу берген, оларның саны 400 хире кижи турган. 3Давид оон чоруткаш, Моавтың[†] Мицпада моав хаанга чеде бергеш, аңаа: «Бурган[†] мени канчаар болгаарын билип алгыжемге чедир, мээң авам биле ачам силерниинге чурттап турарын чөпшээреп көрүңерем» – деп дилээн[*]. 4Давид ада-иезин моав хаанга эккеп каарга, олар оглунуң быжыглалдыг черге турар үезиниң дургузунда аңаа чурттап турганнар. 5[+]Оон Бурганның медээчизи[†] Гад дээрзи Давидке: «Сен маңаа турба, Иуданың[†] аймааның чуртунче чорувут, бар че» – дээн. Ынча дээн соонда, Давид Херет деп арыгга[†] чедип келген.


Саулдуң Бурганның бараалгакчыларын кезеткени

6Саул[†] ынчан Давид бодунуң улузу-биле чедип келген деп дыңнап каапкан. Ол өйде Саул Гивада тейде тамариск ыяш адаанга, чыда тудуп алгаш, саадап орган, а ооң дүжүметтери ону долганып алгаш турган. 7Саул долгандыр турган бодунуң дүжүметтеринге: «Мени дыңнаңар, Вениаминниң[†] үре-салгалы, Иессейниң[†] оглу силерге дүжүттүг, чимистиг шөлдерни бергеш, силерниң шуптуңарны муң болгаш чүс шериг баштыңчылары кылып каар деп бодап тур силер бе? 8[+]Чүге шуптуңар меңээ удур сүлчээлежип алганыңар ол? Мээң оглум Иессейниң оглу-биле дугуржулга кылып турда, мээң оглум меңээ удур бодумнуң кулумну белеткеп, ам меңээ кедег тургузуп турда, силерниң чаңгызыңар-даа ол дугайында чоп меңээ чугаалаваан силер?» – дээн.

9[+]Ынчан Саулдуң дүжүметтериниң аразынга турган эдом Доик: «Новта Ахитувтуң оглу Ахимелехке Иессейниң оглунуң кээп чораанын мен көрдүм. 10[+]Ахимелех Давид дээш Дээрги-Чаяакчыдан айтыргаш, аңаа аъш-чем бергеш, филистим Голиафтың хылыжын база берди» – дээн. 11Хаан Ахитувтуң оглу, Новта Бурганның бараалгакчызы[†] Ахимелехти база ооң бүгү төрел бөлүүн, Бурганның бараалгакчыларын эккээр кылдыр улус чорудуптарга, олар шупту хаанга чедип келгеннер.

12Саул: «Мени дыңна, Ахитувтуң оглу» – дээн.

Оозу: «Дыңнап тур мен, дээргим» – дээн.

13Саул оон: «Силер чүге меңээ удур сүлчээлежип турар силер, сен Иессейниң оглу-биле кады? Чүге сен аңаа аъш-чем база хылыш бергениң ол? Чүге сен Давид дээш Дээрги-Чаяакчыдан айтыртынып турганың ол? Давид, ам кылып турары дег, меңээ удурланзын база кедег тургуссун дээш бе?» – дээн.

14Ахимелех хаанга: «Силерниң чалчаларыңар аразында Давидтен өске кым силерге эң-не бердинген чүвел? Ол силерниң күдээңер-дир, силерниң чоок дүжүмедиңер-дир, силерниң ордуңарда хүндүлүг кижи-дир. 15Давид дээш мен Бургандан баштай чүве айтырар кижи мен бе? Чок, ол бүгүге чалчаңар мени база мээң төрелдеримни буруудатпайн көрүңер, хаан. Чүге дээрге сүлчээниң дугайында силерниң чалчаңар мен чүнү-даа шуут билбес мен» – деп харыылаан.

16Ынчан хаан: «Сени болгаш сээң төрелдериңниң шуптузун өлүрер ужурлуг, Ахимелех» – дээн. 17Хаан бодунуң чанында камгалакчыларынга: «Барыңар, Дээрги-Чаяакчының бараалгакчыларын өлүрүп кааптыңар, чүге дээрге олар Давид-биле кады-дырлар, Давидтиң менден дезе бергенин билип турган хирезинде, меңээ чугаалавааннар-дыр» – дээн. Ынчалза-даа хаанның чалчалары Дээрги-Чаяакчының бараалгакчыларынче хол көдүрерин күзевээннер. 18[+]Ынчан хаан Доикке: «Сен бар, Бурганның бараалгакчыларын өлүрүп каавыт» – дээн. Эдом[†] Доик чоруткаш, Бурганның бараалгакчыларынче халдааш, ол хүн лён[†] эфод[†] кедип чораан сезен беш кижини өлүрүп каан. 19Бурганның бараалгакчыларының хоорайы Новтың чурттакчыларын кыргып-хыдып каапкан, эр-херээжен, аныяк-чаш кижилерни, бода-шээр малды, элчигеннерни кыргып-хыдып каапкан.

20[+]Ахитувтуң оглу Ахимелехтиң Авиафар деп бир оглу дириг арткаш, Давидче дезе берген. 21Авиафар Давидке келгеш, Саулдуң Дээрги-Чаяакчының бараалгакчыларын узуткап каапканының дугайында чугаалап берген. 22Давид Авиафарга: «Ол хүн эдом Доикти көргеш, ол ыяап-ла Саулга хоптаныптар деп билип турдум. Сээң төрел бөлүүңнүң узуткаттырганы дээш мен буруулуг-дур мен. 23[+]Мээң-биле артып кал, кортпа. Мени өлүрүксеп турар кижи сени база өлүрүксеп тур, ынчалза-даа сен мээң камгалалым[†] адаанда болур сен» – деп чугаалаан.

#### 23


Давидтиң Кеиланың чурттакчыларын камгалап кааны

1[+]Давидке:[†] «Филистимнер[†] Кеила хоорайже халдааш, ында тараа шаңнарын үптеп туруп берген-дир» – деп дыңнадыпканнар. 2Давид Дээрги-Чаяакчыдан: «Баргаш, ол филистимнерни базып каайн бе?» – деп айтырган. Дээрги-Чаяакчы[†]: «Бар, филистимнерни базып каапкаш, Кеиланы камгалап каг» – дээн. 3Ынчалза-даа Давид-биле кады чораан улус аңаа: «Бис мында, Иуданың[†] черинде безин, коргуп тур бис. Кеилаже филистим шеригге удур канчап баар улус бис?» – дээн. 4Ынчан Давид Дээрги-Чаяакчыдан база катап айтырарга, Ол: «Бар, Кеилаже чорувут. Мен филистимнерни сээң холуңга берип каар мен» – деп харыылаан. 5Давид бодунуң улузу-биле Кеилаже чорупкаш, филистимнер-биле дайылдашкан. Оларны кыргып-хыдып каапкаш, мал-маганын сүрүп аппарган. Ынчалдыр Давид кеилажыларны камгалап каан.

6[+][+]Ахимелехтиң оглу Авиафар Кеилада Давидче дезип чоруурда, эфодту[†] база ап алган чүве-дир.[*] 7Ол өйде Саулга[†] Давидтиң Кеилада чедип келгенин дыңнадырга, ол: «Бурган[†] ону ам-на мээң холумга киирип бергени ол-дур. Чүге дээрге ол хааглыг болгаш дээктиг хоорайда бодун кажаалап алган-дыр» – дээн. 8Саул бодунуң бүгү шериин Кеилаже баргаш, Давидти база ооң улузун бүзээлээринче кыйгырган.

9[+]Давид Саулдуң аңаа удур багай чүве бодап алганын билип кааш, Бурганның бараалгакчызы[†] Авиафарга: «Эфодту бээр эккел» – дээн. 10Давид мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы! Сээң чалчаң мен Саул Кеилага удур келгеш, бо хоорайны мен дээш узуткаар деп турарын дыңнап кагдым. 11Кеилажылар мени ооң холунга хүлээдир бе? Сээң чалчаңның дыңнааны дег, Саул бээр кээр-дир бе? Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы! Чалчаңга меңээ чугаалап берип көрем».

Дээрги-Чаяакчы: «Кээр» – деп харыылаан.

12Давид: «Кеиланың чурттакчылары мени болгаш мээң улузумну Саулдуң холунга бээрлер бе?» – деп айтырган.

Дээрги-Чаяакчы: «Хүлээдир-дир» – дээн.

13[+]Ынчан Давид болгаш ооң улузу, 600 хире кижи, Кеиладан баш углаан черже үнүп чорупкан. Саулга Давид Кеиладан дезип чорупкан деп дыңнадыптарга, ол ынаар чорбайн барган.


Давид Зиф ховузунда

14[+]Давид ээн кургаг Зиф ховузунда даглыг быжыглалдыг черлерге турумчуп алган. Саул ону хүннүң-не дилеп турган, ынчалза-даа Бурган Давидти ооң холунга хүлээтпээн. 15Давид Зиф ховузунда Хореш деп черге Саул ону дилеп турарын көрүп турган. 16А Саулдуң оглу Ионафан[†] Хореште Давидке келгеш, ону деткип, Бурганга идегээринче хей-аът киирипкен. 17[+]Ол Давидке мынча дээн: «Кортпа, мээң ачам Саулдуң холу сеңээ четпес. Сен Израильди чагырып хааннаар сен, а мен сээң адааңда ийи дугаар кижи боор мен. Мээң ачам Саул ону билир». 18[+]Олар Дээрги-Чаяакчының мурнунга боттарының аразында дугуржулга кылып алганнар. Давид Хорешке артып калган, а Ионафан чана берген.

19[+]Зифтиң чурттакчылары Гивада Саулга чедип келгеш: «Давид бистиң Хореш деп черивисте, Иесимоннуң мурнуу талазында Гахила тейде быжыглалдыг черде чаштып турар. 20Ынчангаш, хаан, келгеш, күзелиңерни боттандырып болур силер. А бистиң херээвис ону хаанның холунга хүлээдип бээривис болур» – дээннер.

21Саул оларга: «Мени кээргээниңер дээш, Дээрги-Чаяакчы силерге ачы-буян хайырлазын. 22Баргаш, ам база катап хынаңар, ооң барган черин, ону көрген улусту билип алыңар. Оон башка ол кончуг кажар кижи дээрзин меңээ улус чугаалап турар-дыр. 23Ооң чаштып турар черлерин шуптузун билип алыңар. Ыяк билип алгаш кээриңерге, мен силер-биле кады чоруптар мен. Бир эвес ол ында болза, мен ону Иуданың чериниң хөй муң улузунуң аразындан дилээр мен».

24[+]Олар тургаш, Саулду мурнай Зифче чорупканнар. А Давид ынчан бодунуң улузу-биле Иесимоннуң мурнуу талазында Аравада ээн кургаг Маон ховузунга турганнар. 25Саул бодунуң шерии-биле ону дилеп чорупканнар. Давидке ооң дугайында дыңнадыптарга, ол хаялыг черже үне бергеш, Маон ховузунга артып калган. Саул ону дыңнап кааш, Давидти сүрүп, Маон ховузунче чорупкан. 26Саул дагның бир талазынга чорда, Давид бодунуң улузу-биле өске талазынга турган. Давид Саулдан дүрген дезе бээр деп чорда, Саул шерии-биле ону тудуп аар дээш, оларны оюп чоруп орган. 27Ынчан Саулга медээчи[†] кижи келгеш: «Дүрген дедир чедип келиңер. Черивисче филистимнер халдап келди» – дээн. 28Саул Давидти сүрерин ара каапкаш, филистимнер-биле тулчур дээш дедир чедип келген. Ынчангаш ол черни Села-Гаммахлекот[*] деп адап каан чүве-дир.

#### 24


Давидтиң Саулду амы-тынныг арттырганы


(1 Хаан. 26:1-25)

1[+]Давид[†] оон чоруткаш, Эн-Гедиде быжыглалдыг черлерге турумчуп алган.

2А Саул[†] филистимнерге удур дайындан чедип кээрге, аңаа: «Давид Эн-Гединиң ээн кургаг ховузунда турар-дыр» – деп дыңнатканнар. 3Саул бүгү Израильден 3000 шилиттинген эрни эдертип алгаш, Давидти болгаш ооң улузун дилеп, Чуңмалыг туругже чорупкан. 4Ол чорааш, орук кыдыында хой кажааларынга таваржы берген. Ында куй бар боорга, Саул чиигеп аар дээш ынаар кире берген. А ол куйнуң ханы иштинге Давид болгаш ооң улузу олурган чүве-дир. 5Давидке ооң улузу мынча деп турганнар: «Дээрги-Чаяакчының сеңээ: „Бо-дур, сээң дайзыныңны сээң холуңга хүлээдип берип тур мен“ – деп чугаалап турганы хүн бо-дур. Ооң-биле чүнү канчаарыңны бодуң билир сен». Давид туруп келгеш, Саулдуң тонунуң эдээнден билдиртпейн кезип алган. 6[+]Ынчалза-даа ооң соонда Саулдуң тонунуң эдээн кезип алганы Давидтиң арын-нүүрүнге эпчок апарган. 7[+]Ол бодунуң улузунга: «Мээң дээргимче ынчаар хол көдүрерин Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ чөпшээрээр бе ынчаш. Ол болза Дээрги-Чаяакчының шилип алганы кижизи ышкажыл» – дээн. 8[+]Ол сөстери-биле Давид бодунуң улузун чемелеп, Саулче халдаарын хоруп каан.

Саул куйдан орукче үнүп кээрге, 9Давид база үнүп келгеш, ооң соондан: «Мээң дээрги хааным!» – деп кыйгырган. Саул хая көрнүп кээрге, Давид аңаа черге чедир мөгейген. 10Давид Саулга мынча деп чугаалаан: «Чүге силер улустуң: „Давид Саулга удур багай чүве кылыр деп турар“ деп чугаазынга бүзүреп, оларны дыңнап турар силер? 11Бөгүн куй иштинге Дээрги-Чаяакчы силерни мээң холумга киирип турганын бодуңар карааңар-биле көрдүңер ышкажыл. Силерни өлүрүп каарын меңээ сүмелеп турдулар. А мен силерни кээргээш: „Мээң дээргимче хол көдүрбес мен, чүге дээрге ол Дээрги-Чаяакчының шилип алган кижизи-дир“ – дидим. 12[+]Мээң адам! Мээң холумда силерниң тонуңардан кезип алганым быжындыны көрүңер. Мен ону кезип алгаш, силерни өлүрбедим. Силерге удур менде кандыг-даа каржы-бак бодал чок дээрзин көрүп, билип алыңар. Мен силерге удур бачыт[†] кылбадым. А силер мээң амы-тынымга чедер дээш мени сүрүп турар-дыр силер. 13[+]Силер биле мээң аравыска Дээрги-Чаяакчы шииткекчи болур ыйнаан. Мээң өжээнимни силерден Дээрги-Чаяакчы негеп аар ыйнаан, а мен силерже хол көдүрбес мен. 14Бурунгу үлегер чугаада „Бак үүлгедиглер бак улустан үнер“ дээн болгай. А мен силерже хол көдүрбес мен. 15Израильдиң хааны кымга удур үнүп келген чүвел? Кымны истеп сүрүп турар кижи силер? Өлүг ытты азы чаңгыс бытты эвес бе? 16Дээрги-Чаяакчы шииткекчи болгай аан! Силер биле мээң аравыска Дээрги-Чаяакчы херечилээр ыйнаан. Ол мээң херээмни сайгарып көргеш, силерниң холуңардан мени адырып каар».

17Давид чугаазын төндүрүптерге, Саул: «Сээң үнүң бе бо, оглум Давид?» – дээш, ыглапкан. 18Оон ол Давидке: «Сен меңээ бодаарга, чөптүг-шынныг-дыр сен, чүге дээрге сен меңээ экини күзеп турар-дыр сен, а мен сеңээ хамаарыштыр багай чүве бодап турган-дыр мен. 19Бөгүн сен меңээ кээргээчел сеткилиң көргүскеш, ону бадыткадың. Дээрги-Чаяакчы мени сээң холуңга хүлээдип турда, сен мени өлүрбедиң. 20[+]Бодунуң дайзынын тудуп алгаш, кым менди-чаагай салып чорудуптар боор? Бөгүн меңээ эки чүүл кылганың дээш, Дээрги-Чаяакчы сени ачы-буян-биле шаңнаар. 21[+]Ам билир мен: сен ыяап-ла хаан болур сен, Израильди сен чагырар сен. 22Ынчангаш мээң соомда мээң үре-салгалымны төндүрбезиңни база мээң адымны төрел бөлүүмге артпас кылдыр узуткавазыңны меңээ Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгырагла».

23Давид Саулга даңгыраан берген. Оон Саул чана берген, а Давид бодунуң улузу-биле кады быжыгланып турумчуп алган черинче чорупкан.

#### 25


Самуилдиң өлгени

1[+][+]Самуил[†] өлүп калган. Бүгү израильчилер чыглып келгеш, ол дээш качыгдап ыглашканнар. Ону Рамага, бодунуң бажыңының чанынга, ажаап кааннар. А Давид[†] ээн кургаг Фаран ховузунче дүжүп бадып келген.


Навалдың харамы, Авигеяның мерген угаанныы

2Маон хоорайга хөлчок бай-шыдалдыг бир-ле кижи чурттап чораан. Ооң ээлээн чери Кармилга турган[*]. Ол 3000 хойлуг, 1000 өшкүлүг чүве-дир. Хой-өшкүзүн ол Кармилге кээп кыргып турган. 3[+]Ол кижиниң ады – Навал, ол Халевтиң төрел бөлүүнге хамааржыр. А кадайының адын Авигея дээр. Ол херээжен кижи угаанныг болгаш чараш, а ашаа каржы-дошкун болгаш чаңы багай кижи турган чүве-дир.

4Давид ээн кургаг ховуга тургаш, Навал хоюн кыргып турар деп дыңнаан. 5Давид он кижини чорудуп, оларга мынча дээн: «Кармилче баргаш, Навалга барып, мээң адымдан байыр чедириңер. 6Аңаа: „Экии! Сеңээ, сээң өг-бүлеңге, бүгү-ле улузуңга менди-чаагай болурун күзедим. 7Бөгүн мен сээң малың кыргып турар деп дыңнадым. Силерниң кадарчыларыңар бистиң-биле кады чорда, оларны хомудатпаан бис. Кармилге турда, оларның чүзү-даа читпээн. 8Чалчаларыңдан айтырып көр даан, олар сеңээ чугаалап-ла бээрлер ыйнаан. Ынчангаш бо оолдарга энерелиң көргүзер боор сен, чүге дээрге бис сеңээ эки хүнде чедип келген бис. Бодуңнуң чалчаларың биске, оглуң Давидке чүнү берип шыдаар сен, шааң-биле берип көрем“ – дээр силер».

9Давидтиң улузу Навалга баргаш, ол сөстерни чугаалааш, харыызын ыыт чокка манап турганнар. 10Навал Давидтиң чалчаларынга: «Иессейниң[†] оглу Давид деп кым чүвел ол? Амгы үеде боттарының дээргилеринден дезип чоруп турар кулдар-ла хөй апарган-дыр. 11[+]Мен бодумнуң хоюм кыргып турар улузумга бээр дээн хлевимни, суумну база эъдимни кайыын-даа келгенин билбезим, танывазым улуска бериптер кижи мен бе?» – деп харыылаан.

12Давидтиң чалчалары дедир чедип келгеш, Навалдың сөстерин дамчытканнар. 13Ынчан Давид: «Хылыштарыңарны астып белеткенип алыңар!» – деп бодунуң улузунга чугаалаан. Олары ок-чепсээн астып белеткенип алганнар. Давид база бодунуң хылыжын ап алган. Давид-биле кады 400 хире кижи чорупкан, 200 кижи турлаанга артып калган.

14Навалдың кадайы Авигеяга бир чалчазы: «Давид ээн кургаг ховудан бодунуң медээчилерин[†] дамчыштыр бистиң дээргивиске байыр сөс дамчыдыптарга, ол олар-биле каржы-хажагай чугаалашкан-дыр. 15А ол улус бисти дыка эки аажылап турду. Бисти хомудатпаан-даа, бис олар-биле кады ховуга чорувуста, чүвүс-даа читпээн болгай. 16Бис оларның чоогунга мал кадарып чорувуста, олар биске дүне-хүндүс дивейн камгалакчыларывыс[†] болуп турдулар. 17[+]Ынчангаш сен чүнү канчалза эки болурун боданып көр. Оон башка бистиң дээргивиске болгаш ооң аал-оранынга айыыл болуру албан апарган-дыр. А ол дүржок кижи-дир, ооң-биле чугаалажып болбас-тыр» – деп чугаалаан.

18Авигея далаш-биле 200 хлеб, ийи улуг хөм савада арага, өзеп белеткеп каан беш хой, беш са[*] быжырган тараа, чүс шарыг үзүм, 200 шарыг фига чимизи алгаш, элчигеннерге чүдүрүп алган. 19Ол бодунуң чалчаларынга: «Мени мурнай чоруп олуруңар, мен силерниң сооңардан чоруур мен» – дээн. А ашаанга чүнү-даа ыыттаваан.

20Кажан Авигея элчигенин мунуп алгаш, дагның ээтпээнден хенертен үнүп кээрге, аңаа Давид болгаш ооң улузу уткужуп келген. 21Ол үеде Давид мынча деп чугааланып турган: «Ээн кургаг ховуга ол кижиниң эт-хөреңгизин хей-ле кадарып турган-дыр мен. Аңаа хамааржыр чүведен чүү-даа читпээн болгай. Мээң кылган эки херээмге ол багы-биле харыылады. 22[+]Бир эвес мен эртен даң бажынга чедир Навалдың аал-оранында эрлерниң шуптузун кыра шаппас болзумза, Бурган[†] мени[*] канчаар-даа кезеткей аан!»

23[+]Авигея Давидти көрүп кааш, элчигенинден дүже халааш, ооң мурнунга доңгая кээп дүшкеш, черге чедир мөгейген. 24[+]Ооң буттарынга кээп дүшкеш, ол чугаалаан: «Мээң дээргим, бүгү буруу меңээ онаашкай аан. Шуптузун чугаалап бээрин чөпшээреп көрүңерем, мени дыңнап көрүңерем. 25Мээң дээргим, ол дүржок кижиже, Навалче, кичээнгей салбайн көрүңерем. Ооң ады кандыгыл, боду база ындыг кижи-дир ол. Ооң ады Навал[*], ооң угаан чогу адындан-на билдингир. А мен, силерниң чалчаңар, силерниң чорудупкан чалчаларыңарны көрбейн барган-дыр мен. 26[+]Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле, силерниң адыңар-биле даңгыраглап тур мен, дээргим: бөгүн Дээрги-Чаяакчы[†] силерни хан[†] төгүүшкүнүнче чорутпады, силерниң холуңарны өжээн негээшкининче углавады. Силерниң дайзыннарыңар база силерге каржы сеткилдиг улус Навал ышкаш апарзын.

27Мен, силерниң чалчаңар, бо белектерни силерге, мээң дээргимге, эккелдим. Бо белектерни мен силерни эдерип турар чалчаларыңарга бээр дээш эккелдим, дээргим. 28[+]Чалчаңар мээң буруумну өршээп көрүңерем. Дээрги-Чаяакчы силерниң салгалыңарны мөңге кылып каар. Чүге дээрге мээң дээргим Дээрги-Чаяакчының дайыннарын чорудуп турар-дыр. Бүгү чуртталгаңарда силерге багай чүве черле болбас. 29Бир эвес силерниң амы-тыныңарга чедер дээш, силерни истеп сүрер кижи тыпты берзе, дээргим силерниң амы-тыныңарны Дээрги-Чаяакчы Бурганыңар карактап камгалаар, а силерниң дайзыннарыңарның кут-сүнезинин Ол Боду-ла даш дег үндүр октаптар. 30Дээрги-Чаяакчы мээң дээргимге чугаалап турганы эки чүвелерин шуптузун кылып бергеш, силерни Израильдиң чагырыкчызы кылып каар. 31Ынчан мээң дээргим хей черге хан төгүүшкүнү кылбайн, бодуңарның өжээниңер негээринден ойталаар болзуңарза, сеткил-чүрээңер оожум болур. Дээрги-Чаяакчы мээң дээргимге ачы-буянын чедирерге, силер чалчаңар мени сактып кээп көрүңерем».

32Давид Авигеяга: «Сени бөгүн менче уткуй чорудупкан Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга алдар! 33Бөгүн мени хан төгүүшкүнүнче болгаш өжээн негээшкининче чорутпааның дээш, сээң угааныңны база бодуңну алгап-йөрээп тур мен. 34Дээрги-Чаяакчы мени сеңээ багай чүве кылырындан чайлаткан-дыр. Израильдиң дириг Бурганының ады-биле даңгыраглап тур мен: бир эвес сен меңээ уткуй далашпаан болзуңза, эртен даң бажынга чедир Навалдың аал-оранында эрлерниң шуптузун кыра шавар турган мен!» – дээн. 35Давид Авигеяның эккелген белектерин ап алгаш: «Бажыңыңче амыр-тайбың чана бер. Мен сээң сөзүңнү дыңнадым, сенче ээ көрүндүм» – дээн.

36Авигея Навалга чедип кээрге, ол бажыңында хаанныы дег улуг дой кылып турар болган. Ол хөглүг болгаш аажок эзирик болган. Авигея аңаа эртенге чедир чүнү-даа чугаалаваан. 37Эртенинде Навал элээр апарганда, кадайы аңаа шуптузун чугаалап бээрге, ооң чүрээ чайлы бер часкаш, боду даш көжээ[†] дег апарган. 38Он хире хонук эрткенде, Дээрги-Чаяакчы Навалга кеземче онааптарга, ол өлүп калган.

39Давид Навалдың өлүп калганын дыңнап кааш: «Навалдың мени куду көргениниң өжээнин негеп алган Дээрги-Чаяакчыга алдар! Навалдың каржы сеткилинге Дээрги-Чаяакчы кеземче онааган-дыр, а Бодунуң чалчазы мени багай чүве кылырындан чайлаткан-дыр» – дээн. Оон соонда Давид Авигеяже ону кадай кылдыр алыр дугайында сөс дамчыдыпкан. 40Давидтиң чалчалары Кармилде Авигеяга чедип келгеш: «Бисти сенче Давид чорудупту. Ол сени кадай кылдыр алыксап турар-дыр» – дээннер.

41Авигея дораан черге чедир мөгейгеш: «Көрүңер, дээргимниң чалчаларының буттарын чуур чалча болурунга безин белен мен» – дээн. 42Авигея дүрген-не белеткенип алгаш, элчигенин мунупкаш, Давидтиң медээчилерин эдерип чорупкан. Ону беш чалча кыс үдеп чораан. Ол Давидтиң кадайы болу берген.

43[+]Давид Изреелден Ахиноаманы база кадай кылдыр ап алган. Ынчалдыр Авигея биле Ахиноама ийи Давидтиң кадайлары апарган. 44[+]А Саул[†] Давидтиң кадайы турган бодунуң уруу Мелхоланы Галлим чурттуг Лаиштиң оглу Фалтийге берипкен.

#### 26


Давидтиң Саулду база катап амы-тынныг арттырганы


(1 Хаан. 24:1-22)

1[+]Зифчилер Гивада Саулга[†] чедип келгеш: «Давид[†] бистиң черде Иесимоннуң дужунда Гахила тейде чаштып турар-дыр» – деп чугаалааннар. 2[+]Саул 3000 шилиттинген израильчини эдертип алгаш, Давидти дилээри-биле ээн кургаг Зиф ховузунче чорупкан. 3Саул Иесимоннуң дужунда чыдар Гахила тейге орук кыдыынга турумчуп алган. А Давид ээн кургаг ховуга тургаш, Саулдуң ооң соондан чедип келгенин көрүп турган. 4Давид хайгыылчылар чорудуптарга, олар Саулдуң шынап-ла чедип келгенин билип эккелгеннер.

5[+]Давид тургаш, Саулдуң турлаанче чеде бергеш, Саул биле ооң шерииниң даргазы, Нирниң оглу Авенирниң удуп чыткан черин көрүп алган. Саул турлагның төвүнде, а шериглери ону долгандыр удуп чыткан. 6[+]Давид хет аймак-сөөктүг Ахимелехтен база Саруйяның[*] оглу, Иоавтың акызы Авессадан: «Саулдуң турлаанче мээң-биле кады кым баарыл?» – деп айтырган. Авесса: «Мен сээң-биле баар мен» – деп харыылаан. 7Давид Авесса-биле кады дүне када Саулдуң турлаанга чедип келген. Саул турлагның төвүнде удуп чыткан, а чыдазын ооң бажында черже киир шанчып каан турган. Авенир болгаш ооң шериглери ону долгандыр удуп чытканнар.

8Авесса Давидке: «Бөгүн Бурган[†] дайзыныңны сээң холуңда тутсуп берген-дир. Ону чыда-биле черге чыпшыр чаңгыс шанчыптарын меңээ чөпшээреп көрем, аңаа чаңгыс шимчээшкин-не чедер» – деп чугаалаан.

9[+]Ынчалза-даа Давид Авессага: «Ону өлүрбе. Дээрги-Чаяакчының шилип алган хаанынче хол көдүрген кижи буруу чок болур деп бодаар сен бе?» – дээн. 10[+]Давид оон мынча дээн: «Ону Дээрги-Чаяакчы[†] Боду кезеткей аан. Азы хүнү кээрге, ол өлүп каар, азы дайын чорупкаш, өлүртүр. Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: Ооң шилип алган кижизинче бодумнуң холум көдүрбес мен. 11Ооң бажында турар чыдазын база суглуг саваны ап ал, ынчангаш чанаалы».

12[+]Давид Саулдуң бажында турган чыдазы биле суглуг саваны ап алган. Олар чанып чорупканнар. Оларны кым-даа көрбээн, кым-даа билбээн, кым-даа одунмаан, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Саулдуң улузун ханы уйгуже киирип каан чүве-дир. 13Давид өске талаже эртип чоруй баргаш, ыракта даг бажынга барып туруп алган. Оларның аразы ырак турган.

14Давид шериглерни болгаш Нирниң оглу Авенирни: «Дыңнап тур сен бе? Харыылап көрем, Авенир!» – деп кыйгырган.

Авенир аңаа: «Кым сен? Чүге хаанны кыйгырып тур сен?» – деп харыылаан.

15Давид Авенирге мынча дээн: «Сен ёзулуг эр кижи сен ыйнаан? Израильде сээң-биле кым быражыр чүвел? Чүге сен бодуңнуң дээрги хааныңны камгалап-карактавайн турар кижи сен? Чон аразындан бир-ле кижи сээң дээрги хааныңны өлүрер дээш кээп чораан-дыр. 16Сен багай кылып турар-дыр сен. Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: өлүмге төлептиг-дир силер, чүге дээрге Бурганның шилип алган кижизин, бодуңарның дээрги хааныңарны камгалап-карактаваан силер. Көрүп көрем, хаанның бажынга турган чыдазы биле суглуг сава бар-дыр бе?»

17Ынчан Саул Давидтиң үнүн танып кааш: «Оглум Давид, сээң үнүң бе бо?» – деп айтырган.

Давид: «Ийе, мээң үнүм-дүр, дээрги хааным» – дээн. 18Ооң соонда: «Мээң дээргим чүү дээш бодунуң чалчазын истеп сүрүп турар ирги? Чүнү үүлгедип каан кижи мен? Багай чүве кылып каан мен бе? 19Мээң хааным, бөгүн бодуңарның чалчаңарның чугаазын дыңнап көрүңерем. Бир эвес силерни меңээ удур Дээрги-Чаяакчы чорудупкан болза, мээң амы-тыным Аңаа өргүл болзун! А бир эвес менче удур силерни кижилер чорудупкан болза, олар Дээрги-Чаяакчының мурнунга каргаттырар болзун! Чүге дээрге олар бөгүн мени Дээрги-Чаяакчының берген черинге арттырбазын бодап: „Бар, өске бурганнарга бараан бол“ дээш[*], үндүр ойладып турганнар болгай. 20Мээң ханым Дээрги-Чаяакчының мурнунга төгүлбезин. Силер, Израильдиң хааны, даглыг черге торлаа сүрери дег, чаңгыс быт дилеп чорупкан-дыр силер».

21[+]Саул: «Мен бачыт[†] кылган-дыр мен. Чанып кел, оглум Давид. Мен моон соңгаар сеңээ багай чүве черле кылбас мен, чүге дээрге сен мээң амы-тынымны үнелеп көрген-дир сен. Мелегей чоруктар үүлгедип, улуг частырыг кылып турган-дыр мен» – деп билинген.

22Давид: «Хаанның чыдазы бо-дур. Оолдарның бирээзи келгеш, ап алзын. 23[+]Дээрги-Чаяакчы улустуң актыын-шынныын болгаш бердингенин көрүп, кижи бүрүзүн шаңнаар болзун. Дээрги-Чаяакчы силерни мээң холдарымга хүлээдип турда-даа, мен Дээрги-Чаяакчының шилип алган хаанынче хол көдүрбедим. 24Бөгүн силерниң амы-тыныңар меңээ кайы хире үнелиг болганыл, Дээрги-Чаяакчы мээң амы-тынымны база ынчаар үнелээй аан. Ол мени кандыг-даа хилинчек-човалаңдан камгалаар болзун!» – дээн.

25Ынчан Саул Давидке мынча дээн: «Бурган сеңээ ачы-буян хайырлазын, оглум Давид. Ажыл-херекти-даа кылып, кадыг-бергени-даа эртип чоруур-дур сен». Давид бодунуң оруун улап чорупкан, а Саул бодунуң черинче чанып келген.

#### 27


Давидтиң филистим хаанга бараан болганы

1Давид[†] иштинде мынча деп боданган: «Кажан-бир мен дөмей-ле Саулдуң[†] холунче кире бээр болгай мен. Филистим черже дезе бээринден дээре чүве чок боор. Ынчан Саул мени бүгү израиль черден дилээш, шаа төнүп каарга, мен ооң холундан камгаланыр мен». 2[+][+]Давид тургаш, боду-биле кады чораан 600 эр-биле кады Гефтиң хааны, Маохтуң оглу Анхусче чорупкан. 3[+]Давид Гефке Анхустуң чанынга бодунуң улузу-биле кады чурттап турган. Кижи бүрүзү бодунуң өг-бүлези-биле. А Давид бодунуң ийи кадайы – изреелчи Ахиноама база Навалдың кадайы чораан кармилчи Авигея олар-биле. 4Саулга Давидтиң Гефче дезе бергенин дыңнадыптарга, ооң соонда ол ону дилевестей берген. 5Давид Анхуска: «Бир эвес мен силерниң сагыжыңарга кирер болзумза, меңээ ховуда хоорайларыңарның бирээзинге чурттаар черден берип көрүңерем, мен аңаа чурттай берейн. Силерниң чалчаңар мен хаанның чурттап турар хоорайынга турган херээм чүү боор» – дээн. 6[+]Ынчан Анхус Давидке Циклаг хоорайны берген. Ынчангаш бо хүннерге чедир Циклаг Иудеяның хааннарының хоорайы бооп артып калган.

7Давид филистим черге бир чыл дөрт ай чурттаан чүве-дир. 8[+][+]Египеттиң[†] кызыгаарында Сурга чедир черни үе-дүптен бээр ээлеп чурттаан гессур, гарзей база амалик чоннарже Давид бодунуң улузу-биле халдап тургаш, 9оларны кыргып-хыдып каапкан. Эр-даа, херээжен-даа улусту дириг арттырбайн, шээр болгаш бода малдарын, элчигеннерин, тевелерин база идик-хевин былаап алгаш, Анхуска чедип кээп турган. 10[+][+]Анхус Давидтен: «Ам кымче халдап турдуңар?» – деп айтырарга, Давид: «Негевте[†] Иуданың[†] аймааның чуртунче, иерахмеил аймактың чуртунче база кен аймактың чуртунче» – деп харыылаан. 11Давид эр-даа, херээжен-даа кижилерни дириг арттырбайн, Гефче эккелбейн турган. «Олар бисти улуска: „Давид филистим черге турган үезиниң дургузунда кезээде ынчалдыр кылып турган“ – дей бээрлер чадавас» деп сезинген. 12Анхус Давидке бүзүреп турган болгаш: «Израиль[†] чон ам ону шуут көөр хөңнү чок-тур. Ынчангаш ол кезээ-мөңгеде мээң чалчам болур» – деп бодап турган.

#### 28

1Ол үеде филистимнер Израиль[†]-биле дайылдажыр дээш бодунуң шериин чыып турган. Анхус Давидке:[†] «Билип тур сен бе? Сен бодуң улузуң-биле кады мээң шериимге катчып алгаш, чоруур сен» – деп чугаалаан. 2Давид Анхуска: «Силерниң чалчаңар чүнү канчап шыдаарын ам көөр силер» – дээрге, Анхус: «Ынчаарга мен сени кезээде мээң хууда камгалакчым болур кылдыр томуйлап каар мен» – деп чугаалаан.


Саулдуң караң көрнүр херээженге барганы

3[+][+]Самуил[†] өлүп калган турган. Бүгү израильчилер ол дээш качыгдап ыглашкаш, ону ооң хоорайы Рамага ажаап каан турган. А Саул[†] караң көрнүр кижилер болгаш өлүглерниң сүнезиннерин кыйгырар кижилерни чуртундан үндүр ойладыпкан чүве-дир.

4[+][+]Филистимнер[†] чыглып алгаш, Сунемге барып турлаг кылып алганнар. Саул база бүгү израиль чонну чыып алгаш, Гелвуяга турлагжып алган. 5Филистим шеригниң турлаан көрүп кааш, кортканындан Саулдуң чүрээ серт кылынган. 6[+]Саул Дээрги-Чаяакчыдан айтырарга, Ол аңаа ооң дүжүнде-даа, урим[*] дамчыштыр-даа, Бодунуң медээчилерин[†] дамчыштыр-даа харыы бербээн. 7[+]Ынчан Саул дүжүметтеринге: «Меңээ өлүглерниң сүнезинин кыйгырар херээженден тып бериңер, мен оон барып айтырайн» – деп дужаарга, олар аңаа: «Бо-дур, ындыг херээжен Эн-Дорда бар» – деп дыңнатканнар. 8Саул бодунуң хевин солуй кеттингеш, ийи кижи эдертип алгаш, дүне ол херээженге чедип келген. Саул оон: «Меңээ төлгеден салып, мээң айтырган кижимниң сүнезинин кыйгырып берем» – деп дилээн.

9Ынчалза-даа ол херээжен аңаа: «Караң көрнүр болгаш төлгечи кижилерни Саул чуртта чок кылып каанын билир-ле болгай сен. Чүге меңээ четки салып, мени өлүрер деп турарың ол?» – дээн.

10Саул аңаа: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: ол чорук дээш сеңээ кандыг-даа багай чүве болбас» – деп аашкынган.

11Ол херээжен: «Кымның сүнезинин кыйгырып бээр мен?» – деп айтырарга, Саул: «Самуилди кыйгырып берем» – дээн.

12Херээжен Самуилди көрүп кааш, Саулче: «Чүге мегеленип турганың ол? Саул ышкажыл сен!» – деп кышкырыпкан.

13Хаан: «Кортпа. Чүнү көрүп тур сен?» – деп айтырган.

Херээжен: «Черден үнүп орар бурганнар көрүп тур мен!» – дээн.

14[+]«Кандыг хевирлиг-дир?» – деп Саул айтырарга, төлгечи: «Назылай берген, шыва тоннуг эр кижи черден үнүп кел чор» – деп харыылаан. Ынчан Саул ол дээрге Самуил-дир деп билип кааш, черге чедир доңгая дүжүп мөгейген.

15[+]Самуил: «Чүге мени дүвүредип, үндүр кыйгырдың?» – деп Саулдан айтырган.

Саул мынча дээн: «Меңээ дыка берге-дир. Филистимнер меңээ удур дайылдажып турар. Бурган[†] мени каапкан болгаш, моон соңгаар Бодунуң медээчилерин дамчыштыр-даа, дүжүмде-даа меңээ харыы бербес-тир. Ынчангаш чүнү канчалзымза экил, мени өөредип кагзын дээш силерни кыйгырдым».

16Самуил аңаа мынчаар харыылаан: «Дээрги-Чаяакчы[†] сенден хая көрнү бергеш, сээң дайзының апарганда, менден ону айтыргаш канчаар сен? 17[+]Дээрги-Чаяакчы мени дамчыштыр чугаалаан сөзүн күүсеткен-дир. Ол сээң холуңдан чагырганы алгаш, өске кижиге, Давидке, дамчыдып берип турар-дыр. 18[+]Чүге дээрге кажан Дээрги-Чаяакчы амаликтерже ажынып-хорадап, оларны узуткаар деп бодап турда, сен Ооң сөзүн тооп дыңнаваан-дыр сен. Ол дээш Дээрги-Чаяакчы ам сени ынчаар аажылап турар-дыр. 19[+]Дээрги-Чаяакчы сени-даа, Израильди-даа филистимнерниң холунга хүлээдип бээр. Эртен сен база сээң оолдарың мээң-биле кады турар силер, а Израильдиң турлаан Дээрги-Чаяакчы филистимнерниң холунга хүлээдиптер».

20Самуилдиң чугаазындан аажок корга бергеш, Саул черже калбак кеш дег барып дүшкен. Хондур, хүнзедир аъш-чем чивээнинден ооң күжү суларап калган чүве-дир. 21Төлгечи херээжен Саулга чедип келгеш, ооң аажок корга бергенин көрүп кааш, аңаа чугаалаан: «Силерниң чалчаңар мен дилээңерни тооп дыңнааш, бодумга айыылдыг турда-ла, силерниң дужаалыңарны күүсеттим. 22Ам чалчаңарның сөзүн дыңнаарын силерден дилеп тур мен. Орукче үнүп чоруптарыңар мурнунда, күш кирер кылдыр, бичии хлебтен чип аарын сүмелеп тур мен».

23Ынчалза-даа ол: «Чемненмес мен» – дээш, ойталап каапкан. Дүжүметтери база херээжен ону көгүдүп эгелээрге, оларның аайынга кирип, черден тургаш, орунга олуруп алган. 24Херээженниң аалынга семис бызаазы бар турган. Ол ону дүрген-не дөгергеш, далган быжырып, боовалар белеткеп кылган. 25Саулга болгаш ооң дүжүметтеринге аъш-чемин бээрге, олар чемненип алгаш, ол-ла дүне чорупканнар.

#### 29


Давид Израильге удур дайынче барбас ужурлуг

1Филистимнер[†] бүгү шериин Афекке чыып алган, а израильчилер Изреелде кара суг чанынга турлаг кылып алганнар. 2Филистим чагырыкчылар чүс-чүс, муң-муң шериглери-биле чоруп органнар, а Давид[†] бодунуң улузу-биле соондан, Анхусту эдерип, кел чораан.

3Филистим баштыңнар: «Бо чүү еврейлерил?» – деп айтырып эгелээн.

Анхус оларга: «Бо дээрге Израильдиң хааны Саулдуң[†] дүжүмеди Давид-тир. Ол меңээ үр бараан болуп тур. Ол үениң дургузунда мен ооң багай талазын көрбедим» – деп харыылаан.

4Филистим баштыңнар[†] аңаа аажок ажынып, мынча дээннер: «Бо кижини дедир чорудувут. Бистиң-биле дайынче чорупкаш, биске удур тулчу бербези-биле, ол сээң айтып берген чериңге олурзун. Бистиң шериглеривистиң баштарын аазап тургаш, ол бодунуң дээргизиниң энерелин ээлдирип алыр эвес деп бе? 5[+]Чоннуң „Саул муң-муң кижини, Давид түмен-түмен кижини тиилеп каан“ деп ырлажып, самнап турганы Давид ол эвес бе?»

6Анхус Давидти кыйгырып алгаш, мынча дээн: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: сен шынчы сен. Ынчангаш сен мээң шериглерим-биле кады чораан болзуңза, меңээ дыка-ла эки турган ийик. Меңээ чедип келгениңден бо хүнге чедир сээң багай талаң черле эскербээн мен. Ынчалза-даа филистим чагырыкчыларга сен таарышпас-тыр сен. 7Ынчангаш сен ам оларны бужургандырбайн, дедир амыр-тайбың чорувут».

8Давид Анхуска: «Мен багай чүнү кылыпкан мен? Бо үениң дургузунда чалчаңар менден чүнү эскердиңер? Дээрги хаанымның дайзыннары-биле чүге барып дайылдажып болбас кижи мен?» – деп айтырган.

9[+]Анхус Давидке: «Мен сени Бурганның төлээзи[†] дег эки кижи деп билир мен. Ынчалза-даа филистим баштыңнар: „Ол бистиң-биле дайынче барбазын“ – дээр-дир. 10Ынчангаш эртен эрте тургаш, чырый бээрге, кады келген дээргиңниң чалчалары-биле чорувут» – дээн.

11Давид бодунуң улузу-биле эртен эрте, филистим черже ээп чоруур дээш, туруп келген. А филистимнер Изреелче чорупканнар.

#### 30


Давидтиң амалик чондан өжээн негээни

1[+]Ийи хүн эрткенде, Давид[†] болгаш ооң улузу Циклагка чедип келгеш, көөрге, амаликтер Негевче[†] база Циклагже халдааш, хоорайны эжелеп алгаш, өрттедипкен болган чүве-дир. 2А хоорайга турган херээженнерниң шуптузун улуг-бичези хамаан чокка өлүрбейн, тудуп алгаш, сүрүп аппарган болган. 3Давид бодунуң улузу-биле хоорайга чедип кээрге, ону өрттедипкен, а оларның кадайларын болгаш ажы-төлүн тудуп аппарган болган. 4Давид болгаш ооң улузу ал-шаан төндүр ыглажып-сыктажып алганнар. 5[+]Давидтиң ийи кадайы – изреелчи Ахиноама база Навалдың кадайы чораан кармилчи Авигея – олар база туттуругга барган чүве-дир. 6Давид берге байдалга келген. Улузу ону даш-биле соп кааптар деп барган, чүге дээрге кижи бүрүзү бодунуң ажы-төлү дээш сагыш аарып турган.

7[+][+]Ынчалза-даа Давид Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганынга бүзүрели-биле быжыгланып турган. Ахимелехтиң оглу, Бурганның бараалгакчызы[†] Авиафарга Давид: «Меңээ эфодту[†] эккеп бер» – дээрге, ол ону эккеп берген. 8Давид Дээрги-Чаяакчыдан: «Ол дээрбечилерни сүрейн бе, оларга чедер мен бе?» – деп айтырган. Дээрги-Чаяакчы: «Сүрүп чорувут. Оларга четкеш, бодуңнуң улузуңну эгидип аар сен» – дээн.

9[+]Давид боду база ооң-биле кады 600 кижи Восор хемге шаг-шинээ төнүп калган чедип кээрге, оларның чамдыызы аңаа доктааган. 10Давид 400 кижини эдертип алгаш, улаштыр сүрүп чорупкан. А 200 кижизи Восор хемни кежер шаг-шинээ чок болгаш, артып калганнар.

11Ховудан египет кижи тып алгаш, Давидке эккелгеннер. Олар аңаа аъш-чем бергеш, суг ижиртип кааннар. 12Аңаа элээн хөй кургадып каан фига чимизи, ийи шарыг үзүм бергеннер. Ону чигеш, ол күш кирип келген. Ол кижи үш дүн-хүн иштинде аъш-чем чивээн, суг ишпээн болган чүве-дир.

13Давид оон: «Сээң дээргиң кымыл? Кайыын келдиң?» – деп айтырган.

Ол: «Мен египет кижи мен. Бир амалик кижиниң кулу-дур мен. Аарый бээримге, мени дээргим октапкаш, чоруй барды. Оон бээр ам үш хүн эртти. 14[+][+]Бис Негевте керет аймактың чуртунче[*], Иуданың[†] аймааның чуртунче база Халевтиң төрел бөлүүнүң чуртунче халдадывыс, а Циклагты өрттедиптивис» – деп харыылаан.

15[+]Давид оон: «Ол дээрбечилерге мени чедирип каар сен бе?» – деп айтырарга, египет оол: «Мени өлүрбес база мээң дээргимниң холунга эгидип бербес мен деп Бурганның ады-биле даңгыраглаар болзуңарза, мен силерни ол дээрбечилерге чедирип каар мен» – дээш, 16ону эдертип чорупкан.

Көөрге, амаликтер бүгү чуртта тарай берген, филистим черден болгаш Иудеядан эккеп алган олчазын байырлап, аштанып-чемненип, дойлап турганнар. 17[+]Давид оларже имиртиңде шаап халдааш, даартагы хүннүң кежээзинге чедир кыргып-хыдып каапкан. Олардан кым-даа дириг артпаан. Чүгле 400 аныяк кижи тевелер мунупкаш, дезе берген.

18Амаликтерниң үптеп аппарган чүвезин Давид шуптузун ап алган, ийи кадайын база эгидип алган. 19Амаликтерниң үптеп алган чүүлдеринден улуг-даа, бичии-даа улузу, ажы-төлү-даа – чүү-даа читпээн, шуптузун Давид эгидип алган. 20Давид амаликтерниң бүгү шээр болгаш бода малдарын олчалап, боттарының малдарының мурнунга сүрүп аарга: «Бо Давидтиң олчазы-дыр» – дижип чорааннар.


Давидтиң тыпкан олчаны чөптүү-биле үлээни

21Давид Восор хемниң кыдыынга шаг-шинээ төнгеш, артып калган 200 кижиге чедип келген. Олар ону көрүп кааш, аңаа болгаш ооң-биле кады чораан улузунга уткуштур үнүп келгеннер. Давид оларга чедип келгеш, мендилешкен. 22Ынчан Давид-биле кады чораан улустуң аразында багай, дүржок кижилер: «Маңаа артып калгаш, бистиң-биле чорбаан улуска олчавысты бербес бис. Олар чүгле кадайларын болгаш ажы-төлүн ап алгаш чоруй барзыннар» – дижи бергеннер.

23Ынчалза-даа Давид мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы биске бо бүгүнү берген база бисти камгалап-карактап, биске удурланып келген дээрбечилерни холувуска хүлээдип берген соонда, ындыг чүве кылбайн көрүңер, ха-дуңма. 24[+]Силер-биле кым чөпшээрежир деп? Дайынче чораан улус база эт-хөреңгивис кадагалаан улус олчаны деңге үлежир ужурлуг». 25Ол хүнден эгелээш, ооң соонда-даа ол дүрүмнү сагыыр апарган. Ону хоойлуда[†] бо хүннерге чедир Израильде сагып турар кылдыр киирип каан чүве-дир.

26Давид Циклагка чедип келгеш, эккелген олчазын Иудеяның баштыңнарынга,[†] бодунуң өңнүктеринге: «Дээрги-Чаяакчының дайзыннарындан келген олчадан силерге белек берип тур бис» – дээш чорудуп берип турган. 27Ол белектерни Вефилче, Негевтиң Рамотче, Иаттирже, 28Ароерже, Шитмотче, Эштемоаже, 29[+]Рахалче, иерахмеил база кен аймактарның хоорайларынче, 30Хормаже, Борашанче, Атахче, 31Хевронче база өске-даа – бодунуң улузу-биле барып турган бүгү черлеринче чорудупкан чүве-дир.

#### 31


Саул биле ооң оолдарының өлүрткени


(1 Чыл. 10:1-12)

1[+]Филистимнер[†] биле израильчилер аразынга тулчуушкун эгелээн. Израильчилер дайзыннардан Гелвуя даанга чедир дескеш, аңаа кыра шаптырып алган. 2[+]Филистимнер Саулду[†] болгаш ооң оолдарын сүрүп четкеш, Саулдуң оолдары Ионафанны,[†] Аминадавты база Малхисуаны өлүрүп каапканнар.

3Саулче халдаашкын кадыг-дошкун болган. Ча-согун-биле хөй катап аттыргаш, Саул аар балыгланган. 4[+][+]Саул бодунуң чепсек тудукчузундан: «Ол кыртыжадып демдектетпээн хейлер чедип келгеш, мени куду көрүп, өлүрбээнде, хылыжың ужулгаш, мени шанчып каавыт» – деп дилээн. Чепсек тудукчузу аажок корга бергеш, ынаваан. Ынчан Саул хылышты алгаш, бодун шаштыныпкан. 5Чепсек тудукчузу Саулдуң өлүп калганын көргеш, бодун база хылыш-биле шаштыныпкаш, Саул-биле кады өлүп калган чүве-дир. 6Ынчалдыр Саул, ооң үш оглу, ооң чепсек тудукчузу база ооң шупту улузу өлгүлеп калган.

7Шынааның[†] өске талазында база Иордан хемниң[†] ындында чурттап турар израильчилер израиль шеригниң дезип турарын, Саулдуң база ооң оолдарының өлүп калганын дыңнааш, боттарының хоорайларын ээн каггылапкаш чорупканнар. А филистимнер келгеш, хоорайларны ээлеп чурттай бергеннер.

8Даартазында филистимнер өлүрткен улусту үптеп аар дээш чедип келгеш, Гелвуя даанга өлүрткен Саулду база ооң үш оглун тып алганнар. 9[+]Саулдуң бажын одура шапкаш, ок-чепсээн үптээш, бүгү филистим черге көргүзери-биле чорудупкан. Ынчалдыр олар чонга тиилелгезиниң дугайында боттарының дүрзү-бурганнарының[†] өргээлеринге чарлапканнар. 10[+][+]Саулдуң ок-чепсээн Астарта[†] бурганның өргээзинге салып каан, а ооң мөчү-сөөгүн Бет-Сан хоорайның ханазынга азып кааннар.

11[+]Галаадта[†] Иавистиң чурттакчылары филистимнерниң Саулду канчалганының дугайында дыңнап кааш, 12[+][+]бүгү эрес-дидим улузу хондур кылашташкаш, Бет-Санның ханазындан Саулдуң база ооң оолдарының мөчү-сөөктерин дүжүрүп алган. Оларны Иависке эккелгеш, аңаа өрттедипкеннер. 13Ооң соонда сөөктерин ап алгаш, Иависте тамариск ыяш адаанга ажаап кааш, чеди хонук иштинде кажыыдап, чем чивейн турган чүве-дир.

### 2 Хааннар

#### 2 Хааннар

2 Хааннар


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Киирилде


Хаанныг чагырга үези


Ийиги ном


Киирилде

Еврей чаңчылда бо номну «Самуилдиң ийиги ному» деп адап турар.

Бо ном Давид канчап израиль чоннуң хааны апаргаш, канчаар чагырып турганының дугайында төөгүнү уламчылап турар. Баштай Давид чүгле мурнуу чүкте Иуданың аймааның хааны (1–4 эгелер), а ооң соонда соңгу талазында Израильдиң өске аймактарының база (5–20 эгелер). Ооң хааннаашкыны чижеглей алырга б. э. чедир 1010–970 чч. үргүлчүлээн.

Израильдиң хаанының салгакчызының дугайында айтырыгга дорт хамаарылгалыг боорга, бо номда Давидтиң бодунуң оолдары-биле аразында харылзаазынче эвээш эвес кичээнгейни углаан. 21–24 эгелерде Давидтиң хааннаашкынынга хамааржыр өске-даа кол болуушкуннарының дугайында чугаалап турар, ынчалза-даа хронологияны (чылдарның дес-дараалашкаан) шыңгыы сагываан хире.

Давидтиң чагыргазының үезинде израиль чоннуң төөгүзүнде ийи кол болуушкун болган. Бирээде – Давидтиң Иерусалимни чаалап алганы (5:6-10 көр). Ол хоорай Израильдиң найысылалы болу бергеш, бо хүннерге чедир делегей чергелиг болуушкуннарга кол черни ээлеп арткан. Ийиде – израиль чонну кезээде Давидтиң салгакчызы хааннап башкарар деп Бурганның аазааны (7:1-17 көр).

#### 1


Саулдуң өлгениниң дугайында Давидтиң билип кааны

1[+][+]Саулдуң[†] өлгениниң соонда, амалик чонну чылча шаап кааш, Давид[†] Циклагче ээп чедип келген. Аңаа ол ийи хонган. 2Үшкү хонукта Саулдуң турлаандан качыгдал демдээ кылдыр хевин ора соп, бажынче довурак-доозун чажып алган бир кижи Давидке чедип келгеш, аңаа черге чедир мөгейген.

3Давид оон: «Кайыын келдиң?» – деп айтырган.

«Израильдиң турлаандан тынныг үндүм» – деп, ол харыылаан.

4Давид: «Чүү болган чүвел? Меңээ чугаалап бер» – дээн.

Ол кижи тургаш: «Шериглер дайын шөлүнден дезип эгелээн. Дыка хөй улус өлүртүп кагды. Саул биле ооң оглу Ионафан[†] база өлүп калды» – дээн.

5«Саул биле ооң оглу Ионафан өлген деп канчап билип алдың?» – деп, Давид медээ эккелген оолдан айтырган.

6[+]Оол мынча деп харыылаан: «Гелвуя даанга таваржы бээримге, аңаа Саул бодунуң чыдазынга чөленип алган турду. А дайзынның дайынчы тергелери[†] база аъттыг шериглери олче чоокшулап кел-ле чытты. 7Саул хая көрнүп келгеш, мени көрүп кааш, кыйгырыпты. 8Мен аңаа чеде бергеш: „Дыңнап тур мен“ – дидим. Ол: „Кым сен?“ – деп айтырарга, мен: „Амалик кижи-дир мен“ – деп харыыладым. 9[+]Ынчан Саул менден: „Бээр чедип келгеш, мени өлүрүп каавыдам! Мен хинчектенип-бачыдап тур мен, а амы-тыным ам-даа үзүлбейн тур“ – деп диледи. 10Балыглаткаш, ол чурттап шыдавас деп чүвени билип кааш, мен аңаа чеде бергеш, ону өлүрүп кагдым. Мен ооң бажынга кедип чорааны оваадайын база холунга суп чорааны билектээжин ап алгаш, дээргим силерге эккелдим».

11[+]Ынчан Давид болгаш ооң кады чораан улузу качыгдап, хептерин ора соккулап алганнар. 12Олар дайынга өлүртүп каан Саул база ооң оглу Ионафан дээш, Дээрги-Чаяакчының аг-шерии дээш, израиль чон дээш кежээге чедир ыглап-сыктап, чүнү-даа чивейн, кажыыдап турганнар.

13Давид медээ эккелген оолдан: «Кайыын келген сен?» – деп айтырган. «Мен бо черже көшкен амалик кижиниң оглу-дур мен» – деп, оол харыылаан.

14[+]Давид оолга: «Дээрги-Чаяакчының шилип алган хаанынче хол көдүреринден канчап кортпааның ол?» – дээн.

15Оон бодунуң бир кижизин кыйгырыпкаш: «Баргаш, ол чүвени өлүрүп каавыт» – дээрге, оозу амалик кижини өттүр шанчып өлүрүп каан.

16Давид амалик кижиге: «Бодуңнуң бажыңче бодуң-на хан[†] кудуп алдың. „Дээрги-Чаяакчының шилип алган хаанын өлүрүп кагдым“ дээн сөстериң-биле сен бодуң-на бодуңга удур херечилеп алдың» – дээн.


Давидтиң кажыыдал ырызы

17Оон Давид Саул биле ооң оглу Ионафанга кажыыдалдың бо ырызын тураскааткан. 18«Ча-согун» деп ырыны[*] Давид иудей чонга өөредип каарын дужааган. (Ол ырыны Яшарның номунда[*] бижип каан.) Ооң сөзү бо-дур:

19– О, Израиль[†]!
Сээң алдарың бедиктериңде өлүртүп кагды!
Күчүлүглер канчаар кырлып турбады дээр!
20[+][+][+]Ооң дугайында Геф хоорайга баргаш,
чугаалашпаңар,
ону Аскалоннуң кудумчуларынга
черле чарлаваңар,
оон башка филистимнер уруглары
өөрүй бээр,
кыртыжадып демдектетпээн хейлерниң
ажы-төлү байырлай бээр.
21[+]О, Гелвуя даглары!
Силердиве шалың дүшпес,
чаъс чагбас болзун!
Чаагай дүжүттүг шөл-даа турбазын!
Чүге дээрге аңаа
күштүглерниң дозуг-камгалалы бужартаан –
Саулдуң дозуг-камгалалын
ам кажан-даа үс-биле кылаңнадыр чагбас!
22Күштүг дайзыннарның мага-бодунче кадалырындан,
оларның ханынга боражырындан
Ионафанның ча-согуну чалданмаан,
Саулдуң хылыжы халас ээлбээн болгай.
23Саул биле Ионафан –
бот-боттарынга эргим, ынак чораан болгаш,
өске оран чоруурда безин чарылбаан-дыр.
Алыс боттары эзирден кашпагай,
арзылаңдан күштүг чорааннар-дыр.
24О, Израильдиң уруглары!
Силерге аажок чараш каасталгалыг хептер берип,
алдын-биле шимеп даараан тон кедирип чораан
Саул дээштиң кажыыдаңар.
25Күчүлүглер канчаар дайылдажып,
кырлып турбады дээр!
Ионафан бедиктерге барып өлдү.
26[+]Мээң аажок эргим акым Ионафан,
сен дээш кажыыдап тур мен.
Мээң-биле найыралың
өндүр улуг, чараш турган –
херээженнер ынакшылы ында-ла каар.
27Күчүлүглер канчаар кырлып турбады дээр!
Дайын-чааның чепсээ сыйлып,
чиде берген!

#### 2


Давидтиң Иуданың аймааның хааны апарганы

1[+]Элээн үе эрткенде, Давид[†] Дээрги-Чаяакчыдан: «Иудеяның кайы-бир хоорайынче баар мен бе?» – деп айтырган.

Дээрги-Чаяакчы[†]: «Бар» – деп харыылаан.

Давид: «Кайнаар баар мен?» – деп айтырарга, Ол: «Хевронче» – дээн.

2[+]Давид ынаар чорупкан. Ооң-биле кады ийи кадайы – изреелчи Ахиноама база Навалдың кадайы чораан кармилчи Авигея – чорупкан чүве-дир. 3[+]Ол бодунуң улузун өг-бүлелери-биле кады эдертип алгаш, Хеврон хоорайга турумчуп алган.

4[+][+]Иуданың[†] аймааның төлээлекчилери Хевронга чедип келгеш, Давидти үс-биле чаап, боттарының аймааның хааны болур кылдыр шилип алган.

Давидке Галаадта[†] Иавистиң чурттакчылары Саулду[†] орнукшудуп каанын дыңнадырга, 5ол Иавистиң чурттакчыларынче айбычыларын мындыг сөс чедирери-биле чорудупкан: «Дээргиңер Саулга энерелден көргүзүп, ону ажаап кааныңар дээш, Дээрги-Чаяакчы силерге ачы-буянын хайырлазын, 6Дээрги-Чаяакчы силерге энерелдиг, шынчы болзун. Ынчанганыңар дээш мен база силерге чаагай сеткилдиг болур мен. 7Күштүг болгаш эрес-дидим болуңар; силерниң дээргиңер Саул өлген-дир, ындыг-даа болза, Иуданың аймаа мени үс-биле чаап, бодунуң хааны кылдыр шилип алды».


Иевосфейниң Израильдиң хааны апарганы

8[+][+]А Саулдуң шерииниң даргазы, Нирниң оглу Авенир Саулдуң оглу Иевосфейни Маханаим хоорайга эккелген. 9Ону Галаад девискээрниң, Ашурнуң[*], Изреелдиң, Эфрем биле Вениамин[†] аймактарның – бүгү Израильдиң хааны кылып каан.

10Израильди чагырып эгелээн үезинде, Саулдуң оглу Иевосфей дөртен харлыг турган. Ол ийи чыл дургузунда хааннаан. А Иуданың аймаа дөмей-ле Давид-биле кады артып калган. 11[+]Давидтиң Хевронга чурттап тургаш, Иуданың аймаан чагырып хааннаанының хуусаазы чеди чыл алды ай болган.


Израильчилер биле иудейлерниң аразында дайын

12Нирниң оглу Авенир база Саулдуң оглу Иевосфейниң улузу Маханаимден Гаваонче чорупкан. 13[+]А Саруйяның оглу Иоав[*] Давидтиң улузу-биле кады оларга удур туруп, Гаваон хөөлбээнге уткужа бергеннер. Давидтиң дайынчылары хөөлбектиң бир талазынга, а Иевосфейниң дайынчылары – удур талазынга туруп алган.

14Авенир Иоавка: «Оолдарның чамдыызы бистиң мурнувуска үнүп келгеш, тулушсуннар» – дээн. Иоав: «Ынчалзыннар» – деп харыылаан.

15Саулдуң оглу Иевосфейниң талазындан он ийи вениаминчи, Давидтиң талазындан база он ийи кижи үнүп келгеннер. 16Оларның кайызы-даа удурланыкчызының бажындан сегирип алгаш, ооң быктынче хылыжын киир шанчыпкаш, деңге кээп ужуп турган. Ынчангаш Гаваонда ол черни Хелкат-Хаццурим[*] деп адап каан. 17Ооң соонда эң-не каржы-дошкун тулчуушкун эгелээн, Авенир израильчилер-биле кады Давидтиң улузунга аштырып алган.

18[+]Аңаа Саруйяның Иоав, Авесса база Асаил деп үш оглу турган. Асаил, хову черниң чээрени дег, кончуг кашпагай болган. 19Ол Авенирниң изин оң, солагай талазынче-даа чандыр баспайн, ызырты истеп чорупкан. 20Авенир хая көрнүп келгеш: «Сен сен бе бо, Асаил?» – деп айтырган.

Асаил: «Ийе, мен-дир мен» – дээн.

21Ынчан Авенир мынча дээн: «Оң азы солагай талаже ээпкеш, оолдарның бирээзин сегирип алгаш, ооң ок-чепсээн ап ал». Ынчалза-даа Асаил Авенирден чыдып каар хөңнү чок болган. 22Авенир катап база Асаилге сагындырып чугаалаан: «Мени сүрериң соксадып көрем. Сени өлүрер хөңнүм чогул. Ооң соонда сээң акың Иоавтың арнынче канчап көөр мен?» 23Ынчалза-даа Асаил чыдып каарын күзевээн. Ынчан Авенир чыдазының соңгу ужу-биле ооң иштинче шанчыптарга, ооргазындан үнүп келген. Асаил барып ушкаш, ол-ла черинге өлүп калган. Асаилдиң кээп дүшкеш, өлүп калган черин таварып эрткен кижи бүрүзү аңаа доктаар турган.

24Оон Иоав биле Авесса Авенирни сүрүп чорупкан. Гаваоннуң ээн кургаг ховузунче баар орукта Гиахтың дужунда турар Амма деп тейге олар чедип келгенде, хүн ажа берген. 25Вениаминчилер Авенирни долгандыр чаңгыс шериг кылдыр бөлдүнчүп алгаш, бир тейниң бажынга турумчуп алган. 26Авенир Иоавче мынча деп кыйгы салган: «Хылыш-мези мөңгеде улус хыдып кээр деп бе? Бо чүве качыгдалдыг төнер дээрзин билбейн турар кижи сен бе? Бодунуң-на ха-дуңмазын[†] истеп сүрерин соксадырын шериглериңге кажан дужаар кижи сен?»

27Иоав: «Бурганның ады-биле даңгыраглап тур мен: бир эвес сен бо эртен өскээр чугаалаан болзуңза, мээң шериглерим ха-дуңмазын истеп сүрерин ол-ла үеде соксап каан турар ийик» – дээн. 28Иоав трубазын этсиптерге, ооң шериглери доктаай бергеш, израильчилерни сүрбейн барган. Тулчуушкун соксай берген. 29Авенир бодунуң улузу-биле ол дүннү өттүр Иордан шынаазын[†] таварып, хемни кешкеш, эртен дургу чорааш[*], Маханаимге чедип келген.

30Иоав Авенирни сүрерин соксадып, ээп келгеш, шериглерин чыып алгаш, көөрге, Асаилден аңгыда, Давидтиң улузу 19 кижи четпес болган. 31Давидтиң улузу Авенирниң вениаминчи шериглерин чылча шаап каан; олардан 360 кижи өлүрткен чүве-дир. 32Давидтиң улузу Асаилдиң мөчү-сөөгүн ап алгаш, Вифлеемде ачазының чевег-куюнга[†] ажаап каан. Иоав бодунуң шериглери-биле дүннү өттүр чорааш, даңгаар эртен Хевронга чедип келген.

#### 3


Давидтиң Хевронга төрүттүнген оолдары


(1 Чыл. 3:1-4)

1Саул[†] биле Давидтиң[†] талалакчыларының аразында дыка үр үениң дургузунда дайын чоруп келген. Давидтиң талазы хүн келген тудум күш кирип турган, а Саулдуң талазы – кошкап баксыраан. 2[+]Хевронга Давидтиң оолдары төрүттүнген. Ооң дун оглу Амнонну изреелчи кадайы Ахиноама божаан чүве-дир. 3[+]Ийи дугаар оглу Хилавты[*] кармилчи Навалдың кадайы чораан Авигея божаан. Үшкү оглу Авессаломну гессур хаан Талмайның уруу Мааха божаан. 4[+]Дөрткү оглу Адонияны – Аггит божаан; бешки оглу Шефатияны Авитал божаан. 5Алдыгы оглу Ифреамны Давидтиң кадайы Эгла божаан. Давидтиң ол оолдары Хевронга төрүттүнген чүве-дир.


Авенир биле Иевосфейниң маргышканы

6Саул биле Давидтиң талалакчыларының аразында дайын үезинде Саулдуң улузунуң аразынга Авенирниң салдары улгадып орган[*]. 7[+]Саулдуң Рицпа дээр кул-кадайы[†] турган. (Ол Айяның уруу турган чүве-дир.) Бир катап Иевосфей ол херээжен дугайында Авенирден: «Чүге сен мээң ачамның кул-кадайы-биле удуп турар сен?» – деп айтырган.

8Авенир Иевосфейниң ол сөстери дээш дыка ажынган. Ол мынча дээн: «Иудейлерге[†] бараан болуп турар саттыныкчы ыт-тыр мен бе? Мен сээң адаң Саулдуң салгалынга, дөргүл-төрелинге база өңнүктеринге шынчы бооп арткан мен. Сени мен Давидтиң холунга хүлээтпедим. А сен ам кээп ол херээжен дээш мени буруудадып тур сен! 9[+]Дээрги-Чаяакчының Давидке даңгыраглаан сөзүн мен ам боттандырбас болзумза, Дээрги-Чаяакчы[†] мени канчаар-даа кезеткей аан! 10[+]Дээрги-Чаяакчы: „Саулдуң чагыргазын былаап алгаш, Дан хоорайдан Беэр-Шева хоорайга чедир бүгү Израильди болгаш Иудеяны чагырар хаан кылдыр Давидти дүжүлгеге олуртуп каар мен“ дээн болгай». 11Иевосфей Авенирге удур чүве чугаалаваан, чүге дээрге ол оон коргар турган.


Авенирниң Давид-биле эптежип алганы

12Авенир бодунуң элчилерин Давидке мындыг сөс чедирери-биле ооң турган черинче чорудупкан: «Кымның чери чүвел бо? Мээң-биле дугуржулгадан чарып алыңар. Ынчан бүгү израиль чон силерниң талаңарга апаар кылдыр силерни деткиир мен».

13[+]Давид: «Ындыг-дыр, мен сээң-биле керээ-дугуржулгадан чарып аар мен. Сенден чүгле чаңгыс дилээм бар. Меңээ ужуражып кээриңде, Саулдуң уруу Мелхоланы эдертип эккеп көрем. Оон башка мээң арнымны көрбес сен» – дээн. 14[+]Оон Давид элчилерин Саулдуң оглу Иевосфейже: «Чүс филистим кижиниң өлүмүнүң өртээ-биле алган кадайым Мелхоланы бер» деп чугаалазын дээш чорудупкан. 15[+]Иевосфейниң дужаалы-биле Мелхоланы ооң ашаандан – Лаиштиң оглу Фалтийден былаап алганнар. 16Ооң ашаа кады чорупкаш, Бахуримге чедир ыглап чорааш үдээн. Авенир аңаа: «Чана бер» – дээрге, ол чүгле ынчан чана берген.

17Авенир Израильдиң баштыңнары-биле[†] сүмелешкеш, мынча дээн: «Силер Давидти үр үе иштинде бодуңарның хааныңар кылып алыксап чораан болгай силер. 18Ам хөделир үеңер келген-дир. Дээрги-Чаяакчы Давидтиң дугайында: „Мээң чалчам Давидтиң холу-биле Мен израиль чонумну филистимнер болгаш өске-даа дайзыннардан камгалаар мен“ деп чугаалаан болгай». 19Ол-ла чугаазын Авенир вениаминчилерге база чугаалаан. Ооң соонда Авенир вениаминчилер болгаш өске израильчилер чүнү күзеп турарын Давидке дыңнадыр дээш, Хевронче чорупкан. 20Авенир база ооң-биле кады чээрби кижи Хевронда Давидке чедип кээрге, Давид оларга дой кылган. 21Оон Авенир Давидке: «Мен туруп чоруптайн. Мен дээрги хаанымга израиль чонну шуптузун чыып эккеп берейн. Олар силер-биле дугуржулгадан чарып аарга, силер бодуңар тураңар-биле оларны чагырып хааннаар силер» – дээн. Давид Авенирни амыр-тайбың салып чорудупкан.


Авенирниң өлүрткени

22Ол үеде Иоав биле Давидтиң шериглери дайынчы аян-чоруктан хөй олчалыг ээп келген турган. Давид Авенирни амыр-тайбың салып чорудупкан, ынчангаш Авенир ол өйде Хевронга Давид-биле кады турбаан. 23Кажан Иоав кады чораан шерии-биле чедип кээрге, аңаа мынча дээннер: «Нирниң оглу Авенир чедип кээрге, хаан ону амыр-тайбың салып чорудупкан». 24Иоав хаанга чедип келгеш: «Ол канчаарың ол? Авенир чедип кээрге, чүге салып чорудупканың ол? Ол ам чоруй барган ышкажыл. 25Нирниң оглу Авенирни билир болгай сен. Ол сени мегелээр сорулгалыг, сээң дайынчы херээңни, чүнү кылып турарыңны шуптузун билип алыр дээш кээп чорааны ол-дур» – дээн.

26Давидтен үнгеш, Иоав шапкынчыларын Авенирни эккээр кылдыр чорудуптарга, олар ону Сира деп кудук чанындан тып эккелгеннер. А Давид ол дугайында чүнү-даа билбээн. 27[+][+]Авенир Хевронга чедип кээрге, Иоав ону, бүдүү чугаалажыр дээн кижи бооп, хоорайның хаалгазынче[†] киире бергеш, ооң иштинче шанчыпкан. Иоав дуңмазы Асаил дээш өжээн негеп, Авенирни ынчалдыр өлүрүп каан. 28Ооң соонда ол бүгүнү дыңнап кааш, Давид мынча дээн: «Мен база мээң чонум Дээрги-Чаяакчының мурнунга Нирниң оглу Авенирниң өлгени дээш бичии-даа буруулуг эвес бис. 29[+]Ол дээш Иоав болгаш ооң төрел бөлүү бажы-биле харыылазын! Иоавтың салгалы кажан кезээде аштаңгы, шээр аарыглыг, кеш аарыглыг, аскак-бүскек, дайынга өлүртүр болзун!»

30[+][+](Иоав биле ооң акызы Авесса Авенирни ынчалдыр өлүрүп каан, чүге дээрге Авенир Гаваонга дайын үезинде оларның дуңмазы Асаилди өлүрүп каан чүве-дир.)


Авенирни хөөржүткени

31Давид Иоавка болгаш ооң кады чораан улузунга мынча дээн: «Хевиңерни ора соп, качыгдалдың самдар хевинден кедип алгаш, Авенир дээш кажыыдап ыглажыңар». Давид хаан ооң мөчүзүн салган хааржактың соондан чоруп орган. 32Хевронга Авенирни ажаап турда, хаан Авенирниң хөөрүнүң чанынга ыыткыр ыглап турган. Бүгү чон база ыглашкан. 33Авенир дээш хаан мынча деп кажыыдал ырызын ырлап турган:

«Таанда-ла Авенир бужар-бак кижи дег
өлүр ужурлуг турган бе?
34Сээң холдарың хүлүглүг,
буттарың шарыглыг турган эвес.
Дээрбечилер мурнунга дег,
барып ужуп канчаарың ол?»

Бүгү чон база катап ол дээш ыглашкан.

35Ооң соонда чон Давидке келгеш, аңаа хүн ашпайн чырык турда, чемненип аарын сүмелээн. Ынчалза-даа Давид мынча деп даңгырак берген: «Бир эвес мен хүн ашпаанда, хлеб азы өске-даа чем чиир болзумза, Бурган[†] мени канчаар-даа кезеткей аан!» 36Бүгү чон ону көрген болгаш аңаа таарзынып турган. Черле хаанның кылып турар херектери оларга таарымчалыг бооп турган. 37Ол хүн Давидтиң бүгү улузу болгаш бүгү израиль чон Нирниң оглу Авенирниң өлүмүнге хаанның киржилгези чок дээрзин билип алган. 38Хаан бодунуң улузунга: «Бөгүн Израильде улуг баштыңчы өлген-дир деп чүвени билип тур силер бе? 39[+][+]Бөгүн мен, шилиттирип алган хаан хиремде, ам-даа кошкак-тыр мен. Бо улус – Саруйяның оолдары менден дошкун-дур. Дээрги-Чаяакчы каржы кижиге ооң каржызының харыызын бээр-ле болзунам!» – дээн.

#### 4


Иевосфейниң өлүрткени

1Саулдуң[†] оглу Иевосфей Хевронга Авенирниң өлүп калганын дыңнап кааш, холу салдына берген, а бүгү израиль чон дүвүрелге алзыпкан.

2[+]Иевосфейниң шериглерин баштаар ийи кижизи турган: бирээзиниң ады – Баана, өскезинии – Рихав. Олар Беерот чурттуг вениаминчи Реммоннуң оолдары турган. (Беерот хоорай Вениаминниң[†] аймаанга хамааржыр чүве-дир. 3[+]Ооң үндезин чурттакчылары Гиффаимче дезе берген, бо хүннерге чедир ында чурттап чоруур.)

4[+]А Саулдуң база бир салгакчызы – ооң оглу Ионафанның[†] аскак оглу турган чүве-дир. Изреелден Саул биле Ионафанның өлүмүнүң дугайында медээ чедип келгенде, ол оол беш харлыг турган. Ажаакчызы ону алгаш, далажып дезип турган үезинде, оол кээп ушкаш, аскак апарган. Ооң адын Мемфивосфей дээр.

5Бир катап бееротчу Реммоннуң оолдары Рихав биле Баана хүн хөөрей берген өйде, Иевосфейниң бажыңынга чеде бергеннер. Дүъш үезинде ол орунунда дыштанып чыткан. 6Рихав биле Баана алышкылар бажың иштинче тараа алыр дээн улус бооп кире бергеш, Иевосфейниң иштинче шанчып каапкаш, дезе бергеннер. 7(Олар бажыңче кирип кээрге, Иевосфей удуур өрээлинде орунунда дыштанып чыткан. Ооң иштинче шанчып өлүрүп кааш, бажын ооруп алгаш, Иордан шынаазында[†] оруктап дүннү өттүр чоруп келгеннер.) 8Иевосфейниң бажын Хевронда Давидке[†] эккеп бергеш, аңаа мынча дээннер: «Силерниң амы-тыныңарга чедиксеп турган дайзыныңар Саулдуң оглу Иевосфейниң бажы бо-дур. Бөгүн Дээрги-Чаяакчы[†] бистиң дээрги хаанывыс дээш Саулдан болгаш ооң салгалдарындан өжээнни негеп алды».

9[+]Бееротчу Реммоннуң оолдары Рихав биле Баана алышкыларга Давид мынча деп харыылаан: «Мээң амы-тынымны кандыг-даа айыылдан адырып каан Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен – 10[+]кажан бир кижи меңээ эки медээ эккелдим деп бодап: „Саул өлген“ дээрге, ындыг „эки“ медээ дээш ону сегирип алгаш, Циклагка өлүрүп каан болгай мен. 11Ам бак-бузуттуг улус буруу чок кижини бодунуң-на бажыңынга орунунга чыдырда, өлүрүп каарга, ооң төккен ханы дээш оларны кезедип, чер кырын олардан арыглавас[†] кижи мен бе?!» 12Ынча дээш, Давид бодунуң улузунга дужаал бээрге, олар Рихав биле Баана алышкыларны өлүргеш, оларның хол-буттарын одура шапкаш, мага-боттарын Хевронда хөөлбек суг чанынга азып каан. А Иевосфейниң бажын алгаш, Хевронда Авенирниң чевег-куюнга[†] ажаап кааннар.

#### 5


Давидтиң бүгү Израильдиң хааны апарганы


(1 Чыл. 11:1-3)

1Израильдиң бүгү аймактары Хевронда Давидке[†] чедип келгеш: «Бо-дур бис, силерниң хан[†] төрелиңер улус-тур бис – дээннер. – 2[+][+]Шагдан бээр-ле, Саул[†] бистиң хаанывыс турар үелерде безин, израильчилерни дайын-чаага баштап турган кижи силер силер. Дээрги-Чаяакчы[†] силерге: „Сен Мээң израиль чонумну кадарар сен. Израильдиң чагырыкчызы сен болур сен“ – деп чугаалап турду». 3Израильдиң бүгү баштыңнары[†] Хевронда хаанга чедип кээрге, Давид хаан олар-биле Дээрги-Чаяакчының мурнунга керээ чарып алган. Олар Давидти Израильдиң хааны болур кылдыр үс-биле чаап каан.

4[+]Хааннап эгелээрде, Давид үжен харлыг турган. Ол дөртен чыл иштинде хааннаан. 5[+]Хевронга Иудеяны чеди чыл алды ай иштинде чагырып келген. А Иерусалимге үжен үш чыл иштинде бүгү Израильди болгаш Иудеяны чагырып хааннаан.


Давидтиң Иерусалимни эжелеп алганы


(1 Чыл. 11:4-9)

6[+]Хаан шериглери-биле Иерусалимде чурттап турар иевус чонга удур дайынче үнүпкен. Иевустар Давидке: «Сен бээр кирбес сен. Сени согур, аскак улус безин сывырып чорудуп боор» – дээннер. Ол дээрге «Давид бээр кирип шыдавас» дээни ол чүве-дир. 7Ынчалза-даа Давид Сион[†] шивээзин эжелеп алган. Ол болза Давидтиң Хоорайы-дыр[†][*]. 8Ол хүн Давид мынча дээн: «Иевустарны өлүрер дээн кижи бүрүзү хоорайның суун[*] таварып эрте бергеш, Давидти көөр хөңнү чок „ол согур, аскак“ улусту чыда-биле шанчып өлүрзүн!» (Ол үеден бээр «Согур-даа, аскак-даа кижи ордуже кирбес» деп чугаа тывылган чүве-дир.) 9[+]Давид ол шивээге турумчуп алгаш, ону Давидтиң Хоорайы деп адап алган. Ол Милло шивээзинден эгелеп, хоорайны долгандыр быжыг камгалал кылып каан. 10[+]Давид улам-на күштүг бооп кел чыткан, Аг-шериглиг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы ооң-биле кады болуп турган.


Давид өг-бүлези-биле Иерусалимде


(1 Чыл. 14:1-7)

11[+]Тирниң хааны Хирам Давидче бодунуң элчилери-биле бызаңчы, дашчы улузун чорудупкан. Олар пөш чудуктар эккелгеш, Давидке орду тудуп бергеннер. 12Ынчан Дээрги-Чаяакчы ону Израильдиң хааны кылдыр быжыглап, Бодунуң израиль чону дээш, ооң чагыргазын өрү көдүрүп каан-дыр деп Давид билип каапкан.

13Хеврондан чедип келгениниң соонда, Давид Иерусалимден база кадайлар, кул-кадайлар[†] ап алган. 14[+]Аңаа өске оолдар, кыстары төрүттүнген. Иерусалимге төрүттүнген ажы-төлүнүң аттары бо-дур: Шаммуй, Шовав, Нафан, Соломон,[†] 15Ивхар, Элишуа, Нефег, Иафиа, 16Элишама, Элиада болгаш Элифелет.


Филистимнерни тиилээни


(1 Чыл. 14:8-17)

17Давидти Израильдиң хааны кылып каан деп дыңнааш, шупту филистимнер ону дилеп эгелээннер. Давид ону дыңнааш, шивээже кире берген. 18[+][+]Филистимнер[†] Рефаим шынаазынга[†] чедип келгеш, аңаа турумчуп алган. 19Ынчан Давид Дээрги-Чаяакчыдан: «Филистимнер-биле тулчууйн бе? Оларны мээң холумга хүлээдип бээр сен бе?» – деп айтырган. Дээрги-Чаяакчы Давидке: «Бар. Филистимнерни сээң холуңга албан хүлээдип бээр мен» – деп чугаалаан. 20[+]Давид Ваал-Перацимче келгеш, филистимнерни аңаа чылча шаап каан. Давид ынчан: «Дээрги-Чаяакчы дайзыннарымны мээң мурнумга, сугнуң чууй шавары дег, ууй шаап кагды» – дээн. Ынчангаш ол черни Ваал-Перацим[†] деп адап каан[*]. 21Филистимнер ол черге боттарының дүрзү-бурганнарын[†] каапкаш баарга, Давид бодунуң шериглери-биле оларны ап алган.

22Филистимнер катап база чедип келгеш, Рефаим шынаазынга турумчуп алганнар. 23Давид Дээрги-Чаяакчыдан сүме айтырарга, Ол: «Оларже уткуштур үнме. Оюп чоруткаш, оларның артындан – бальзам ыяштарлыг талазындан халда. 24[+]Бальзам ыяштарның кырынга кылаш даажын дыңнап кааш-ла, халдап кирер сен – ол дааш дээрге филистим шеригни чылча шавар дээш, Дээрги-Чаяакчы сээң мурнуңда чоруп орары ол-дур» – дээн. 25Давид Дээрги-Чаяакчының чугаалаанын ёзугаар кылгаш, филистимнерни Гевадан Гезерге чедир чылча шаап каан.

#### 6


Ыдыктыг аптараны Иерусалимге эккелгени


(1 Чыл. 13:6-14; 15:25-29; 16:1-3)

1Давид[†] база катап Израильдиң бүгү шилиттинген дайынчыларын – 30 000 кижини чыып алгаш, 2[+][+]Иудеяда Ваал[†] хоорайдан Бурганның аптаразын алыр дээш чорупкан. Ол дээрге Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] саадаан, Ооң ады-биле адаан, кырында херувимнер[†] дүрзүлери турар ыдыктыг аптара-дыр.[†] 3[+]Бурганның аптаразын дугуйлуг чаа тергеге салгаш, тей кырында турар Авинадавтың бажыңындан үндүрүп эккелгеннер. Тергени сөөрткен шарыларны Авинадавтың оолдары Уза биле Ахио башкарып чорааннар. 4Бурганның аптаразын Авинадавтың тейде турар бажыңындан алгаш чорупканнар. Ахио аптараның мурнунга чоруп орган. 5А Давид болгаш бүгү израильчилер Дээрги-Чаяакчының мурнунга хөглеп, шиви ыяштан кылган янзы-бүрү хылдыг база кагар хөгжүм херекселдеринге ойнап чорааннар.

6[+]Нахоннуң тараа шаңынга чоокшулап келгенде, тергени сөөртүп чораан шарылар бүдүрүй бээрге, Бурганның аптаразы ийленип, аңдарлы бээр часкан. Уза холун сунупкаш, аптараны тудуп алган. 7Дээрги-Чаяакчы Узага ынчанганы дээш ажына берген. Ынчангаш Бурган[†] ону ол-ла черинге – Бурганның аптаразының чанынга өлүрүп каан. 8Дээрги-Чаяакчы Узаны узуткап каарга, Давид хорадай берген. Ол черни бо хүннерде-даа Парец-Уза[*] деп адаар. 9Ол хүн Давид Дээрги-Чаяакчыдан корга бергеш: «Дээрги-Чаяакчының аптаразын канчап бодумче аппаар мен?» – дээн. 10Давид Дээрги-Чаяакчының аптаразын бодунуң хоорайынче аппаарын күзевейн, ону Гефтен келген Овед-Эдом[†] деп кижиниң бажыңынче чорудупкан.

11[+]Дээрги-Чаяакчының аптаразы гефчи Овед-Эдомнуң бажыңынга үш ай иштинде турган. Дээрги-Чаяакчы Овед-Эдомга болгаш ооң бүгү өг-бүлезинге ачы-буян хайырлаан. 12Кажан Давидке: «Дээрги-Чаяакчы аптаразы дээш Овед-Эдомга база ооң бүгү улузунга ачы-буян хайырлаан-дыр» – деп дыңнадырга, ол Бурганның аптаразын Овед-Эдомнуң бажыңындан Давидтиң Хоорайынче[†] байырымныг эккеп алган.

13Дээрги-Чаяакчының аптаразын көдүрген улус алды базым кылып чорда, Давид бугажык биле семис бызаа өргүп салган. 14[+]Ол лён[†] эфод[†][*] кедип алгаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга чаза-ла самнап турган. 15Давид база бүгү израиль чон Дээрги-Чаяакчының аптаразын ыыт-шимээнниг, эдиски-труба этсип, эккел чораан. 16[+]Дээрги-Чаяакчының аптаразы Давидтиң Хоорайынче кирип орда, Саулдуң[†] уруу Мелхола соңгадан көрүп турган. Дээрги-Чаяакчының мурнунда самнап халып чораан Давидти көрүп кааш, Мелхола ону чөгенчиин деп бодаан.

17[+]Дээрги-Чаяакчының аптаразын эккелгеш, Давидтиң аңаа белеткеп кааны бодунуң черинге – майгынының ортузунга салып кааннар. Давид Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир болгаш эп-найырал өргүлдерин кылган. 18[+]Бүрүн өрттедир болгаш эп-найырал өргүлдерин кылып дооскаш, Давид чонну Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының ады-биле алгап-йөрээп каан. 19Ооң соонда ол бүгү чонга, хөй-хөй израильчилерге – эр-даа, херээжен-даа улуска бир-бир хлеб, борбак эът база үзүмнүг боова үлеп берген. Бүгү чон бажыңнарынче тарап чана берген.

20Бодунуң өг-бүлезин алгап-йөрээп каар дээш, Давид чанып кээрге, Саулдуң уруу Мелхола аңаа уткуштур үнүп келгеш, мынча дээн: «Израильдиң хааны бөгүн бодун дыка-ла алдаржытты! Бодунуң албаты чонунуң кыс кулдарының мурнунга үен-даян кижи-даа ышкаш шалдаң көстүр чыгыы самнап канчаары ол?»

21[+]Давид Мелхолага мынчаар харыылаан: «Ол дээрге Дээрги-Чаяакчының мурнунга чүве ышкажыл. Сээң ачаңның болгаш ооң салгалының орнунга Ол мени шилип алгаш, Бодунуң израиль чонунуң чагырыкчызы кылып каан-дыр. Мен Дээрги-Чаяакчының мурнунга самнап, хөглээн мен. 22Мен оон-даа артык сандарап бадар мен, оон-даа чөгенчиг апаар дижик мен, ынчалза-даа сээң чугаалап турарың кул-кыстар дөмей-ле мени алдаржыдар». 23Ынчангаш Саулдуң уруу Мелхола өлгүже чедир ажы-төл чок болган чүве-дир.

#### 7


Нафанның өттүр билген медеглели


(1 Чыл. 17:1-15)

1Хаан бодунуң ордузунче көжүп кире берген үеде, Дээрги-Чаяакчы[†] ону долгандыр турар дайзыннарындан хостуг кылып каанда, 2[+]ол Нафан медээчиге[†] мынча дээн: «Көрем, мен пөштен кылган ордуда чурттап турар-дыр мен, а Бурганның аптаразы[†] анаа майгында турар-дыр». 3Нафан хаанга: «Чүнү кылырын күзей-дир сен, ону барып кыл. Дээрги-Чаяакчы сээң-биле кады болгай» – дээн.

4Ол-ла дүне Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн Нафанга ажыдыпкан: 5«Мээң чалчам Давидке[†] баргаш, Дээрги-Чаяакчының сөзүн дамчыт: Мээң чурттаар өргээмни сен тургузар сен бе? 6Израильчилерни Египеттен[†] үндүрүп келгенимден бо хүнге чедир Мен өргээге чурттавадым. Бир черден өске черже көжүп чорааш, анаа майгынга чурттап чордум. 7Израильчилер-биле кады каяа-даа чорааш, Бодумнуң израиль чонумну чагырар кылдыр дужааганым аймактарның кайы-бирээзинге: „Чүге Меңээ пөштен өргээ[†] тудуп бербээн силер?“ деп чугаалап көрген мен бе?

8[+]Ынчангаш Мээң чалчам Давидке Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының сөзүн дамчыт: Мен сени, хой кадарып чоруңда, Мээң израиль чонумнуң чагырыкчызы кылдыр томуйлаан мен. 9[+]Каяа-даа чоруңда, сээң-биле кады болуп, сээң мурнуңга дайзыннарыңны чылча шаап чордум. Сээң адыңны, чер кырының алдарлыг кижилеринии дег, алдаржыдып каан мен. 10-11[+]Мен Бодумнуң израиль чонумга, боду чурттуг болзун база ону кым-даа дүвүретпезин дээш, черни аңгылап бергеш, аңаа доктаап чурттаар кылып каан мен.

Каржы-бак улус оларны мооң мурнунда дег, Мен Бодумнуң израиль чонумга баштыңчылар тургузуп каан үемде дег, кызып-кыйбас болур. Оон ыңай Мен сени бүгү дайзыннарыңдан адырып каар мен. Дээрги-Чаяакчы сээң ук-салгалыңны[*] Боду доктаадып каарын аазап турар-дыр. 12[+]Кажан сен назылап кырааш, ада-өгбең соондан өске оранче чоруй баарыңга, Мен сээң төрээн үре-салгалыңны орнуңга хаан кылгаш, ооң чагыргазын быжыглап каар мен. 13[+]Ол салгакчың Мээң адымга тураскааткан өргээ тудуп каар, а Мен ооң хаан дүжүлгезин мөңгеде быжыглап каар мен. 14[+][+]Мен ооң Адазы болур мен, а ол Мээң оглум болур. Ол багай чүве үүлгедир болза, Мен ону кижилерни дамчыштыр – оларның кымчызы-биле кезедир мен. 15Ындыг-даа болза, Мен сээң мурнуңда хааннап турган Саулдан[†] ойталааным дег, Бодумнуң энерелимни салгакчыңдан кажан-даа ап кагбас мен. 16[+]Мээң мурнумга[*] Сээң үре-салгалың болгаш чагыргаң кезээ-мөңгеде чайгылыш чок болур, сээң дүжүлгең мөңгези-биле артар».

17Нафан ол бүгү чугааны болгаш көстүүшкүннү[†] Давидке дамчыдып берген.


Давидтиң Бурганга өөрүп четтиргени


(1 Чыл. 17:16-27)

18Ынчан Давид хаан Дээрги-Чаяакчының мурнунга барып чугаалаан: «О, Дээргим, Дээрги-Чаяакчы! Кым мен мен? Мээң ук-салгалым кымыл? Мени ынчаар көдүрер хире чүнү кылдым? 19Ол бүгү безин Сеңээ эвээш болган-дыр, о, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы! Мени алдаржыдарындан эрткеш, Сен Бодуңнуң чалчаңның үре-салгалының келир үезин безин чугаалап бердиң. Сээң ол сөзүң улуска өөредиг болзун[*], Дээрги-Бурган-Чаяакчы! 20Давид Сеңээ оон ыңай чүнү немей чугаалап шыдаар деп? Бодуңнуң чалчаңны билир-ле болгай сен, Дээрги-Бурган-Чаяакчы! 21Бодуңнуң сөглээн сөзүң бодааш, Бодуңнуң күзелиң-биле Сен өндүр улуг херекти кылып, Бодуңнуң чалчаңга ол бүгүнү ажыдып бердиң. 22[+]Ынчангаш өндүр улуг-дур сен, Дээрги-Бурган-Чаяакчы! Сеңээ деңнежипки дег кым-даа чок-тур, Сенден өске Бурган-даа чок-тур, бис боттарывыстың кулаавыс-биле дыңнадывыс.

23[+]Кым Сээң израиль чонуңга деңнежирил? Бо чон дег чер кырында өске чон чок, чүге дээрге бисти Бодунуң чону кылып аар дээш, Бурган кээп, бисти кулданыышкындан адырып алган. Сээң кайгамчык, коргунчуг херектериң ужун Израильдиң ады[*] чериңде билдингир апарган. Сен египетчилерден камгалаан Бодуңнуң чонуңнуң мурнундан өске чоннарны-даа, оларның бурганнарын-даа үндүр ойладыпкан эвес ийик сен бе? 24Сен израиль чонуңну кезээ-мөңгеде Бодуңнуу кылып алдың, а Бодуң, Дээрги-Чаяакчы, ооң Бурганы болдуң.

25А ам, Дээрги-Бурган-Чаяакчы, Бодуңнуң чалчаңның болгаш ооң ук-салгалының дугайында берген сөзүңнү кезээ-мөңгеде быжыглап, Бодуңнуң аазаашкыныңны күүседип көрем. 26Сээң адың кезээ-мөңгеде алдаржып чорзун, кижилер: „Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы – Израильдиң Бурганы“ деп чугаалажып чорзун! Сээң чалчаң Давидтиң ук-салгалы Сээң мурнуңга быжыг болзун! 27Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы – Израильдиң Бурганы, Сен Бодуңнуң чалчаңга: „Сээң ук-салгалыңны быжыглап тургузар мен“ деп ажыдып берген болгай сен, ынчангаш Бодуңнуң чалчаң Сеңээ ынчалдыр мөргүп диттигипкен. 28О, Дээрги-Бурган-Чаяакчы! Сен Бурган сен! Сээң сөстериң шынныг, Сен Бодуңнуң чалчаңга бо чаагай кежикти аазадың. 29Амдан эгелеп, Бодуңнуң чалчаңның ук-салгалы мөңгеде Сээң хайгааралыңга чорзун дээш, аңаа ачы-буяның хайырлап көрем. Сен, Дээрги-Бурган-Чаяакчы, ол бүгүнү Бодуң чугааладың. Сээң хайырлаан ачы-буяның-биле Сээң чалчаңның ук-салгалы кезээ-мөңгеде сайзырап-ла турар болзун!»

#### 8


Давидтиң дайынчы чедиишкиннери


(1 Чыл. 18:1-13)

1Элээн үе эрткенде, Давид[†] филистимнерни чылча шаап, томаарткаш, оларның Метег-Гаамманы[*] эжелеп алган. 2Оон ыңай Давид моавтарны база чылча шапкан. Оларны черге чыттыргаш, хендир-биле хемчээп турган. Хендирниң ийи катап узунунга дең болганнарны өлүрүп, а үш катап дең болганнарны амы-тынныг арттырып турган. Моавтар[†] Давидтиң үндүт төлээр чалчалары апарган.

3[+]Цованың хааны, Реховтуң оглу Адраазар Евфрат хемниң унунга бодунуң чагыргазын катап тургузуп аар дээш кел чорда, Давид ону база чылча шаап каан. 4[+]Давид ол хаанның 1700 аъттыг база 20 000 чадаг шериглерин тудуп алган. Ол дайынчы тергелиг[†] аъттарның балдырларының сиирлерин үзе кезип каапкан, олардан чүгле чүс аътты бодунга арттырып алган[*]. 5Цованың хааны Адраазарга дузалажыр дээш, Дамаскыда чурттап турар арамей чон чедип кээрге, Давид 22 000 арамейни чылча шаап каан. 6Давид арамей хоорай Дамаскыга камгалал шериин тургузуп каан, ынчалдыр арамейлер Давидтиң үндүт төлээр чалчалары апарган. Давид кайнаар-даа баарга, Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа тиилелге берип турган. 7[+]Давид Адраазарның улузундан алдын дозуг-камгалалдарны[†] ап алгаш, оларны Иерусалимге эккелген. 8Адраазарның Бетах база Беротай деп хоорайларындан Давид хаан дыка хөй хүлер ап алган.

9Давид Адраазарның бүгү шериин чылча шаап каан деп, Хаматтың хааны Той дыңнап каапкан. 10Адраазар-биле дайылдашкаш, ону чылча шапканы дээш Давид хаанга байыр чедирип, ону алгап-йөрээри-биле,[†] Той хаан бодунуң оглу Иорамны олче чорудупкан, чүге дээрге Той Адраазар-биле дайылдажып турган. Иорам белек кылдыр мөңгүн, алдын база хүлер савалар эккелген. 11-12[+]Давид хаан ол саваларны бүгү-ле чагырып алганы: арамей, моав, аммон, филистим, амалик чоннардан база Реховтуң оглу, Цованың хааны Адраазардан хавырып алганы алдын-мөңгүнү-биле кады Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан.

13[+]Дус шынаазынга[†] 18 000 эдом шеригни[*] чылча шапкаш, ээп келгениниң соонда, Давид алдаржый берген. 14[+]Ол бүгү эдом черге камгалал шериин тургузуп каан, ынчалдыр эдом чурттуглар шуптузу Давидтиң чалчалары апарган. Давид кайнаар-даа баарга, Дээрги-Чаяакчы аңаа тиилелгени берген.


Давидтиң чоок дүжүметтери


(2 Хаан. 20:23-26; 1 Чыл. 18:14-17)

15[+]Давид хаан бодунуң чонун шын шиидип, олар дээш чөптүг чорукту тургузуп, бүгү Израильди чагырып-башкарып турган. 16[+][+]Саруйяның оглу Иоав шериглер даргазы турган. Ахилудтуң оглу Иосафат төөгү бижээчизи турган. 17[+][+]Ахитувтуң оглу Садок биле Авиафарның оглу Ахимелех – Бурганның бараалгакчылары,[†] а Серайя – бижээчи турган. 18[+]Иодайның оглу Ванея керет, пелет уктуг шериглерниң[*] баштыңчызы турган. А Давидтиң оолдары Бурганның бараалгакчылары турган.

#### 9


Давид биле Мемфивосфей

1[+]Давид:[†] «Саулдуң[†] өг-бүлезинден арткан кижи ам бар бе? Мен аңаа Ионафан[†] дээш энерел көргүскей эртик мен» – дээн.

2[+]Саулдуң өг-бүлезинге бараан болган Сива деп чалча кижи турган. Ону Давидче кыйгыртып эккээрге, хаан: «Сива деп кижи сен сен бе?» – деп айтырган.

Оозу: «Силерниң чалчаңар мен-дир мен» – деп харыылаан.

3[+]Хаан: «Саулдуң салгалдарындан чаңгыс-даа кижи артпаан чүве бе? Мен аңаа Бурганныы дег энерел көргүзүксеп тур мен» – дээн.

Сива хаанга: «Ионафанның аскак оглу бар» – деп харыылаан.

4[+]Хаан: «Кайдал ол?» – деп айтырган.

Сива: «Ол Лодавар чурттуг Аммиилдиң оглу Махирниң бажыңында турар» – деп харыылаан.

5Давид хаан ону Лодаварда Аммиилдиң оглу Махирниң бажыңындан сүрдүрүпкен. 6[+]Ионафанның оглу, Саулдуң оглунуң оглу Мемфивосфей Давидке чедип келгеш, хаанны хүндүлеп, черге чедир мөгейген. Давид: «Мемфивосфей сен сен бе?» деп айтырган.

«Силерниң чалчаңар мен-дир мен» – деп, ол харыылаан.

7Давид аңаа мынча дээн: «Кортпа. Сээң ачаң Ионафан дээш мен сеңээ энерелдиг болур мен. Сээң кырган-ачаң Саулдуң шөлдерин сеңээ эгидип бээр мен. Сен мээң-биле кады чемненир сен».

8Мемфивосфей мөгейип кааш, чугаалаан: «Менче кичээнгей салыр хире кым мен мен? Мен дээрге өлген ыттан дээредевес кижи ышкажыл мен».

9Хаан Саулдуң чалчазы чораан Сиваны кыйгырып алгаш, аңаа чугаалаан: «Саулга болгаш ооң өг-бүлезинге чүү хамааржырыл, шуптузун сээң дээргиңниң оглунга берип тур мен. 10[+]Ынчангаш сен, оолдарың база кулдарың ооң черин болбаазыраткаш, ону хандырар кылдыр дүжүдүн эккеп туруңар. А сээң дээргиңниң оглу Мемфивосфей үргүлчү мээң-биле кады чемненир». Сива он беш оолдуг, чээрби кулдуг турган чүве-дир.

11«Мээң дээрги хааным чалчазы меңээ чүнү чугаалаар болдур, шуптузун күүседир мен» – деп, Сива харыылаан. Ынчалдыр Мемфивосфей, Давид хаанның оолдарының бирээзи дег, ооң-биле кады чемненир апарган.

12[+]Мемфивосфейниң Миха деп бичии оглу бар турган. Сиваның бажыңында чурттап турар улус шупту Мемфивосфейге бараан болур апарган. 13Ийи буду аскак Мемфивосфей Иерусалимге чурттай берген, чүге дээрге ол хаан-биле кады үргүлчү чемненир турган.

#### 10


Аммон биле арамей шериглерни Давидтиң тиилээни


(1 Чыл. 19:1-19)

1[+]Элээн үе эрткенде, аммон чоннуң хааны өлүп каарга, ооң орнунга оглу Аннон хааннай берген. 2Давид:[†] «Наастың оглу Аннонга энерелден көргүзүп каайн. Ооң ачазы меңээ энерел көргүскен-не болгай» – деп чугаалааш, Аннонга ооң ачазы дээш кажыыдалын илередири-биле бодунуң улузун чорудупкан. Олары аммоннарның чуртунга чедип кээрге, 3аммон нояннар боттарының дээргизи Аннонга: «Давид бодунуң улузун сээң ачаңны хүндүлеп, кажыыдалын илеретсин дээш чорудупкан деп бодаар сен бе? Найысылалывысты хайгыылдап, шинчилеп көрүп алгаш, ооң соонда эжелээр сорулгалыг оларны Давид бээр чоруткан эвес деп бе?» – дээннер. 4Аннон Давидтиң улузун тудуп алгаш, кижи бүрүзүнүң салының чартыын чүлүп каапкаш, хептерин чаяазынга чедир ора кезип каапкаш, дедир чандырыпкан. 5Давидке ол дугайында чугаалаптарга, аажок куду көрдүрген улуска уткуштур чалчаларын чорудупкан. Хаан оларга: «Салдарыңар үнүп келгижеге чедир, Иерихонга туруңар че, ооң соонда чанып кээр силер» – деп дамчыткан.

6[+][+][+]Аммоннар Давид оларны көөр хөңнү чок апарган дээрзин билип кааш, Бет-Рехов база Цовадан 20 000 арамей чадаг шеригни, Мааханың хаанындан 1000 шеригни база Товтан 12 000 шеригни хөлезилеп алган чүве-дир. 7Давид ону дыңнап кааш, Иоавты бүгү шыырак шериглери-биле кады ынаар чорудупкан. 8Аммоннар үнүп келгеш, хоорайже кирер эжик-хаалгазының аксынга дайынчы ёзу-биле туруп алганнар, а Цовадан, Бет-Реховтан арамейлер база Товтан, Маахадан шериглер ховуда аңгы туруп алганнар. 9Мурнунда-даа, артында-даа дайзыннары үнүп келгенин көрүп кааш, Иоав бүгү израиль шеригниң аразындан эң-не дээре дайынчыларны шилип алгаш, арамейлерге удур тургузупкан. 10[+]А арткан шериглерни ол акызы Авессага дагзып, аммоннарга удур чыскаапкан. 11Иоав акызынга мынчаар чагаан: «Бир эвес арамейлер мени ажып тиилээр деп барза, сен меңээ дузалажыр сен. А бир эвес аммоннар сени тиилээр деп барза, сеңээ мен барып дузалажыр мен. 12[+]Эрес-дидим бол, чонувус дээш, Бурганывыстың хоорайлары дээш чалданыш чок туржур бис. Дээрги-Чаяакчы[†] Боду канчаар күзээрил, ынчалдыр кылзын». 13Иоав бодунуң шерии-биле арамейлерге удур үнүптерге, олары дезип чорупкан. 14А аммоннар арамейлерниң дезип турарын көргеш, боттары-ла Авессадан дескеш, хоорайынче кирип келгеннер. Оон Иоав аммон черден Иерусалимче ээп келген.

15Арамейлер израильчилерге аштырганын билип кааш, чаңгыс черге чыглып алганнар. 16[+]Адраазар хаан Евфрат хемниң ындында чурттап турар арамей чонну кыйгыртыптарга, олар Хелам деп черге чедип келген. Оларны Адраазар хаанның шерииниң даргазы Совак баштап турган. 17Ол дугайында Давидке дыңнадыптарга, ол бүгү израиль шеригни чыып алгаш, Иордан хемни[†] кешкеш, Хеламга чедип келген. Арамейлер Давидке удур чыскаалыпкаш, ооң-биле тулушканнар, 18ынчалза-даа израильчилерден дезипкеннер. Давид арамейлерниң 700 дайынчы тергезин,[†] 40 000 аъттыг шериин узуткап каан. Давид шериг баштыңчызы Совакты база чылча шапкан, ону аңаа өлүрүп каан. 19Адраазарга чагыртып турган бүгү хааннар ооң израильчилерге аштырып алганын билип кааш, израильчилер-биле тайбың керээзин чарып алгаш, оларга чагырты бергеннер. А арамейлер ооң соонда аммоннарга дузалажырындан сестир апарган чүве-дир.

#### 11


Давид биле Вирсавия

1[+][+][+]Дараазында чылдың эгезинде, хааннар дайылдажыр дээш үнер үеде, Давид[†] Иоавты бодунуң улузу-биле кады – бүгү израиль шеригни чорудуптарга, аммоннарны чылча шаап кааш, оларның найысылалы Равваны бүзээлеп алганнар. А Давид Иерусалимге артып калган чүве-дир.

2Бир кежээ Давид орунундан тургаш, ордузунуң серизинге агаарлап кылаштап турган. Сери кырындан Давид чунуп турар бир херээжен кижини көрүп каан. Ол дыка чараш болган чүве-дир. 3[+][+][+]Давид ол херээженниң дугайында билип эккээр кылдыр улузунга даалга берген. Аңаа мынча дээннер: «Ол дээрге Элиамның уруу, хет аймак-сөөктүг Урияның кадайы Вирсавия-дыр». 4[+]Херээженни эккээри-биле бодунуң айбычыларын чорудуптарга, олар ону эккелген. Давид ооң-биле удуп чыдып алган. (Вирсавия бодунуң арыг[†] эвезинден чаа-ла адырлып алган турган чүве-дир.) Ооң соонда Вирсавия чана берген.

5Вирсавия иштиг апаргаш, Давидче «Иштели бердим» деп сөгледипкен. 6Давид Иоавка: «Менче хет Урияны чорудувут» – деп сөс дамчыдарга, Иоав Урияны Давидче чорудупкан. 7Урия чедип кээрге, Давид оон Иоавтың база шеригниң амыр-кадыының дугайында, дайынның чоруп турарының дугайында айтырган. 8Оон Давид Урияга: «Чангаш, дыштан че» – дээн. Урия хаанның ордузундан үнүп кээрге, ооң соондан улус хаанның сөңнээн аъш-чемин чедирип чорупканнар. 9Ынчалза-даа Урия бажыңынче чанмайн, дээргизиниң чалчалары-биле кады хаанның ордузунуң эжииниң аксынга хонган чүве-дир.

10Давидке: «Урия бажыңынче чанмаан-дыр» – деп сөглеп кээрге, ол Уриядан: «Сен чер чорааш, оруктан келген кижи эвес сен бе? Бажыңыңче чүге чанмадың?» – деп айтырган.

11Урия Давидке: «Бурганның ыдыктыг аптаразы,[†] израиль база иудей шериг – майгыннарда, мээң дээргим Иоав болгаш ооң бүгү кижилери база ажык ховуда турар-дыр. Ындыг таварылгада мен канчап дойлап, кадайым-биле удуур дээш бажыңымче барып шыдаар кижи мен? Хаан узун назылазын, адыңар-биле даңгыраглап тур мен: ындыг чүве кылбас мен!» – дээн.

12Ынчан Давид аңаа: «Бөгүн база маңаа артып кал, а даарта сени мен дедир чорудуптар мен» – дээн. Ынчалдыр Урия ол хүн Иерусалимге артып калган. 13Даартазында Давид Урияны кады дойлаарынче чалааш, аңаа эзиртир арага ижиртип каапкан. Ынчалза-даа кежээ апаарга, Урия дээргизиниң чалчалары-биле кады удуп чыдып алган, бажыңынче чанмаан.

14[+]Эртенинде Давид Иоавче чагаа бижээш, ону Урияны дамчыштыр чорудупкан. 15Ол чагаада: «Урияны тулчуушкуннуң эң-не берге черинге тургузуп кааш, ол узуткаттырып аар кылдыр оон аткаарлаңар» деп бижип каан болган. 16Ынчангаш Иоав Равва хоорайны бүзээлеп турган үезинде, дайзынның эң-не шыырак дайынчылары кайда турарын билип алгаш, Урияны ынаар чорудуп турган. 17Хоорайжылар үнүп кээрге, оларның Иоавка удур тулчуушкунунга Давидтиң шериглеринден чамдык дайынчылар өлүртүп алган. Оларның аразында хет Урия база бар болган.

18Тулчуушкуннуң канчаар чоруп турарының дугайында Иоав Давидке дыңнадыры-биле 19бодунуң айбычызынга мынча деп чагаан: «Кажан сен хаанга тулчуушкуннуң канчаар чоруп турарын чугаалап бээриңге, 20хаан ажына бергеш: „Чүге тулчуушкун үезинде хоорайже ынчаар чоокшулай берген силер? Хоорайның ханаларындан силерже адып, соккулап эгелээрин билбес улус силер бе? 21[+]Иероваалдың оглу Авимелехти канчап өлүрүп каан чүвел? Бир херээжен кижи ооң кырынче ханадан дээрбе дажының бузундузун дүжүр идиптерге, ол Тевецке өлүп калган эвес ийик бе? Чүге хоорайның ханазынче ынчаар чоокшулай берген улус силер?“ деп айтыра берзе, „Хет чалчаңар Урия база өлүрткен“ деп харыылаар сен».

22Айбычы кижи Давидке келгеш, Иоавтың чагып кааны ёзугаар шупту чүвени чугаалап берген. 23Айбычы Давидке мынча деп тайылбырлаан: «Ол улустуң күжү бистен артык болгаш, биске удур халдап, ажык шөлче үнүп келген. Ынчалза-даа бис оларны дедир хоорайның хаалгазынче[†] ойладыпкан бис. 24Дайзынның шериглери ча-биле хана кырындан адып эгелээрге, силерниң улузуңарның чамдыызы өлгүлеп калган. Хет чалчаңар Урия база өлүрткен».

25Ынчан Давид элчиге: «Ол бүгү дээш муңгарааш чоор сен. Дайын үезинде хылыш кымга-даа дээптер чүве ышкажыл. Бүгү күжүңнү хоорайга удур чыып алгаш, ону узуткап каг» – деп Иоавты деткип чугаалаарын дааскан.

26Урияның өлүп калганын дыңнааш, ооң кадайы ашаа дээш кажыыдап ыглаан. 27Кажыыдал хүннери эрте бээрге, Давид Урияның кадайын бажыңынга эккеп, кадай кылып аарга, ол аңаа оол божуп берген. Дээрги-Чаяакчы[†] Давидтиң ол чоруун каржы-бак үүлгедиг деп санаан.

#### 12


Нафан медээчиниң Давидти сойгалап илереткени

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Давидче[†] Нафанны чорудупкан. Нафан Давидке келгеш, мынча дээн: «Бир хоорайга бирээзи бай, өскези ядыы ийи кижи чурттап чораан-дыр. 2Бай кижиниң шээр болгаш бода малы кончуг хөй турган. 3А ядыы кижиниң чаңгыс хоюндан өске, чүзү-даа чок турган. Ону ол хураган[†] турда садып алгаш, азырап өстүрүп алган. Хураганы ооң ажы-төлү-биле кады өскен чүве-дир. Ол ооң холундан чем чип, суг ижип, харын-даа ооң хойнунга удуп өскен болгаш, бодунуң уруу-биле дөмей турган. 4Бай кижиге чорумал чедип кээрге, ол бодунуң хоюн азы бода малын келген кижиге чем кылып бээри-биле өзээринден харамнанган. Ооң орнунга ядыы кижиниң чаңгыс хоюн өзээш, чорумалга чем кылып берген чүве-дир».

5Давид ындыг кижиге аажок хорадай бергеш, Нафанга: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: ындыг чүвени үүлгеткен кижи өлүмге төлептиг! 6[+]Кээргээр сеткил чок болганы дээш, ындыг чүвени кылганы дээш, хой дээш ол дөрт дакпыр төлээр апаар» – дээн.

7[+]Нафан Давидке мынча дээн: «Ол бай кижи дээрге сен-дир сен! Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы мынча диди: „Сени Мен Израильдиң хааны болур кылдыр шилип алган мен. Сени Мен Саулдуң[†] холундан камгалап алган мен. 8Сеңээ Мен дээргиңниң ордузун база ооң кадайларын хүлээдип берген мен. Сеңээ Мен Израиль[†] биле Иудеяны берген мен. Бир эвес ол сеңээ эвээш болза, оон-даа хөйнү немеп бергей эртик мен. 9[+]Чүге сен Дээрги-Чаяакчының мурнунга каржы чорук кылып, Ооң сөзүн тооп көрбедиң? Хет Урияны сен күчүлеп өлүрүп кааш, ооң кадайын ап алдың. Урияны сен аммоннарның чепсээ-биле узуткап каан болгай сен. 10Ынчангаш сээң үре-салгалың үргүлчү күчүлелге таваржыр. Чүге дээрге сен Мени тооп көрбейн барып, хет Урияның кадайын ап алган сен“».

11[+]Дээрги-Чаяакчы оон ыңай мынча дээн: «Мен сеңээ хай-халапты бодуңнуң үре-салгалыңның талазындан ыдар мен. Сен көрүп туруңда-ла, сээң кадайларыңны алгаш, чоок кижиңге бериптер мен, ол чырык хүндүс безин олар-биле удуур. 12Сен үүлгедииңни бүдүү кылган сен, а Мен мону бүгү Израильдиң мурнунга чырык хүндүс көзүлдүр кылыр мен».

13[+]Давид Нафанга: «Дээрги-Чаяакчыга удур бачыт[†] үүлгеткеним шын-дыр» – дээн. Нафан Давидке: «Дээрги-Чаяакчы сээң бачыдыңны сенден чайладып каапкан, сен бодуң өлбес сен – деп чугаалаан. – 14Ындыг-даа болза, сээң үүлгеткен бачыдың хайы-биле Дээрги-Чаяакчының дайзыннарынга Ону бак сөглээр арганы берген бооруңга, сээң чаа төрүттүнген оглуң чайлаш чок өлүр». 15Ынча дээш, Нафан чана берген.


Давидтиң чаш төлүнүң чок апарганы

Дээрги-Чаяакчы Урияның кадайының Давидке божуп берген оглунуң күжүн суларадыптарга, ол аарый берген. 16[+]Давид Бурганга мөргүп, чем чивейн, чааскаан черге чыдып алгаш, дүн эрттирген. 17Ооң ордузунуң кол улузу аңаа чедип келгеш, ону черден тургузарга, ынаваан, олар-биле кады чем-даа чивээн. 18Чеди хонук эрткенде, чаш төл чок апарган. Давидтиң чалчалары аңаа чаш төлдүң өлгенин чугаалаарындан кортканнар. Чүге дээрге олар: «Чаш төл дириг турда безин, хаан бисти дыңнавайн турду. Ам канчап аңаа чаш кижиниң чок апарганын чугаалаар бис? Ол ат болза канчаар?» деп бодаан. 19Чалчаларының сымыранчып турарын көргеш, чаш кижи чок апарганын Давид билип каан. Ол чалчаларындан: «Чаш кижи чок апарды бе?» – деп айтырган.

Олары: «Ийе» – деп харыылаан.

20Ынчан Давид черден туруп келгеш, чунуп, үс-биле бажын чаап, эде кеттинип алгаш, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге барып тейлеп алган. Ооң соонда ол бодунуң ордузунга баргаш, аңаа чем бээрин негээш, аштанып-чемненип алган.

21Чалчалары оон: «Силер чүге ынчаарыңар ол? Чаш кижи дириг турда, силер чем чивейн, ыглап турдуңар. Ам ол чок апаарга, тургаш, чемненип турар-дыр силер?» – деп айтырган.

22[+]Давид мынча деп харыылаан: «Кажан чаш кижи дириг турда, мен: „Канчап билир, Дээрги-Чаяакчы менче ээ көрнүр болза, чаш кижи дириг артар чадавас“ деп бодааш, шээрленип, ыглап турдум. 23Ам ол чок апарганда, чүү дээш шээрленир деп мен? Ону эгидип аар харыктыг мен бе? Мен аңаа чеде бээр мен, а ол менче эглип келбес».

24[+]Давид кадайы Вирсавияга баргаш, ону оожуктуруп, ооң-биле удуп, холбашкан. Кадайы иштели бергеш, аңаа оол уруг божуп берген. Оглун Соломон[†] деп адап алган. Дээрги-Чаяакчы аңаа ынак болгаш, 25Нафан медээчини[†] чорудуптарга, ол аңаа Иедидиа деп атты берген, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы ынчаар күзээн чүве-дир[*].


Аммоннар-биле дайынның төнгени


(1 Чыл. 20:1-3)

26[+]Ол үеде Иоав аммон черниң найысылалы Раввага удур дайылдажып тургаш, хаанның шивээзин[*] эжелеп алган. 27Иоав айбычыларын Давидче чоруткаш: «Мен Равваже халдааш, хоорайның ижер суун эжелеп алдым. 28Ынчангаш арткан шериглерни чыып алгаш, хоорайже халдап киргеш, эжелеп ал. Оон башка хоорайны бодум эжелеп аар болзумза, ол мээң адым-биле ададыр апаар» – деп сөгледипкен.

29Давид бүгү шериглерин чыггаш, барып Раввага удур дайылдашкаш, ону эжелеп алган. 30Давид аммон хаанның[*] оваадайын ооң бажындан уштуп алгаш, боду кедип алган. Ол оваадай бир талант[†][*] алдын деңзилиг болгаш үнелиг даш-биле каастап каан турган чүве-дир. Давид ол хоорайдан дыка хөй олчалыг болган. 31Чурттакчыларын Давид хоорайдан үндүргеш, оларны хирээлер, демир кускун-хаайлар, балдылар тудуп алгаш, албадаттырып ажылдаар база тууйбу өрттедир изиг суугулар чанынга ажылдаар кижилер кылып алган[*]. Давид бүгү аммон хоорайларны база ынчалдыр аажылаан. Ооң соонда Давид бодунуң бүгү шерии-биле Иерусалимче ээп келген.

#### 13


Амнон биле Фамар

1Элээн үе эрткенде, Давидтиң[†] оглу Амнон Фамар деп чараш кыска хандыкшый берген. А Фамар дээрге Давидтиң өске оглу Авессаломнуң төрээн дуңмазы чүве-дир[*]. 2Бодунуң дуңмазы болур Фамарга хандыкшаанындан хилинчектенип, Амнон аарый берген. Амнон ооң-биле чүнү-даа канчап шыдавас болган, чүге дээрге Фамарга кым-даа дегбээн, арыг[†] кыс турган. 3[+][+]Давидтиң акызы Шиманың оглу Ионадав[†] Амноннуң эжи турган. Ол кончуг кажар кижи чүве-дир.

4Ионадав Амнондан: «Хаанның оглу, сен чүге хүн келген тудум-на арып турар апардың? Чылдагаанын меңээ чугаалап көрем» – деп айтырган.

Оозу: «Авессаломнуң дуңмазы Фамарга ынакшый бердим» – деп харыылаан.

5Ионадав аңаа: «Орунга чыдып алгаш, аарыычаңнай бер. Ачаң сени көөр дээш чедип кээрге: „Мээң дуңмам Фамар мен көрүп чыдырымда, чемден белеткээш, мени боду чемгерзин“ деп чугаала» – деп сүмелээн.

6Амнон орунга чыдып алгаш, аарыычаңнай берген. Хаан ону көөр дээш чедип кээрге, Амнон аңаа: «Мээң дуңмам Фамар чедип келгеш, меңээ чиир кылдыр, көрүп чыдырымда, бичии далгандан быжырып бергеш, мени боду чемгерзин» – дээн.

7Давид: «Акың Амноннуң бажыңынга баргаш, аңаа чемден кылып берип көрем» – деп Фамарже сөгледипкен. 8Фамар аарып чыдар акызы Амноннуң бажыңынче чорупкан. Ол далганны нугааш, акызы көрүп чыдырда, ону быжырыпкан. 9Паштан далганны ап бээрге, акызы чивес болган. Амнон: «Бажыңдан шупту улус үне берзин» дээрге, кым-даа артпайн үнүп чоруй барган. 10Ынчан Амнон Фамарга: «Чемиңни мээң удуур өрээлимче эккелгеш, мени чемгерип көрем» – дээн. Фамар быжырып алган далганын акызының удуур өрээлинче эккелген.

11Далганны чизин дээш чедире бээрге, Амнон Фамарны сегирип алгаш: «Дуңмам, бээр кел, мээң-биле чыдып алам» – дээн.

12[+]Фамар: «Чок, акый. Мени албадавайн көр. Израиль[†] чон аразынга ындыг чүве турбас ужурлуг. Ындыг сээдең үүлгедиг кылбайн көр. 13Бужартай бергеш, оон канчаар мен? А сен, сен Израильде сээдең-бак кижилерниң бирээзи деп санаттырар сен. Хаан-биле чугаалажып көр даан. Ол мени сеңээ бээринден ойталавас-тыр ийин» – деп дилээн.

14Ынчалза-даа Амнон ону дыңнаарын күзевээн. Ол оон күштүг болгаш, Фамарны күштеп-чазарлап каапкан. 15Ооң соонда Амнон ону кедергей көөр хөңнү чок апарган. Аңаа ынак турганындан-даа артык кылдыр көрбестей берген. Амнон аңаа: «Тур, моон ырап чор!» – дээн.

16Фамар: «Чок, мени ойладыры дээрге мээң-биле ам чаа-ла кылып каан үүлгедииңден-даа артык каржы чорук-тур ол» – деп аңаа чугаалаан.

Ынчалза-даа Амнон ону тооваан. 17Ол бодунуң чалчазын кыйгырыпкаш: «Бо чүвени моон үндүр ойладыпкаш, ооң соондан эжикти эки дүкчүп каг» – дээн. 18Чалча оол Фамарны үндүр ойладыпкаш, ооң соондан эжикти хаап алган.

Фамар онзагай чараш хептиг чораан. Ындыг хепти хаанның кыс уруглары кедер турган. 19Фамар качыгдалдан бажынче хүл чаштынып алгаш, бодунуң кедип чорааны чараш хевин ора соп алгаш, бажын туттунуп алган ыглап-сыктап чораан. 20Акызы Авессалом: «Акың Амнон сээң-биле турду бе? Ам канчаар сен, дуңмам, ону ыыттава. Ол дээрге сээң акың ышкажыл. Эмин эрттир муңгарааш канчаар сен» – деп Фамарга чугаалаан. Фамар акызы Авессаломнуң бажыңынга кагдырган херээжен бооп чурттап чораан.

21Давид хаан ол болуушкунну дыңнааш, аажок ажынып-хорадаан. 22А Авессалом Амнонга эки-даа, багай-даа чүве чугаалаваан. Ооң дуңмазы Фамарны күштеп-чазарлап кааны дээш, ол Амнонну көөр хөңнү чок турган.


Авессаломнуң Амнондан өжээн негээни

23Ийи чыл эрткен. Эфрем чериниң кызыгаарында Ваал-Гацорга[†] Авессаломнуң хоюнуң кыргылдазы болган. Авессалом хаанның оолдарын шуптузун ынаар чалаан[*]. 24Авессалом хаанга келгеш: «Силерниң чалчаңар мен бөгүн хоюм кыргыдып тур мен. Дүжүметтериңер-биле кады ынаар барбас силер бе?» – деп айтырган.

25«Чок, оглум, – деп, хаан чугаалаан. – Сеңээ берге болбазын дээш, бис шуптувус ынаар барбас бис». Авессалом дилээрге-даа, ол ынаар баарындан ойталаан. Ынчалза-даа ол оглун алгап-йөрээп каан.

26Ынчан Авессалом: «Оода акым Амнон бистиң-биле кады барзын» – дээн.

Хаан оон: «Ооң ынаар барган херээ чүл?» – деп айтырган. 27Авессалом дилеп туруп бээрге, хаан Амнонну болгаш бүгү өске тажыларны чорудупкан. 28Авессалом бодунуң чалчаларынга мынча деп чагып каан: «Көрдүңер бе, Амноннуң эзирии улгаткаш, хөөрей бээрге, мен силерге „Амнонче халдаңар“ дээримге, ону өлүрүп каар силер. Кортпаңар. Мен силерге дужаап тур мен, эрес-дидим болуңар». 29Авессалом канчаар дужааганыл, чалчалары ынчалдыр Амнонну аажылаан. Бүгү өске тажылар элчигеннерин мунупкаш, дезе берген.

30Олар орукка чоруп олурда, тажыларны Авессалом шуптузун өлүрүп каапкан, олардан кым-даа дириг артпаан деп дамчыыр чугаа Давидтиң кулаанга чеде берген чүве-дир. 31[+][+]Хаан туруп келгеш, качыгдалдан хевин ора соп каапкаш, черже барып ушкан. Ооң чанынга турган дүжүметтери база хептерин ора соккулап каапкан. 32[+]Давидтиң акызы Шиманың оглу Ионадав мынча дээн: «Мээң дээрги хааным бодунуң оолдарын шуптузун өлүрүп каан деп бодавазын. Чүгле чаңгыс Амнон өлүп калган. Чүге дээрге дуңмазы Фамарны күштеп каапкан хүнден эгелеп, Авессалом ону өлүрер деп бодап алган турган. 33Ынчангаш мээң дээрги хааным хей черге дүвүреп, оолдары шупту өлүп калган деп бодавазын. Чүгле чаңгыс Амнон өлүп калган».

34А Авессалом ол үеде дезип чоруй барган.

Хайгыылга турган оол көрүптерге, барыын чүкте дагның ийинден дыка хөй чон чоруп орган. 35Ионадав хаанга: «Хаанның оолдары чоруп олур. Шупту чүве силерниң чалчаңарның чугаалааны дег болган-дыр» – дээн. 36Ол чугаалап доозары билек, тажылар ыы-сыылыг бо кирип келгеннер. Хаан болгаш ооң дүжүметтери база аажок качыгдап ыглашканнар.

37[+]Авессалом дезип чоруткаш, Аммиудтуң оглу, гессур хаан Талмайга чеде берген. А Давид оглу дээш хөй хүннер иштинде качыгдап ыглаан. 38Авессалом ынаар дезипкени Гессурга үш чыл чурттаан. 39Давид Амноннуң өлгениниң соонда оожургай бергеш, Авессаломну истеп сүрерин соксаткан чүве-дир.

#### 14


Иоавтың Авессаломну эгиткени

1Хаан Авессаломну сактып, ону бодап турар дээрзин Саруйяның оглу Иоав эскерип турган. 2[+]Иоав Текоя хоорайдан угаанныг херээжен кижи келдиртип алгаш, аңаа мынча деп чугаалаан: «Кажыыдал хевинден кедип алгаш, ыглаачаңнаар сен. Олива үзү[†] чагдынып шеверленме, элээн хөй хүннер дургузунда мөчээн кижи дээш ыглап каапкан кажыыдалдыг кижи ышкаш кылдыр алдынар сен. 3Хаанга чеде бергеш, мынча дээр сен…» – дээш, Иоав ол херээженге чүнү чугаалаарын айтып берген.

4[+]Текоя чурттуг херээжен хаанга чедип келгеш, черге чедир мөгейгеш: «О, хаан, меңээ дузалап көрүңер!» – дээн.

5Хаан: «Чүге келдиң?» – деп айтырарга, ол херээжен мынча дээн: «Ашаам өлүп калган дулгуяк-тыр мен. 6Силерниң чалчаңар мен ийи оолдуг турган мен. Чарыпкы дег кым-даа чок ээн ховуга олар чокшу бергеш, бирээзи өскезин өлүрүп каан. 7Ам бо-дур, силерниң чалчаңарга удур бүгү төрел аймак тура халаан: „Акызының тынынга четкен өлүрүкчүнү биске бер! Бис акызының өжээнин негеп, ону өлүрүп каар бис. Ооң салгакчы болганы кандыг хамаан чүвел?“ – дээрлер-дир. Чер кырынга мээң ашаамның салгалының адын арттырбас дээш, шак ынчалдыр олар мээң сөөлгү көзүмнү өжүрүп каары ол-дур».

8Хаан аңаа: «Дүвүревейн бажыңыңче чана бер. Сээң айтырыыңга хамаарыштыр дужаалдан берип каар мен» – дээн.

9[+]Текоя чурттуг херээжен хаанга: «Дээрги хааным, ол дээш шупту кем-буруу меңээ база мээң төрел бөлүүмге онаашкай аан, а хаан болгаш ооң дүжүлгези буруу чок болур» – дээн.

10Хаан херээженге: «Бир эвес сеңээ удур чүве чугаалаар кижи бар болза, ону меңээ эккелзин. Ооң соонда ол сеңээ дегбес апаар».

11[+][+]Херээжен: «Өжээн негекчилери мээң оглумну өлүрбезин дээш, Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап көрүңерем, хааным» – дээн.

Хаан аңаа: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: сээң оглуңнуң бажындан чаңгыс дүк безин кээп дүшпес» – деп харыылаан.

12«Дээрги хаанымга чаңгыс сөс чугаалаарын чалчаңар меңээ чөпшээреп көрүңер» – деп, херээжен дилээн.

Хаан: «Чугаала че» – дээн.

13Херээжен: «Чүге силер Бурганның чонунга удур ындыг бодалдыг силер? Ынчаар чугаалап тура, хаан бодун буруудадып турар эвес деп бе? Чүге дээрге хаан үндүр ойлаттырыпканы кижини эгидип албаан-на болгай. 14[+]Бис шупту өлүп каар бис. Черже төпкеш, дедир чыып алыры болдунмас сугга дөмей-дир бис. Ынчалза-даа Бурган[†] бистиң амы-тынывысты үспейн, кагдырган кижиден безин Боду ойталавазын күзеп турар-дыр. 15Мен хаанымга бо сөстерни чугаалаар дээш келдим, чүге дээрге мен чондан корга бердим. Силерниң чалчаңар мен: „Хаан-биле чугаалажып көрейн адырам, канчап билир, мээң дилээмни ол күүседиптер чадавас. 16Хаан мени дыңнааш, оглум биле мени Дээрги-Чаяакчының берген черинге артпас кылдыр узуткаар дээн улустан адырып, камгалап каар чадавас боор“ деп бодадым. 17[+]Ынчангаш силерниң чалчаңар чугаалап турары бо-дур: дээрги хаанымның сөзү меңээ оожургалды эккээр болзун, чүге дээрге мээң дээрги хааным, Бурганның төлээзи[†] дег, эки-бакты ылгап билир болгай. Дээрги-Чаяакчы[†] кезээде силерниң-биле кады болзун!»

18Хаан херээженге: «Мен сенден бир чүве айтырарымга, чажырбайн харыылаар сен» – дээн.

Херээжен: «Мээң дээрги хааным, айтырыңар, ажырбас» – деп харыылаан.

19Хаан: «Бо бүгү чүүл Иоавтың киржилгези-биле болуп турар эвес бе?» – деп айтырган.

Херээжен мынча деп харыылаан: «Узун назылыг болуңар, мээң дээрги хааным, силерниң чугааңардан кижи оң-даа, солагай-даа талазынче ойлап шыдавас-тыр. Ийе, силерниң чалчаңар Иоав чүнү чугаалаарын айтып бергеш, мени бээр чорудупту. 20[+]Силерниң чалчаңар Иоав амгы байдалды өскертир сорулгалыг ону кылган. Чер кырында чүү болуп турарын шуптузун билириниң талазы-биле мээң дээргим, Бурганның төлээзи дег, угаанныг болгай».

21Ынчан хаан Иоавка: «Ындыг-дыр, сээң күзээниң ёзугаар кылыр мен. Барып, оолду – Авессаломну бээр эккел че» – деп чугаалаан.

22Иоав черге чедир мөгейгеш, хаанны алгап-йөрээгеш, мынча дээн: «Дээрги хааным, бөгүн мен силерниң менче ээ көрүнгениңерге бүзүредим, чүге дээрге мээң дээрги хааным бодунуң чалчазының дилээн хандырган-дыр». 23[+]Иоав Гессурже чоруткаш, Авессаломну Иерусалимче эккелген. 24А хаан: «Ол бажыңынче чоруй барзын, меңээ ол ужурашпазын» – дээн. Авессалом бажыңынче чоруй барган, хаанга ужурашпаан.


Авессаломнуң адазы-биле эптешкени

25Бүгү Израильде Авессаломга чедер чараш эр кижи чок турган. Оон артык чаражын мактаткан эр кижи-даа турбаан чүве-дир. Тейинден таваңгайынга чедир ооң четпес чүвези черле чок болган. 26Бажын чылдың-на таартып аары чаңчылчаан, чүге дээрге бажының дүгүнүң сырыйындан ол аартай бээр турган. Бажының дүгүн кыргыдыпкаш, деңзилээрге, ооң аары хаанның деңзилээр хемчээли-биле 200 шекел[†] чеде бээр чүве-дир. 27[+]Авессаломдан үш оол, чаңгыс кыс төрүттүнген. Уруунуң адын Фамар дээр. Ол кончуг чараш херээжен турган чүве-дир.

28Авессалом Иерусалимге ийи чыл чурттааш, хаанга ужурашпаан. 29Авессалом Иоавты хаанче чорудар дээш, улус сүрдүрүпкен, ынчалза-даа Иоав аңаа кээринден ойталаан. Авессалом катап улус чорудуптарга, база катап ойталап каапкан. 30Ынчан Авессалом бодунуң чалчаларынга: «Мээң шөлүмнүң чанында Иоавтың шөлүн көрүп тур силер бе? Ында ооң арбайы өзүп турар. Ону барып өрттедиптиңер» – дээн. Авессаломнуң чалчалары ол шөлдү барып өрттедипкен.

31Иоав тургаш, Авессаломнуң бажыңынга чедип келгеш: «Сээң чалчаларың чүге мээң шөлүмнү өрттедипти?» – деп айтырган.

32[+]Авессалом Иоавка: «Сен хаанга баргаш, мынча деп айтырзын дээш сени сүрдүрүп турдум: „Мен Гессурдан чүге чедип келген кижи мен? Мен аңаа артып калган болзумза, эки турган-дыр. Мен хаанның арнын көрүксеп тур мен. Бир эвес мен буруулуг кижи болзумза, мени өлүрүп калыңар“» – деп чугаалаан. 33Иоав хаанга Авессаломнуң сөстерин дамчыткан. Хаан Авессаломну кыйгыртыпкан. Ол хаанга чедип келгеш, черге чедир мөгейген. Хаан Авессаломну ошкап каан.

#### 15


Авессаломнуң сүлчээзи

1[+]Элээн үе эрткенде, Авессалом аъттарлыг, чуузалыг[†] болгаш үдеп чоруур бежен камгалал шериглиг апарган. 2[+]Ол эртенниң-не тургаш, хоорайже кирер хаалга аксында орук кыдыынга туруп аар турган. Кандыг-бир кижи бодунуң чаргызын хаанга дыңнадыр дээш кел чыдырда, Авессалом ону кыйгырып алгаш: «Кайы хоорайдан сен?» – деп айтырыг салыр. Келген кижи: «Силерниң чалчаңар Израильдиң ындыг-бир аймаандан» – деп харыылаар. 3Ынчан Авессалом: «Сээң чаргың шынныг болгаш чөптүг-дүр, ынчалза-даа хаанның улузунуң сени дыңнаар чайы чок-тур» – дээр. 4[+]Ол мынча деп уламчылаар: «О, бир эвес мени бо чурттуң баштыңчызы кылып каан болза! Ынчан хомудалдыг, чаргылыг кижи бүрүзү меңээ кээрге, мен шыны-биле шиидип турбас мен бе». 5Кым-бир кижи аңаа сөгүрүүр дээш чедип кээрге, Авессалом холдарын чада туткаш, ону куспактап, ошкап каар турган. 6Чаргызын шиитпирледир дээш хаанга кээп турган бүгү израильчилерге хамаарыштыр Авессалом ынчаар алдынып турган. Ынчалдыр ол бүгү израильчилерниң чүрээн тудуп эгелээн.

7Дөрт чыл[*] эрткенде, Авессалом хаанга: «Дээрги-Чаяакчыга берген даңгыраамны күүседири-биле Хевронче баргаш кээрин меңээ чөпшээреп көрүңер. 8[+]Силерниң чалчаңар мен арамей чоннуң Гессурга чурттап тургаш: „Бир эвес Дээрги-Чаяакчы[†] мени Иерусалимче эгидиптер болза, Аңаа өргүл кылыр мен“ деп даңгырак берген мен болгай» – дээн. 9Хаан: «Амыр-тайбың чорувут» – деп чөпшээрээрге, Авессалом Хевронче дораан чорупкан.

10Авессалом Израильдиң бүгү аймактарынче бодунуң улузун бүдүү чорудуп тура: «Кажан силер мыйыс эдиски[†] үнү дыңнап кааш-ла: „Авессалом Хевронга хаан апарган!“ деп чарлаар силер» – дээн. 11(Авессалом-биле кады Иерусалимден 200 кижи чорупкан. Чалаарга, олар чүнү-даа билбейн, ак сеткил-биле чорупкан чүве-дир.) 12[+][+][+]Авессалом өргүлдер кылып тургаш, Давидтиң[†] Гило чурттуг сүмелекчизи Ахитофелди[*] ооң хоорайындан үндүр бодунче кыйгыртып алган. Сүлчээ ынчалдыр улам күштелип, Авессаломнуң талалакчылары улам-на көвүдеп орган.


Давидтиң Иерусалимден дезипкени

13[+]Давидке бир медээчи[†] чедип келгеш: «Израильчилер Авессаломнуң талазынче чайгылып турлар» – дээн. 14[+]Давид Иерусалимге кады турган бүгү дүжүметтеринге: «Туруңар, дезип чоруптаалыңар! Оон башка Авессаломдан камгаланыр кандыг-даа аргавыс чок-тур. Далажыңар, маңаа турувуста, бисти тудуп алгаш, ат кылып, хоорайның чурттакчыларын өлүрүп каапса канчаар» – дээн. 15Давидтиң улузу: «Дээрги хаанывыс чүү деп шиитпирлээрил, чалчаларыңар бис ону күүседиринге белен бис» – дээн.

16[+]Хаан бүгү өг-бүлезин эдерткеш, шимчеп үнүпкен. Чүгле он кул-кадайын[†] бодунуң ордузун ээлеп карактаары-биле каапкан. 17Бүгү чадаг улузунга үдеттирген хаан элээн черни эрткеш, хоорайның кыдыкы бажыңының чанынга доктаап турупкан. 18[+]Хаанның бүгү дүжүметтери база керет, пелет уктуг камгалакчылары[†] ооң чанынга чоруп орган. А Гефтен келген 600 шериг шуптузу ооң мурнунга чоруп орган.

19Хаан Гефтен келген Иттайга: «Сен чүге бистиң-биле кады чорууруң ол? Дедир чорупкаш, демги хаан-биле артып кал, чүге дээрге сен төрээн чериңден үндүр ойлаттырган даштыкы кижи ышкажыл сен. 20Сен дүүн чаа-ла келдиң. А бөгүн сени мен бистиң-биле кады чор деп албадаар мен бе? Мен бодум баш углаан черже баар мен. Бодуңнуң чаңгыс чер чурттугларыңны алгаш, дедир чорувут. Дээрги-Чаяакчы сеңээ энерелдиг болгаш шынчы болзун» – дээн.

21[+]Иттай хаанга мынча деп харыылаан: «Дириг Дээрги-Чаяакчының-даа, мээң дээрги хаанымның-даа ады-биле даңгыраглап тур мен: мээң хааным каяа-даа чорда, чалчаңар мен өлүр-даа болзумза, база кады чоруур мен».

22Давид Иттайге: «Ындыг-дыр, чоруулу че» – дээн. Гефчи Иттай бодунуң бүгү улузу-биле, бүгү ажы-төлү-биле кады чорупкан. 23[+]Черниң бүгү чурттакчылары ыыткыр ыглап турган. Бүгү шериг хаан-биле Кедрон хемни эрткеш, ээн кургаг ховуже углаан орукче үнүп келген.


Дузалакчыларын Давидтиң Иерусалимче чорудупканы

24[+][+]Садок болгаш ооң-биле турган бүгү левиттер Бурганның ыдыктыг аптаразын[†] көдүржүп эккелгеш, салып каарга, Авиафар бараалгакчы[†] бүгү шериг хоорайдан төндүр үнгүже, өргүл салып турган[*]. 25Хаан Садокка: «Бурганның аптаразын хоорайже дедир аппар. Бир эвес Дээрги-Чаяакчы менче ээ көрнүр болза, Ол мени катап эгидиптер. Ынчан мен ыдыктыг аптараны база ооң турар черин көөр мен. 26[+]А бир эвес Ол: „Сен Мээң сеткилимге таарышпаан сен“ дээр болза, ам канчаар, мени канчаарын Ол Боду билгей аан» – дээн. 27[+]Оон хаан Садок бараалгакчыга мынча деп чугаалаан: «Көр даан, оглуң Ахимаасты база Авиафарның оглу Ионафанны[†] эдертип алгаш, хоорайже амыр-тайбың чорувут. Оолдарыңарны ийилдирзин эдерткилеп ал. 28Мен силерден медээни ээн кургаг ховуда хемниң кежиг аксынга манаар мен, көрдүңер бе». 29Садок биле Авиафар Бурганның аптаразын Иерусалимче эккелгеш, аңаа артып калганнар.

30[+][+]Давид Елеон даанче үнүп бар чорааш, ыглап чораан. Ол качыгдалдан бажын шып алган болгаш кызыл-даван чораан. Ооң кады чораан улузу шуптузу база баштарын шыпкылап алган, ыглажып кылаштап чораан. 31[+]Кажан Давидке: «Ахитофел Авессалом-биле сүлчээлешкен улус аразында-дыр» – деп дыңнадыптарга, ол: «Дээрги-Чаяакчы! Ахитофелдиң бээр сүмезин будалдырып көрем!» – деп чалынган.

32[+]Давид даг кырында Бурганга мөгейиишкин кылыр черге үнүп кээрге, аңаа уткуштур архи уктуг Хусий деп кижи чоруп орган. Ол бодунуң хевин качыгдалдан ора сопкан, бажында довурак-доозун чажып алган болган. 33[+]Давид аңаа мынча дээн: «Бир эвес сен мээң-биле чоруур болзуңза, меңээ аартык апаар сен. 34[+]А бир эвес сен дедир хоорайже баргаш, Авессаломга: „Силерниң чалчаңар болуйн, хаан. Мооң мурнунда силерниң ачаңарның чалчазы чордум, а ам силерниң чалчаңар болуйн“ дээр болзуңза, Ахитофелдиң сүмезин будап каапкаш, меңээ дузалап болур сен. 35Ында сээң-биле кады Бурганның бараалгакчылары Садок биле Авиафар база бар. Хаанның ордузунга чүнү дыңнаар-дыр сен, шуптузун оларга дамчыдып берип турар сен. 36[+]Ында Садоктуң оглу Ахимаас база Авиафарның оглу Ионафан бар. Оларны дамчыштыр дыңнаан бүгү медээлериңни менче дамчыдып турар сен».

37[+]Авессалом Иерусалимче кирип келгенде, Давидтиң өңнүү Хусий база хоорайже ээп келген чүве-дир.

#### 16


Давид биле Сива

1[+]Давид[†] даг бажындан элээн чавызап бадып келгенде, аңаа Мемфивосфейниң чалчазы Сива уткужуп келген. Ол ийи элчигенде 200 хлеб, чүс шарыг үзүм, чүс шарыг фига база хөм савада арага чүдүрүп алган чораан. 2[+]Хаан: «Ону канчаарың ол?» – деп айтырган.

Сива тургаш: «Элчигеннерни хаанның өг-бүлезинге чорук кылып мунзун дээш, хлеб болгаш чимистерни чалчалары чизин дээш, а араганы ээн кургаг ховуда шылап турупкан улус ишсин дээш аппар чыдыр мен» – деп харыылаан.

3[+][+]Хаан: «А сээң дээрги хааныңның оглу кайыл?» – дээн.

Сива хаанга: «Ол Иерусалимде артып калды. „Ам-на израильчилер мээң кырган-ачамның чагыргазын меңээ эгидип бээр боор“ деп ол бүзүреп турар кижи» – деп чугаалаан.

4Ынчан хаан Сивага мынча дээн: «Дыңна. Мемфивосфейге хамааржыр чүү-ле бар-дыр, ол бүгү ам сээңии болзун».

Сива черге чедир мөгейгеш: «Дээрги хааным, силерниң менче ээ көрүнгениңер моон соңгаар база уламчылаар болзун!» – деп четтиргенин илереткен.


Давид биле Шимей

5Давид хаан Бахуримге чедип келгенде, оон Саулдуң[†] төрел бөлүүнге хамааржыр бир кижи үнүп келген. Ооң ады Гераның оглу Шимей чүве-дир. Ол Давидти бак сөглеп чоруп орган. 6Давидти ооң шериглери долгандыр камгалап чорда-ла, ону база ооң дүжүметтерин Шимей даш-биле соккулап турган. 7Ол Давидти: «Моон ырап чор! Моон ыра, дүржок, ханга борашкан чүве! – деп сөглеп турган. – 8Дээрги-Чаяакчы[†] дүжүлгезин ээлээниң Саулдуң өг-бүлезиниң төккен ханы дээш сени шиидип турары бо-дур. Ынчангаш эрге-чагырганы сээң оглуң Авессаломнуң холунга хүлээдипкени ол-дур. Ханга борашкан-дыр сен, ат болур сен!»

9[+]Саруйяның оглу Авесса хаандан: «Бо кончуг өлген ыттың мээң дээрги хаанымны чүге бак сөглеп турары ол? – деп айтырган. – Мен баргаш, ооң бажын одура шааптайн, чөпшээреп көрүңер» – деп дилээн.

10[+]Хаан: «Ол мээң-даа, силерниң-даа херээңер эвес-тир, Саруйяның оолдары. Бир эвес Дээрги-Чаяакчы „Барып, Давидти бак сөгле“ дээн болза, аңаа удур „Чүге сөглеттинип тур сен?“ деп шыдаар кижи бар эвес» – дээн. 11Авессага болгаш бодунуң чалчаларынга Давид мынча дээн: «Бодумнуң-на төрүп каан оглум мээң амы-тынымга чедиксеп турар-дыр. Ындыг болганда, бо вениаминчиниң дугайында чүнү чугаалаар боор. Чоор силер ону! Дээрги-Чаяакчы дужааган болганда, сөглеттинип турар ыйнаан. 12Канчап билир, Дээрги-Чаяакчы мээң човалаңымны көрүп кааш, бөгүн ол кижиниң каргыжының орнунга меңээ ачы-буян бээр чадавас». 13Давид бодунуң улузу-биле оруун уламчылап чорупкан, а Шимей оларга чергелештир дагның эдээ-биле кылаштааш, Давидти бак сөглевишаан, даш-биле соккулап, олче довурак чажып чораан.

14Хаан болгаш ооң улузу шаг-шинээ төнүп, хемниң кежиг аксынга чедип келгеш, аңаа дыштаныры-биле доктаап алган.


Авессалом Иерусалимде

15Ол үеде Авессалом болгаш бүгү израильчилер Иерусалимче кирип келген, оларның аразында Ахитофел база чораан. 16[+][+]Давидтиң өңнүү архи уктуг Хусий Авессаломга чедип келгеш: «Хаан делгерезин! Хаан делгерезин!» – дээн.

17Авессалом Хусийден: «Кончуг өңнүүңге бердингениң ол бе кай? Чүге ооң-биле кады чорбадың?» – деп айтырган.

18Хусий Авессаломга мынча деп харыылаан: «Чок, мен Дээрги-Чаяакчының болгаш бүгү израиль чоннуң шилип алган кижизиниң талазында мен. Мен силер-биле артар мен. 19Оон аңгыда мен кымга бараан боор мен? Ачаңарның оглунга эвес бе? Силерниң ачаңарга канчаар бараан бооп чораан мен, ынчалдыр силерге бараан боор мен».

20Оон Авессалом Ахитофелден: «Биске сүмеден кадып көр. Ам чүнү канчалзывысса экил?» – деп айтырган.

21[+]Ахитофел мынча деп сүмелээн: «Ачаңарның ордуну ээлеп карактаары-биле арттырып каан кул-кадайлары-биле[†] холбажып удуңар. Ынчан бүгү Израиль[†] силерни ачаңарның мурнунга бужар кижи апарган деп билип каар. Ынчангаш силерниң талаңарда турар хамык чоннуң холу дыңзый бээр».

22[+]Авессаломга ордунуң серизиниң кырынга майгын тип бергеннер. Ол бүгү израиль чон көрүп турда, ачазының кул-кадайлары-биле удуур дээш майгынче кирген.

23Ол үеде Ахитофелдиң берип турган сүмелерин Бурганның Бодунуң сөглээн сөзүнге дең деп санап турган. Давид-даа, Авессалом-даа ооң сүмезин ынчалдыр үнелеп дыңнаар турган.

#### 17


Хусийниң Авессаломну будулдурганы

1Ахитофел Авессаломга мынча дээн: «12 000 шеригден шилип аарын меңээ чөпшээреп көрүңер. Бо дүне мен Давидти[†] сүрүп чоруптайн. 2Амдыызында ол могап-турупкан болгаш кошкак турда, ону мен коргудуптарымга, ооң бүгү улузу тарады маңнажы бээр болдур ийин. Мен чүгле хаанны өлүрүп кааш, 3бүгү чонну силерже ээлдириптер мен. Олар ону эдергени дег, силерже база эглип кээр. Силер ол чаңгыс кижиниң өлүмүн күзеп туруңарда, өске улус бүрүн артсын». 4Ол сөстер Авессаломга болгаш Израильдиң бүгү баштыңнарынга[†] дыка таарышкан.

5[+]Ынчалза-даа Авессалом: «Архи уктуг Хусийни кыйгырыптыңар, ол чүү дээр эвес, дыңнап көрээлиңер» – дээн. 6Хусий чедип кээрге, Авессалом: «Ахитофел ындыг сүме катты. Ооң чугаазын ёзугаар кылыр бис бе? Бир эвес хоржок деп бодаар болзуңза, сүмең кадып көрем» – деп оон айтырган.

7Хусий Авессаломга: «Ахитофел бо удаада багай сүме берген-дир. 8[+]Силер ачаңарны болгаш ооң улузун билир болгай силер. Олар күштүг дайынчылар болгай. Ам олар, ховуда оолдарын хунааткан кыс адыг дег, ажынып-хорадап турарлар. Ачаңар дээрге дуржулгалыг дайынчы болгай, ол шериглер-биле кады аңаа хонуп-даа чытпас-тыр ийин. 9Ам ол куйда азы кандыг-бир черде чашты берген чыдар. Кажан силерниң шериглериңерниң чамдыызы бир дугаар тулчуушкунда өлүр болза, ону дыңнаан улус: „Авессаломну эдерип чорутканнар чылча шаптырган-дыр“ дижир болгай. 10Ынчан арзылаң дег чүректиг эң-не эрес-дидим дайынчы безин корга бээр, чүге дээрге силерниң ачаңар күчүлүг дайынчы, а ооң шериглери эрес-дидим улус дээрзин бүгү Израиль[†] билир болгай.

11[+]Ынчангаш мен силерге мону сүмелээр-дир мен: бүгү израиль черден – Дандан Беэр-Шевага чедир – далайның элезини дег, хөй санныг аг-шериг силерге чыглып келзин. Оларны силер бодуңар тулчуушкунче баштап кириңер. 12Ынчан бис Давид каяа-даа чаштып чыдырда, аңаа удур үнүп, шалыңның черге дүжери дег бүзээлээш, халдаар бис. Ол боду-даа, ооң шериглериниң чаңгызы-даа дириг артпас. 13Бир эвес ол хоорайже кире бээр болза, бүгү Израиль ол хоорайже хендирлер эккээр. Ынчан бис ону үрээш, чаңгыс-даа даш артпас кылдыр хемче киир сөөртүр бис».

14[+]Авессалом болгаш бүгү израильчилер: «Архи Хусийниң сүмези Ахитофелдиинден эки-дир» – дишкеннер. Авессаломга хора чедирер дээш, Ахитофелдиң чөптүг сүмезин Дээрги-Чаяакчы[†] ынчалдыр будап каан чүве-дир.


Хусийниң Давидче медээ чорутканы

15Бурганның бараалгакчылары[†] Садок биле Авиафарга Хусий мынча дээн: «Ахитофел Авессаломга болгаш Израильдиң баштыңнарынга ынчал-мынчал деп сүмелээн, а мен аңаа ынчал-мынчал деп өскээр сүмеледим. 16Ынчангаш Давидче дүрген: „Ээн кургаг ховуда хемниң кежиг аксынга бо дүне хонма. Канчап-даа тургаш, хемни кеже бер“ – деп дамчыдыңар. Оон башка хаан болгаш ооң хамык улузу узуткаттырар».

17[+][+]Ионафан[†] биле Ахимаас хоорайга көстүрүнден сестир болгаш, Эн-Рогел деп кара суг кыдыынга турганнар. Бир чалча херээжен чүү болуп турарын дамчыдып чугаалаарга, олар Давидче дыңнадыр ужурлуг турганнар. 18Оларны бир оол көрүп кааш, Авессаломга чугаалапкан. Ынчалза-даа олар кончуг дүрген чорупкаш, Бахуримге чедип келгеш, бир кижиниң бажыңының чанында казып каан кудук иштинче кирип, чаштына берген. 19[+]Бажыңның ээзи херээжен кудук кырынга шывыг хере чадыпкаш, ооң кырынга тараа чажып каан. Ынчангаш чүү-даа эскертинмес болган.

20Авессаломнуң улузу ол бажыңга келгеш, херээженден: «Ахимаас биле Ионафан канчалды?» – деп айтырган. Херээжен оларга: «Олар хемни кеже бердилер» – дээн. Демгилери дилеп-дилеп, кымны-даа тыппайн, Иерусалимче дедир чана берген.

21Улус чоруй баарга, Ахимаас биле Ионафан кудуктан үнүп келгеш, Давид хаанга баргаш: «Дүрген тургаш, хемни кежип чоруптуңар. Ахитофел силерге удур ынчал-мынчал деп сүмелээн-дир» – деп чугаалаан. 22Давид болгаш ооң бүгү улузу Иордан хемни[†] кежип чорупкан. Даң бажынга чедир чаңгыс-даа кижи артпаан, шупту хемни кеже бергеннер.

23[+][+]Ахитофел бодунуң сүмези күүсеттинмээн боорга, элчигенин мунгаш, бодунуң хоорайында бажыңынче чана берген. Ол ажыл-херээн аайлап-башкарып кааш, моңнуп өлү берген. Ону адазының чевег-куюнга[†] орнукшудуп каан чүве-дир.

24[+]Давид Маханаимге чедип келген. А Авессалом болгаш ооң-биле кады бүгү израиль шериг Иордан хемни кежип келген. 25[+][+]Авессалом шериг баштыңчызы кылдыр Иоавтың орнунга Амессай деп кижини салып алган. (Амессай дээрге измаилчи[*] Иетер деп кижиниң оглу чүве-дир. Шак ол Иетер Наастың уруу, Саруйяның дуңмазы Авигеяны кадай кылдыр алган. А Саруйя Иоавтың авазы чүве-дир.) 26Авессаломга баштаткан израильчилер галаад черге турлагжып алган.

27[+][+][+]Давид Маханаимге чедип келгенде, аммоннарның найысылалы Равва чурттуг Наастың оглу Сови, Лодавар чурттуг Аммиилдиң оглу Махир база Галаадтың[†] Роглим чурттуг Верзеллий олар 28дөжек-кудус, аяк-шынак, дой савалар, кызыл-тас, арбай, далган, чочак-тараа, хооруп каан тараа, 29[+]ары чигири, ак чем, шээр мал, инек сүдүнден кылган быштак – эңдерик аъш-чемни Давидке болгаш ооң улузунга чизин дээш эккелгеннер. Олар: «Ээн кургаг ховуда улус турупкан, аштаан-суксаан болгай» – дээннер.

#### 18


Авессаломнуң өлүрткени

1Давид[†] бодунуң шериглерин хынап көргеш, чүс болгаш муң шериг баштыңчыларын томуйлап каан. 2[+]Давид шериглериниң үштүң бир кезиин Иоавка баштаткаш, база бир ол хирезин Саруйяның оглу, Иоавтың акызы Авессага баштаткаш, үш дугаар ол хирезин Гефтен келген Иттайга баштаткаш, дайынче чорудупкан. Хаан шериглеринге: «Мен бодум ыяап-ла силерниң-биле кады чоруур мен» – дээн.

3Шериглери аңаа: «Силер бистиң-биле барбаңар. Бир эвес бис дезер апарзывысса, дайзын бисче кичээнгей салбас. Бир эвес бистиң чартыывыс-даа өлүп каар болза, бисче кичээнгей салбас. А силер дээрге биске бодаарга, он муң катап үнелиг кижи-дир силер. Ынчангаш силер хоорайга артып, биске дузалаарынга белен болзуңарза, эки боор» – деп чугаалааннар.

4Хаан: «Канчалдыр кылзымза, силерге эки-дир, ынчалдыр кылыр мен» – деп харыылаан. Хаан хоорайның эжииниң аксынга турда, шериглери чүстеп, муңнап чоруп турган. 5Хаан Иоавка, Авессага база Иттайга: «Мени бодааш, Авессаломга хайыралыг бооп көрүңер» – деп чагаан. Хаанның бүгү шериг баштыңчыларынга Авессаломга хамаарыштыр чагаанын шупту шериглер дыңнаан турган.

6Давидтиң шериглери израильчилерге удур ховуже үнүпкен, тулчуушкун Эфрем арыынга болган. 7Израильчилер Давидтиң шериинге бастыртып алган. Ол хүн оларның когаралы дыка улуг – 20 000 кижи болган. 8[+]Тулчуушкун ол чурттуң бүгү булуңнарынга тарай берген. Ол хүн арга-арыгга[†] амы-тынындан чарылган улус хылыштан өлгеннерден хөй болган.

9Авессалом Давидтиң улузунга таваржы берген. Ол элчиген мунуп алган чораан. Элчигени будуктарлыг улуг ыяш адаанче кире халый бээрге, Авессаломнуң бажы ыяштың будуктарынга ызыртына берген. Ол аңаа астынып каарга, элчигени маңнап чоруй барган чүве-дир. 10Ону бир кижи көрүп кааш: «Мен ыяшта астынып калган турган Авессаломну көрдүм» – деп Иоавка чугаалаан.

11Иоав медээ эккелген кижиге: «Чүүже? Сен ону көрдүң бе? Чүге ону ол-ла черинге өлүрүп кагбадың? Ол дээш мен сеңээ он шекел[†] мөңгүн болгаш дайынчы курдан бээр ийик мен» – дээн.

12Ол кижи Иоавка: «Меңээ муң шекел мөңгүн-даа берзиңзе, мен хаанның оглунче хол көдүрбес ийик мен. Сеңээ, Авессага база Иттайга хаан: „Мени бодааш, Авессаломга хора чедирбеңер“ деп чагып турда, шупту дыңнаан болгай бис. 13Бир эвес мен ону кара сагыш-биле өлүрүп каан болзумза, хаан дөмей-ле билип каар турган. А сен меңээ болушпас турган ийик сен» – дээн.

14Иоав: «Сээң-биле үе чидирип турар харыым чогул» – дээн. Ол үш согун ап алгаш, ыяшта астынып калган-даа болза, ам-даа дириг турган Авессаломнуң чүрээнче кадай идипкен. 15Иоавтың он чепсек тудукчузу Авессаломну долгандыр турупкаш, өлүрүп каапканнар. 16Иоав шериглерин ара доктаадыр дээш трубаны этсиптерге, израильчилерни сүрүп чораан шериглер чедип келген. 17[+]Олар Авессаломнуң мөчү-сөөгүн арыг иштинде улуг оңгарже киир октапкаш, ооң кырынга дыка хөй даштар хорумнап каан. Ол үеде бүгү израильчилер бажыңнарынче тарап чангылай берген турган. 18[+][+](Авессалом дириг тургаш-ла, Хааннар шынаазынга[†] бодунга тураскаал кылып алган чүве-дир. Ол: «Мээң адым мөңгежидер салгалым боор оглум-даа чок-тур» деп бодап чорааш, ол тураскаалды бодунуң ады-биле адап каан. Бо хүннерге чедир ону «Авессаломга тураскаал» деп адап турар.)


Давидке Авессаломнуң өлгенин дыңнатканы

19Садоктуң оглу Ахимаас: «Мен хаанга дүрген баргаш, Дээрги-Чаяакчы[†] ону дайзыннарының холундан камгалап каан дээрзин медээлээйн» – дээн.

20Ынчалза-даа Иоав аңаа: «Бөгүн сен эки медээчи[†] бооп шыдавас сен, чүге дээрге хаанның оглу өлүп калган-дыр. Сен оон өске хүнде медээден чедиргей сен аан» – дээн. 21Иоав бир эфиоп кижиге[*]: «Хаанга баргаш, чүнү көргениңни чугаала» – дээн. Ол кижи Иоавка мөгейип кааш, маңнап чорупкан.

22Ынчалза-даа Садоктуң оглу Ахимаас Иоавтан: «Чүү-даа болур болза, мен база ол кижиниң соондан маңнаптайн» – деп чаннып дилеп туруп берген.

Иоав аңаа: «Ынаар баргаш канчаар сен аан, оглум? Сен эки медээ эккелбес болгай сен» – деп база катап чугаалаан.

23Ахимаас: «Дөмей-ле барайн» – дээн.

Иоав: «Бар че» – деп чөпшээрээн.

Ахимаас Төгерик шынаа дамчыштыр оруктап халааш, бирги медээчини мурнай чеде берген.

24Ол өйде Давид хоорайның иштики болгаш даштыкы хаалгаларының аразынга олурган, а доскуулчу хаалга кырында суургага турган. Ол көрүптерге, орукта бир кижи чааскаан маңнап кел чораан. 25Доскуулчу хаанны кыйгырыпкаш, ооң дугайын дыңнаткан. Хаан: «Бир эвес ол чаңгыс кижи болза, медээ эккел чыдар болгай аан» – дээн. Ол кижи чоокшулап-ла орган. 26Доскуулчу база бир кижи халып орарын көрүп каан. Ол адаанга турган хаалгачыга: «Дуу ол база бир кижи маңнап олур» – деп дыңнаткан. Хаан: «Ол база медээ эккел чыдыр боор» – дээн. 27[+]Доскуулчу: «Мурнунда халып орар кижи Садоктуң оглу Ахимаас-даа ышкаш чүве-дир» – дээн. «Ол эки кижи болгай – деп, хаан чугаалаан. – Ол эки медээ эккел чыдыр боор».

28Ахимаас чедип келгеш: «Амыр-менди! – дээш, хаанга черге чедир мөгейгеш, чугаалаан. – Силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыга алдар! Мээң дээрги хаанымче холун көдүрген улусту Ол шиидип каан-дыр».

29Хаан: «Авессалом канчанганыл, бүдүн-бүрүн бе?» – деп айтырган.

Ахимаас: «Иоав хаанның өске чалчазы биле мени бээр чорудар деп турда, шериглер аразында хөлзээшкин болуп турганын эскердим. Ынчалза-даа Авессалом-биле чүү болганын билбедим» – деп харыылаан.

30Хаан аңаа: «Ыңай туруп алгаш, мана» – дээн. Ол кыдыынга барып туруп алган.

31Эфиоп кижи база чедип келген. Ол мынча дээн: «Дээрги хаанымга эки медээ эккелдим! Дээрги-Чаяакчы бөгүн силерге удур халдап турган дайзыннарыңардан силерни адырып каан-дыр!»

32[+]Хаан оон: «Авессалом канчанганыл, бүдүн-бүрүн бе?» – деп айтырган.

Медээчи: «Дээрги хаанымга удурланган дайзын бүрүзүнге ол оолга дег салым-хуу онаашкай аан» – деп харыылаан.

33Хаан муңгарай берген. Ол хаалга кырында турар өрээлинче кире бергеш, ыглапкан. Кылаштап бар чыда, ол: «О, мээң оглум Авессалом! Мээң оглум Авессалом! Сээң орнуңга мен өлү бээр чүвемни! О, Авессалом, мээң оглум, мээң оглум!» – деп ыглап чораан.

#### 19


Иоавтың Давидти чемелээни

1«Хаан Авессалом дээш ыглап-сыктап тур» – деп Иоавка дамчытканнар. 2Ол хүннүң тиилелгези бүгү чоннуң ыы-сыызынче шилчий берген. Чүге дээрге ол хүн бүгү улус хаанының оглу дээш кажыыдап турарын дыңнап каапкан. 3Шериглер ол хүн, тулчуушкун үезинде дайын шөлүнден дезипкеш, ады баксыраан шериглер дег, хоорайже чаштынып кирип турган. 4А хаан арнын дуглап алган: «Мээң оглум Авессалом! Авессалом, мээң оглум, мээң оглум!» – деп ыыткыр ыглап-сыктап турган.

5Ынчан аңаа Иоав чедип келгеш, мынча дээн: «Сен бөгүн сээң амы-тыныңны, сээң ажы-төлүңнүң, кадайларыңның, кул-кадайларыңның[†] амы-тынын мырыңай чаа-ла камгалап каан улузуңну бак атка киирип тур сен. 6Сен бодуңну көөр хөңнү чок улуска ынак, а сеңээ ынак улусту көөр хөңнүң чок кижи-дир сен. Сен бөгүн сээң шериг баштыңчыларың болгаш дүжүметтериң сеңээ кымнар-даа эвес-тир дээрзин кончуг эки бадыткадың. Бөгүн бис шупту өлүп калгаш, Авессалом дириг арткан болза, сен аажок өөрүүр турган-дыр сен деп билип тур мен. 7Бээр үнүп келгеш, улузуңну деткип, чугаалажып көр. Дээрги-Чаяакчының ады-биле ааш кыннып тур мен, бир эвес сен үнүп келбес болзуңза, бо дүне сээң-биле чаңгыс-даа кижи артпас деп бил. Ол дээрге аныяаңдан тура, амдыгаа дээр көрүп келген човалаңыңдан-даа артык коргунчуг чүве-дир».

8[+]Хаан туруп келгеш, хоорайның хаалгазының[†] чанынга кээп олуруп алган. Бүгү шериглерге «Хаан хаалга чанында олур» деп дыңнадыптарга, олар аңаа чедип келген. А израильчилер шупту бажыңнарынче дезе берген чүве-дир.


Давидтиң Иерусалимче ээп келгени

9[+]Израильдиң бүгү аймактарында чон маргыжып турган. Олар мынча дижип турганнар: «Хаан бисти дайзыннарның холундан адырып кагды, бисти филистимнерниң холундан адырып кагды. Ам боду Авессаломнуң хайында бо чурттан дезе берген-дир. 10Бистиң хаанывыс болзун дээш шилип алганывыс Авессалом дайынга өлген-дир. Давид[†] хаанны дедир эгидип аар дээш, чүге чүнү-даа кылбайн турар силер?»

11[+]Давид хаан Бурганның бараалгакчылары[†] Садок биле Авиафарже мынча деп сөгледипкен: «Иудеяның баштыңнарынга[†] мынча деп дамчыдыңар: „Хаанны ордузунче дедир эгидип аар дээн херекке чүге силер сөөлүнде киржир ужурлуг улус силер? Ооң дугайында бүгү Израильдиң чугаалап турары хаанга дыңналып келди ышкажыл. 12Силер дээрге мээң хан[†] төрелдерим болгай силер. Хаанны эгидип алыр херекке чүге силер сөөлүнде киржир ужурлуг улус силер?“ 13[+][+][+]Амессайга база: „Мээң хан төрелим эвес сен бе? Сен бөгүнден эгелээш, кажан кезээде Иоавтың орнунга мээң шериим баштыңчызы болур сен. Мегелептер болзумза, Дээрги-Чаяакчы[†] мени канчаар-даа кезеткей аан“ деп чугаалаңар».

14Давид бүгү иудейлерниң сеткил-сагыжын бодунче чаңгыс кижи дег ээлдирип алган. Олар хаанче: «Бодуңар хамык улузуңар-биле эглип келиңер» – деп сөгледипкен. 15[+]Хаан ээлгеш, Иордан хемге[†] чедип келген. Иудейлер[†] хаанны уткуп алгаш, хемни кежирип аар дээш Галгалга чедип келгеннер. 16[+]Бахурим чурттуг вениаминчи Гераның оглу Шимей иудейлер-биле кады Давид хаанны уткуп аар дээш далаштыг чорупкан. 17[+]Ооң-биле кады муң вениаминчи база Саулдуң[†] өг-бүлезиниң чалчазы Сива он беш оглу болгаш чээрби чалчазы-биле кады чедип келген. Олар далаш-биле хаанның чедип келгениниң мурнунда Иорданче чорупкан. 18Олар хаанның өг-бүлезин кежирер дээш, аңаа таарымчалыг болзун дээш, хемниң ындынче кежип келгеннер.

Гераның оглу Шимей, хаан Иордан хемни кежип кээри билек, ооң мурнунга кээп мөгейгеш, 19[+]аңаа чугаалаан: «Дээрги хааным, силер Иерусалимден чоруп туруңарда, мээң кылган чүүлүмнү үүлгедиг деп санавайн көрүңер. Ону сеткилиңерге шыгжавайн көрүңер. 20Чалчаңар мен бачыт[†] үүлгеткенимни билир мен, ынчалза-даа дээрги хаанымны уткуур дээш, бөгүн мен Иосифтың[†] салгалының[*] аразындан бир дугаарында чедип келдим».

21[+][+]Саруйяның оглу Авесса: «Дээрги-Чаяакчының чаап шилип кааны хаанны бак сөглээни дээш, Шимей өлүр ужурлуг кижи эвес чүве бе?» – деп айтырган.

22[+]Давид мынча дээн: «Ол мээң-даа, силерниң-даа херээңер эвес-тир, Саруйяның оолдары. Бөгүн силер чүге мээң удурланыкчыларым апардыңар? Бөгүн Израильге чаңгыс-даа кижини өлүрүп болур деп бе? Бөгүн мен Израильдиң хааны мен деп билбейн турар кижи эвес мен?» 23[+]Хаан Шимейге: «Сен өлбес сен» – дээш, аңаа даңгыраан берген.

24[+]Саулдуң оглунуң оглу Мемфивосфей база хаанга уткуштур үнүп келген. Хаан чорупкаш, менди-чаагай ээп келгижеге дээр, ол качыгдалдан будун чугбаан, салын чүлүвээн база хевин-даа чугбаан чүве-дир. 25Кажан Иерусалимниң чурттакчылары хаанны уткуур дээш чедип кээрге, хаан оон: «Мемфивосфей, сен чүге мээң-биле кады чорбадың?» – деп айтырган.

26Ол мынчаар харыылаан: «Дээрги хааным! Чалчаңар мен аскак болгаш, „Элчигеним мунуп алгаш, хаан-биле кады чоруптар мен“ деп чугаалап турдум. Ынчалза-даа мээң чалчам мени мегелеп каан. 27[+][+]Ол мени, силерниң чалчаңарны, хаанымның мурнунга нүгүлдеп каан-дыр. Ындыг-даа болза, мээң дээрги хааным Бурганның төлээзи[†] дег болгай. Мени канчаарыңарны бодуңар билиңер. 28[+]Мээң төрел бөлүүм өлүмден өске мээң дээрги хаанымдан чүнү-даа чаалап албаан-даа болза, силер чалчаңар меңээ хаан-биле кады чемненир чоок улустуң аразынга олутту берген болгай силер. Мен хаанымга моон ыңай чарбыттынар эргем чок».

29Хаан аңаа: «Улаштыр чугаалаан херээң чок. Мен сеңээ Сива-биле кады шөлдерни үлежип аарын дужаап тур мен» – дээн.

30Мемфивосфей хаанга: «Дээрги хаанымның менди-чаагай ээп чанып келгени дээш, Сива шөлдерниң дөгерезин-даа болза ап алгай аан» – деп харыылаан.

31Хаанны Иордан хемни кежиришкеш, оон ыңай үдеп каар дээш, Галаад[†] чурттуг Верзеллий база Роглимден чедип келген. 32[+]Верзеллий кырып назылаан, сезен харлыг турган. Ол дыка бай болгаш, хаан Манахаимге турда, ону бүгү талазы-биле хандырып турган чүве-дир. 33Хаан Верзеллийге: «Мээң-биле кады чорувут, Иерусалимге чуртта, сени мен хандырар мен» – дээн.

34Верзеллий мынча деп харыылаан: «Хаан-биле кады Иерусалимче чорааш канчаар мен. Мен ам кайы хире үр чурттаар деп мен? 35[+]Ам сезен харлыг-дыр мен. Эки чүүлдү багайындан ылгап шыдаар мен бе? Ижип-чип орар чемимниң амданын ылгап билир мен бе? Эр, кыс ыраажыларның үнүн дыңнап шыдаар мен бе? Дээрги хаанымга аартык болган ажыым чүү боор? 36Силерниң чалчаңар мен хааны-биле кады чүгле Иордан хемни кежер мен, ырадыр барбас мен. Хаанның мени ынчаар шаңнаан херээ чүү боор? 37[+]Чалчаңарга дедир хоорайынче чоруткаш, ында ада-иезиниң хөөржүдүлге чериниң чанынга өлүрүн чөпшээреп көрүңер. А бо дээрге силерниң чалчаңар Кимгам-дыр. Ол мээң дээрги хааным-биле кады чорупкай аан. Ооң-биле чүнү канчаарын бодуңар билиңер».

38Хаан: «Кимгам мээң-биле кады чоруптарга, сен аңаа чүнү күзээр сен, ону кылыр мен. А сээң кандыг күзелиң бар болдур, шуптузун күүседип бээр мен» – деп чугаалаан.

39Бүгү шериг Иордан хемни кеже бээрге, хаан база кежип келген. Хаан Верзеллийни ошкааш, ону алгап-йөрээп каан. Ооң соонда Верзеллий чана берген.


Израильчилер биле иудейлер аразында маргыштың эгелээни

40Хаан Галгалче чорупкан. Ооң-биле кады Кимгам база чорупкан. Иудеяның бүгү шериглери база Израильдиң шериглериниң чартыы ооң-биле кады чорупкан. 41Удаваанда израильчилер хаанга чедип келгеш: «Чүге төрелдеривис болур иудейлер хаанны оорлапкаш, силерни, өг-бүлеңерни база бүгү улузуңарны хемни кежирип кагдылар?» – деп айтырганнар.

42Бүгү иудейлер израильчилерге: «Хаан бистиң чоок төреливис боорга, ынчалдывыс. Ол дээш чүге хорадаар силер? Бис хаанның чемин чип, оон белек-селек ап алган улус бис бе?» – деп харыылаан.

43[+]Израильчилер иудейлерге мынча дээн: «Хаанда бистиң он аймаавыс бар. Силерге көөрде, Давидке хамаарыштыр бистиң эргевис улуг болдур ийин. Бисти чүге куду көөр силер? Хаанны дедир эгидериниң дугайында чугааны баштай бис эгелээн улус эвес бис бе?»

Ынчалза-даа иудейлерниң сөзү израильчилерге бодаарга, оон-даа кадыг, туруштуг болган.

#### 20


Савейниң тура халааны, Амессайның өлүрткени

1[+][+]Ол черге бир дүржок кижи турган чүве-дир. Ол дээрге вениаминчи Бихриниң оглу Савей турган. Ол труба этсипкеш, мынча дээн: «Давид-биле[†] бир баг болбаан бис! Иессейниң[†] оглу-биле бир аай чүвүс барыл? Ынчангаш шупту аалдарыңарже ээп чангылаңар, израильчилер!» 2Бүгү израильчилер Давидти каапкаш, Бихриниң оглу Савейни эдерип чорупкан. А иудейлер бодунуң хаанынга шынчы болуп артып калгаш, ону эдерип, Иордандан Иерусалимче чорупкан.

3[+]Давид Иерусалимге чедип келгеш, ордузун карактаары-биле арттырып каан турган он кул-кадайын[†] таңныылдыг бажыңга чурттадып каан. Азырап турза-даа, олар-биле удувайн турган. Олар назынының төнчүзүнге чедир, дулгуяктар дег, ол бажыңга чурттап келген.

4[+]Давид Амессайга: «Үш хүн дургузунда бүгү иудейлерни меңээ чыып эккеп бер. Бодуң база чедип кээр сен» – дээн. 5Амессай иудейлерни чыып эккээр дээш чорупкаш, адаан хуусаазын эрттирипкен. 6Ынчангаш Давид Авессага мынча дээн: «Бихриниң оглу Савей биске Авессаломдан-даа артык хора чедирер эвеспе. Иоавтың шериглерин эдертип алгаш, ону сүрүп чорувут. Оон башка ол быжыглалдыг хоорайларны тып алгаш, аңаа чашты берзе канчаар». 7[+]Иоавтың шериглери, керет, пелет уктуг шериглер база бүгү күчүлүг дайынчылар Иерусалимден үнгеш, Бихриниң оглу Савейни сүрүп чорупканнар.

8Гаваонда улуг даш чоогунга чорда, оларга Амессай уткужуп келген. Иоав шериг хептиг чораан, курунда хынныг хылыш астып алган. Ол мурнунче үнүп кээрге, хылыжы хынындан уштунуп келген чүве-дир. 9Иоав Амессай-биле: «Амыр-ла бе, дуңмам?» – деп мендилешкеш, ону ошкап каар дээн кижи бооп, оң холу-биле ооң салындан сегирип алган. 10[+]Амессай Иоавтың өске холунда тудуп алганы хылыжын херекке албаан. Иоав хылыжын ооң иштинче киир шанчыптарга, шөйүндүлери черже төктү берген. Амессай өлүп калган, ону база катап шанчары негеттинмээн. А Иоав биле акызы Авесса Бихриниң оглу Савейни сүрерин уламчылаан.

11Иоавтың улузунуң бирээзи Амессайның мөчүзүнүң чанынга тургаш: «Иоавка бердинген болгаш Давид хаанны деткиир улус Иоавты эдерзин!» – деп алгырып турган. 12Демги кижи көөрге, Амессай орук ортузунда хан[†]-чин апарган чыдарга, эрткен шериглер аңаа доктаар, ону көөр болган. Хамык улус аңаа доктаар, ону көөр боорга, ол кижи Амессайны орук кыдыында ховуже сөөрткеш, ону хептер-биле шып каан. 13Амессайның мөчүзүн оруктан чайладып каан соонда, бүгү шериг Иоавты эдерип, Бихриниң оглу Савейни сүрүп чорупкан.

14[+]А Савей Израильдиң аймактарын шуптузун Авел-Бет-Мааха[†] деп хоорайга чедир таварып эрткен. Бер чурттуглар шупту база чыглып, ону эдерип чоруп турган. 15Иоавтың бүгү шериглери ону Авел-Бет-Маахага чедир сүрүп келгеш, хоорайны бүзээлеп алган. Олар хоорайның ханазын долгандыр бүзээлел чалы кылып алгаш, хананы үрээр деп баарга, 16бир угаанныг херээжен кижи оларны кыйгырып эгелээн: «Дыңнап көрүңерем! Мени дыңнаңарам! Бээр чедип кээр кылдыр Иоавка чугаалаңарам. Мен ооң-биле чугаалажып көрейн».

17Иоав чедип кээрге: «Иоав силер бе?» – деп оон айтырган.

Демгизи: «Ийе» – дээн.

Херээжен: «Силерниң чалчаңарның сөзүн дыңнаңарам» – дээрге, Иоав: «Дыңнап тур мен» – дээн.

18Херээжен мынча дээн: «Шаандан тура мынча дижир болгай: „Шын харыыны тывар дизиңзе, Авел хоорайдан айтыр“. Ажыл-херекти ынчаар шиитпирлээр турду. 19Мээң хоорайым Израильдиң тайбың болгаш бүзүрелдиг хоорайларының бирээзи-дир. А силер бо кол хоорайны узуткаар деп бодап турар-дыр силер. Чүге Дээрги-Чаяакчының ээлел черин үрээр деп турарыңар ол?»

20Иоав: «Чок, ол ындыг эвес. Мен кажан-даа ону үреп, хоозуратпас мен! 21Мында хоорай үрээриниң дугайында чугаа чорбайн турар. Эфрем дагларындан келген Бихриниң оглу Савей деп кижи Давид хаанче холун көдүрген. Чаңгыс ол кижини меңээ үндүрүп бериңер, ооң соонда мен бо хоорайдан чоруптар мен» – деп харыылаан.

Херээжен Иоавка: «Ооң бажын бо ханадан силерге дүжүр октап бээр» – дээн. 22Ол херээжен кижи чонга бодунуң угаанныг сүмези-биле чеде берген. Бихриниң оглу Савейниң бажын кескеш, Иоавка октап бергеннер. Ынчан Иоав трубаны этсиптерге, ооң шериглери хоорайдан ырап, чангылай берген. А Иоав Иерусалимде хаанче чоруй барган.


Давидтиң чоок дүжүметтери


(2 Хаан. 8:15-18; 1 Чыл. 18:14-17)

23[+]Иоав бүгү израиль шериглерниң баштыңчызы турган, а Иодайның оглу Ванея – керет, пелет уктуг шериглерниң баштыңчызы турган. 24[+]Адонирам – ажылчы күш даргазы, а Ахилудтуң оглу Иосафат – төөгү бижикчизи турган. 25[+]Шева – бижээчи, Садок биле Авиафар – Бурганның бараалгакчылары[†] турган. 26Давидтиң үезинде Бурганның бараалгакчызы, Иаир чурттуг Гира Давидке база бараан болуп турган чүве-дир.

#### 21


Саулдуң үре-салгалын шаажылааны

1Давидтиң[†] хааннап турган үезинде үш чыл улаштыр аш-чут болган. Давид ооң дугайында Дээрги-Чаяакчыдан айтырарга, Дээрги-Чаяакчы[†]: «Ол бүгү Саулдуң[†] хан[†] борашкан херээниң хайы-биле болуп турар. Саул болгаш ооң салгалы буруузун чүктээр ужурлуг, чүге дээрге ол Гаваон чурттугларны кыргып-хыдып каапкан-дыр» – дээн. 2[+]Хаан гаваончуларны кыйгырып алгаш, олар-биле чугаалашкан. (Гаваончулар болза израиль чонга хамаарышпас, амор чоннуң артынчызы болур улус чүве-дир. Израильчилер оларга хол дегбезин аазап каан турган. Ынчалза-даа Саул израиль болгаш иудей чон дээш гаваончуларның черин ээлээрин күзээш, оларны узуткап кааптарын оралдашкан.)

3Давид гаваончулардан мынча деп айтырган: «Силерге чүнү кылып берейн? Дээрги-Чаяакчының чонун алгап-йөрээп чоруур кылдыр, Саулдуң кем-буруузун арыглаар[†] кылдыр чүнү кылып болур мен?»

4Гаваончулар аңаа: «Саулдан база ооң өг-бүлезинден биске алдын-даа, мөңгүн-даа херек чок. А Израильде кымны-даа өлүрер эргевис чок» – дээннер.

Хаан: «Силерниң чугаалааныңар ёзугаар кылыр мен» – деп чугаалаан.

5Олар хаанга: «Израиль[†] черге бисти чурттатпас дээш, бисти өлүрүп, шуптувусту узуткап каар деп турган кижини ам канчаар деп бис. 6[+]Ооң салгалындан чеди кижиден биске бериңер, оларны Гивага – Дээрги-Чаяакчының шилип кааны Саулдуң хоорайынга Ооң мурнунга шаажылаар бис» – деп харыылаан.

А хаан: «Бээр мен» – дээн.

7[+]Давид хаан Саулдуң оглу Ионафан[†] биле бодунуң аразында Дээрги-Чаяакчының ады-биле кылган даңгыраан бодааш, Ионафанның оглу, Саулдуң оглунуң оглу Мемфивосфейни кээргеп, гаваончуларга бербээн. 8[+][+]Хаан Рицпаның Армон биле Мефибошет деп ийи оглун ап алган. (Рицпа дээрге Айяның уруу турган. Ол ийи оолду Саулга божуп берген чүве-дир.) Оон ыңай хаан Мерованың[*] беш оглун база ап алган. (Мерова дээрге Саулдуң уруу турган. Ол оолдарын Мехола чурттуг Барзиллайның оглу Адриэлге божуп берген.) 9[+]Хаан ол чеди кижини гаваончуларның холунга хүлээдип берген. Гаваончулар оларны Дээрги-Чаяакчының мурнунга дагга шаажылап өлүрген. Олар шупту кады өлгеннер. Оларны дүжүт ажаалдазының эге хүннеринде, арбай кезилдези эгелеп турда, өлүрүп кааннар. 10Айяның уруу Рицпа качыгдал хевин ап алгаш, чыдар дөжек кылдыр ол хаяга чадып алган. Ол аңаа тараа кезилдези эгелээнинден тура, частыг үеге чедир тургаш, оолдарының мөчү-сөөгүн хүндүс дээрниң кужунга, дүне ховунуң аңынга дээспээн.

11Саулдуң кул-кадайы,[†] Айяның уруу Рицпаның чүнү канчап турарын Давидке дыңнадыпканнар. 12[+]Давид чоруткаш, Саулдуң болгаш ооң оглу Ионафанның мөчү-сөөктерин Галаадта[†] Иавистиң чурттакчыларындан ап алган. (Филистимнер[†] Саулду Гелвуяга өлүрүп кааш, мөчү-сөөгүн Бет-Санның төп шөлүнге азып каан турган. А Иавистиң чурттакчылары оларның мөчү-сөөктерин бүдүү дүжүрүп аппарган чүве-дир.) 13Давид Саулдуң болгаш ооң оглу Ионафанның сөөктерин оон аппарган, шаажылаан чеди кижиниң сөөктерин база чыып алган. 14[+]Саулдуң болгаш ооң оглу Ионафанның сөөктерин Вениаминниң[†] черинде Целага Саулдуң адазы Кистиң чевег-куюнга[†] ажаап кааннар. Хаан чүнү дужааганыл, ынчалдыр кылганнар. Ооң соонда Бурган[†] ол израиль черге энерелдиг апарган чүве-дир.


Давидтиң шериглериниң маадырлыг чоруктары

15Филистимнер биле Израильдиң аразында дайын катап эгелээн. Давид шериглери-биле орукче үнүпкен. Олар филистимнер-биле дайылдажып турда, Давидтиң күжү суларап эгелээн. 16[+]Ынчан рефа уктуг Иесвий деп кижи Давидти өлүрүп каар деп бодай берген. Ооң чыдазының хүлер бажының деңзизи 300 шекел[†][*], белинде чаа дайынчы курлуг кижи турган. 17[+]Давидке Саруйяның оглу Авесса дузалажыпкан. Ол филистим кижиже халдай бергеш, ону өлүрүп каан. Ынчан Давидтиң шериглери аңаа даңгыраглап мынча дээннер: «Моон соңгаар силер бистиң-биле кады дайынче үнмес силер. Израильдиң чырыткызын өжүрүп болбас».

18[+][+]Элээн үе эрткенде, Гов деп черге филистимнер-биле база катап тулчуушкун болган. Ол үеде Хуша чурттуг Сивхай деп кижи рефа уктуг Сапты өлүрүп каан. 19[+]Говка филистимнер-биле оон өске тулчуушкун база болган. Аңаа вифлеемчи Ягаре-Оргимниң оглу Элханан Геф чурттуг Голиафты өлүрүп каан. Голиафтың чыдазының чоону пөс-таавычыларның өзек ыяжы дег турган.

20Гефке оон аңгы база тулчуушкун болган. Аңаа кончуг улуг-шыырак бир кижи турган. Ооң хол-будунуң салаалары алды-алды – шупту чээрби дөрт турган. Ол база рефа уктуг кижи чүве-дир. 21[+]Ол кижи израильчилерни бак сөглээр турган, ынчангаш ону Давидтиң акызы Шимайның оглу Ионафан өлүрүп каан.

22[+]Ол дөрт кижи шупту Геф чурттуг рефа улустуң үре-салгалы турган. Олар Давидтиң болгаш ооң улузунуң холундан барган чүве-дир.

#### 22


Давидтиң мактал ырын ырлааны


(Ыд. ыр. 17)

1Дээрги-Чаяакчы[†] Давидти[†] ооң хамык дайзыннарының болгаш Саулдуң[†] холундан адырып каарга, ооң Дээрги-Чаяакчыга ырлаан ырызының сөстери бо-дур. 2Ол мынча дээн:

– Дээрги-Чаяакчы – мээң быжыг шивээм,
хоргадалым, камгалалым.[†]
3[+][+]Мээң Бурганым – чалым-хаям.
Ол – дозуг-камгалалым,
мени камгалап турар күчү-күш,
мээң чаглаам болгаш хоргадалым.
Сен мени күчүлээшкинден камгалап кагдың.
4[+]Макталга төлептиг Дээрги-Чаяакчыдан
дуза дилеп кый деп,
дайзыннарымдан мени камгалаар идегелди
Оон алыр мен.

5[+]Өлүмнүң чалгыглары
мени ораап алган,
өлүмнүг айыыл эккээр суглар
мени сүртеткен;
6[+]алдыы оранның кинчилери
мени бектеп алган,
өлүмнүң дузаа мурнумда салдынган.
7[+]Кызыышкынга алыскаш,
Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп кый дидим,
мээң Бурганымдан дуза дилеп кышкырдым.
Ол Бодунуң өргээзинден
мээң үнүмнү дыңнап кагды,
дилег-кыйгым Ооң кулаанга чеде берди.

8[+]Чер шимчеп, сирилээн,
дээрниң дөжээ божаңнаан –
Дээрги-Чаяакчының килеңинден[†] сирилеш дээн.
9[+]Ол килеңнээрге, думчуундан – ыш,
аксындан – өрттендир чиир чалынныг от
аттыгып үнүп, изиг көстер кызаңайндыр хып турган.
10[+][+]Ол кудай-дээрни чара тырткаш, дүжүп келген,
кара булут кырынга буттарын салып алган.
11[+]Дээрги-Чаяакчы херувимни[†][*] мунупкаш,
чалгынныг хатты хөлге кылгаш,
көстүп келген.
12[+]Ол дүмбей караңгыже,
дээрде чаъстыг, сырый булуттарже
чаштып кире берген.
13Дээрги-Чаяакчының мурнунга чырык чайынналып,
чаңныктар кызаңайнып турган.
14[+]Дээрги-Чаяакчы кудай-дээрден диңмиттиг диңмирээн –
Дээди Өрүкүнүң үнү чыжыраан.
15[+][+]Ол согуннарны салып,
дайзыннарын тарай сывырыпкан,
чаңныктарын дүжүрүп, оларны девидедипкен.
16[+]Дээрги-Чаяакчының түрлүг үнүнден,
Ооң думчуундан үнген күчүлүг тыныштан
далай сыыгап, дүвү көстүп,
өртемчей өзээнге чедир ажыттынып келген.

17[+]Бурган[†] бедик дээрден ээккеш,
мени сегирип алгаш,
терең ээрем суглардан ушта тыртып каан;
18[+]Ол мени күчү-күштүг дайзыннардан,
күш-шыдалы менден ажыг өжээтеннерден
камгалап каан.
19Дайзыннарым менче айыыл-халапка алысканым хүнде
халдап келген,
а Дээрги-Чаяакчы меңээ чөленгииш болган.
20[+]Ол мени шөлээн черже үндүрүп,
камгалап каан –
чүге дээрге мен Ооң сеткилинге кирген болган мен.

21[+]Дээрги-Чаяакчы чөптүүм дээш меңээ ачы-буян көргүскен,
холдарым арыы дээш мени шаңнаан.
22Мен Дээрги-Чаяакчының оруктарындан
соора барбаан мен,
Бурганымның мурнунга бузутче чайгылбаан мен;
23Ооң бүгү айтыышкыннарын эдерип чоруур мен,
Ооң дүрүм-хоойлуларындан[†] ойталаваан мен.
24[+]Мен Ооң мурнунга кем-буруу чок мен,
бачыт[†] үүлгетпес дээш кичээнип чор мен;
25Дээрги-Чаяакчы мээң чөптүүмнү,
Ооң мурнунга арыымны көргеш, мени шаңнаан.

26Сеңээ шынчы улуска Сен база шынчы сен,
ак сеткилдиг кижиге ак сеткилдиг сен;
27арыг[†] улуска арыг сен,
а бузуттуг улуска хамаарылгаң багай;
28[+]биче сеткилдиг улусту камгалап турар сен,
а адыыргактарга удурланып,
оларны куду көрүп турар сен.

29[+]Дээрги-Чаяакчы, мээң чырыткым сен,
дүмбей өттүр меңээ чырыдып турар сен, Дээрги-Чаяакчы.
30Сээң ачыңда аг-шеригни базып каар мен,
Бурганым ачызында шивээлер ханаларын
ажа халыыр мен.

31[+][+][+]Бурган! – Ооң оруунуң четпес талазы чок,
Дээрги-Чаяакчының сөзү арыг шынчы;
Оон хоргадал алган бүгү улуска
Ол – дозуг-камгалал.
32[+]Дээрги-Чаяакчыдан өске, Бурган кымыл;
Бурганывыстан өске, чалым-хая бар бе?

33Бурган мээң быжыг хоргадалым-дыр,
Ол Бодунуң оруун актыг улуска
айтып берип турар;
34[+]буттарымны сыын буду дег кылып,
мени бедиктерже көдүрүп турар;
35[+]холдарымны чаа-дайынга өөредип турар,
хүлер чаны хере тыртыптар күштүг мен.

36Сен меңээ Бодуңнуң дозуг-камгалалыңны
тутсуп берген сен,
Сээң деткимчең мени өндүр улуг кижи
кылып турар.
37Сен мээң оруумдан
доктар-моондакты чайладып,
балдырларымны сирилевес быжыг
кылып каан сен.
38Дайзыннарымны истеп сүргеш,
узуткап каар мен,
оларны узуткап кагбаан шаамда,
дедир эгбес мен.
39Оларны соп, чыттыр шаварымга,
олчаан туруп шыдавастар –
буттарым адаанга калырлар.
40[+]Сен дайын чорудар күш-шыдалды
шыңганнарымга сиңирдиң,
менче халдап келгеннерни
мээң буттарым адаанга салып тур сен.
41[+]Дайзыннарымның ооргазын
меңээ көргүзүп, дезеринче албадаптың,
өжээтеннеримни узуткап кагдым.
42[+]Олар дуза манаарга,
камгалакчызы чок-тур;
Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилээрге,
оларга харыы бербес-тир.
43[+]Оларны, довурак-доозун дег,
тарадыр эстедиптер мен,
кудумчуда малгаш дег,
чуура таптай базып кааптар мен!

44[+]Сен мени бодумнуң чонумнуң үймээнинден камгаладың,
аймак-чоннарның бажынга олурар кылдыр
мени камгалап кагдың;
безин билбес турганым чон
ам меңээ бараан болуп турар;
45[+]өске чер чурттуглар меңээ чашпаалап турар,
мээң дугайымда дыңнап кааш,
дораан-на чагыртып турдулар.
46[+]Өске черлер улузунуң сузу бастынып,
шивээлеринден сириңейнип үнүп турду.

47Дээрги-Чаяакчы дириг!
Мээң чөленгииш-хаямга алдар!
Мени камгалап турар Бурган
кымдан-даа арттыр мактатсын!
48[+]Ол – мен дээш өжээн негээр,
чоннарны меңээ башкартып турар,
49[+]дайзыннарымдан мени адырып турар Бурган-дыр.
Меңээ удурланган улустан
мени бедидир көдүрүп,
күш дөгээр улустан камгалап турар сен.

50[+]Ол дээш Сени өске чоннар мурнунга
алдаржыдар мен, Дээрги-Чаяакчы,
Сээң адыңны алгап ырлаар мен.
51[+][+]Дээрги-Чаяакчы шилип алган хаанынга
өндүр улуг тиилелгелерни шаңнап турар,
Ол Давидке болгаш ооң үре-салгалынга
кезээ-мөңгеде энерелдиг!

#### 23


Давидтиң сөөлгү сөстери

1Давидтиң[†] сөөлгү сөстери бо-дур:

– Дээрги Өрүкүнүң көдүрүп кааны,
Иаковтуң[†] Бурганының чаап шилип кааны кижи,
Израильдиң ындынныг үннүг ыраажызы[*] –
Иессейниң[†] оглу Давид өттүр билип медеглеп тур:
2[+]Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†]
мени дамчыштыр чугаалап тур,
Ооң Сөзү мээң аксымдан үнүп тур.
3[+][+]Израильдиң Бурганы, Израильдиң Хаязы
меңээ чугаалады:
«Чонну чөптүг чагырар дээн кижи
Бургандан коргуушкун-биле чагырар ужурлуг.
4Ол булут чок аяс дээрде үнүп орган хүн дег,
эртенги хаяаның чырыы дег,
чаъс соонда оът-сиген өстүрер чырыткы дег».
5[+]Бурганның мурнунга мээң ук-салгалдарым
ындыг эвес ийик бе?
Ол мээң-биле
хажыдып болбас быжыг дугуржулганы
чарган болгай.
Мээң камгалалым[†] болгаш күзелдерим
Ооң ачызында бодарап турар.
6А дүржок улус
хол-биле туттунмас тенниг үнүш дег
үндүр октадыптар.
7Ындыг үнүштерге
чүгле демир баштыг чыда-биле
дээп болур,
олар турар черинге
бүрүнү-биле өрттеттирер.


Давидтиң маадырлары


(1 Чыл. 11:11-41; 27:1-15)

8Давидтиң дайынчыларының аттары бо-дур.

Тахкамон уктуг Йошев-Башевет[*] – алдарлыг үш маадырның аразында кол кижи. Ол 800 дайзынга удур чыдалыг дайылдашкаш[*], оларны чаңгыс тулчуушкун үезинде өлүрүп каан.

9Давид-биле чораан үш маадырның ийи дугаары – Ахохиниң Додо деп оглунуң оглу Элеазар турган. Израильчилер филистимнерни бак сөглээрге, демгилер тулчур дээш белеткенгеннер. 10Израильчилер оларга удур үнүптерге, Элеазарның холу шылаарга-даа, хылыжын салбайн, филистимнерни соп келген. Ол хүн Дээрги-Чаяакчы[†] улуг тиилелгени берген. Тулчуушкун соонда шериглер Элеазарга чедип келгеш, өлүрткеннерни үптээн.

11Үш дугаар кижи Гарар чурттуг Агениң оглу Шамма турган. Филистимнер[†] чочак-тараа тарып каан шөлдүг Лехи деп черже баар деп турда, израиль шериг олардан дезипкен. 12А Шамма шөлдүң ортузунга турупкаш, филистимнерни чылча шапкаш, шөлдү камгалап алган. Дээрги-Чаяакчы улуг тиилелгени берген.

13[+][+]Бир катап, дүжүт ажаалдазының үезинде, үжен шериг баштыңчызының аразындан ол үш маадыр Одоллам куюнга Давидке чедип келген. Ол үеде филистимнерниң шериг бөлүү Рефаим шынаазынга[†] турлагжып алган турган. 14(Давид быжыглалдыг шивээге, а филистимнерниң доскуул чери – Вифлеемге турган.) 15Давид суг ижиксей бергеш: «Вифлеемниң хаалга аксында кудуктуң суун меңээ кым-бир кижи эккеп берген болза» – дээн. 16[+]Ынчан ол үш маадыр филистимнерниң турлаан таварып эрткеш, Вифлеемниң хаалга аксында кудуктуң суун ускаш, Давидке эккеп берген. Ынчалза-даа сугну ижеринден хаан ойталаан, ону Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылдыр төпкеш, 17мынча дээн: «Чок, мен ону ижип болбас мен, Дээрги-Чаяакчы! Ол суг дээрге боттарының амы-тынын артынга каапкаш чораан улустуң төккен ханы эвес бе?» Ынча дээш, ол сугну ишпейн барган. Шак ындыг чоруктарны ол үш маадыр кылып чораан чүве-дир.

18[+]Саруйяның оглу, Иоавтың акызы Авесса ол үш маадырның даргазы турган. Ол 300 дайзынны бодунуң чыдазы-биле узуткап кааш, демги үш маадыр-биле деңге алдаржый берген. 19Ол үш маадырдан-даа сураглыг апаргаш, оларның баштыңчызы апарган, ынчалза-даа үш маадырның санынче кирбээн.

20[+][+]Иодайның оглу, Кавцеилден келген, эрес-дидими-биле сурагжаан Ванея деп кижи турган. Ооң маадырлыг чоруктары хөй. Ванея арзылаң дег күштүг ийи моав кижини[*] өлүрүп каан. Оон аңгыда хар чаап турган үеде, оңгарже киргеш, аңаа арзылаң база өлүрген. 21[+]Оон ыңай Ванея кончуг улуг-чаагай египет кижини база өлүрүп каан. Египет[†] кижи холунга чыда тудуп алган турда, Ванеяда чүгле даянгыыш бар турган. Египет кижиниң чыдазын былаап алгаш, ол-ла чыдазы-биле ону өлүрүп каан. 22Иодайның оглу Ванея ындыг чорук кылган кижи-дир. Ол база демги үш маадыр дег алдаржый берген. 23Ванея үжен шериг баштыңчызының аразындан сураглыг турган, ынчалза-даа демги үш маадырның санынче кирбээн. Давид ону бодунга чоок дүжүмет кылып алган.

24[+]Үжен шериг баштыңчызының санында: Иоавтың дуңмазы Асаил, вифлеемчи Додонуң оглу Элханан, 25Харод чурттуг Шамма биле Элика, 26Палти чурттуг Хелец, Текоя чурттуг Иккештиң оглу Гира, 27Анатот чурттуг Авиезер, Хуша чурттуг Мебуннай, 28ахохи уктуг Селмон, Нетофа чурттуг Магарай, 29Нетофа чурттуг Баананың оглу Хелев, Вениаминниң[†] черинде Гива чурттуг Рибайның оглу Иттай, 30Пирафон чурттуг Ванея, Нахле-Гааш чурттуг Иддай, 31Арава чурттуг Ави-Албон, Бархум чурттуг Азмавет, 32Шаалбон чурттуг Элияхба, Яшенниң оолдары, Ионафан,[†] 33Гарар чурттуг Шамма, Арар чурттуг Шарарның оглу Ахиам, 34[+][+]Мааха чурттуг Ахасбайның оглу Элифелет, Гило чурттуг Ахитофелдиң оглу Элиам, 35Кармил чурттуг Хецро, Арба чурттуг Паарай, 36Цова чурттуг Нафанның оглу Игал, гад чер чурттуг Бани, 37аммон аймак-сөөктүг Целек, Беерот чурттуг Нахарай (ол Саруйяның оглу Иоавтың ок-чепсек тудукчузу турган), 38итра уктуг Гира биле Гареб, 39[+]хет аймак-сөөктүг Урия.

Шупту үжен чеди кижи чүве-дир.

#### 24


Израиль чоннуң чизезин кылганы


(1 Чыл. 21:1-6)

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] катап база израильчилерге ажынып-хорадап эгелээш, Давидти[†] көгүдүп: «Барып, Израильдиң болгаш Иудеяның чонун санап эккел» – деп чугаалаан. 2[+]Хаан бодунуң шерииниң баштыңчызы Иоавка мынча дээн: «Дан хоорайдан Беэр-Шева хоорайга чедир израиль чоннуң бүгү аймактарын эргип кезээш, меңээ чоннуң сан-түңүн тодарадып эккеп бериңер. Мен израильчилерниң санын билип алыксап тур мен».

3[+]Иоав хаанга: «Силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчы кайы хире чон барыл, оларны чүс катап көвүдетсин, а мээң хааным ол бүгүнү караа-биле көрзүн. Чүге мээң дээрги хааным ындыг херек кылыксап турарыл?» – деп харыылаан. 4Ынчалза-даа Иоав биле шериг баштыңчыларынга хаанның сөзү күштүг болган. Олар хаанның күзели-биле израиль чоннуң чизезин кылыр дээш чорупкан. 5[+][+]Иордан хемни[†] кешкеш, Ароер хоорайның оң талазынга турумчуп алганнар. Ол хоорай Гадтың аймааның чурттап турары шынаада[†] Иазерже баар орукта турар чүве-дир. 6Галаадты[†] таварааш, Тахтим-Ходшиге баргаш, Дан-Яанга келгеннер. Оон Сидонче долганыр оруктап чорупканнар. 7[+]Ооң соонда Тир шивээзинге келгеш, хиввейлерниң болгаш хананейлерниң бүгү хоорайларынче углапканнар. Адак соонда олар Иудеяның мурнуу чүгүнде Беэр-Шевага чедип келген.

8Олар бүгү чуртту эргий кезээш, тос ай чээрби хонук эрткенде, Иерусалимге чедип келгеннер. 9[+]Иоав хаанга чизениң түңнелин берген. Хылыш тудуп шыдаар израиль дайынчыларның саны 800 000, а иудей эр улус – 500 000 кижи болган.


Бурганның Давидке кеземче онааганы


(1 Чыл. 21:7-17)

10[+][+][+]Чонну санап түңнээниниң соонда, Давидтиң арын-нүүрү оттуп келген. Ол Дээрги-Чаяакчыга мынча дээн: «Ону кылгаш, улуг бачыт[†] үүлгеткен-дир мен. О, Дээрги-Чаяакчы, мен ам Сенден дилеп тур мен, Бодуңнуң чалчаңның буруузун адырып көрем. Мен дыка-ла мугулай чүве кылган-дыр мен».[*] 11[+]Даартазында эртен Давид туруп кээриниң мурнунда, Дээрги-Чаяакчы Бодунуң өттүр көөр медээчизи[†] Гадка сөзүн ажыдып: 12«Давидке баргаш, Дээрги-Чаяакчының бо сөзүн дамчыт: сеңээ Мен үш чүүл саналдап тур мен. Оларның кайы-бирээзин бодуңга шилип ал, ону кылыр мен» – дээн.

13Гад Давидке чедип келгеш чугаалаан: «Чеди чыл дургузунда сээң чуртуңга аш-чут болзун бе, үш ай иштинде дайзыннарыңга сүрдүргеш, дезип маңнаар сен бе азы үш хонук иштинде сээң чуртуңга хамчык аарыг болзун бе? Ам таптыг боданып алгаш, мени чорудупкан Бурганга чугаалаар кылдыр харыызын бер».

14[+]Давид Гадка мынча дээн: «Меңээ дыка берге-дир. Дээрги-Чаяакчының өршээли улуг болганда, бис шуптувус Ооң холунга кирээли. Чүгле кижилер холунга мен кирбээйн».

15[+][+]Дээрги-Чаяакчы израильчилерже ол эртенден эгелээш, чогуур хуусаага чедир хамчык аарыгны чорудупкан. Дан хоорайдан Беэр-Шева хоорайга чедир чондан 70 000 кижи өлген. 16[+][+]Бурганның төлээзи[†] Иерусалимни хоозурадып каар дээш холун сунарга, Дээрги-Чаяакчы чонга айыыл-халап болганын кээргей бергеш: «Болзун че! Ам холуң бадырып ал» – деп, чонну узуткап турар төлээзинге чугаалаан. Дээрги-Чаяакчының төлээзи ол өйде иевус аймак-сөөктүг Орнаның тараа шаңының чанынга турган чүве-дир.

17Чонну узуткап турган Бурганның төлээзин көрүп кааш, Давид Дээрги-Чаяакчыга: «Хоойлу-дүрүм[†] үреп, бачыт кылган кижи мен-дир мен. А хойлар[†] дег бо хөөкүй чон чүнү канчапкан деп? Сээң холуң чүгле мени база мээң төрел бөлүүмнү кезеткей аан» – деп чугаалаан.


Давидтиң Бурганга өргүл бедигээжин тутканы


(1 Чыл. 21:18-27)

18Ол хүн Гад медээчи Давидке келгеш, мынча дээн: «Иевус Орнаның тараа шаңынга барып, ол черге Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээштен[†] тургузуп каг». 19Дээрги-Чаяакчының Гадты дамчыштыр берген дужаалын күүседир дээш, Давид чорупкан. 20Кел чыткан хаанны болгаш ооң чалчаларын көрүп кааш, Орна уткуштур үнүп келгеш, черге чедир мөгейген. 21[+]Орна: «Дээрги хааным чалчазынга канчап чедип келген ирги?» – деп айтырган.

Давид: «Сээң тараа шаңыңны садып аар дээш келдим. Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээш тудуп каар мен, ынчан чоннуң хамчык аарыгдан өлүп-кырлыры соксаар» – деп харыылаан.

22[+]Орна Давидке: «Дээрги хааным өргүл кылдыр күзээн чүвезин чүнү-даа болза ап алзын, өргүп салзын. Бүрүн өрттедир өргүлге[†] салыр малдар бо-дур, а хомуттарны база тараа бастырар херекселдерни от салырынга ажыглап болур. 23Ол бүгүнү, хааным, Орна силерге халаска берип тур». Оон ыңай Орна мынча дээн: «Силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчы силерже ээ көрүнзүн!»

24Ынчалза-даа хаан Орнага: «Чок, мен бо хамык чүүлдүң өртээн төлеп бээр мен. Мен Бодумнуң Бурганым Дээрги-Чаяакчыга халас алган чүве өргүвес мен» – деп харыылааш, тараа шаңын болгаш малды бежен шекел[†] мөңгүн-биле садып алган. 25[+]Давид аңаа Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээшти туткаш, бүрүн өрттедир болгаш эп-найырал өргүлдерин кылган[*]. Ынчан Дээрги-Чаяакчы чуртче ээ көрүнген, израильчилерниң өлүп-кырлыры соксай берген чүве-дир.

### 3 Хааннар

#### 3 Хааннар

3 Хааннар


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Киирилде


Хаанныг чагырга үези


Үшкү ном


Киирилде

Бо номда израиль чоннуң күрүнезиниң база Дээрги-Бурган-Чаяакчы биле чоннуң харылзаазының дугайында тоожуушкун уламчылап турар. Номну болуушкуннарны дес-дараалаштыр көргүскен аайы-биле үш кол кезекке чарып болур: 1) хаан эрге-чагырганың Давидтен ооң оглу Соломонче шилчээни (1–2 эгелер); 2) Соломоннуң чагыргазы болгаш чедиишкиннери, ылаңгыя ооң Иерусалимге Бурганның өргээзин тутканы (3–11 эгелер); 3) чоннуң ийи күрүне – соңгу чүкте Израиль, мурнуу чүкте Иудея кылдыр аңгыланганы база ол күрүнелерниң хааннарының бистиң эрага чедир IX вектиң ортан үезинге чедир чагыргазы (12–22 эгелер).

Автор чагырыкчыларның кайызын-даа Дээрги-Бурган-Чаяакчыга ооң шынчызының деңнелин барымдаалап, үнелеп турар. Күрүнениң чедиишкини чогум-на оон хамааржыр дээрзин ол көргүзүп турар. Кажан хаан кижи бүгү-ле сеткил-чүрээнден чүгле Дээрги-Чаяакчыга мөгейип, Ону тооп дыңнаар болза, күрүне чечектелдир сайзыраар. А хаан дүрзү-бурганнарга мөгейип, Бурганның хоойлузунга чагыртпас болза, айыыл-халап келир.

Хааннардан аңгыда, номда чугула рольду Бурганның медээчилери ойнап турар. Олар чонга Бурганның күзел-соруун медеглеп, улуска болгаш хааннарга Дээрги-Чаяакчыга шынчы бооп артарын сагындырып турган. Бурганның ол үеде чурттап турган медээчилериниң аразында кол чер ээлеп турган кижи – Илия медээчи. Бо номнуң сөөлгү эгелеринде чогум-на ооң ажыл-херектери эң-не көскү болуп турар.

#### 1


Давидтиң чөнүй бергени

1Давид[†] хаан кырып чөнүй берген. Ону шуглак-биле базырарга-даа, чылыгып шыдавас апарган. 2[+]Дүжүметтери аңаа: «Дээрги хаанывыска аныяк арыг[†] кыстан тып берээли, ол кыс хаан дээш сагыш салып, бараан болзун. Ол кыс хаанывыс силерни куспактап алгаш чытсын – ынчан дээрги хаанывыс чылыга бээр» – дээннер.

3[+]Олар бүгү израиль черден чараш кыс дилеп, Сунем чурттуг Ависаганы тып алгаш, хаанга эккелгеннер. 4Аныяк кыс кедергей чараш болган. Ол кыс хаанче сагыш салып, бараан болуп турган, ынчалза-даа хаан ооң-биле чоок харылзаа тудуп көрбээн.


Адонияның бодун боду хаан кылдыр чарлааны

5[+][+]Ол үеде Адония – Давид биле Аггиттиң оглу: «Мен хаан болур мен!» – деп хоолургап турган. Ол тажы бодунга аъттарны, чуузаларны[†] болгаш үдеп чоруур бежен камгалал шеригни тургузуп алган. 6[+]А ачазы аңаа кажан-даа: «Сен чүге ынчап тур сен?» – деп айтырыг салып, эпчоксундуруп көрбээн. Адония Авессаломнуң соонда төрүттүнген чүве-дир. Ол дыка чараш турган. 7[+][+]Адония Саруйяның оглу, шериг баштыңчызы Иоав-биле база Бурганның бараалгакчызы[†] Авиафар-биле дугуржурга, олар аңаа дузалажырын аазаан. 8[+][+][+][+]Ындыг-даа болза, Бурганның бараалгакчызы Садок, Иодайның оглу Ванея, Бурганның медээчизи[†] Нафан, Шимей, Рисий база Давидтиң маадырлары Адонияны деткивейн барганнар.

9[+]Адония Эн-Рогел чоогунда Зохелет деп дашка хойлар,[†] бугалар болгаш семис бызааларны өргүп, дөгерген. Ол бодунуң акы-дуңмалары болур бүгү тажыларны болгаш хаанның Иудея чурттуг бүгү дүжүметтерин чалап алган. 10[+]А Нафан медээчини, Ванеяны, Давидтиң маадырларын болгаш бодунуң дуңмазы Соломонну[†] чалаваан.

11Ынчан Нафан Соломоннуң иези Вирсавияга: «Аггиттиң оглу Адонияның хаан апарганын, а бистиң дээргивис Давидтиң ону билбезин дыңнавааның ол бе, кай? 12Ындыг болганда, бодуңнуң база оглуң Соломоннуң амы-тынын канчаар камгалап аарыңны сүмелеп көрейн. 13[+]Ам дораан Давид хаанга баргаш, оон: „Дээрги хааным, мээң оглум Соломон силерниң сооңарда хаан болуп, дүжүлгеңерге саадаарын чалчаң меңээ даңгыраглаваан ийик силер бе? А Адония канчап хаан апарды?“ – деп айтыр. 14Сен хаан-биле чугаалажып туруңда, мен кырыңарже кире бергеш, сээң сөстериңни бадыткаар мен» – дээн.

15Вирсавия чөнүй берген хаанның удуур өрээлинче кире берген; ында Сунем чурттуг Ависага аңаа бараан болуп турган. 16Вирсавия хаанга мөгейип, сөгүрген. Хаан: «Сеңээ чүү херек ирги?» – деп айтырган.

17Вирсавия аңаа мынча дээн: «Дээрги хааным! Силер чалчаңар меңээ Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңарның ады-биле: „Сээң оглуң Соломон мээң соомда хаан болуп, дүжүлгемге саадаар“ – деп даңгыраглаан болгай силер. 18Ам көрүңер даан, Адония хаан апарган-дыр, а силер, дээрги хааным, ону билбес-даа-дыр силер. 19Ол оглуңар эңдерик бугалар, хойлар болгаш семис бызааларны өргүп, дөгергеш, бүгү тажыларны, Бурганның бараалгакчызы Авиафарны болгаш шериг баштыңчызы Иоавты чалап алган-дыр, а силерниң чалчаңар Соломонну чалаваан-дыр. 20Дээрги хааным, бүгү израильчилер дээрги хааным силерниң сооңарда дүжүлгеңерге кым саадаарын чарлаарыңарны билип аар дээш силерже көрүп турлар. 21Оон башка дээрги хааным силер өгбелериңер соондан өске оранче чоруй баарыңарга, мени база оглум Соломонну өскерликчилер деп санаар болгай».

22Вирсавия хаан-биле чугаалажып турда, Нафан медээчи чедип келген. 23Хаанга: «Нафан медээчи келди» – деп дыңнадырга, Нафан хаанның өрээлинче кирип келгеш, аңаа сөгүрүп, хаваан черге дээскен. 24Медээчи хаанга мынча дээн: «Дээрги хааным! Силер: „Адония мээң соомда хаан апарып, дүжүлгемге саадаар“ – деп чугаалаан ийик силер бе? 25[+]Бөгүн ол оглуңар шынааже[†] баткаш, эңдерик бугалар, хойлар болгаш семис бызаалар өргүп, дөгергеш, бүгү тажыларны, шериг баштыңчыларын болгаш Бурганның бараалгакчызы Авиафарны чалап алган-дыр. Ам олар ооң-биле кады дойлап: „Адония хаан делгерезин!“ – дижип турар-дыр. 26А силерниң чалчаңар болур мени, Бурганның бараалгакчызы Садокту, Иодайның оглу Ванеяны болгаш силерниң чалчаңар Соломонну чалаваан-дыр. 27Ол бүгү чүве дээрги хааным силерниң күзел-сорууңар ёзугаар болганы ол бе? Чалчаңар меңээ дээрги хааным силерниң сооңарда дүжүлгеңерге кым саадаарын чүге чугаалавааныңар ол ирги?»


Давид хаанның дүжүлгени Соломонга дамчытканы

28Давид хаан: «Вирсавияны менче кый деңер!» – дээн. Кадын кирип келгеш, хаанның мурнунга туруп алган.

29[+]Хаан ынчан: «Мени кандыг-даа айыылдан адырып каан дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: 30Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының ады-биле сеңээ: „Сээң оглуң Соломон мээң соомда хаан апарып, мээң орнумга дүжүлгемге саадаар“ – деп аазаан сөзүмнү бөгүн-не күүседир мен».

31[+]Вирсавия мөгейип, черге хаваан дегзи сөгүрээш: «Мээң дээрги хааным Давид узун назылазын!» – дээн.

32Давид: «Бурганның бараалгакчызы Садокту, Нафан медээчини болгаш Иодайның оглу Ванеяны кыйгырып эккелиңер!» – дээн. Олар хаанга чедип келгеннер. 33[+][+]Хаан оларга: «Мээң чалчаларымны ап алгаш, оглум Соломонну элчигенимге мундургаш, Гихон суунче чедирип калыңар. 34[+][+]Аңаа Бурганның бараалгакчызы Садок биле Нафан медээчи ону Израильдиң хааны кылдыр томуйлап, үс-биле чаап кагзын. Силер мыйыс эдиски[†] этсип, „Соломон хаан делгерезин!“ деп кыйгырыңар. 35Ооң соонда ону дедир үдеп эккелиңер. Ол бээр кээп, мээң дүжүлгемге саадапкаш, мээң орнумга хаанназын. Мен ону Израиль[†] биле Иудеяның чагырыкчызы кылдыр томуйлап каан болгай мен» – дээн.

36Иодайның оглу Ванея хаанга: «Ындыг-ла болзунам! Мээң дээрги хаанымның Бурганы Дээрги-Чаяакчы силерниң шиитпириңерни боттандырзын! 37Дээрги-Чаяакчының мээң дээрги хааным-биле кады болганы дег, Ол Соломон-биле база кады болуп, ооң дүжүлгезин мээң дээргим Давид хаанның дүжүлгезинден-даа өндүр бедик кылып кагзын!» – деп харыылаан.

38[+]Бурганның бараалгакчызы Садок, Нафан медээчи, Иодайның оглу Ванея база керет, пелет уктуг шериглер[*] Соломонну Давид хаанның элчигенинге мундургаш, Гихонче чедире бергеннер. 39Бурганның бараалгакчызы Садок ыдыктыг майгындан[†] олива үзү[†] куткан мыйыс алгаш, Соломонну чаап каан. Оон олар мыйыс эдиски эдискеннер; бүгү чон: «Соломон хаан делгерезин!» – деп кыйгырып турган. 40Бүгү чон Соломонну эдерип, лимбилеп ойнап, оларның алгы-кышкызындан чер сириңейни бээр кылдыр кедергей өөрүп турган.

41Адония болгаш ооң бүгү чалап алган аалчылары доюн төндүрүп тура, дааш-шимээн дыңнап кааннар. Эдиски эткенин дыңнааш, Иоав: «Хоорайда чүү ындыг хөлзээзин болуп, шимээн үнүп турары ол?» – деп айтырган. 42[+][+]Ол төндүр чугаалап четтикпээнде-ле, Авиафар бараалгакчының оглу Ионафан[†] чедип келген. Адония аңаа: «Бээр кел. Төлептиг кижи болгай сен, чугаажок, эки медээ эккелдиң ыйнаан» – дээн.

43Ионафан Адонияга: «Чок – деп харыылаан. – Дээрги хаанывыс Давид Соломонну хаан кылып кагды. 44[+]Давид хаан ону Бурганның бараалгакчызы Садок, Нафан медээчи, Иодайның оглу Ванея база кереттер, пелеттер-биле кады чорудупту. Олар Соломонга хаанның элчигенин мундуруп кагды. 45Садок бараалгакчы биле Нафан медээчи ону Гихонга хаан кылдыр үс-биле чаап кагды. Олар оортан өөрүшкүлүг чоруптулар, хоорай ынчангаш хөлзеп үндү. Шак ол шимээн-даашты дыңнап турарыңар ол-дур. 46[+]Соломон ам мырыңай хаанның дүжүлгезинде саадапты. 47[+]Хаанның бүгү дүжүметтери дээрги хаанывыс Давидке байыр чедирип келгеш: „Бурган[†] Соломоннуң адын силерниң адыңардан арттыр алдаржытсын, ооң дүжүлгезин силерниң дүжүлгеңерден өндүр бедик кылып кагзын!“ – деп турду. А орунда чыткан хаан Бурганга мөгейип, 48„Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга алдар! Ол бөгүн дүжүлгеде бодумнуң салгакчымның олурарын көөр арганы меңээ берди“ – диди».

49Ынчан Адонияның аалчылары шупту корга бергеш, тура халчып, тарай бергеннер. 50[+]А Адония, Соломондан корткаш, Бурганның өргээзинде өргүл салыр бедигээштиң[†] азыгларындан барып туттунупкан[*]. 51Улус Соломонга: «Адония Соломон хаандан корткаш, өргүл бедигээжиниң азыгларындан туттунуп алган тур. Ол: „Соломон хаан бөгүн бодунуң чалчазы мени хылыш-биле шанчып өлүрбес бооп даңгыраглазын“ – диди» – деп дыңнаткан.

52[+]Соломон: «Бир эвес ол төлептиг кижи болур болза, ооң бажындан чаңгыс дүк-даа черже кээп дүжүп читпес, а бир эвес ол бузут-багын көргүзер болза, өлүп каар» – деп харыылаан. 53Соломон хаан улус айбылап чорудуптарга, олар Адонияны өргүл бедигээжинден эккелгеннер. Адония кирип келгеш, Соломон хаанга мөгейген. Соломон аңаа: «Бажыңыңче чана бер» – дээн.

#### 2


Давидтиң Соломонга берген чагыглары

1Давидтиң[†] өлүр үези кээрге, ол бодунуң оглу Соломонга[†] чагыын берип, чугаалаан: 2[+]«Кижи бүрүзүнүң баар сөөлгү оруунче чоруурум ол-дур. Кадыг-быжыг, эр соруктуг бооп көр. 3[+]Моисейниң[†] хоойлузунда[†] бижип каанын ёзугаар Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңның чагыг-керээзин[†] кадагала. Ооң оруктарын эдерип, Ооң дүрүмнери болгаш айтыышкыннарын, Ооң доктаалдары болгаш шиитпирлерин күүсет. Ынчаар болзуңза, кылып турар бүгү чүүлдериңге, барган бүгү чериңге чедиишкинниг болур сен. 4[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы: „Бир эвес сээң салгакчыларың боттарының оруктарын хынамчалыг көрүп, Меңээ бүгү-ле чүлдү-чүрээнден, сеткилиниң ханызындан бердинип чоруур болза, сен кажан-даа Израильдиң дүжүлгезин ээлээр салгакчы чок артпас сен“ – деп меңээ чугаалаан сөзүн күүседир.

5[+][+]Оон ыңай Саруйяның оглу Иоавтың мени канчанганын билир сен. Ол кижи израиль шеригниң ийи баштыңы: Нирниң оглу Авенир биле Иетерниң оглу Амессайны канчанган ийик? Иоав оларны, дайын үезинде төккен хан[†] дээш өжээн негеп, тайбың үеде өлүрүп кааш, белинде куру биле будунда идиин ол ханга борап алган болгай. 6Бодуңнуң мерген угааның ёзугаар кылып көр: Иоавтың буурул бажы өлүглер оранынче амыр-шөлээн кире бээрин болдурбас сен.

7[+][+]А Галаад[†] чурттуг Верзеллийниң оолдарынга энерелден көргүс. Олар сээң аъш-чем-биле хандырып турар улузуң санынче кирзин, чүге дээрге сээң акың Авессаломдан дезип чоруп турумда, мээң таламга арткан улус чүве.

8[+][+]Оон ыңай сенде Бахурим чурттуг, Вениаминниң[†] аймаанга хамааржыр Гераның оглу Шимей дээрзи бар-дыр. Маханаимче бар чыдырымда, ол кижи мени коргунчуг бак сөглеп, каргап турган. Ындыг-даа болза, кажан ол Иордан хемниң[†] чанынга мени уткуп үнүп кээрге: „Сени хылыш-биле өлүрбес мен“ – деп Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглаан мен. 9А сен ону кеземче чок арттырба. Мерген угаанныг кижи-дир сен, Шимейниң буурул бажы өлүглер оранынче ханы төктүп кире берзин дээш, ону канчаптарын билир-ле боор сен».

10[+]Давид оон ада-өгбезиниң соондан өске оранче чоруй барган. Ону Давидтиң Хоорайынга[†][*] хөөржүдүп каан. 11[+]Ол Израильди дөртен чыл иштинде: чеди чыл Хевронга, үжен үш чыл Иерусалимге чагырган. 12[+]А ачазы Давидтиң дүжүлгезинге Соломон саадапкан, ооң чагыргазы кедергей күштели берген.


Соломоннуң эрге-чагырганы быжыглааны

13Аггиттиң оглу Адония Соломоннуң авазы Вирсавияга келген. Вирсавия оон: «Эп-найыралдыг келдиң бе?» – деп айтырган.

Демгизи: «Эп-найыралдыг» – деп харыылаан. 14Адония оон: «Силер-биле чугаалажыр чүвем бар» – дээн.

Вирсавия: «Чугаала че» – дээн.

15[+]«Силер билир-ле болгай силер – деп, Адония чугаалаан. – Күрүне мээң эргемге турду, бүгү Израиль[†] мээң дараазындагы хаан апаарымны манап турду. Ынчалза-даа бүгү чүве өскерлип, күрүне мээң дуңмамның эргезинде барды, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы ону аңаа хайырлаан-дыр. 16Ам мен силерден чаңгыс-ла чүве дилеп тур мен, ойталавайн көрүңер».

Хаанның авазы: «Чугаала че» – дээн.

17[+]Адония: «Соломон хаан-биле чугаалажып көрүңерем, ол силерге ойталаар эвес. Хаан меңээ Сунем чурттуг Ависаганы кадай кылдыр берип көрзүн» – дээн.

18А Вирсавия: «Ындыг-дыр, хаан-биле сээң дугайыңда чугаалажып көрейн» – деп харыылаан.

19Вирсавия Адонияга хамаарыштыр чугаа кылып, Соломон хаанга кээрге, ол аңаа уткуй туруп кээп, мөгейип кааш, дүжүлгезинге олуруп алган. Иезинге база дүжүлге эккеп бээрин ол дужааган. Авазы оглунуң оң талазынга олуруп алган.

20«Менде сенден бичии дилег бар ийин – деп, Вирсавия чугаалаан. – Меңээ ойталавайн көрем».

Хаан: «Дилеп көрүңер, авай, силерге ойталавас мен» – деп харыылаан.

21Вирсавия: «Сунем чурттуг Ависаганы сээң акың Адонияга кадай кылдыр берипсин» – дээн.

22Соломон хаан авазынга: «Адонияга Сунем чурттуг Ависаганы бээрин чүге менден дилеп тур силер? Ындыг болза, аңаа күрүне чагырар эргеден база айтырып көрүңер – ол мээң улуг акым-на болгай![*] Аңаа, Бурганның бараалгакчызы[†] Авиафарга болгаш Саруйяның оглу Иоавка база айтырыңар!» – деп харыылаан.

23Оон Соломон хаан Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглаан: «Бир эвес Адония ол дилээ дээш амы-тыны-биле төлевес болза, Бурган[†] мени канчаар-даа кезеткей аан! 24[+]Мени быжыктырып, мээң ачам Давидтиң дүжүлгезинге олурткаш, аазаанын ёзугаар, мени болгаш үре-салгалымны күрүне бажынга доктааткан Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: Адония бөгүн дораан өлүп каар ужурлуг!» 25[+]Соломон хаан Иодайның оглу Ванеяга дужаал бээрге, ол Адонияны барып өлүрүп каан.

26[+][+][+]А Бурганның бараалгакчызы Авиафарга хаан: «Анатот хоорайда бодуңнуң чериңче чоруй бар. Сени өлүрүп каар ужурлуг-дур, ынчалза-даа мен сени ам өлүрбес мен, чүге дээрге Дээрги-Бурган-Чаяакчының ыдыктыг аптаразын[†] мээң ачам Давидтиң мурнунга көдүрүп, ачамның шыдажып эрткен бүгү чүвезин ооң-биле үлежип чораан-дыр сен» – дээн. 27[+]Соломон Авиафарны Дээрги-Чаяакчыга бараан болур хүлээлгезинден чайладып каапкан. Силом хоорайга Дээрги-Чаяакчының Илий бараалгакчының үре-салгалынга хамаарыштыр чугаалаан сөзү ынчалдыр боттанган.

28[+][+]Иоавка ол медээлер чеде бээрге (а Иоав Авессаломну деткивээн-даа болза, Адонияны деткээн[*] турган), ол Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг майгынынче[†] дезип кире халааш, өргүл салыр бедигээштиң[†] азыгларындан туттунуп алган. 29Соломон хаанга Иоавтың Дээрги-Чаяакчының майгынынче дезип кире халааш, өргүл бедигээжиниң азыгларындан туттунуп алганын дыңнадыптарга, Соломон Иодайның оглу Ванеяны ыдып, аңаа: «Ону барып өлүрүп каг!» – деп дужааган.

30Ванея Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг майгынынга чеде бергеш, Иоавка: «Хаан: „Үн!“ – деп дужаап тур» – дээн.

А демгизи: «Чок! Мен маңаа өлүр кижи мен» – дээн.

Ванея хаанга Иоавтың харыызын дыңнаткан.

31[+][+]Хаан ынчан Ванеяга дужаал берген: «Ооң чугаалаанын ёзугаар кыл. Ону өлүргеш, хөөржүдүп каг. Иоавтың актыг улусту өлүргени дээш бурууну менден база мээң ачамның үре-салгалындан ынчалдыр адырып каг. 32[+]Дээрги-Чаяакчы Иоавка төккен ханы дээш кеземче онаар, чүге дээрге ол мээң ачам Давидтиң чөпшээрели чокка ийи буруу чок кижиже халдап, оларны хылыш-биле шанчып өлүрүп каан. Ол ийи кижи – Нирниң оглу, Израильдиң шериг баштыңы Авенир биле Иетерниң оглу, Иудеяның шериг баштыңы Амессай – Иоавтан төлептиг улус турган. 33Оларның төгүлген ханы дээш буруу Иоавка база ооң салгалынга кезээ-мөңгеде артсын. А Давидке, ооң дүжүлгезинге, өг-бүлезинге болгаш үре-салгалынга Дээрги-Чаяакчы амыр-тайбыңдан кезээ-мөңгеде хайырлазын».

34Иодайның оглу Ванея Иоавты барып өлүрүп каан. Иоавты ховуга, бодунуң бажыңының чанынга хөөржүткен. 35[+][+]Хаан Иодайның оглу Ванеяны Иоавтың орнунга шериг баштыңчызы кылып каан, а Бурганның бараалгакчызы Садокту Авиафарның орнунга дээди бараалгакчы кылдыр томуйлаан.

36[+]Ооң соонда хаан Шимейни кыйгыртып алгаш, аңаа мынча дээн: «Бодуңга Иерусалимге бажыңдан тудуп алгаш, хоорайга чуртта, моон кайнаар-даа үнүп чорба. 37[+]Үнүп чорупкаш, Кедроннуң суун кеже бээриң хүнде ыяап-ла өлүп каарыңны билип ал. Өлүмүң дээш бодуң буруулуг болур сен».

38Шимей хаанга: «Ындыг-дыр. Силерниң чалчаңар мен дээрги хаанымның чугаалаанын ёзугаар кылыр мен» – деп харыылаан.

Шимей Иерусалимге үр үеде чурттап арткан. 39[+]А үш чыл болгаш, ооң ийи кулу Мааханың оглу, Геф хоорайның хааны Анхусче дезе берген. Шимейге ооң кулдары Гефте турары дыңналы берген. 40Ынчан ол элчигенин эзертеп мунгаш, кулдарын дилеп, Гефте Анхусче чорупкан. Шимей кулдарын барып тып алгаш, оларны Гефтен дедир эккеп алган. 41Соломонга Шимейниң Иерусалимден үнгеш, Гефке четкеш, ээп келгенин дыңнадыпкан. 42Хаан Шимейни кыйгырып алгаш: «Мен сенден Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгырак ап, „Моон кайнаар-даа болза үнүп чоруй баар хүнүңде ыяап-ла өлүп каар сен“ – деп сагындырбажык мен бе? Сен ынчан меңээ: „Ындыг-дыр. Дыңнангыр боор мен“ – дээн болгай сен. 43[+]А чүге сен Дээрги-Чаяакчыга берген даңгырааңны күүсетпейн, мээң дужаалымны тооп дыңнавайн барганың ол?» – дээн. 44[+]Хаан Шимейге оон ыңай: «Мээң ачам Давидче халдаткан бүгү бузудуңну бодуң билип, чүрээңде шыгжап чоруур-дур сен. Ам Дээрги-Чаяакчы сеңээ үүлгеткен бузудуң дээш кеземче онаар. 45[+]А Соломон хаан Бургандан кээр ачы-буянныг болур, Давидтиң дүжүлгези Дээрги-Чаяакчының мурнунга кезээ-мөңгеде тендиш дивейн турар!» – деп чугаалаан. 46Хаан оон Иодайның оглу Ванеяга дужаал бээрге, ол Шимейни барып өлүрүп каан. Чагырга ынчалдыр Соломоннуң холунга быжыга берген.

#### 3


Соломон хаанның мерген угаан дилээн мөргүлү


(2 Чыл. 1:7-12)

1[+][+][+][+][+]Соломон[†] Египеттиң[†] хааны фараон-биле төрелдежип, ооң уруун кадай кылдыр ап алган. Хаан бодунуң ордузун, Дээрги-Чаяакчының өргээзин болгаш Иерусалимни долгандыр хананы тудар бетинде, кадынын Давидтиң Хоорайынга[†] чурттадып каан.

2А чон биеэги хевээр мөгейиишкин кылыр бедик черлерге[†] өргүл салып турган, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының адынга тураскааткан өргээ[†] ам-даа туттунмаан турган чүве-дир. 3[+]Соломон бодунуң ачазы Давидтиң[†] изин истеп, Дээрги-Чаяакчыга ынак турган, ындыг-даа болза, ол база демги-ле бедик черлерге Аңаа өргүл салып, чаагай чыттыг чүүлдер кыпсып турган.

4[+]Бир катап хаан өргүл салыр дээш Гаваон хоорайже чорупкан, чүге дээрге кол бедик чер аңаа турган чүве-дир. Соломон ол бедигээшке бүрүн өрттедир муң өргүлдү салган. 5[+]Гаваонга Дээрги-Чаяакчы[†] дүне када Соломоннуң дүжүнге кирген. Бурган[†]: «Сеңээ чүнү берейн, дилеп ал» – дээн.

6Соломон: «Сен Бодуңнуң чалчаң, мээң ачам Давидке, ооң Сеңээ бердингени дээш, Сээң мурнуңга чөптүг-шынныг болгаш ак сеткилдиг болганы дээш, өндүр улуг энерелиң көргүстүң. Сен аңаа өндүр улуг энерелиңни хевээр арттырып, ам ынчалдыр бүткени дег, ооң дүжүлгезинге саадапкан оолду аңаа хайырладың. 7[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганым, ам Сен Бодуңнуң чалчаң мени ачам Давидтиң орнунга хаан кылып кагдың. А мен болза бичии оол-дур мен, албан-хүлээлгемни канчаар күүседирин билбес-тир мен. 8[+]Сээң чалчаң мен Сээң шилип алган чонуң аразында-дыр мен. Ол дээрге санаары-даа, эргий көөрү-даа болдунмас хөлүн эрттир хөй чон-дур. 9[+]Ынчангаш Бодуңнуң чалчаңга Сээң чонуңну шын шиидер база эки-бакты ылгап шыдаар кылдыр угаанныг чүректен хайырлап көр. А оон башка Сээң бо хөй санныг чонуңну кым башкарып шыдаарыл?» – дээн.

10Дээргиге Соломондан ындыг дилег кирери таарымчалыг болган. 11Бурган аңаа мынча дээн: «Сен ынча деп дилээш, бодуңга узун назынны-даа, байлакшылды-даа дилеведиң, дайзыннарың өлүмүн-даа дилеведиң, а шын шииткел кылып билир боору-биле угаан-сарыыл диледиң. 12[+]Ындыг болганда, Мен сээң дилээңни хандырар мен. Сеңээ мерген угаанныг, сарыылдыг чүректи хайырлаар мен, сээң мурнуңда-даа сен ышкаш угаан-сарыылдыг кижи турбаан, сээң сооңда-даа сеңээ дөмейлежир кижи турбас. 13[+]Оон туржук, Мен сеңээ дилевээн-даа чүвеңни: байлакшыл биле алдар-атты бээр мен. Ынчангаш назының дургузунда хааннар аразында сээң-биле эннежир хаан турбас. 14[+]Бир эвес сен ачаң Давидтиң кылып турганы дег, Мээң оруктарым эдерип, Мээң дүрүмнерим, айтыышкыннарымны күүседип, сагыыр болзуңза, Мен сеңээ узун назынны хайырлаар мен».

15[+]Соломон ынчан оттуп келгеш, дүш көргенин билип каан. Ол Иерусалимче ээп келгеш, Дээргиниң ыдыктыг аптаразының[†] мурнунга туруп алгаш, бүрүн өрттедир өргүлдерни[†] база эп-найырал өргүлдерин эккеп салган. Оон ол бодунуң бүгү дүжүметтеринге дой кылган.


Хаанның маргышты мерген угаанныг шиитпирлээни

16Бир катап хаанга ийи самыын-садар херээжен келгеш, ооң мурнунга туруп алган. 17Оларның бирээзи мынча дээн: «О, мээң дээргим! Бо херээжен-биле чаңгыс бажыңда чурттап тур мен. Ооң чанынга тургаш, божуп алдым, 18а ооң соонда соңгузу хүнде ол база божуп алган. Бис кады турдувус, бис ийиден аңгыда, бажыңга өске кым-даа турбаан.

19Дүне када бо херээженниң чаш оглу өлүп калган, чүге дээрге авазы удуп чыда, чаш оглун думчуктур базып алган.

20Дүне када ол туруп келгеш, чалчаңар мен удуп чыдырымда, оглумну ап алгаш, хөрээнге чыпшыр чыттыргаш, бодунуң өлүг оглун мээң хөрээмге чыпшыр салып каан болду. 21Эртен оглумну эмзирер дээш оттуп кээримге, ол өлүг чыдыр. Топтап көргеш, мээң божаан оглум эвес деп билип кааптым».

22Өске херээжен: «Чок! Дириг оол мээңии-дир, а өлүг оол – сээңии-дир!» – дээн.

А бирги херээжен: «Чок! Өлүг оол сээңии-дир, а дириг оол – мээңии-дир!» – дээр болган. Олар хаанның мурнунга ынчаар маргыжып туруп берген.

23Хаан: «Бирээңер: „Мээң оглум дириг, а сээңии өлүг“ – деп турар, а өскеңер: „Чок! Сээң оглуң өлүг, а мээңии дириг!“ – деп турар…» – дээн.

24Ооң соонда хаан: «Хылыштан эккелиңер» – дээн. Хаанга хылышты эккеп берген. 25Ынчан ол: «Дириг чаш оолду ийи чара одура шапкаш, бир чартыын бо херээженге, өске чартыын – дуу херээженге бериптиңер!» – деп дужааган.

26Оглу дириг турган херээжен, бодунуң чаш төлүн аажок кээргей бергеш, хаанга: «О, дээргим! Бо чаш оолду дуу херээженге бериптиңер, ону өлүрбейн-не көрүңер!» – дээн.

А өске херээжен: «Сээңии-даа эвес, мээңии-даа эвес болзун. Оолду одура шааптыңар!» – дээн.

27Хаан ынчан: «Дириг чаш төлдү өлүрбейн, бирги херээженге бериптиңер, ооң авазы ол-дур» – деп доктааткан.

28[+]Хаанның үндүрген шииткелин дыңнааш, бүгү Израиль[†] ону ханы хүндүлеп эгелээн, чүге дээрге аңаа шынныг шииткел үндүрерде хереглээр Бурганның мерген угаанын хайырлаан болган.

#### 4


Соломоннуң дээди дүжүметтери, тус чер чагырыкчылары

1Соломон[†] хаан бүгү Израильди чагырып турган. 2[+]Ооң дээди дүжүметтери бо-дур: Садоктуң салгакчызы Азария – Бурганның бараалгакчызы;[†] 3[+]Шишаның оолдары Элихореф биле Ахия – бижээчилер; Ахилудтуң оглу Иосафат – төөгү бижикчизи; 4[+][+]Иодайның оглу Ванея – шериг баштыңчызы; Садок биле Авиафар – Бурганның бараалгакчылары; 5[+]Нафанның оглу Азария – тус чер чагырыкчыларының даргазы; Нафанның оглу Завуд – Бурганның бараалгакчызы, хаанның өңнүү; 6[+]Ахисар – орду хайгааракчызы; Авданың оглу Адонирам – ажылчы күш даргазы.

7Соломон бүгү Израильди башкарып турар он ийи тус чер чагырыкчылыг турган. Олар хаанга болгаш ооң чоок улузунга аъш-чем чорудуп бээр хүлээлгелиг чүве-дир. Кайызы-даа курлавыр аъш-чем-биле чылдың бир айында хандырылганы харыылаар ужурлуг турган. 8Оларның аттары бо-дур:

Бен-Хур – Эфрем дагларында;

9Бен-Декер – Макац, Шаалвим, Бет-Шемеш, Элон болгаш Бет-Ханан хоорайларда;

10Бен-Хесед – Арубот деп черде, аңаа Сохо биле бүгү хефер чер хамааржып турган;

11[+]Бен-Авинадав – бүгү Нафат-Дор деп черде (ооң кадайы Соломоннуң уруу Тафат турган);

12[+][+]Ахилудтуң оглу Баана – Таанах, Мегиддон хоорайларда болгаш Изреел хоорайдан кудулдур, Цартанның чоогунда чыдар бүгү Бет-Санда база Бет-Сандан Авел-Мехола[†] хоорайга чедир, Иокмеам хоорайның безин ындынга чедир;

13[+][+][+]Бен-Гевер – Галаадтың[†] Рамот хоорайда; Манассияның оглу Иаирниң Галаадта хоорай-суурлары, Васан[†] деп черде Аргов девискээр – долгандыр ханаларлыг, ханаларында хүлер дээктерлиг алдан хоорай аңаа хамааржып турган;

14Гиддонуң оглу Ахинадав – Маханаим хоорайда;

15Ахимаас – Неффалимниң[†] черинде (ол Соломоннуң уруу Васематты кадай кылдыр ап алган);

16Хушайның оглу Баана – Асирниң черинде болгаш Ваалотта;[†]

17Паруахтың оглу Иосафат – Иссахарның черинде;

18Эланың оглу Шимей – Вениаминниң[†] черинде;

19[+]Урийниң оглу Гевер – галаад черде (амор чоннуң хааны Сигоннуң черинде база Васанның хааны Огтуң черинде) чагырыкчы. Ол черлерниң кайызы-даа чаңгыс чагырыкчылыг турган.


Соломоннуң байлак-чаагай күрүнези

20[+]Иудея биле Израильдиң чону далай эриинде элезин дег хөй бооп, дойлап, хөглеп чурттап турган. 21[+][+]Соломон Евфрат хемден эгелээш, филистим черге чедир база Египет-биле[†] кызыгаарга чедир[*] бүгү күрүнелерни чагырып турган. Ол күрүнелер албан-үндүт төлеп, Соломонга ооң бүгү назынының дургузунда бараан бооп келгеннер.

22Соломонга хүннүң-не эккеп дужаар ужурлуг аъш-чем бо-дур: үжен кор[*] ишти эң-не эки шынарлыг далган болгаш алдан кор ишти анаа далган; 23тургузу семиртир азыраан он инек, одар-белчиирге оъттап турган чээрби инек, чүс хой; ол ышкаш ивилер, чээреннер, сайгактар болгаш семиртир азыраан куштар.

24[+]Чүге дээрге Соломон Евфрат хемниң барыын талазында, Типсахтан Газа хоорайга чедир турар бүгү күрүнелерни чагырып, чоок-кавыда бүгү чурттар-биле тайбың харылзаазын тудуп алган турган. 25[+]Ооң бүгү назынының дургузунда Иудея биле Израиль[†] соңгу чүкте Дан хоорайдан эгелээш, мурнуу чүкте Беэр-Шева хоорайга чедир кижи бүрүзү бодунуң виноградын,[†] фига ыяжын[†] болбаазырадып, айыыл чок, тайбың чурттап келген.

26[+]Соломон дайынчы тергеге[†] сугар аъттар баглап, тургузар 40 000 черлиг, 12 000 аъттыг шериглиг[*] чүве-дир. 27Тус чер чагырыкчыларының кайызы-даа бодунуң харыылаар айында Соломон хаанга болгаш хаан-биле кады чемненип турар улуска херек бүгү аъш-чемни эккеп дужаап, чүү-даа чүве четчир болзун дээш, хайгаарап турган. 28Олар оон ыңай доктаадып каан черже дайынчы тергеге сугар болгаш өске-даа аъттар чиир арбай биле сигенни кайызы-даа бодунуң ээлчээнде чедирип берип турган.


Соломоннуң алдаржаан мерген угааны

29Бурган[†] Соломонга мерген угаанны, чүве эндевес ханы угаанны болгаш далай эриинде элезин дег хемчээл чок ханы-делгем угаан-сарыылды хайырлаан. 30[+]Соломоннуң мерген угааны Чөөн чүктүң база Египеттиң бүгү улузунуң мерген угаанын ажып турган. 31[+]Ол бүгү улустан, ооң иштинде зерах уктуг Эфандан база Махолдуң Еман, Халкол, Дарда деп оолдарындан артык мерген угаанныг турган. Ооң алдар-ады бүгү чоок-кавы чоннарга тарай берген. 32[+][+]Ол 3000 хире угаадыглыг чугаа[†] чугаалаан, 1005 ыр чогааткан. 33Ол үнүштер дугайында, Ливан[†] сынның пөштеринден эгелээш, ханаларда үнүп келген иссоп[†] деп чадаң үнүшке чедир, чугаалап шыдаар чораан; дириг амытаннар, куштар, соястаарлар болгаш балыктар дугайында база чугаалап шыдаар чораан. 34[+]Соломоннуң мерген угаанын дыңнаар дээн улус бүгү чоннардан база чер-делегейде ооң дугайында дыңнаан бүгү күрүнелерден кээп турган.

#### 5


Бурганның өргээзин тударынга белеткел


(2 Чыл. 2:3-18)

1[+]Тирниң хааны Хирам Соломонну[†] ачазының орнунга хаан кылдыр томуйлап каанын дыңнааш, олче бодунуң элчилерин чорудупкан, чүге дээрге Хирам үргүлчү Давидтиң[†] өңнүү чораан чүве-дир. 2Соломон база Хирамга дараазында сөстерни дамчытсын дээш улус чоруткан: 3[+]«Мээң ачам Давид бодун бүгү таладан бүзээлээн чоннар-биле дайылдажып турган болгаш, Дээрги-Чаяакчы[†] ооң бүгү дайзыннарын будунуң адаанга салып бээрин манап турган болгаш, бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының адынга тураскааткан өргээни тудуп шыдаваан дээрзин билир болгай сен. 4[+]А ам Дээрги-Чаяакчы Бурганым меңээ бүгү таладан амыр-дышты хайырлады: дайзыным-даа, айыыл-даа чок-тур. 5[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчының мээң ачам Давидке: „Сээң орнуңга дүжүлгеге олуртуп каарым оглуң Мээң адымга тураскааткан өргээни тудуп каар“ – дээнин ёзугаар, мээң Бурганым Дээрги-Чаяакчының ат-алдарынга тураскааткан өргээни тудар деп тур мен. 6Ливан[†] сынының пөштерин меңээ кезип бээр кылдыр дужаап көр. Мээң албатыларым сээң албатыларың-биле кады ажылдазын, мен сеңээ улузуң дээш доктаадып каан өртээң ёзугаар төлеп бээр мен. Сидончулар ышкаш ыяш-биле ажылдап билир улус бисте чогун билир-ле болгай сен».

7Соломоннуң сөстерин дыңнап алгаш, Хирам аажок амырап: «Дээрги-Чаяакчыга алдар! Ол Давидке бо хөй санныг чонну чагырып шыдаар мерген угаанныг оолду берген-дир» – дээн.

8Хирам Соломонче улузун ыдып, сөс дамчыткан: «Менче ыткан улузуңнуң дамчыткан чүүлүн дыңнадым. Пөш, шиви ыяштарга хамаарыштыр сээң күзээн бүгү чүвеңни күүседир мен. 9Мээң албатыларым ол ыяштарны Ливан сындан далайже аппаарга, мен оларны сээң доктаадып каан чериңче далайлап салдады бээр мен. Аңаа ыяштарны адырып кааптарга, сен алгаш баар сен. А сен база мээң күзелимни боттандырып, мээң чоок улузумну аъш-чем-биле хандырып көр».

10Хирам шак ынчаар Соломонну пөш, шиви ыяш-биле ооң күзээнин ёзугаар хандырып турган, 11а Соломон Хирамга ооң чоок улузун чемгерер 20 000 кор ишти кызыл-тасты база 20 кор ишти эң арыг[†] олива үзүн[†] чылдың-на берип турган[*]. 12[+]Дээрги-Чаяакчы Соломонга мерген угаанны аазааны ышкаш хайырлаан. Соломон биле Хирам эп-найыралдыг чурттап, аразында эвилел тургузуп алганнар.

13[+]Соломон хаан бүгү Израильге ажыл албаны онаап, 30 000 ажылчынны ажылдадыры-биле чыып алган. 14[+]Ажылчыннарны ол Ливанче ээлчештир – бир айда-ла 10 000 кижини чорудуп турган: ол 10 000 ажылчын бир ай дургузунда Ливанга турар, а ийи ай дургузунда аал-чуртунга турар. Ажылчын күш даргазы Адонирам турган. 15Соломон хаанда оон ыңай 70 000 аар чүък дажыкчызы, дагларда даш чонар 80 000 ажылчын, 16тудуг ажылын хайгаарап көрүп, ажылчыннарны башкарар 3300 дарга бар турган. 17[+]Өргээниң таваан чонуп каан даштардан салыр дээш, хаан улуг, эки шынарлыг даштардан тып, чонарын дужааган. 18[+]Соломоннуң база Хирамның ажылчыннары болгаш Гевалдан усчулар даштар чонуп, өргээни тудар ыяш, дашты белеткеп турганнар.

#### 6


Соломоннуң Бурганның өргээзин тутканы


(2 Чыл. 3:1-17)

1Соломон[†] хаан израиль чоннуң Египеттен[†] хосталып үнгениниң 480-ги чылында, бодунуң Израильди чагырып эгелээниниң дөрткү чылының Зив деп ийиги айында Дээрги-Чаяакчының өргээзин тудуп эгелээн. 2Соломоннуң Дээрги-Чаяакчыга тудуп берген өргээзиниң узуну алдан кыры дурту,[†] дооразы чээрби кыры дурту, бедии үжен кыры дурту болган. 3Өргээниң мурнунда серилиг чер турган. Ол черниң узуну өргээниң дооразынга деңнежип, чээрби кыры дурту болган, а өргээниң мурнунда ооң дооразы он кыры дурту болган. 4[+]Өргээге хаан хана-каракталчак соңгалар кылып каан. 5[+]Соломон өргээни долгандыр ыдыктыг[†] болгаш эң ыдыктыг өрээлдерниң[†] ханаларын дургаар өрээлдерлиг даштыкы тудугну улай тудуп каан. 6Ооң адаккы каъдының дооразы беш кыры дурту, ортаакы каъдының – алды кыры дурту, а үстүкү каъдының – чеди кыры дурту болган. Ол тудуг өргээниң ханазынга чөленмезин дээш, Соломон өргээни долгандыр ханадан кыдыынче үне берген чөленгииштер кылып каан.

7[+]Бурганның өргээзин тударда, чүгле даш бузар черге чонуп каан даштар ажыглаан. Ынчангаш ону тудуп турган черге маска, кески база өске-даа демир чепсек-херексел даажы дыңналбаан.

8Даштыкы тудугнуң адаккы каъдында[*] өрээлдерже кирер чер өргээниң оң талазында турган. Оортан чада ийиги каътче, а оон үшкү каътче үндүре бээр.

9Бурганның өргээзин Соломон ынчалдыр тудуп дооскаш, ону пөш манзалар-биле шап каан. 10Бүгү өргээни долгандыр даштыкы тудугну бедии беш кыры дурту кылдыр тудуп каан. Ол тудугну өргээге пөш чудуктар дузазы-биле тудуштуруп, быжыглаан.

11Дээрги-Чаяакчы[†] Соломонга Бодунуң сөзүн ажыдып: 12[+]«Сээң тудуп турарың өргээге хамаарыштыр. Бир эвес сен Мээң дүрүмнеримге чагыртыр, доктаалдарым ёзугаар кылыр, бүгү айтыышкыннарымны күүседир болзуңза, Мен сээң ачаң Давидке[†] аазаан сөзүмнү сени дамчыштыр күүседип, 13[+][+]израильчилерниң аразынга чурттаар мен, Бодумнуң израиль чонумну кагбас мен» – деп чугаалаан.


Бурганның өргээзиниң иштин тудуп каастааны

14Соломон Бурганның өргээзин тудуп дооскаш, 15өргээниң ханаларын иштики талазындан, шаладан дээвиирге чедир, пөш манзалар-биле шап каан, а шаланы шиви манзалар-биле шап каан. 16[+]Өргээниң артыы талазынга кыдыындан чээрби кыры дурту чер үзүктээш, шаладан дээвиирге чедир пөш манзалардан хана кылып, эң ыдыктыг өрээлди аңгылай тудуп каан. 17Ол өрээлдиң мурнунда ыдыктыг өрээлдиң узуну дөртен кыры дурту болган. 18[+]Өргээниң иштин пөш-биле шап кааш, ында тыквалар болгаш частып келген чечектер дүрзүлери оюп каан. Бүгү чүвени пөш-биле шап каан, кайда-даа даш көзүлбес турган.

19Соломон өргээниң артыы талазынга Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң[†] аптаразын[†] тургузар иштики өрээл белеткеп каан. 20Иштики өрээлдиң узуну, дооразы болгаш бедии чээрби кыры дурту болган; ол ону арыг[†] алдын-биле шап каан, өргүл салыр бедигээшти[†] база[*]. 21Соломон өргээни иштии талазындан арыг алдын-биле шап каан. Оон алдын-биле шап каан иштики өрээлдиң мурнунга алдын илчирбелер шөйүп каан. 22[+]Ол ынчалдыр өргээниң бүгү иштии талазын база иштики өрээлге хамааржыр өргүл салыр бедигээшти алдын-биле шап каан.

23[+]Иштики өрээлге ол олива ыяжындан[†] бедии он кыры дурту ийи херувимни[†] кылып каан. 24Бирги херувимниң ийи чалгынының кайызының-даа узуну беш кыры дурту. Ооң бир чалгынының ужундан өске чалгынының ужунга чедир хемчээл он кыры дурту. 25Ийиги херувимниң чалгыннарының ийи ужунуң аразы база он кыры дурту, чүге дээрге ийи херувимниң хемчээл, хевири дөмей турган. 26Кайы-даа херувимниң бедии он кыры дурту. 27Чалгыннарын хере сунган херувимнерни өргээниң иштики өрээлинге тургузуп каан. Бир херувимниң бир чалгыны бир ханага, өске херувимниң бир чалгыны өске ханага дээп турган, а оларның арткан ийи чалгыны өрээл ортузунга дегжип турган. 28Херувимнерни база алдын-биле шап каан.

29Соломон Бурганның өргээзиниң бүгү ханаларын долгандыр, иштики-даа, даштыкы-даа өрээлдерге херувимнер, пальмалар болгаш частып келген чечектер дүрзүлери оя кезип каан. 30Өргээниң иштики-даа, даштыкы-даа өрээлдеринде шаланы ол алдын-биле шап каан.

31Эң ыдыктыг өрээлче кирер кылдыр, олива ыяжындан беш-булуңнуг кастыктарлыг эжик кылып каан. 32Олива ыяжындан кылган эжиктиң ийи чартыынга Соломон херувимнер, пальмалар болгаш частып келген чечектер дүрзүлери оя кескеш, алдын-биле шап каан, херувимнер, пальмаларны алдыннап каан. 33Өргээниң даштыкы өрээлинче кирер черге ол база шак ынчаар олива ыяжындан дөрт-булуңнуг кастыктар кылып каан. 34[+]Шивиден ийи эжик кылып каан, оларның кайызы-даа шимчеп турар ийи хаалгалыг турган. 35Эжик-хаалгаларга ол херувимнер, пальмалар болгаш частып келген чечектер дүрзүлери оя кескеш, ол бүгүнү бир дески кылдыр алдын-биле шап каан.

36[+]Соломон өргээниң иштики шөлүн чонуп каан үш одуруг даштар-биле база чонуп каан бир одуруг пөш чудуктар-биле долгандыр херимнеп каан.

37Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң таваан Соломоннуң хааннаашкынының дөрткү чылында, Зив деп ийиги айда салган. 38Ооң хааннаашкынының он бирги чылында, Бул деп сески айда Бурганның өргээзин канчаар бодап алганын ёзугаар тудуп дооскан. Соломон ону чеди чыл дургузунда тудуп келген.

#### 7


Соломоннуң ордузу

1[+]А бодунуң ордузун Соломон[†] он үш чыл болгаш, тудуп дооскан. 2[+]Ол «Ливанның[†] арга-эзими» дээр ордуну тудуп каан. Ооң узуну чүс кыры дурту,[†] дооразы бежен кыры дурту, бедии үжен кыры дурту; ол орду дөрт одуруг пөш адагаштарлыг турган, а адагаштар кырында пөш чудуктар салып каан. 3Адагаштар кырында чыдар чудуктар кырынга ордунуң пөштен кылган сарапчазын салып каан. Бир одуруг адагаштарга-ла он беш чудук кылдыр, шупту дөртен беш чудук турган. 4Ордунуң соңгалары бот-боттарынга дужааштыр, үш одуруг кылдыр туттунган. 5Бүгү эжиктер болгаш эжик кастыктары дөрт-булуңнуг; үш одуруг соңга бүрүзү-ле дужунда ханада соңгаларга дужааштыр турган.

6[+]Соломон узуну бежен кыры дурту, дооразы үжен кыры дурту адагаштарлыг бажың тудуп каан. Ооң мурнуу талазында адагаштарлыг серилиг чер, ооң мурнунда бедиктээш турган.

7[+]Хаан улуска шииткел үндүрер дүжүлгелиг бажың азы Шиидилге бажыңы туткаш, ооң шалазын бүрүнү-биле пөш-биле шап каан. 8[+]А ооң чурттаар ордузу өске шөлде, Шиидилге бажыңының артында турган; ооң тургузуу база шак ындыг. Оон ыңай Соломон кадай кылдыр ап алганы фараоннуң уруунга ол бажың ышкаш бажың тудуп берген.

9Ол тудугларны – таваандан үстүнге чедир – база улуг шөлдү хемчээл ёзугаар чонуп каан, хирээ-биле даштыкы база иштики талазындан кезип каан эки шынарлыг даштардан кылган турган. 10Тудугларның таваанга салып каан эки дээн улуг даштарның чамдыызы он кыры дурту, чамдыызы – сес кыры дурту хемчээлдиг турган. 11Оларның тавааның кырындан хемчээл ёзугаар чонуп каан эки дээн өске даштар болгаш пөш чудуктар салып каан. 12[+]Улуг шөлдү чонуп каан үш одуруг даштар-биле база бир одуруг пөш чудуктар-биле долгандыр херимнеп каан. Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң иштики шөлүн болгаш өргээниң серилиг черин база ынчалдыр долгандыр херимнеп каан.


Бурганның өргээзиниң адагаштары, херекселдери


(2 Чыл. 3:15-17; 4:2-5, 11-22)

13[+]Соломон хаан Тир хоорайдан Хирам деп кижини чалаттырып эккелген. 14[+]Ол болза Неффалимниң[†] аймаанга хамааржыр дулгуяк херээженниң[†] оглу чүве-дир. Ооң ачазы Тир чурттуг, хүлер-биле ажылдаар ус-шевер кижи турган. Хирам хүлерден янзы-бүрү кылыглар кылып шыдаар, кедергей шевер, арга-мергежили бедик кижи чүве-дир. Ол усчу Соломон хаанга келгеш, аңаа дааскан бүгү ажылды кылып берген.

15[+]Хирам ийи хүлер адагашты шуткуп тудуп каан. Оларның кайызының-даа бедии он сес кыры дурту болган, а кайызын-даа долгандыр он ийи кыры дурту узун хендир орааттына бээр турган. 16Оон ол адагаштарның бажынга салыр кылдыр хүлерден ийи капитель шуткуп куткан. Оларның кайызының-даа бедии беш кыры дурту болган. 17Адагаштар бажында капительдерни өрүп каан илчирбежигештер болгаш улуг четкилер дүрзүлери каастап турган. Бир капительде-ле чеди четки бар турган. 18Адагаштарда капительдерниң кырын каастап шывар кылдыр четкилерни долгандыр ийи одуруг гранат чимистери шуткуп каан. Ол ийи адагаштың бажын дөмейлештир кылып каан. 19(А серилиг черде турар адагаштарның капительдерин дөрт кыры дурту бедик, лилия чечек хевирлиг кылдыр кылып каан.) 20Адагаштар бажында ийи капительге, четки чанында дөстек черлерниң кырынга ийи чүс-ийи чүс гранат чимизин одуруглай долгандыр тургузуп каан. 21Өргээниң серилиг черинге адагаштар тургузуп каан. Бирээзин оң талазынга тургускаш, Яхин деп адап каан, а өскезин солагай талазынга тургускаш, Вооз[*] деп адап каан. 22Адагаштарның бажынга лилия чечек хевирлиг каасталгалар салып каан. Адагаштар кылыр ажыл ооң-биле доозулган.

23[+]Оон Хирам «далай» дээр борбак чунар сава шуткуп куткан. Ооң бир эриинден өске эриинге чедир хемчээли он кыры дурту, бедии беш кыры дурту. Үжен кыры дурту узун хемчээр хендир ону долгандыр куржап турган. 24[+]Далайның эрииниң адаан долгандыр ийи одуруг тыквалар дег дүрзүлер кылып каан. Бир кыры дурту хемчээлге-ле он тыква онаажыр болган. Тыкваларны далай-биле кады тудуш чаңгыс кылдыр шуткуп каан. 25Далай он ийи буга кырында турган; оларның үжү соңгу чүкче, үжү – барыын чүкче, үжү – мурнуу чүкче, үжү – чөөн чүкче көрүнген. Далай оларның ооргазында чыткан, а бугаларның соо ооң ортузунче, төпче угланган турган. 26Далайның кылыны дөрт илиг, а ооң эрии аяк эрии дег, лилия чечээ дег турган. Ооң ишкири 2000 бат[*].

27Хирам оон ыңай он хүлер тергежигеш кылып каан. Тергежигеш бүрүзүнүң-не узуну дөрт кыры дурту, дооразы дөрт кыры дурту, бедии үш кыры дурту болган. 28Тергежигештерниң тургузуу мындыг: олар рамкалар аразында турар ханажыгаштарлыг турган. 29Ол ханажыгаштарда база рамкаларның боттарында арзылаңнар, бугалар болгаш херувимнерни[†] дүрзүлеп көргүскен. Арзылаңнарның база бугаларның кыры биле адаанда хевилээн каасталгалар бар. 30Бир тергежигеш-ле хүлер өзектиг дөрт хүлер дугуйлуг. Дөрт азыгда чунар саваны тудуп турар шуткуп куткан аскыыштар бар. Бир аскыыш дужунда-ла – хевилээн каасталгалар. 31Тергежигештиң бажында ханызы бир кыры дурту төгерик үт бар. Ооң таваа-биле кады дооразы бүдүн чартык кыры дурту. Үттү долгандыр оюп хээлээн дүрзүлер турган. (А тергежигештерниң ханажыгаштары борбак эвес, дөрбелчин болган.) 32Ханажыгаштар адаанда дөрт дугуйну өзектерин дамчыштыр тергежигешке кожуп, быжыглаан. Бир дугуйнуң-на бедии – бүдүн чартык кыры дурту. 33Дугуйларның тургузуу дайынчы тергениң[†] дугуйларының тургузуу дег. Оларның өзектерин, куржагларын, салааларын болгаш өзектериниң иштин хүлерден шуткуп куткан.

34Бир тергежигеш-ле дөрт азыында бодундан бурунгаар үне берген дөрт аскыыштыг. 35Тергежигештиң бажында бедии чартык кыры дурту төгерик куржаг бар. Тергежигештиң тудалары болгаш ханажыгаштарын ооң бажы-биле тудуш чаңгыс кылдыр кылып каан. 36Тергежигештиң ханажыгаштар, тудаларынга – кайда-ла хостуг чер бар болдур – херувимнер, арзылаңнар болгаш пальмалар дүрзүлери оюп-сиилбип каан, а долгандыр – хевилээн каасталгалар бар. 37Ол ынчалдыр он тергежигеш кылып каан. Олар шупту бир аай шуткуттунган, бир дөмей хевир, хемчээлдиг турган.

38Оон Хирам он хүлер чунар сава кылып каан. Оларның бирээзиниң-не ишкири дөртен бат[*], диаметри дөрт кыры дурту. Бир чунар сава-ла он тергежигештиң бирээзиниң кырында турган. 39Беш чунар саваны Бурганның өргээзиниң оң талазынга, база бежин – солагай талазынга, а далай дээр улуг саваны өргээниң оң талазынга, мурнуу-чөөн азыгга тургузуп каан.

40[+]Хирам оон ыңай савалар, хүл-узарлар болгаш аяктар кылып каан.

Хирам Дээрги-Чаяакчының өргээзинге Соломон хаанның чагыын ёзугаар кылып турган бүгү ажылын ооң-биле дооскан. Ооң кылган чүүлдери бо-дур:

41ийи адагаш, оларның бажында паш хевирлиг ийи дөстек капитель, капительдерни каастап шып турар ийи четки;

42ол ийи четкиге 400 гранат чимизи – ийи адагаш бажында капительдерни каастап шып турар ийи четкиниң кайызынга-даа ийи одуруг гранат чимизи онаажыр кылдыр;

43он тергежигеш болгаш оларның кырында он чунар сава;

44далай дээр бир улуг чунар сава болгаш ооң адаанда он ийи буга;

45савалар, хүл-узарлар болгаш аяктар.

Дээрги-Чаяакчының өргээзинге ажыглазын дээш, Хирам ол бүгү эт-херекселди Соломон хаанга кылайтыр хоюглап каан хүлерден кылып берген. 46[+]Хаан ол эт-херекселди Иордан шынаазынга,[†] Сокхот биле Цартанның аразында дойдан кылган шуткуур хепке шуткуп кударын дужааган. 47[+]Соломон ол бүгү эт-херекселди деңзилевээн, чүге дээрге олар дыка хөй турган. Хүлерниң ниити деңзизи билдинмес бооп арткан.

48[+][+]Соломон оон ыңай Дээрги-Чаяакчының өргээзинге ажыглаар бүгү алдын эт-херекселди кылып каан:

өргүл салыр алдын бедигээш, ыдыктаан хлебтер[†] салыр алдын ширээ;

49[+]арыг[†] алдындан кылган чырыткылар (эң ыдыктыг өрээлдиң[†] мурнунда, бежи – оң талазында, бежи – солагай талазында), чырыткының чечектери, деңнери, дең өзээ үзе кезер ызырар кыскаштары;

50[+]арыг алдындан кылган чунар савалар, бижектер, хымыштар, хүүрекчигештер, айдызаар савалар, өргээниң эң ыдыктыг[†] иштики өрээлиниң база ыдыктыг өрээлиниң алдын шүнчүктери.

51[+]Соломон хаанның Дээрги-Чаяакчының өргээзинге кылып турган бүгү ажылы ынчалдыр доозулган. Соломон бодунуң ачазы Давидтиң[†] Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан чүүлдерин: алдын-мөңгүн биле эт-херекселди эккелгеш, Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң эртине шыгжамырынче суктуруп каан.

#### 8


Ыдыктыг аптараны Бурганның өргээзинче көжүргени


(2 Чыл. 5:2-14)

1[+]Соломон[†] оон Израильдиң баштыңнарын,[†] израиль аймактар, төрел бөлүктерниң бүгү нояннарын Иерусалимде бодунче – Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң[†] аптаразын[†] Давидтиң Хоорайындан,[†] Сион[†] дагдан өскээр көжүрер дээш – кыйгырып алган. 2[+]Бүгү израильчилер Соломон хаанның кыйгырганын ёзугаар байырлал үезинде, Этаним дээр чедиги айда чыглып келген.

3Израильдиң бүгү баштыңнары чедип кээрге, Бурганның бараалгакчылары[†] ыдыктыг аптараны, 4ооң-биле кады Ужуражылга майгынын[†] база аңаа турган бүгү ыдыктыг[†] эт-херекселди көдүрүп алгаш чорупканнар. Бурганның бараалгакчылары болгаш левиттер ол бүгүнү көдүрүп аппар чыткан, 5а Соломон хаан болгаш ооң кыйгырыы-биле чыылган бүгү израиль ниитилел ыдыктыг аптараның мурнунда бар чораан; олар өргүл кылдыр эңдерик шээр болгаш бода малды эккеп салып турган – ол малды санаары-даа, эргий көөрү-даа болдунмас, хөлүн эрттир хөй болган.

6[+]Бурганның бараалгакчылары Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң аптаразын Ооң өргээзиниң иштинде турар черинге, эң ыдыктыг өрээлге[†] эккелгеш, херувимнер[†] чалгыннарының адаанга тургузуп каан. 7[+][+]Херувимнерниң чалгыннары аптараның турар чериниң кырынга херлип, ооң бодун база ону көжүрерде ажыглаар көдүрткүүш-мергелерни шыва апкан турган. 8Көдүрткүүш-мергелер дыка узун болгаш, оларның уштары эң ыдыктыг өрээлдиң мурнунда ыдыктыг өрээлден көстү бээр, ынчалза-даа өргээниң даштындан көөрге, көзүлбес турган. Олар ында амдыгаа чедир бар. 9[+][+]Ыдыктыг аптарада ийи калбак даштан өске, чүү-даа чок болган. Оларны ынаар Моисей[†] Хорив[†] дагның чанынга, кажан израильчилер египет черден үнүп келгенде, Дээрги-Чаяакчы[†] ол дагга чон-биле чагыг-керээ чарып алган соонда, суп каан чүве-дир.

10[+]Бурганның бараалгакчылары ыдыктыг черден үнүп кээрге, Дээрги-Чаяакчының өргээзин булут бүргей апкан. 11Ынчангаш олар булуттуң хараазы-биле бараан болур харык чок болганнар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы Ооң өргээзин бүргей апкан.

12[+]Соломон ынчан: «Дээрги-Чаяакчы чажыт дүмбей черге чурттаарын чугаалаан болгай. 13Сеңээ мөңге шагда чурттаар чер кылдыр өндүр улуг өргээ[†] тудуп бердим» – дээн.


Соломоннуң чонга чугаалаан чүвези


(2 Чыл. 6:3-11)

14[+]Израильчилер шупту аңаа чыглып келген турда, хаан оларже эргилгеш, алгап-йөрээп каан. 15Оон ол мынча дээн: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга алдар! Ол мээң ачам Давидке[†] Бодунуң аксы-сөзү-биле аазаан чүвезин Бодунуң холу-биле боттандырды. Дээрги-Чаяакчы: 16[+]„Бодумнуң израиль чонумну Египеттен[†] үндүре берген хүнүмден бээр, Мээң адымга тураскааткан өргээни тургузар дээш, Мен Израильдиң кайы-даа аймааның черинге хоорай шилип албаан мен; ынчалза-даа Мээң израиль чонумну чагырар кылдыр ам Давидти шилип алган мен“ – деп чугаалаан болгай.

17[+]Мээң ачам Давид Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының адынга тураскааткан өргээ тударын күзээн-даа болза, 18Дээрги-Чаяакчы аңаа: „Сен Мээң адымга тураскааткан өргээ тударын бодап алган-дыр сен, ол бодалың эки-даа-дыр. 19[+]Ынчалза-даа өргээни сен эвес, оглуң тудар. Сээң ботталдырган оглуң Мээң адымга тураскааткан өргээни тудуп каар-дыр“ – дээн.

20[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң аазаашкынын күүсетти. Мен ам Ооң аазаанын ёзугаар мээң ачам Давидтен салгап алганым Израильдиң дүжүлгезинде саадаптым база Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының адынга тураскааткан өргээ тудуп кагдым. 21Мен өргээде Дээрги-Чаяакчының бистиң ада-өгбевисти Египеттен үндүре бергеш, олар-биле чарган чагыг-керээзин суп каан аптараның турар черин белеткеп кагдым».


Бурганның өргээзин ыдыктап турда, Соломоннуң мөргүлү


(2 Чыл. 6:12-42)

22[+]Соломон бүгү израиль ниитилел көрүп турда, Дээрги-Чаяакчының өргүл салыр бедигээжиниң мурнунга туруп алгаш, холдарын дээрже сунгаш, мынча дээн: 23[+]«Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы! Бедик дээрде-даа, чырык черде-даа Сеңээ дөмей Бурган[†] чок. Бүгү чүлдү-чүрээ-биле Сээң оруктарыңны эдерип турар чалчаларыңга энерелиң көргүзүп, чагыг-керээңни сагып турар-дыр сен. 24Бодуңнуң чалчаң, мээң ачам Давидке берген сөзүңнү ээледиң. Сен ол аазаашкынны Бодуңнуң аксы-сөзүң-биле чугааладың, а бөгүн ону Бодуңнуң холуң-биле боттандырдың.

25[+]А ам, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң чалчаң, мээң ачам Давидке: „Бир эвес сээң оолдарың, бодуңнуң Мени дыңнап турганың дег, Мени тооп дыңнап, Мээң оруумдан өскээр барбас болза, Израильдиң дүжүлгезинге Мээң мурнумга саадаар сээң салгакчың үстүп төнмес“ – дээн аазаашкыныңны утпайн көрем. 26[+]Израильдиң Бурганы, Бодуңнуң чалчаң, мээң ачам Давидке Сээң берген сөзүң ам боттанзын!

27[+]Ынчаарга Бурган чер кырынга чурттаар деп бе? Дээр, эң бедик дээр безин Сени сыңырып шыдавас болганда, мээң тудуп кааным бо өргээ Сени канчап сыңырарыл?! 28Ындыг-даа болза, Бодуңнуң чалчаңның мөргүлүн,[†] ооң чалынганын дыңнап көрем, Бурганым Дээрги-Чаяакчы! Бөгүн сээң мурнуңга Бодуңнуң чалчаңның мөргүп турар чалынган дилээн база мөргүлүн дыңнап көрем! 29[+]Сээң карааң дүне-хүндүс бо өргээже, аңаа хамаарыштыр: „Мээң ат-алдарым маңаа турар“ – дээн чериңче шимдинмейн көрзүн. Бодуңнуң чалчаңның бо черже шиглей көргеш, чаннып турар мөргүлүн дыңнап көрем. 30Сээң чалчаң, Сээң чонуң бо черже шиглей көргеш, мөргүп эгелээрге, бистиң чалынган дилээвисти дыңнап көрем. Чурттап турар дээриңден дыңнап калам. А дыңнап кааш, өршээп көрем.

31[+]Бир кижи өске кижиге удур бачыт[†] үүлгеткен дижик. Буруудаттыргандан ооң буруу чогунуң дугайында даңгырак негээрге, ол кижи бо өргээге келгеш, Сээң өргүл бедигээжиңниң мурнунга даңгыраан берзин. 32Ынчан Сен дээрден дыңнап кааш, хемчегден ап көрем. Бодуңнуң чалчаларыңның херээн шиидип, буруулуг кижиге кеземчеден онаап, ооң кылган үүлгедиин бодунуң бажынче халдадып көрем, а буруу чок кижини агартып, ооң чөптүг-шынныын бадыткап көрем.

33[+]Сээң израиль чонуң Сеңээ удур бачыт үүлгеткеш, дайзыннарга чылча шаптырып алган дижик. Чонуң Сенче эглип кээр, Сээң адыңны алгап-мактаар, бо өргээге Сеңээ мөргүүр база Сеңээ чаннып, дилег кылыр. 34Ынчан Сен дээрден дыңнап кааш, Бодуңнуң израиль чонуңнуң бачыдын өршээп, оларның ада-өгбезинге Сээң берген чериңче чандырып көрем.

35[+]Дээр хагдына берип, Сээң чонуңнуң Сеңээ удур бачыт үүлгеткени дээш, чаъс чагбайн барган дижик. Сен ону кезедириңге, чонуң оон бо черже шиглей көргеш, мөргүүр, Сээң адыңны алгап-мактаар база бодунуң бачыдындан ойталаар. 36[+]Ынчан дээрден дыңнап кааш, Бодуңнуң чалчаларыңның, Бодуңнуң израиль чонуңнуң бачыдын өршээп көрем. Оларга олап чоруур ужурлуг шынныг орукту айтып берип көрем база Бодуңнуң чонуңга Сээң өнчү кылдыр берген чериңге чаъстан чагдырып көрем.

37[+]Аш-чут, хамчык аарыг, хуюкталдыр чиир хат, дүжүт аарыы, шергилер, мөөң шартылаа черге халавын халдаткан дижик; азы дайзын израиль чонну бодунуң-на черинге, хоорайларынга кызагдап, бүзээлеп алган дижик; азы кандыг-бир айыыл-халап, аарыг-аржык келген дижик. 38Бир кижи азы Сээң бүгү израиль чонуң кандыг-даа болза мөргүл кылып, чаннып дилээр болза, олар шупту боттарының чүрээнде качыгдалды ожаап билгеш, бо өргээже холдарын тейлеп сунар болза, 39[+]ынчан Бодуңнуң чурттап турар дээриңден дыңнап кааш, оларны өршээп, хөделип көрем. Кижи бүрүзүн ооң ажыл-херээн ёзугаар, ооң сеткил-чүрээн билип, шын шиидип көрем, чүге дээрге чүгле Сен бүгү кижи амытанның сеткил-чүрээн билир болгай сен. 40Сээң оларның ада-өгбезинге бергениң чер кырынга чурттап турар үезиниң дургузунда олар Сенден коргуп чорзун.

41[+]А Сээң израиль чонуңнуң санынче кирбес, ынчалза-даа ырак черден Сээң алдар-адың дыңнааш, чедип келген даштыкы кижиге хамаарыштыр. 42Улус Сээң өндүр улуг адың, Сээң күчүлүг холуң болгаш күш-шыдалың дугайында дыңнап каар болгай. Кажан даштыкы кижи чедип келгеш, бо өргээже шиглей көргеш, мөргүүрге, 43Бодуңнуң чурттап турар дээриңден дыңнап каап көрем, ооң Сенден дилээн бүгү чүвезин күүседип берип көрем. Оон чер-делегейниң бүгү чоннары Сээң адыңны билип алзын, Сээң израиль чонуң ышкаш, Сенден кортсун база мээң тудуп кааным бо өргээни Сээң адың-биле адап каанын билип алзын.

44Кажан Сээң чонуң бодунуң дайзыны-биле дайылдажыр дээш, Сээң айытканың орук-биле чорупкаш, Сээң шилип алганың бо хоорайже, Сээң адыңга тураскааткан, мээң тудуп кааным өргээже көрүнгеш, Дээрги-Чаяакчы сеңээ мөргүүрге, 45дээрден ооң мөргүлүн, чалынган дилээн дыңнап кааш, аңаа дузадан кадып көрем.

46[+]Сээң чонуң Сеңээ удур бачыт үүлгедирге – а бачыт үүлгетпес кижи чок-ла болгай – Сен аңаа килеңней[†] бергеш, ону дайзыннарынга хүлээдип бээриңге, олар ону тудуп алгаш, ыракта азы чоокта турар бодунуң черинче аппаар дижик. 47[+]Сээң чонуң ол черге сеткил-чүрээ өскерилгеш, Сенче эглип, туттуруушкунда турар черинге Сеңээ: „Бис бачыт үүлгедип, бузут кылып алдывыс, буруудаан-дыр бис“ – деп мөргүүр болза; 48[+]бир эвес Сээң чонуң ону тудуп аппарган дайзыннарның черинге бүгү чүлдү-чүрээнден, сеткилиниң ханызындан Сенче эглип, Сээң ооң ада-өгбезинге берген чериңче, Сээң шилип алганың хоорайже, Сээң адыңга тураскааткан, мээң тудуп кааным өргээже көрүнгеш, Сеңээ мөргүүр болза, 49Бодуңнуң чурттап турар дээриңден ооң мөргүлүн болгаш чалынган дилээн дыңнап кааш, аңаа дузадан кадып көрем, 50[+]Бодуңнуң чонуңну Сеңээ удур үүлгеткен бачыттары дээш өршээп көрем. Ооң Сеңээ удур кылган бүгү кемниг херектерин өршээп, ону тиилеп алган дайзыннарының аңаа ээ-хайыралыг боор сагыжын оттуруп көрем. 51[+]Чүге дээрге ол Сээң чонуң-дур, Сээң Египеттен – шак ол хайылдырар суугудан үндүре берген хуу өнчүң-дүр.

52Сээң карактарың Бодуңнуң чалчаң мээң база Бодуңнуң израиль чонуңнуң мөргүлүнче кичээнгейден салзын – бис Сенден дуза дилеп кыйгырарывыска-ла, бисти үргүлчү дыңнап көрем. 53[+]Чүге дээрге Сен бистиң ада-өгбевисти Египеттен үндүре бергеш, чалчаң Моисейни дамчыштыр медеглээниң ёзугаар, израиль чонну чер-делегейниң бүгү өске чоннарындан Бодуңга хуу өнчү кылдыр аңгылап алган болгай сен, Дээрги-Бурган-Чаяакчы!»


Соломоннуң израиль чонну алгап-йөрээгени

54-55[+]Бодунуң мөргүлүнүң үезинде Соломон холдарын хере сунуп алгаш, өргүл салыр бедигээш[†] чанынга дискек кырынга олурган. Ол бүгү мөргүлүн болгаш чалынган дилээн чугаалап дооскаш, туруп келгеш, чыылган бүгү израиль ниитилелди алгап-йөрээгеш, дыңзыг үн-биле мынча дээн: 56[+]«Аазаанын ёзугаар Бодунуң израиль чонунга амыр-дышты хайырлаан Дээрги-Чаяакчыга алдар! Бодунуң чалчазы Моисейни дамчыштыр Ооң берген ачылыг аазаашкыннарындан чаңгыс-даа сөс күүселде чок артпаан. 57Бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы, ада-өгбевис-биле кады чорааны дег, бистиң-биле кады болзун! Ол бисти кажанда-даа каапкаш барбазын! 58[+]Ол бистиң чүректеривисти Бодунче ээлдирип алзын! Ынчан Ооң оруктары-биле чоруур бис, ада-өгбевиске Ооң айыткап-чагаан айтыышкыннарын, дүрүмнерин болгаш хоойлуларын[†] сагып, күүседир бис. 59Дээрги-Чаяакчының мурнунга мөргүп турган бо сөстерим Ооң чалчазы меңээ база Ооң израиль чонунга хүннүң-не дуза катсын! Дүне-хүндүс-даа Ол мээң сөстеримни бодап чорзун, Бодунуң кичээнгейинден үндүрбезин. 60[+]Ынчан чер-делегейниң бүгү чоннары Дээрги-Чаяакчыны Бурган деп, Оон өске Бурган чок деп билип аар. 61А силерниң чүректериңер Дээрги-Чаяакчы Бурганывыс-биле бүрүн эп-найыралдыг болзун, ынчан силер, амгы үеде ышкаш, Ооң дүрүмнерин ёзугаар чурттап, Ооң айтыышкыннарын күүседир силер».


Өргээни Бурганга бараалгатканы


(2 Чыл. 7:4-10)

62Хаан, ооң-биле кады бүгү израильчилер Дээрги-Чаяакчының мурнунга өргүл салып эгелээн. 63Соломон Дээрги-Чаяакчыга эп-найырал өргүлү[†] кылдыр 22 000 бода мал, 120 000 шээр мал эккеп салган. Хаан база бүгү израильчилер Дээрги-Чаяакчының өргээзин Аңаа ынчалдыр бараалгадып кааннар. 64[+]Ол-ла хүн хаан Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң мурнунда турар шөлдүң төп кезээн ыдыктап каан – хаан аңаа бүрүн өрттедир өргүлдер, далган-тараа өргүлдери болгаш эп-найырал өргүлдериниң үс-чаан эккеп салган. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының мурнунда турар хүлер өргүл бедигээжи бүрүн өрттедир өргүлдер, далган-тараа өргүлдери болгаш эп-найырал өргүлдериниң үс-чаан сыңырар хире эвес болган.

65[+]Соломон, а ооң-биле кады бүгү израильчилер – соңгу чүкте Лево-Хаматтан эгелээш, мурнуу чүкте Египет-биле кызыгаарда хемге чедир черлерден чыылган мөөң чон – ол үеде байырлал кылган. Олар Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың мурнунга чеди хүн, оон база чеди хүн – каттышкаш, он дөрт хүн – байырлап келген. 66Дараазында хүнде Соломон чонну чандырыпкан. Улус хаанны алгап-йөрээгеш, Дээрги-Чаяакчының Бодунуң чалчазы Давидке база Бодунуң израиль чонунга кылган бүгү буяны дээш сеткил-чүрээнде өөрүп-хөглеп, аалдарынче тарап чорупкан.

#### 9


Дээрги-Чаяакчының Соломонга база катап көзүлгени


(2 Чыл. 7:11-22)

1Кажан Соломон[†] Дээрги-Чаяакчының өргээзин, хаанның ордузун база тудуксаан бүгү чүвезин тудуп доозуптарга, 2[+]Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа, ооң мурнунда Гаваонга көзүлгени дег, база катап көстүп келген. 3[+]Хаанга Ол мынча дээн: «Сээң мөргүлүң[†] биле чалынган дилээңни дыңнап кагдым. Мен сээң тудуп кааның, Мээң адымга кезээ-мөңгеде тураскааткан өргээни ыдыктап алдым. Мээң көрүжүм биле бодалдарым кезээде ынаар угланган болур. 4[+]А сеңээ хамаарыштыр. Бир эвес сен Мээң мурнумга, бодуңнуң ачаң Давид[†] ышкаш, арыг[†] чүректиг, шынчы чурттаар болзуңза; Мээң бүгү айтыышкыннарымны күүседип, Мээң дүрүм-хоойлуларымны[†] сагыыр болзуңза, 5[+]сээң ачаң Давидке: „Израильдиң дүжүлгезин ээлээр салгакчы чок артпас сен“ – деп аазааным дег, сээң хаан дүжүлгеңни Израильге кезээ-мөңгеде быжыглап каар мен.

6А бир эвес израильчилер силер азы силерниң үре-салгалыңар Менден хая көрнүп, силерге Мээң бергеним айтыышкыннар, дүрүмнерни сагывас, күүсетпес болзуңарза, өске бурганнарга бараан болуп, мөгейип баар болзуңарза, 7[+][+]Мен израиль чонну силерге берген Мээң черимге турбас кылдыр узуткап каар мен, Бодумнуң алдар-адымга дээш ыдыктап кааным бо өргээден ойталаар мен. Израиль[†] ынчан бүгү чоннарга бужар үлегер-чижек, кочу-шоот апаар. 8[+]Бо өргээ[†] ам бедик-тир[*], ындыг-даа болза, ол үеде ооң чаны-биле эрткен кижи бүрүзү элдепсинер, кочулап сыгырар база: „Дээрги-Чаяакчы бо чуртту, бо өргээни чүге ынчаар аажылааны ол?“ – деп айтырар. 9А улус: „Олар ада-өгбезин египет черден үндүре берген Бурганы Дээрги-Чаяакчыдан ойталааш, өске бурганнар эдерип, оларга бараан болуп, мөгейгени дээш, Дээрги-Чаяакчы ол улусче бо айыыл-халапты ыткан“ – деп харыылаар».


Соломоннуң өске ажыл-херектери


(2 Чыл. 8:1-18)

10[+]Соломон ол ийи тудугну – Дээрги-Чаяакчының өргээзи биле хаанның ордузун – чээрби чыл иштинде тудуп дооскан соонда, 11Тирниң хааны Хирамга Галилея[†] деп девискээрде турар чээрби хоорайны берген, чүге дээрге Хирам Соломонга пөш, шиви ыяшты болгаш алдынны ооң күзээнин ёзугаар берип турган. 12А Хирам, Соломоннуң берген хоорайларын көөр дээш, Тирден чедип кээрге, олар аңаа таарышпайн барган. 13Ол: «Меңээ бо чүү адам хоорайлар бергениң ол, дуңмам?» – деп айтырган чүве-дир. Ынчангаш оларның турар черин Кавул[*] деп адап каан. Ол черниң ады амдыгаа чедир ындыг бооп арткан. 14Хирам оон хаанга 120 талант[†][*] алдын чорудуп берген.

15[+][+][+]Соломон албадалдыг ажылчын күш ажыглап тургаш, Дээрги-Чаяакчының өргээзин, бодунуң ордузун, Милло шивээни, Иерусалимниң ханазын база Асор, Мегиддон болгаш Гезер хоорайларны тудуп каан. 16[+][+](Египеттиң[†] хааны фараон Гезерже халдааш, эжелеп алган чүве-дир. Фараон[†] хоорайны өрттедипкеш, ооң хананей чурттакчыларын кыра шаап каапкан болгаш ону бодунуң уруунга, Соломоннуң кадайынга, өнчү кылдыр берипкен, 17[+]а Соломон Гезерни катап тудуп каан.) Оон ыңай Алдыы Бет-Орон, 18Ваалат[†] болгаш ээн кургаг ховуга Тадмор хоорайларны быжыглап тудуп каан. 19[+]А ол ышкаш аъш-чем курлавыры шыгжаар бүгү хоорайларны база бодунуң дайынчы тергелерин[†] болгаш аъттарын тургузар хоорайларны тудуп каан. Соломон Иерусалимге, Ливанга[†] болгаш чагырып турганы бүгү черлерге тудар дээн бүгү чүвезин тудуп каан.

20Соломон амор, хет, ферез, хиввей болгаш иевус чоннарның артынчызын (олар шупту израиль уктуг эвес турган) – 21оларның чуртка артып калган, израильчилерниң бүрүнү-биле узуткап шыдавааны үре-салгалын – кулдар ышкаш ажылдадып ажыглап турган, амдыгаа чедир ындыг бооп арткан. 22[+]А израильчилерни Соломон кул кылдыр ажыглаваан. Олар ооң шериглери, дүжүметтери, нояннары, шериг баштыңнары, ооң дайынчы тергелериниң башкарыкчылары, аъттыг шерииниң удуртукчулары бооп турган. 23Соломоннуң ажылдарының башкарыкчылары – ында ажылчын күштү хайгаарап турар 550 кижи база турган.

24[+][+]Фараоннуң уруу Давидтиң Хоорайындан[†] Соломоннуң аңаа тудуп берген ордузунче көже берген. Соломон ооң соонда Милло шивээзин быжыглап тудуп каан.

25Соломон чылда үш катап Дээрги-Чаяакчыга тудуп бергени өргүл салыр бедигээшке[†] бүрүн өрттедир болгаш эп-найырал өргүлдери эккеп салып, Дээрги-Чаяакчының мурнунга чаагай чыттыг чүүлдер кыпсып турган. Бурганның өргээзин ол ынчалдыр тудуп дооскан.

26[+]Соломон оон ыңай эдом черде Эйлат хоорайның чанында Эцион-Гавер өртээлге, Кызыл далайның эриинге корабльдар тудуп турган. 27[+]А Хирам хаан бодунуң эжиндирип билир далайжыларын Соломоннуң улузу-биле кады корабльдарга албан эрттирзин дээш чорудупкан. 28[+]Олар Офирже эжиндирип чорупкаш, ол черден 420 талант алдын эккелгеш, Соломон хаанга чедире бергеннер.[*]

#### 10


Шеваның кадыны-биле ужуражыышкын


(2 Чыл. 9:1-12)

1[+][+]Шеваның кадыны[*] Соломоннуң[†] Дээрги-Чаяакчының ачызында алдаржаанын дыңнап кааш, аңаа берге айтырыглар салып, шенээр дээш чедип келген. 2[+]Ол кадын Иерусалимге хөй эдеринчилиг, чаагай чыттыг чүүлдер чүдүрген коштаан тевелерлиг, дыка хөй алдынныг болгаш эртине даштарлыг келгеш, Соломонга барып ужурашкаш, ооң-биле угаан-сагыжынга кирген бүгү чүве дугайында чугаа кылган. 3Соломон ооң бүгү айтырыгларынга харыылап берген; хаанның аңаа тайылбырлап шыдавааны билдинмес чүү-даа чүве чок болган. 4Шеваның кадыны Соломоннуң бүгү мерген угаанын база ооң тудуп каан ордузун көрген. 5Оон хаанның столунда аъш-чемни, ооң дүжүметтериниң оран-бажыңын, ооң чалчаларының бараан болуп турарын, оларның идик-хевин, хаанның дашка тудукчуларын, ооң Дээрги-Чаяакчының өргээзинге эккеп салып турар бүрүн өрттедир өргүлдерин[†] база көргеш, кайгаанындан тыныжы бачымнай берген. 6Хаанга ол мынча дээн: «Бодумнуң чуртумга сээң херектериң болгаш мерген угааның дугайында дыңнаан мен, ол бүгү шын болду! 7А мен маңаа кээп, ол бүгүнү бодум караам-биле көрбээн шаамда, чугааларга бүзүревейн турдум. Ам көөрүмге, улус меңээ чартыын безин чугаалаваан бооп-тур: сээң мерген угааның биле байлакшылың мээң дыңнаанымдан оранчок хөй-дүр. 8Сээң улузуң амыр-чыргалдыг-дыр. Үргүлчү сээң мурнуңга бараан болуп, мерген угааныңны дыңнап турар чалчаларың амыр-чыргалдыг-дыр. 9[+][+]Сенче ээ көрнүп, сени Израильдиң дүжүлгезинге олуртуп каан Бурганың Дээрги-Чаяакчыга алдар! Дээрги-Чаяакчы[†] Израильге Бодунуң мөңге ынакшылы дээш сени хаан кылып каан-дыр – сен ам чөптүг чорук биле шынныг шииткел ёзугаар чагырар-дыр сен».

10Шеваның кадыны хаанга 120 талант[†][*] алдын, эңдерик чаагай чыттыг чүүлдер болгаш эртине даштарны белекке берген. Кадынның Соломон хаанга бергени дег эмгежок хөй чаагай чыттыг чүүлдерни улус кажан-даа эккелбээн турган.

11[+]А Хирамның Офирден алдын сөөртүп эккеп турган корабльдары оортан дыка хөй сандал ыяш биле эртине даштар база сөөртүп эккелген. 12Хаан ол ыяштан Дээрги-Чаяакчының өргээзинге болгаш хаанның ордузунга чадалар чаактары база хөгжүмчүлерге чадаган, чанзылар кылып берген. Амгы үеге чедир ынча хөй сандал ыяшты кажан-даа чуртче киир сөөртпээн, ынча хөй ыяш көстүп көрбээн.

13Соломон хаан Шеваның кадынынга бодунуң черле берип чаңчыккан белектеринден аңгыда, ооң күзээн-не, дилээн-не бүгү чүвезин база хайырлаан. Ооң соонда кадын улузу-биле кады чуртунче чана берген.


Соломоннуң бай-байлаа, өндүр-чаагайы


(2 Чыл. 9:12-28)

14Соломон чылдың-на 666 талант[*] алдынны ап турган. 15Оон аңгыда садыгжылардан, даштыкы садыглажылгадан, бүгү араб хааннардан, израиль девискээрлерниң чагырыкчыларындан ажык-орулганы ап турган.

16Соломон хаан 200 улуг дозуг-камгалал кылып алгаш, алдын-биле шап каан. Бир дозуг-камгалалды-ла кылырынга 600 шекел[†][*] алдын чарыгдаан. 17[+][+]Ол ышкаш 300 бичежек дозуг-камгалал[†] база кылып алгаш, алдын-биле шап каан. Оларның бирээзин-не кылырынга үш мина[*] алдын чарыгдаан. Дозуг-камгалалдарны хаан «Ливанның[†] арга-эзими» дээр ордуга тургузуп каан.

18Хаан оон ыңай чаан сөөгүнден улуг дүжүлге кылгаш, ону арыг[†] алдын-биле шап каан. 19Дүжүлгеже үнер алды тепкииш турган, а ооң ооргазын үстүү талазынче төгерик кылдыр кылып каан. Дүжүлгениң олудунуң ийи талазынга хол салыр черлер кылгаш, оларның чанынга ийи арзылаң дүрзүзү тургузуп каан. 20Оон ыңай алды тепкииште он ийи арзылаң – бир тепкииштиң-не ол-бо талазында ийи арзылаң кылдыр тургулаан. Өске кандыг-даа күрүнеге ол ышкаш коя каасталгалар кажан-даа турбаан.

21[+]Соломон хаанның бүгү дашка-кундагазын алдындан кылган турган; «Ливанның арга-эзими» дээр ордуда бүгү эт-херекселди база арыг алдындан кылган. Мөңгүнден кылган чүү-даа чок болган, чүге дээрге Соломоннуң үезинде мөңгүн хөй боорга, ону үнелевейн турган.

22[+]Далайга хаан Хирамның корабльдары-биле кады Фарсисче эжиндирер корабльдарлыг турган. Үш чыл болгаш-ла, корабльдар ээп кээп, алдын-мөңгүн, чаан сөөгү, сарбашкыннар болгаш алдын-доос куштар сөөртүп эккээр чүве-дир.

23[+]Соломон хаан бай-байлаа болгаш мерген угааны-биле чер-делегейниң бүгү хааннарын ажып турган. 24[+]Чер-делегейде бүгү улус Соломоннуң угаан-чүрээнче Бурганның сиңниктиргени мерген угаанны дыңнаар дээш ооң-биле ужуражыксаар болган. 25Келген кижи бүрүзү бодунуң белээн: алдын-мөңгүн эдилелдер, идик-хеп, ок-чепсек, чаагай чыттыг чүүлдер, аъттар болгаш элчигеннерни чылдың-на эккеп берип турган.

26[+][+]Соломон дайынчы тергелер,[†] аъттыг шерииниң санын көвүдедип алган. Ол 1400 дайынчы тергелиг, 12 000 аъттыг шериглиг турган. Хаан дайынчы тергелер биле аъттарны тускай хоорайларга, а чамдыызын бодунуң чанынга, Иерусалимге, тудуп турган. 27Соломоннуң чагырган үезинде Иерусалимде чеже даш барыл, мөңгүн база ынча апарган, а пөштен кылган тудуглар эңдерлип, пөш ыяжын Шефела[†] девискээринде фига ыяжы[†] дег анаа чүүл кылдыр санаар апарган. 28[+]Соломонга аъттарны Египеттен[†] база Кувадан эккеп турган – хаанның садыгжылары аъттарны Кувадан садып аар чүве-дир. 29Бир дайынчы тергени Египеттен эккеп, 600 шекел мөңгүн-биле садып ап, а бир аътты 150 шекел мөңгүн-биле садып ап турган чүве-дир. Ол бүгүнү шак ынчаар, Соломоннуң садыгжыларын дамчыштыр, бүгү хет болгаш арамей хааннарга база чедирип берип турган.

#### 11


Соломоннуң өске бурганнарга мөгейгени

1Соломон[†] хаан фараоннуң уруундан аңгыда, хөй даштыкы херээженнерге – моав, аммон, эдом, сидон болгаш хет кыстарга ынак турган. 2[+]Дээрги-Чаяакчы[†] израильчилерни ол чоннарга хамаарыштыр: «Оларның кыстары-биле өг-бүле тутпаңар, чүге дээрге олар силерниң сеткил-чүрээңерни боттарының бурганнарын эдерер кылдыр албан дуурайлап аар» – деп сагындырып турган. А Соломоннуң ынак херээженнери ол чоннарга хамааржып турган-даа болза, хаан оларга хандыкшып, туралаар болган. 3Ол 700 даңгына кадайлыг база 300 кул-кадайлыг[†] турган; кадайлары ону шын оруктан өскээр самыырадып каапкан. 4[+]Соломон кырый бээрге, кадайлары ооң сеткил-чүрээн хары бурганнар эдерер кылдыр дуурайлап алган, ооң сеткил-чүрээ Дээрги-Чаяакчы Бурганынга, ачазы Давидтиң[†] сеткил-чүрээниң бердингени дег, бүрүнү-биле бердинген эвес апарган. 5[+]Ол сидончуларның кыс бурганы Астартага,[†] аммоннарның чүдек-бужар бурганы Милхомга бараан болуп эгелээн. 6Соломон Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Ону, бодунуң ачазы Давидтиң эдерип чорааны дег, бүрүнү-биле эдербейн барган.

7[+][+]Оон Иерусалимниң дужунда дагга Соломон моавтарның чүдек-бужар бурганы Хамоска[†] база аммоннарның чүдек-бужар бурганы Молохка[†] мөгейиишкин кылыр черлер тудуп каан. 8Боттарының бурганнарынга айдызап, өргүлдер салып турган бүгү даштыкы кадайларынга ынчалдыр кылып берген.

9[+]Дээрги-Чаяакчы Соломонга килеңней[†] берген, чүге дээрге Израильдиң Бурганы аңаа ийи катап көзүлген-даа болза, ооң чүрээ Дээрги-Чаяакчыга шынчы артпаан.

10[+]Дээрги-Чаяакчы Соломонга хары бурганнар эдерерин хоруп каан-даа болза, ол Ооң айтыышкынын тооп дыңнаваан. 11[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Соломонга мынча дээн: «Бир-тээ, сен ынчаар кылып турар болганыңда, Мээң чагыг-керээмни[†] база сеңээ сагыырын айыткан Мээң дүрүмнеримни кадагалап албаан болганыңда, Израильде чагыргаңны сенден адыра тырткаш, сээң чалчаларыңның бирээзинге берип каар мен. 12Ынчалза-даа сээң ачаң Давидти бодааш, сээң назының дургузунда Мен ынчаар кылбас мен. Чагырганы Мен сээң оглуңнуң холундан ушта тыртып аар мен. 13[+]Бүгү күрүнени хунаап албас мен. Бодумнуң чалчам Давидти бодааш, Мээң шилип алганым Иерусалимни бодааш, Мен сээң оглуңга бир аймактан арттырып бээр мен».


Соломоннуң дайзыннары

14Дээрги-Чаяакчы Эдомнуң[†] хаанындан укталган Гадад деп кижини Соломоннуң удурланыкчызы кылып каан. 15[+]Биеэде, кажан Давид Эдомга чаалажып чоруп турда, шериг баштыңы Иоав бодунуң өлген улузун ажаап келгеш, Эдомда бүгү эр улусту кыра шаап каапкан. 16Иоав болгаш бүгү израильчилер, Эдомда бүгү эр улусту кыргып-хыдып каггыжеге чедир, аңаа алды ай дургузунда турганнар. 17А Гадад, ынчан бичии оол, ооң ачазынга бараан болуп турган чамдык эдом дүжүметтер-биле кады Египетче[†] дезе берген. 18[+]Олар мадиан черден чорупкаш, Фаранга келгеннер. Оон Фарандан улус ап алгаш, Египеттиң хааны фараонга келгеннер. Фараон[†] Гададка бажың-балгат, чер берип, аъш-чем-биле хандырган. 19Фараон Гададка аажок таарзынган, ынчангаш аңаа бодунуң кадайы Тахпенеса кадынның дуңмазын кадай кылдыр ап берген. 20Тахпенесаның дуңмазы Гададка Генуват дээр оол божуп бээрге, Тахпенеса ону хаанның ордузунга доруктур азырап каан. Генуват ордуга фараоннуң ажы-төлү-биле кады чурттап турган.

21Египетке тургаш, Гадад Давид хаан өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган деп, шериг баштыңы Иоав база өлүп калган деп дыңнап кааш, фараонга: «Мени салып чорудуп көрүңерем, чуртумче чанайн» – дээн.

22Фараон: «Чуртуңче чаныксааның ол хире күштүг, мээңиинде сеңээ чүү четпейн турар апарды?» – деп айтырган.

Гадад: «Чүү-даа эвес, ындыг-даа болза, мени салып чорудуп көрүңерем!» – деп харыылаан.

23[+]Дээрги-Чаяакчы, Гададтан аңгыда, Элиаданың оглу Разонну – бодунуң дээргизи, Цованың хааны Адраазардан дезе берген кижини – Соломоннуң база бир удурланыкчызы кылып каан. 24[+]Давид хаан Адразаарның шериин узуткап каан соонда, Разон бодунга шериглер чыып алгаш, дээрбечи бөлүктүң баштыңы апарган. Олар Дамаскыже чорупкаш, аңаа чурттай берип, Разонну Дамаскының хааны кылып алганнар. 25Соломон дириг турда, Разон үргүлчү Израильдиң дайзыны бооп, Гададтың халдаткан бузут-багын көвүдедип турган. Разон арамей чоннуң хааны болуп, Израильди көөр хөңнү чок чораан.


Иеровоамның Соломонга удур үймээни

26А Наваттың оглу Иеровоам Соломон хаанга удур үймээн үндүрген. Ол дээрге хаанның чалчаларының бирээзи, Цареда чурттуг, Эфремниң аймаанга хамааржыр кижи турган, ооң авазы Церуа дээр дулгуяк херээжен[†] чүве-дир.

27[+]Иеровоамның хаанга удур канчап үймээн үндүргениниң төөгүзү мындыг болган. Соломон Милло деп шивээни быжыглап тудуп, бодунуң ачазы Давидтиң Хоорайының[†] ханазында үрелген черлерни септеп турган чүве-дир. 28(А Иеровоам эрес-маадырлыг кижи турган. Соломон ол аныяк эрниң ажылын кайы хире эки кылып турарын эскерип кааш, ону Иосифтен[†] укталган аймактарга хамааржыр бүгү ажылчыннарның даргазы кылдыр томуйлап каан.) 29[+]Ол үеде Иеровоам Иерусалимден үнер апарган. Орук ара аңаа чаа хеп кеткен Силом чурттуг Ахия медээчи[†] ужуражы берген. Олар шөлге чүгле ийилээ турганнар. 30[+]Ахия кедип чораан чаа хевин ужулгаш, он ийи кезек кылдыр ора тыртып алган. 31[+]Оон ол Иеровоамга мынча дээн: «Он кезекти бодуңга ап ал, чүге дээрге Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур:

„Көр даан, Мен чагырганы Соломоннуң холундан ушта тыртып, сеңээ он аймакты берип тур мен. 32Ынчалза-даа Мээң чалчам Давидти бодааш база Израильдиң бүгү аймактарының аразындан Мээң шилип алганым Иерусалим[†] хоорайны бодааш, аңаа бир аймактан арттырып бээр мен. 33[+]Мен ынчаар кылыр мен, чүге дээрге Соломоннуң улузу Менден ойталап, сидончуларның бурганы Астартага, моавтарның бурганы Хамоска болгаш аммоннарның бурганы Милхомга мөгейип, Соломоннуң ачазы Давид ышкаш, Мээң оруктарым эдербээн-дир, Мээң тааржыр деп көөр чүвемни кылбайн турган-дыр, Мээң дүрүмнерим, айтыышкыннарымны сагывайн барган-дыр. 34Ынчалза-даа Мен Соломоннуң холундан бүгү чагырганы албас мен. Мээң шилип алган чалчам, Мээң айтыышкыннар, дүрүмнеримни сагып чораан Давидти бодааш, Мен Соломонну ооң назынының дургузунда чагырыкчы кылдыр арттырып каар мен. 35Ынчалза-даа Мен чагырганы ооң оглунуң холундан хунаап алгаш, сеңээ он аймактан бээр мен. 36[+]Иерусалимге – Мээң адымга тураскааткан, Бодумга шилип алганым хоорайга Мээң чалчам Давидтиң чырыткызы кажан-даа өшпезин дээш, Мен бир аймакты ооң оглу Соломонга арттырып бээр мен.

37А сени Мен шилип ап тур мен, сеткил-чүрээң чүнү-ле күзээр болдур, шуптузун чагырар сен, Израильдиң хааны болур сен. 38[+]Бир эвес сен, Мээң чалчам Давидтиң кылып турганы дег, Мээң сеңээ дужааган бүгү чүвемни күүседип, Мээң оруктарымны эдерип, Мээң тааржыр деп көөрүм чүвени кылып база Мээң дүрүмнерим, айтыышкыннарымны сагыыр болзуңза, Мен сээң-биле кады боор мен. Ынчан Давидке кылып бергеним дег, сээң үре-салгалыңны быжыглаар мен, Израильди сеңээ бээр мен. 39Мен Давидтиң үре-салгалын үүлгедиглери дээш кезедир мен, ынчалза-даа кезээ шагда эвес“».

40[+]Соломон Иеровоамны өлүрүп каарын оралдашкан, ынчалза-даа Иеровоам Египетче, ол чурттуң хааны Сусакимче[*] дезе бергеш, Соломоннуң өлүмүнге чедир аңаа турган.


Соломоннуң мөчээни


(2 Чыл. 9:29-31)

41Соломоннуң өске ажыл-херектери, ооң кылып турган бүгү чүвези болгаш ооң мерген угааны «Соломоннуң ажыл-херектериниң номунда» тодараттынып бижиттинген. 42Соломон Иерусалимге бүгү Израильди дөртен чыл дургузунда хааннаан. 43Оон ол өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону ооң ачазы Давидтиң Хоорайында ажаап каан. Соломоннуң оглу Ровоам ачазының орнунга хаан апарган.

#### 12


Израильчилерниң Ровоамга удур үймээни


(2 Чыл. 10:1–11:4)

1[+]Ровоам Сихем хоорайже чорупкан, чүге дээрге бүгү израильчилер ону хаан кылып аар дээш аңаа чыылган турган. 2[+]Наваттың оглу Иеровоам Соломон[†] хаандан дезип чорутканы Египетке[†] тургаш, ол дугайында дыңнап кааш, Египеттен чанып келген[*]. 3Израильчилер айбычылар чорудупкаш, Иеровоамны кыйгыртып аарга, ол бүгү израиль чон-биле кады Ровоамга чедип келген. 4[+]Олар: «Сээң ачаң биске аар чүък чүдүрүп каан-дыр, сен ам ачаңның биске албадап онааган күш четтинмес ажылын база биске чүдүрүп каан аар чүъгүн чиигедип бер. Бис ынчан сеңээ бараан болур бис» – дээннер.

5Ровоам: «Ам барыңар, үш хонгаш, катап чедип кээр силер» – деп харыылаан.

Чон оон тарап чоруй барган. 6А Ровоам хаан ачазы Соломон дириг чорда, аңаа бараан болуп турган кырганнар-биле сүмележип эгелээн. Ол: «Бо чонга чүү деп харыылаайн, кандыг сүме кадар силер?» – деп айтырган.

7Кырганнар: «Бир эвес сен бөгүн бо чонга чалча апарып, оларга бараан болуп, ээлдек-эвилең чугаалашкаш, сеткилин хандырар харыы бээр болзуңза, олар кезээде сээң чалчаларың болур» – деп харыы бергеннер.

8Ынчалза-даа хаан кырганнарның берген сүмезин хүлээп албайн, ооң-биле кады өскен, аңаа бараан болуп турган аныяк оолдар-биле база сүмелешкен. 9Ровоам: «Кандыг сүме силер кадар силер? Меңээ: „Сээң ачаңның биске чүдүрүп каан чүъгүн чиигет“ – деп турар бо чонга канчаар харыылаалы?» – деп айтырган.

10Ооң-биле кады өскен аныяк оолдар: «Сеңээ: „Сээң ачаң биске аар чүък чүдүрүп каан-дыр, а сен ону чиигедип көр“ – деп турар бо чонга: „Мээң биче салаам ачамның белинден чоон. 11Мээң ачам силерге аар чүък чүдүрүп каан, а мен ону оон-даа аар кылып каар мен. Ачам силерни кымчы-биле кезедип турган, а мээң кеземчем скорпионнуң шагар дылы дег болур“ – дээр сен» – деп харыылааннар.

12Үш хүн эрте бээрге, Иеровоам болгаш бүгү чон Ровоам хаанның: «Үш хонгаш, катап чедип кээр силер» – деп дужааганын ёзугаар олче эглип келген. 13[+]Хаан чонга кадыг-дошкун харыы берген. Ирейлерниң каткан сүмезин херекке албайн, 14аныяк оолдарның сүмелээнин ёзугаар: «Мээң ачам силерге аар чүък чүдүрүп каан-дыр, а мен ону оон-даа аар кылып каар мен. Ачам силерни кымчы-биле кезедип турган-дыр, а мээң кеземчем скорпионнуң шагар дылы дег болур» – дээн.

15[+]Хаан шак ынчаар чонну дыңнавайн барган. Силом чурттуг Ахияны дамчыштыр Наваттың оглу Иеровоамга Бодунуң чугаалаан сөзү боттанзын дээш, Дээрги-Чаяакчының ынчаар болур кылып кааны ол-дур. 16[+]Бүгү израиль чон хаан оларны дыңнавайн барганын көргеш, аңаа: «Давид-биле[†] бир баг болган бис бе, Иессейниң[†] оглу-биле бир аай чүвүс барыл? Израильчилер, аалдарыңарже ээп чангылаңар! Давидтиң салгалы бодунуң төрел бөлүүн чагырзын!» – деп харыылаан. Израильчилер оон аалдарынче тарай берген. 17А Ровоам чүгле Иудеяның хоорайларында чурттаан израильчилерни чагырып арткан.

18[+]Ровоам хаан чонче ажылчын күш даргазы Адонирамны айбылап чорудупкан, ынчалза-даа бүгү израильчилер ону даш-биле өлүр соп каапкан. А Ровоам дайынчы тергезинче[†] дүвү-далаш үне халааш, Иерусалимче дезе берген. 19Израильчилер ынчалдыр Давидтиң салгакчыларынга удур амгы үеге чедир үймээн үндүрүп турар.

20[+]Израильчилер шупту Иеровоамның ээп келгенин дыңнап кааш, ону хуралче кыйгырып алгаш, бүгү Израильдиң хааны кылып алганнар. Давидтиң салгалынга чүгле Иуданың[†] аймаа шынчы бооп арткан.

21Соломоннуң оглу Ровоам Иерусалимге келгеш, Израильдиң чонунга удур дайылдажып, бодунга хаанныг чагырганы эгидип аарын шиитпирлээш, Иудеяның бүгү чонундан база Вениаминниң[†] аймаандан 180 000 шилиндек шеригни чыып алган. 22[+]Ынчалза-даа Бурган[†] Бодунуң кижизи Шемайяга сөзүн ажыдып: 23-24«Соломоннуң оглу, Иудеяның хааны Ровоамга, Иуда биле Вениаминниң бүгү аймак-чонунга база арткан чонга Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: боттарыңарның ха-дуңмаңар[†] израильчилер-биле чаалажып барбаңар. Шуптуңар бажыңнарыңарже чана бериңер, чүге дээрге ол бүгү Мээң күзел-соруум ёзугаар болган-дыр» – дээн.

Олар Дээрги-Чаяакчының сөзүн тооп дыңнааш, ооң аайы-биле чана бергеннер.


Иеровоамның чонну дүрзү-бурганнарга мөгееринче кииргени

25[+][+]Иеровоам Эфрем дагларында Сихем хоорайны быжыглай тудуп алгаш, аңаа чурттай берген. Ол оон чоруткаш, Пенуэл хоорайны быжыглай тудуп алган.

26Иеровоам сеткил-сагыжында мынча деп бодаан: «Чагырга Давидтиң салгалынче катап база шилчий берип боор-дур. 27[+]Бир эвес бо чон Иерусалимде Дээрги-Чаяакчының өргээзинче өргүл салып баарын уламчылаар болза, ооң сеткил-чүрээ бодунуң дээргизи, Иудеяның хааны Ровоамче эгли бээр. Олар мени өлүрүп кааш, Иудеяның хааны Ровоамче эгли бээрлер».

28[+][+]Улузу-биле сүмелешкеш, хаан ийи алдын бугажык кылып алгаш, чонга: «Ам Иерусалимче барган херээңер чок-тур; израиль чон, сени египет черден үндүре берген Бурганың[*] бо-дур» – дээн.

29Ынчангаш оларның бирээзин Вефил хоорайга, а өскезин – Дан хоорайга тургузуп каан. 30Ол чорук бачытка чедирген. Чон бугажыкка мөгеер дээш Данга чедир безин барып эгелээн.

31Иеровоам мөгейиишкин кылыр бедик черлер[†] тудуп, чон аразындан Левийниң салгакчыларынга хамаарышпас улусту Бурганның бараалгакчылары[†] кылдыр томуйлап каан. 32Ол сес айның он беште Иудеяда демдеглеп турар байырлал ышкаш байырлал доктааткаш[*], Вефилде өргүл салыр бедигээшке[†] – кылып алган бугажыктарынга – өргүлдер салып турган. Ол Вефилге тудуп алганы бедик черлерге бараан болзун дээш, Бурганның бараалгакчыларын томуйлап каан. 33Израильчилерге байырлал доктаадып берип, бодунуң туразы-биле шилип алган хүнү – сес айның он беште Иеровоам Вефилде тудуп алганы өргүл салыр бедигээшче чаагай чыттыг өргүл салыры-биле чоокшулап келген.

#### 13


Медээчиниң Вефилге удур өттүр билген медеглели

1[+]Иеровоам чаагай чыттыг чүүлдер кыпсыр дээш өргүл бедигээжиниң чанынга турда, Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар Иудеядан Вефилче Бурганның бир кижизи чедип келген. 2[+]Ол кижи Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар өргүл салыр бедигээшче[†] алгырып эгелээн: «Өргүл бедигээжи! Өргүл бедигээжи! Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: Давидтиң[†] салгалындан оол төрүттүнер. (Ооң ады Иосия.) Ол бедик черлерде[†] база сенде чаагай чыттыг чүүлдер кыпсып турар бараалгакчыларны[†] өргүл кылдыр сээң кырыңга эккеп салыр. Кижи сөөктерин сээң кырыңга өрттедир!»

3Ол-ла үеде Бурганның кижизи улуска бадыткал демдээ берип: «Ону Дээрги-Чаяакчы[†] медеглээн деп бадыткал демдээ бо-дур: бо өргүл салыр бедигээш буступ каар, а ооң хүлү тарай бээр» – дээн.

4Бурганның кижизиниң Вефилде өргүл бедигээжинге чүнү чугаалаанын дыңнап кааш, Иеровоам хаан өргүл бедигээжинден холу-биле олче айтып: «Ону тудуп алыңар!» – деп дужааган.

Ынчалза-даа хаанның демги кижиже айыткан холу кадып калган, ол ону бодунче ээй тыртып шыдаваан. 5А өргүл бедигээжи Дээрги-Чаяакчының сөзүн дамчыткан Бурганның кижизиниң бергени бадыткал демдээн ёзугаар буступ калган, ооң хүлү тарай берген.

6[+]Хаан ынчан Бурганның кижизинге: «Бараан бооп турарың Дээрги-Чаяакчыга мени өршээр кылдыр чаннып көр, мээң холум экирий берзин» – дээн.

Бурганның кижизи Дээрги-Чаяакчыдан өршээл дилеп, чаннырга, хаанның холу экирий берип, ооң мурнунда дег кадык апарган. 7Хаан Бурганның кижизинге: «Мээң ордумче кады бараалы, чемненип, күш кирип ал, мен сеңээ белек берейн» – дээн.

8[+]А Бурганның кижизи хаанга: «Бир эвес сен меңээ байлааңның чартыын-даа берип турган болзуңза, мен сээң-биле кады барбас ийик мен, бо черге аъш-чем-даа чивес, суг-даа ишпес ийик мен. 9Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзү-биле меңээ: „Аъш-чем чиве, суг ишпе, келген орууң-биле ээп чанма“ – деп дужааган болгай» – деп харыылаан. 10Ынчангаш ол Вефилче келген оруу-биле ээп чанмас дээш, өске орук-биле чорупкан.

11А Вефилге Бурганның бир кырган медээчизи[†] чурттап турган чүве-дир. Ооң оолдары келгеш, Бурганның кижизиниң Вефилге ол хүн кылган бүгү чүвезин чугаалап бергеннер. Хаанга демги кижиниң чүү дээнин база дамчытканнар. 12Ачазы оолдарындан: «Ол кижи кандыг орук-биле чоруй барды?» – деп айтырган.

Оолдары ачазынга Иудеядан келген Бурганның кижизиниң чоруй барган оруун айтып бергеннер. 13Кырган медээчи оолдарынга: «Меңээ элчигенден эзертеп бериңер» – дээн.

Олар аңаа элчиген эзертеп бээрге, ол ону мунуп алгаш, 14Бурганның демги кижизин сүрүп чорупкан. Ону дуб ыяш адаанга тып чеде бергеш, кырган медээчи: «Иудеядан келген Бурганның кижизи сен сен бе?» – деп айтырган.

Демгизи: «Ийе» – деп харыылаан.

15Ынчан кырган медээчи аңаа: «Мээң бажыңымче киргеш, чемненип ап көрем» – дээн.

16А демгизи: «Мен сээң-биле кады дедир ээпкеш, бо черге аъш-чем-даа чип, суг-даа ижип шыдавас мен. 17Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзү-биле меңээ: „Аңаа аъш-чем-даа чиве, суг-даа ишпе база ынаар чеде берген орууң-биле ээп чанма“ – деп чугаалап каан болгай» – деп харыылаан.

18Кырган медээчи: «Мен база, сен ышкаш, Бурганның медээчизи-дир мен. Дээрги-Чаяакчының төлээзи меңээ Ооң сөзү-биле: „Ону бажыңыңче дедир келдиртип ал – чемненип, сугдан ижип алзын“ – деп чугаалады» – дээн.

Кырган медээчи өскезин мегелепкен болган.

19Иудея чурттуг кижи ооң-биле кады дедир ээп келгеш, ооң бажыңынга чемненип, суг ижип алган. 20Олар ам-даа чемненип олурда, демги кижини дедир келдиртип алган кырган медээчиге Дээрги-Чаяакчының сөзү ажыттынган. 21Ол медээчи Иудеядан келген Бурганның кижизинге Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин ыыткыр үн-биле дамчыткан: «Сен Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчыңның сөзүн тооп дыңнавайн, Ооң сеңээ берген айтыышкынын үрээн-дир сен. 22Сен ээп келгеш, Ооң сеңээ чемненирин, суг ижерин хоруп каан черге аъш-чем чип, суг ишкен-дир сен. Ынчангаш сээң мөчү-сөөгүңнү ада-өгбеңниң чевег-куюнга[†] хөөржүтпес».

23Иудея чурттуг Бурганның кижизи чемненип, суксун ижип аарга, ону дедир эккелген медээчи аңаа элчиген эзертеп берген. 24[+]Ол кижи хоорайдан чорупкан, а орук ара аңаа арзылаң таварышкаш, үзерлеп каапкан. Ооң мөчү-сөөгү орукта октаттына берген чыткан, а элчиген биле арзылаң ооң чанынга турган. 25Олап эртип чыткан улус черде чыдар мөчү-сөөк биле ооң чанында турар арзылаңны көрүп кааш, кырган медээчиниң чурттап турар хоорайынга ол дугайында барып чугаалааннар. 26Демги кижини оруктан эгилдирипкен кырган медээчи ол чугааны дыңнап кааш: «Ол болза Дээрги-Чаяакчының сөзүн тооп дыңнаваан Бурганның кижизи-дир. Дээрги-Чаяакчы ону Бодунуң аңаа медеглээн сөзүн ёзугаар арзылаңга каап бээрге, араатан ону үзерлеп, өлүрүп каан-дыр» – дээн.

27Кырган медээчи оолдарынга: «Меңээ элчигенден эзертеп бериңер» – дээрге, олар эзертеп күүсеткеннер.

28Медээчи чорупкаш, орукта чыдар мөчү-сөөктү тып алган; ооң чанында элчиген биле арзылаң турар болган. Арзылаң мөчү-сөөктү-даа чивээн, элчигенни-даа үзерлевээн бооп-тур. 29Кырган медээчи Бурганның кижизиниң мөчү-сөөгүн көдүргеш, элчигенче салып алгаш, ажыын ажып ыглап, ажаап каар дээш бодунуң хоорайынче аппарган. 30Мөчү-сөөктү ол бодунуң ада-өгбезиниң чевег-куюнче салып кааш, ооң ажыын ажып ыглап: «Хөөкүй дуңмамны аар!» – деп турган.

31Орнукшудулга соонда, ол бодунуң оолдарынга: «Мен өлүп каарымга, Бурганның кижизин ажааган чевег-куйга мени ажаап, ооң сөөгүнүң чанынга мээң сөөгүмнү тудуп каар силер. 32Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар ооң Вефилде өргүл салыр бедигээш дугайында база Самарияның[†] хоорайларында мөгейиишкин кылыр бүгү бедик черлер дугайында чугаалаан сөзү ыяап-ла бүдер ужурлуг» – дээн.

33Ол болуушкун соонда безин Иеровоам бодунуң бузут-бактыг оруундан өскээр эгбээн. Ол мөгейиишкин кылыр бедик черлерге Бурганның бараалгакчылары кылдыр чон аразындан таварышкан-на кижилерни томуйлаарын уламчылап, бараан болурун күзээн кижини-ле бедик черлерде Бурганның бараалгакчызы кылып каап турган. 34[+]Ол бачыт[†] Иеровоамның ук-салгалын буураашкынга база чырык чер кырынга турбас кылдыр узуткаттырарынга чедирген.

#### 14


Иеровоамның оглунуң чок апарганы

1Ол үеде Иеровоамның оглу Авия аарый берген. 2[+][+]Иеровоам кадайынга мынча дээн: «Барып, улус сени Иеровоамның кадайы деп танывас кылдыр солуй кеттингеш, Силомче чорувут. Ында Бурганның медээчизи[†] Ахия – мээң бо чоннуң хааны апаарымны баш бурунгаар чугаалаан кижи бар. 3[+]Чоруурда, хол куруг эвес, он хлеб, элээн каш боова болгаш доңгажыгаш ишти ары чигири ап алгаш, медээчиге баар сен. Ол сеңээ оглувустуң канчап баарын чугаалап бээр».

4Иеровоамның кадайы ашааның чугаалаанын ёзугаар кылып, Силомда Ахияның бажыңынче чорупкан. А Ахия кыраанындан согурарып, чүве көрбестей берген турган. 5Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа: «Дыңна даан, Иеровоамның кадайы аарый берген оглунуң дугайында сенден айтырар дээш кел чыдыр. Сен аңаа ынча деп база мынча деп харыылаар эвес сен бе. Келгеш, ооң кадайы өске херээжен бооп мегеленир-дир» – дээн.

6Ахия эжик аксында демги херээженниң базымнарының даажын дыңнап кааш: «Иеровоамның кадайы, кирип кел. Чүге солуй кеттинип алганың ол? Менде сеңээ багай медээлер бар-дыр. 7[+]Иеровоамга Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин барып дамчыт:

„Мен сени карачал чон аразындан депшидип, Мээң израиль чонумнуң чагырыкчызы кылып кагдым. 8[+]Мен чагырганы Давидтиң[†] үре-салгалындан хунаап алгаш, сеңээ берип кагдым, ынчалза-даа сен Мээң чалчам Давид ышкаш эвес-тир сен. А ол болза Мээң айтыышкыннарымны күүседип, бүгү чүрээ-биле Мени эдерип, Мээң мурнумга чүгле эки чүвени кылып чораан болгай. 9[+][+]Сээң мурнуңда турган бүгү хааннарга көөрде, хөй бузутту үүлгеттиң. Сен бодуңга өске бурганнар, шуткумал дүрзү-бурганнар[†] кылып ап, Мээң килеңим[†] кывыстың, а Мени артыңче октаптың. 10[+][+]Ынчангаш Мен сээң үре-салгалыңче айыыл-халап ыдар мен. Иеровоамдан укталган эр кижи бүрүзүн – Израильде кул-даа, хостуг-даа[*] кижини – кыра шаап каар мен. Сээң үре-салгалыңны, өдек-бокту когун үзе өрттедири дег, өрттедиптер мен. 11[+]Иеровоамга хамааржыр улустан хоорайга өлүп каар кижини ыттар чиптер, а хову-шөлге өлүп каар кижини дээрниң куштары соктап чиптер“. Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

12А сен чана бер. Хоорайга будуң бастынары билек, оглуң өлүп каар. 13[+]Бүгү Израиль[†] ооң ажыын ажып ыглап, ажаап каар. Иеровоамның үре-салгалындан чүгле ону чевег-куйга[†] хөөржүдер, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Иеровоамның улузундан чүгле ол оолда бир-ле эки чүүл көрген-дир. 14[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунга Израильди чагырар өске хаанны депшидип аар. Ол хаан Иеровоамның ук-салгалын кыргып-хыдыыр; ол хүн бо келген-дир. 15[+]Дээрги-Чаяакчы Израильди узуткап каар, чон ынчан шапкын агымда чайганган кулузун дег боор. Ол израиль чонну ооң ада-өгбезинге бергени эки черден тура тыртып, Евфрат хемниң ындынга тарадып кааптар, чүге дээрге олар Ашера[†] бурганга адагаштар тураскааткаш, Дээрги-Чаяакчыны хорадаткан-дыр. 16Израильди Ол Иеровоамның бодунуң үүлгеткени база ооң израильчилерни үүлгедир кылдыр элзеткени бачыттары дээш садыптар».

17Иеровоамның кадайы туруп келгеш, Тирца хоорайже дедир чорупкан. Ол бодунуң ордузунуң эргинин артай базары билек, оглу өлүп калган. 18Бодунуң чалчазы Ахия медээчини дамчыштыр Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзүн ёзугаар бүгү израильчилер оолдуң ажыын ажып ыглажып, ажаап кааннар.

19[+]Иеровоамның өске ажыл-херектери, ооң чорудуп турган дайыннары болгаш канчаар чагырып турганы Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 20Ол чээрби ийи чыл хааннааш, өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган. Ооң оглу Надав ачазының орнунга хаан апарган.


Ровоам – Иудеяның хааны


(2 Чыл. 12:1-2, 9-16)

21Соломоннуң[†] оглу Ровоам Иудеяга хааннап турган. Ол дөртен бир харлыында хаан апаргаш, Дээрги-Чаяакчының Израильдиң бүгү аймактарындан Бодунуң алдар-адын аңаа тургузар дээш шилип алган хоорайы Иерусалимге он чеди чыл дургузунда чагырган. Ооң авазы Наама дээр аммон херээжен турган чүве-дир.

22Иудеяның чону Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Олар үүлгеткен бачыттары-биле Дээрги-Чаяакчыны боттарының ада-өгбезинден арттыр хорададып алганнар. 23Олар мөгейиишкин кылыр бедик черлер,[†] даш көжээлер[†] база бедик тей бүрүзүнге-ле, саглагар ыяш-ла адаанга Ашера бурганга тураскааткан адагаштар тургузуп алганнар. 24[+]Ол чуртка дүрзү-бурганнар өргээлеринге самыын-садар кижилер безин бар апарган. Улус-чон Дээрги-Чаяакчының израильчилерниң мурнундан үндүр сывырыпканы чоннарның бүгү чүдек-бужар чаңчылдарын үлегерлеп ап, ынчаар кылып турган.

25[+]Ровоамның чагыргазының бешки чылында Египеттиң[†] хааны Сусаким Иерусалимче халдап келген. 26[+]Ол Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң база хаанның ордузунуң эртине-байлаан алгаш барган. Сусаким бүгү чүвени, ооң иштинде Соломоннуң кылып каан бүгү алдын дозуг-камгалалдарын, ап алган. 27Ровоам хаан оларның орнунга хүлер дозуг-камгалалдар кылгаш, хаанның ордузунче кирер черде турар камгалакчы[†] шериглер баштыңнарынга хүлээдип берген. 28Хаан Дээрги-Чаяакчының өргээзинче бар чыткан санында-ла, камгалакчы шериглер ол дозуг-камгалалдарны тудуп алган кады чоруур, а оон оларны таңныылдар өрээлинче дедир аппаар турган.

29Ровоамның өске ажыл-херектери болгаш ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 30Ровоам биле Иеровоамның аразынга үргүлчүлээшкинниг дайын чоруп турган. 31Ровоам өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Давидтиң Хоорайынга,[†] ада-өгбезиниң чанынга ажаап каан. Ооң аммон сөөк авазын Наама дээр турган. Ровоамның оглу Авиям ачазының орнунга хаан апарган.

#### 15


Авиям – Иудеяның хааны


(2 Чыл. 13:1–14:1)

1Наваттың оглу Иеровоамның хааннаашкынының он сески чылында Авиям[*] Иудеяның хааны апарган. 2Ол Иерусалимге үш чыл хааннаан. Ооң авазы Авессаломдан укталган Мааха турган. 3[+]Авиям ачазының ооң мурнунда үүлгедип турган бүгү бачыттарын өттүнүп үүлгедип турган, ооң чүрээ, өгбези Давидтиң[†] чүрээ дег, Бурганы Дээрги-Чаяакчыга бүрүнү-биле бердинмээн болган. 4[+]Ындыг-даа болза, Давидтиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы[†] Давидти бодааш, Иерусалимге аңаа чырыткыны берген – ооң салгакчызын өрү көдүрүп, Иерусалимни быжыглап каан. 5[+]Чүге дээрге Давид Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чүүлдү кылып, хет Урия-биле болган чүүлдү санавас болза, назынының дургузунда Ооң аңаа дужааган бүгү чүвезинден өскээр барып көрбээн.

6Авиямның назынының дургузунда Ровоам биле Иеровоам хааннарның аразынга эгелээн дайын уламчылап келген. 7Авиямның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. Ооң биле Иеровоамның аразынга дайын чоруп турган. 8Авиям өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Давидтиң Хоорайынга[†] ажаап каан. Ооң оглу Аса ачазының орнунга хаан апарган.


Аса – Иудеяның хааны


(2 Чыл. 14:2-5; 15:16–16:14)

9Израильдиң хааны Иеровоамның чагыргазының чээрбиги чылында Аса Иудеяның хааны апарган. 10Ол Иерусалимге дөртен бир чыл хааннаан. Ооң кырган-авазы[*] Авессаломдан укталган Мааха турган.

11Аса, өгбези Давид ышкаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдерни кылып турган. 12[+]Ол дүрзү-бурганнар[†] өргээлеринге самыын-садар кижилерни чурттан үндүр сывырып, ада-өгбезиниң кылып кааны бүгү дүрзү-бурганнарны чайладып каапкан. 13[+]Ол бодунуң кырган-авазы Мааханың кадын адын безин Ашера[†] бурганга тураскааткан чүдек-бужар адагаш тургузуп алганы дээш казып каапкан. Аса ооң ол адагажын одуруп каапкаш, Кедрон шынаазынга[†] өрттедипкен. 14Мөгейиишкин кылыр бедик черлерни[†] Аса узуткаваан-даа болза, ооң чүрээ бүгү назынында Дээрги-Чаяакчыга бүрүнү-биле бердинген турган. 15[+]Ол Дээрги-Чаяакчының өргээзинче ачазының база бодунуң Аңаа бараалгаткан белектерин: алдын-мөңгүннү, эдилелдер, саваларны эккелген.

16Аса биле Израильдиң хааны Ваасаның аразынга оларның хааннап келген бүгү үезинде дайын чоруп келген. 17Израильдиң хааны Вааса Иудеяга удур тулчуп үнгеш, иудей хаан Асаның черинден кымның-даа үнерин база ынаар кымның-даа кирерин болдурбас дээш, Рама хоорайны быжыглап эгелээн. 18[+][+]Аса ынчан Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң база хаанның ордузунуң эртине шыгжамырларында артып калган бүгү алдын-мөңгүннү ап алгаш, чалчаларынга хүлээдип бергеш, оларны Хезионнуң оглунуң оглу, Тавримоннуң оглу, Дамаскыда дүжүлгеде саадаан арамей хаан Венададче чорудуп, сөс ыткан: 19«Бистиң адаларывыстың аразынга дег, бис ийиниң аравыска база эвилел турзун. Көр даан, мен сеңээ белек кылдыр алдын-мөңгүн чорудуп бердим. Израильдиң хааны Вааса мээң черимден ырап чоруй баар кылдыр, барып, ооң-биле эвилелиңни күш чок болдуруп көрем».

20Венадад Аса хаанның саналы-биле чөпшээрешкеш, бодунуң шериг баштыңнарын Израильдиң хоорайларынга удур чорудупкан. Олар Ийон, Дан болгаш Авел-Бет-Мааха[†] хоорайларны, Киннереттиң бүгү девискээрин база Неффалимниң[†] бүгү черин хоозурадып каапкан. 21[+]Вааса ол дугайында дыңнап кааш, Раманы быжыглап тударын соксаткаш, Тирца хоорайже ээп келген. 22А Аса хаан бүгү иудейлерни, чаңгыс-даа кижи уттуп кагбайн чыыптарга, олар Рамадан Ваасаның аңаа тудуг кылып турган ыяш-дажын алгаш барганнар. Аса ол ыяш-даш-биле Вениаминниң[†] черинде турар Гива хоорайны болгаш Мицпа хоорайны быжыглап алган.

23Асаның бүгү өске ажыл-херектери, ооң бүгү өндүр улуг чоруктары, кылган бүгү чүвези болгаш тудуп каан хоорайлары Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. Чүгле кырый бээрге, ооң буттары аарып турган. 24[+]Аса өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону оларның чанынга, өгбези Давидтиң Хоорайында ажаап каан. Ооң оглу Иосафат ачазының орнунга хаан апарган.


Надав – Израильдиң хааны

25[+]Иеровоамның оглу Надав Иудеяның хааны Асаның чагыргазының ийиги чылында Израильдиң хааны апаргаш, ону ийи чыл чагырган. 26Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, ачазының оруктарын эдерип, ооң Израиль[†] үүлгетсин дээш, элзедип киирип каан бачыдын база өттүнүп кылып турган.

27[+]Иссахарның аймаандан үнген Ахияның оглу Вааса деп кижи Надавка удур сүлчээ кылгаш, ону Гивветон деп филистим хоорайга, кажан Надав база бүгү израильчилер ол хоорайны бүзээлеп турда, өлүрүп каан. 28Иудеяның хааны Асаның чагыргазының үшкү чылында Вааса Надавты чок кылып кааш, ооң орнунга хаан апарган.

29[+]Чаа-ла чагырып эгелээш, Вааса Иеровоамның бүгү ук-салгалын кыра шаап каапкан. Ол Иеровоамның үре-салгалындан кымны-даа дириг арттырбайн, Бодунуң чалчазы, Силом чурттуг Ахияны дамчыштыр Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзүн ёзугаар, шуптузун узуткап каапкан. 30Ол бүгү узуткаашкын Иеровоамның бодунуң үүлгеткен бачыттары дээш, ооң Израиль үүлгетсин дээш элзедип киирип каан бачыттары дээш база ооң Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны килеңнеткени[†] дээш болган.

31Надавтың өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 32Аса биле Израильдиң хааны Ваасаның аразынга оларның хааннап турган бүгү үезинде дайын чоруп келген.


Вааса – Израильдиң хааны

33Иудеяның хааны Асаның чагыргазының үшкү чылында Ахияның оглу Вааса Тирца хоорайга бүгү Израильдиң хааны апаргаш, чээрби дөрт чыл чагырган. 34Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Иеровоамның оруктарын эдерип, ооң Израиль үүлгетсин дээш, элзедип киирип каан бачыдын база өттүнүп кылып турган.

#### 16

1[+]Ананийниң оглу Иеху деп кижиге Дээрги-Чаяакчы[†] Ваасага хамаарышкан Бодунуң сөзүн ажыткан: 2[+]«Мен сени доозун-довурактан алгаш, Мээң израиль чонумнуң чагырыкчызы кылдыр депшидип кагдым, а сен Иеровоамның оруун эдерип, Мээң израиль чонумну бачыт[†] үүлгедиринче элзедип каарыңга, олар Мени боттарының бачыттары-биле килеңнедип[†] турду. 3[+]Вааса, Мен сени, сээң үре-салгалыңны өрттедиптер мен. Наваттың оглу Иеровоамның ук-салгалы-биле кылган чүвемни сээң ук-салгалың-биле база кылыр мен. 4[+]Ваасаның салгалындан хоорайга өлүп каар кижини ыттар чиптер, а ооң улузундан хову-шөлге өлүп каар кижини куштар соктап чиптер».

5Ваасаның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези болгаш өндүр улуг чоруктары Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 6Вааса өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Тирцага ажаап каан. Ооң оглу Ила ачазының орнунга хаан апарган.

7Дээрги-Чаяакчы Ваасага база ооң үре-салгалынга хамаарышкан Бодунуң сөзүн, ооң Дээрги-Чаяакчының мурнунга үүлгеткен бүгү бачыды дээш, Ананийниң оглу Иехуну дамчыштыр чугаалаан турган. Чүге дээрге Вааса Иеровоамның үре-салгалын өттүнүп кылып турган херектери-биле база ооң ук-салгалын узуткааны-биле Дээрги-Чаяакчыны хорададып алган чүве-дир.


Ила – Израильдиң хааны

8Иудеяның хааны Асаның чагыргазының чээрби алдыгы чылында Ваасаның оглу Ила Израильдиң хааны апаргаш, Тирцага ийи чыл чагырган.

9[+]Иланың дүжүметтериниң бирээзи, дайынчы тергелерниң[†] чартык кезээн башкарып турган Зимри дээрзи аңаа удур сүлчээ кылган. Кажан Ила Тирцага ордузунуң башкарыкчызы Арсаның бажыңынга арагалап турда, 10Зимри кирип келгеш, ону өлүрүп каан. Ынчан Иудеяның хааны Асаның чагыргазының чээрби чедиги чылы турган. Зимри Иланың орнунга хаан апарган. 11Чаа-ла чагырып эгелээш, Зимри Ваасаның бүгү өг-бүлезин кыра шаап каапкан, чаңгыс-даа эр кижини – ооң төрелдерин-даа, эштерин-даа – дириг арттырбаан. 12[+]Зимри Ваасаның бүгү үре-салгалын Дээрги-Чаяакчының Ваасага хамаарыштыр Бодунуң чалчазы Иеху медээчини[†] дамчыштыр чугаалаан сөзүн ёзугаар узуткап каапкан. 13Ол бүгү узуткаашкын Ваасаның, ооң оглу Иланың боттарының үүлгеткен бачыттары дээш, оларның Израиль[†] үүлгетсин дээш, элзедип киирген бачыттары дээш база Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны хоозун дүрзү-бурганнары-биле[†] килеңнеткени дээш болган.

14Иланың өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.


Зимри – Израильдиң хааны

15[+]Иудеяның хааны Асаның чагыргазының чээрби чедиги чылында Зимри Тирцага хааннап эгелээш, чүгле чеди хүн чагырган. Израиль шериг ол үеде филистим хоорай Гивветонну бүзээлеп турган чүве-дир. 16Шериг турлаанда израильчилер Зимриниң сүлчээ кылгаш, хаанны өлүрүп каанын дыңнааш, ол-ла хүн шериг баштыңы Омрини Израильдиң хааны кылдыр чарлапканнар.

17Ооң соонда Омри болгаш ооң-биле кады бүгү израильчилер Гивветондан чоруй баргаш, Тирцаны бүзээлеп алганнар. 18Зимри хоорайның эжелеттиргенин көрүп кааш, хаанның ордузунуң иштики быжыглалдыг өрээлдеринче кире бергеш, ордуну өрттедипкеш, өлүп калган. 19Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгеткени дээш база Иеровоамның оруун эдерип – ооң Израильди үүлгедир кылдыр элзедип киирген бачыттарын өттүнүп кылып турганы дээш өлүп калган.

20Зимриниң өске ажыл-херектери болгаш ооң кылган сүлчээзи Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.


Омри – Израильдиң хааны

21Ынчан Израильдиң чону ийи кезекке үстү берген: бир чартыы Гинаттың оглу Тивнийни хаан кылып аар дээш деткип турган, а өске чартыы Омрини деткээн. 22Омриниң талазында чон Гинаттың оглу Тивнийниң талазында чондан күштүг болган. Тивний өлүп калган, а Омри хаан апарган. 23Иудеяның хааны Асаның чагыргазының үжен бирги чылында Омри Израильдиң хааны апаргаш, он ийи чыл дургузунда, ооң иштинде Тирцага алды чыл, чагырган. 24Омри Семир деп кижиден аңаа хамааржыр тейни ийи талант[†][*] мөңгүн-биле садып алгаш, аңаа хоорай туткаш, ону ол тейниң ээзи турган Семирниң ады-биле Самария[†] деп адап каан.

25[+]Омри Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, ооң мурнундагы бүгү хааннардан хөй бачытты кылып турган. 26Ол Наваттың оглу Иеровоамның бүгү оруктарын эдерип, ооң Израильди үүлгедир кылдыр элзедип киирген бачыттарын өттүнүп кылып, хоозун дүрзү-бурганнары-биле Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны килеңнедип турган.

27Омриниң кылган өске ажыл-херектери, ооң маадырлыг чоруктары Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 28Омри өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Самарияга ажаап каан. Ооң оглу Ахав ачазының орнунга хаан апарган.


Ахав – Израильдиң хааны

29Иудеяның хааны Асаның чагыргазының үжен сески чылында Омриниң оглу Ахав Израильге хааннап эгелээш, Израильди ооң найысылалы Самарияга чээрби ийи чыл чагырган. 30[+]Омриниң оглу Ахав Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачытты ооң мурнундагы бүгү хааннардан-даа арттыр үүлгеткен. 31[+][+]Ахавка Наваттың оглу Иеровоамның кылып чораан бачыттарын өттүнүп үүлгедири четпес болган. Ол Сидоннуң хааны Этваалдың уруу Иезавелди кадай кылдыр ап алгаш, Ваал[†] бурганга бараан болуп, мөгейип эгелээн. 32[+]Ахав Ваалдың өргээзин Самарияга тудуп бергеш, аңаа өргүл салыр бедигээш[†] тургузуп каан. 33Ол Ашера[†] бурганга адагаштар тураскаадып каан база Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны Израильдиң ооң мурнундагы бүгү хааннарындан арттыр хорададып турган.

34[+]Ахавтың чагырган үезинде Вефил чурттуг Ахиил деп кижи Иерихон хоорайны катап тудуп каан. Ол кижи хоорайның таваан салып каарга, ооң дун оглу Авирам чок апарган, а хаалгазын тургузуп каарга, хеймер оглу Сегув чок апарган. Нуннуң оглу Иисусту дамчыштыр Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ынчалдыр боттанган.

#### 17


Илияның каңдаашкын болурун баш бурунгаар медеглээни

1[+]Галаадта[†] Тешви чурттуг Илия[†] деп кижи Ахавка: «Бараан болуп турарым Израильдиң дириг Бурганы Дээрги-Чаяакчының адындан чарлап тур мен: чүгле мээң сөзүм-биле болур дээрден башка, бо каш чылда маңаа шалың-даа дүшпес, чаъс-даа чагбас» – дээн.

2Оон Илияга Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң сөзүн ажыдып: 3«Моон чорупкаш, чөөн чүкче барып, Иордан хемниң[†] ындында Хорат деп хемчигештиң чанынга чаштына бер. 4Сугну хемчигештен ижер сен, а сени чем-биле хандырарын Мен кускуннарга дужаап каар мен» – деп чугаалаан.

5Илия Дээрги-Чаяакчының аңаа чугаалаанын ёзугаар кылган. Ол Иорданның ындында Хорат деп хемчигешче чоруй баргаш, аңаа артып калган. 6Кускуннар Илияга эртен, кежээ далган-тараа биле эът эккеп берип турган, а сугну ол хемден узуп ижип турган.


Сарепта чурттуг дулгуяк херээжен

7Элээн үе эрткен соонда, ол хемчигеш соглуп калган, чүге дээрге чуртка чаъс чагбастай берген. 8Ынчан медээчиге[†] Дээрги-Чаяакчының сөзү ажыттынган: 9[+]«Ам Сидон черде Сарепта хоорайже чорупкаш, аңаа чуртта. Мен бир дулгуяк херээженге[†] сени чем-биле хандырарын дужаап каан мен».

10Илия Сарептаже чорупкан. Ол хоорай хаалгазынга[†] кээрге, ында бир дулгуяк херээжен ыяш чыып турган. Илия ону: «Хөй эвес сугдан аякка куткаш, меңээ эккеп берем» – деп кый депкен.

11Херээжен кижи суг ап бар чорда, медээчи ону катап база: «Меңээ кескинди хлебтен база эккеп берем» – деп кый дээн.

12«Дириг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен – деп, демги херээжен харыылаан, – Менде хлеб чогул, а чүгле ыяш деспиде кош адыш ишти далган биле доңгада хөй эвес олива үзү[†] бар-дыр. Одаар ийи токпак ыяш ап алгаш, барып, ол далгандан оглумга база бодумга чем белеткеп чиир бис. Ол чем төнерге, өлүр бис ыйнаан».

13Илия аңаа: «Кортпа, бажыңыңче баргаш, чугаалааның ёзугаар кыл. А баштай ол-ла далгандан меңээ бичии боовадан быжыргаш, эккеп бер. Ооң соонда бодуңга база оглуңга чемден кылып аар сен. 14Чүге дээрге Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы: „Мээң черже чаъс чагдырар хүнүмге чедир деспиде далган төнмес, доңгада үс эвээжевес“ – деп тур» – дээн.

15Ол херээжен кижи барып, Илияның чугаалаанын ёзугаар кылган. Хөй хүннер дургузунда ол боду-даа, ооң өг-бүлези-даа, Илия-даа чиир аъш-чемниг турган. 16Дээрги-Чаяакчының Илияны дамчыштыр чугаалаан сөзүн ёзугаар деспиде далган-даа төнмээн, доңгада үс-даа эвээжевээн.

17Элээн үе эрткенде, бажың ээзи херээженниң оглу аар аарааш, баксырап, шуут тынмайн барган. 18Ынчан дулгуяк херээжен Илияга: «Силерде меңээ удур чүү барыл, Бурганның кижизи? Силер мээң оглумну өлүрүп, бачыттарымны меңээ сагындырар дээш келгениңер ол бе?» – дээн.

19Илия аңаа: «Оглуңну меңээ эккел» – деп харыылаан. Оолду Илия авазының холундан ап алгаш, бодунуң чурттап турганы үстүкү өрээлче көдүрүп үндүре бергеш, орнунга чыттырып каан. 20Оон ол Дээрги-Чаяакчыны кыйгырып: «Дээрги-Чаяакчы Бурганым, таанда-ла Сен бажыңында чурттап турарым дулгуяк херээженниң оглун өлүрүп кааптып, аңаа безин хай-халап халдатканың ол бе?» – деп мөргээн. 21[+]Илия оолдуң кырынче үш катап чыдыптып, Дээрги-Чаяакчыны кыйгырып: «Дээрги-Чаяакчы Бурганым! Бо оолдуң амы-тыны мага-бодунче ээп келзин!» – деп мөргээн.

22Дээрги-Чаяакчы Илияның дилеглиг мөргүлүн[†] дыңнап каан. Оолдуң амы-тыны ооң мага-бодунче ээп кээрге, ол дирли берген. 23Илия оолду көдүрүп алгаш, бодунуң үстүкү өрээлинден бадыра бергеш, ооң авазынга хүлээдип: «Көр даан, оглуң дириг-дир!» – дээн.

24Демги херээжен Илияга: «Ам ылап-ла билдим: силер Бурганның кижизи-дир силер, Дээрги-Чаяакчының силерни дамчыштыр чугаалаан сөзү шынныг-дыр!» – дээн.

#### 18


Илия биле Авдий

1Үр үе эрткенде, каңдаашкынның үшкү чылында, Дээрги-Чаяакчы[†] Илияга[†] Бодунуң сөзүн ажыдып: «Ахавка барып көстүп көр. Мен черже чаъстан чагдырыптар мен» – деп чугаалаан. 2Илия Ахав-биле ужуражыр дээш чорупкан.

Ол үеде Самарияга[†] коргунчуг аш болуп турган. 3Ахав бодунуң хаан ордузунуң башкарыкчызы Авдийни кыйгыртып алган. (Авдий болза Дээрги-Чаяакчыны ханы хүндүлээр, Аңаа мөгеер кижи чүве-дир. 4[+]Кажан Иезавел Дээрги-Чаяакчының медээчилерин[†] узуткап турда, Авдий чүс медээчини ийи куй иштинге – бирээзинге-ле бежен кижини – чажырып алгаш, оларны аъш-чем, суг-биле хандырып турган.) 5Ахав Авдийге: «Чуртта бүгү суг баштарын, хем-сугларны барып эргип көр. Аъттарывыс, элчигеннеривис чемгерер оът-сиген тып аар чадавас бис. Ынчан оларны сокпайн арттырып аар бис» – дээн.

6Олар эргип көөр дээн черин аразында үлежип алган. Ахав бир талазынче, Авдий – өске талазынче чорупкан. 7Авдий орукка чорда, аңаа Илия ужуражы берген. Авдий ону танып кааш, черге чедир мөгейип: «Мээң дээргим Илия боор силер аа?» – дээн.

8Демгизи аңаа харыылап: «Ийе, мен-дир мен. Ээңге: „Илия мында-дыр“ – деп барып чугаала» – дээн.

9Авдий мынча дээн: «Мен кандыг бачыт[†] үүлгеттим? Чалчаңар мени өлүрүп каар кылдыр Ахавтың холунга чүге хүлээдириңер ол? 10Дириг Бурганыңар Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: ээмниң силерни диледип, улус ытпааны чон-даа чок, күрүне-даа чок. Бир күрүне азы чон силерни ында чок деп дыңнадырга, дээргим олардан силерни тып чадап каанының дугайында даңгырак ап турду. 11А ам силер: „Ээңге: ‘Илия мында-дыр’ – деп барып чугаала“ – дээр-дир силер. 12[+]Мен силерни каапкаш баарымга, Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†] силерни мээң билбезим черже алгаш барза канчаар. Мен Ахавка барып дыңнадыптарымга, ол силерни тыппайн баар болза, мени өлүрүп-ле каай. А мен, силерниң чалчаңар, аныяамдан-на Дээрги-Чаяакчыга мөгеер кижи мен. 13Кажан Иезавел Дээрги-Чаяакчының медээчилерин өлүрүп турда, чүнү кылганымны улус мээң дээргим силерге чугаалавады бе? Мен чүс медээчини ийи куйга – бирээзинге-ле бежен кижини – чажырып алгаш, оларны аъш-чем, суг-биле хандырып турдум. 14А ам силер меңээ „Ээңге: ‘Илия мында-дыр’ – деп барып чугаала“ – дээр-дир силер. Ол мени өлүрүп каар деп билиңер!»

15Илия: «Бараан болуп турарым дириг, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: бөгүн Ахавтың мурнунга турар мен!» – дээн.


Илия биле Ваал бурганның медээчилери

16Авдий Ахавка барып ужурашкаш, Илияның дугайында чугаалаарга, Ахав Илияга уткуштур чорупкан. 17Ону көрүп кааш, хаан: «Сен сен бе? Израильче хай-халап халдаткан кижи сен сен бе?» – деп айтырган.

18Илия: «Израильче хай-халапты мен халдатпадым – деп харыылаан. – Дээрги-Чаяакчының айтыышкыннарынга чагыртпастап, Ваалдың[†] дүрзүлеринге мөгейип тургаш, сен база сээң төрел бөлүүң халдаткан силер. 19Ам улустан айбылапкаш, бүгү израиль чонну Кармил дагга меңээ чыып бер. Иезавелдиң чемгерип турар улузун – Ваал бурганның 450 медээчизин, Ашера[†] бурганның 400 медээчизин ынаар эккел».

20[+]Ахав бүгү израильчилерге чыглыр дугайында сөс чедирер улус чорудуп, ол медээчилерни Кармил дагга чыыпкан. 21[+][+]Илия чон мурнунче үнүп келгеш: «Чежеге чедир ийи чүдүлге аразынга чайгылып кээр силер? Бир эвес ёзулуг Бурган[†] – Дээрги-Чаяакчы болза, Ону эдериңер, а бир эвес Ваал болза, Ваалды эдериңер» – дээн.

Чон харыы кылдыр чүнү-даа ыыттаваан. 22[+]Илия ынчан оларга мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчының медээчилеринден мен чааскаан арткан-дыр мен, а Ваалдың медээчилери 450 кижи-дир. 23Биске ийи бугажыктан эккеп берзин. Оон олар бир бугажыктан шилип алгаш, кезектей одура шапкаш, ыяштарже салып алзын, ынчалза-даа от кывыспазын. Мен база өске бугажыкты өргүүрү-биле белеткеп, ыяштарже салып алыйн, ынчалза-даа от кывыспас мен. 24Силер ынчан боттарыңарның бурганыңар адын кыйгырар силер, а мен Дээрги-Чаяакчының адын кыйгырар мен. От кыпсып харыылаар Бурган – ёзулуг Бурган ол болур».

Бүгү чон: «Ындыг-дыр!» – деп чүүлзүнген.

25Илия Ваалдың медээчилеринге: «Ийи бугажыктың бирээзин шилип алгаш, ынча хөй болганыңарда, өргүүрү-биле баштай белеткеп алыңар. Бурганыңар адын кыйгырыңар, а от салбаңар» – дээн.

26Медээчилер оларга берип каан бугажыкты ап алгаш, өргүүрү-биле белеткеп кааннар. Ынчангаш эртенден эгелээш, дүъшке чедир Ваалдың адын кыйгырып: «Ваал, биске харыылап көр!» – деп чеже-даа алгыржырга, кандыг-даа харыы чок болган. Олар кылып алган өргүл салыр бедигээжиниң чанынга самнап халчып-ла турганнар.

27Дүъште Илия оларны кочулап: «Дыңзыдыр алгыржыңар-ла, Ваалыңар бурган болбайн канчаар. Ол, чок болза боданы берген, чок болза ажыл-херек кылган, чок болза аян-чорук кылып чоруур боор. Удуп-даа чыдары чадавас, оттурар болза эки-дир» – деп турган.

28Медээчилер улам дыңзыдыр алгыржып, боттарының чаңчылын ёзугаар хылыштар, чыдалар-биле ханын төгүлдүр шаштынып турганнар. 29[+]Дүъш эрткен, а олар мырыңай кежээки өргүл салыр үеге чедир чеже-даа калчаарап алгыржырга, кандыг-даа харыы шуут чок болган, кым-даа харыылаваан.

30Илия ынчан бүгү чонга: «Менче чоокшулап келиңер» – дээн.

Улус олче чоокшулап кээрге, ол үреп бускан Дээрги-Чаяакчының өргүл салыр бедигээжин катап тургузуп каан. 31[+]Илия он ийи дашты – Дээрги-Чаяакчының ону Израиль[†] деп эде адап кааны Иаковтан[†] укталган аймактарның санын ёзугаар – ап алган. 32Он ийи даштан ол Дээрги-Чаяакчыга алдар болдурган өргүл салыр бедигээш[†] туткаш, ону долгандыр ийи са[*] хире тараа кире бээр ишкир оңгар казып алган. 33Илия ыяштарны бедигээшче салгаш, бугажыкты кезектей одура шапкаш, ыяш кырынче салып алган. 34Ооң соонда ол: «Дөрт улуг кочал долдур сугдан куткаш, өргүлче база ыяштарже кудуптуңар!» – дээн.

Ол: «Катаптаңар» – деп чугаалаан.

Улус катап база куткан.

Ол: «Үшкү удаа база ынчаар кылыңар» – дээн.

Улус сугну үшкү удаа куткан. 35Суг өргүл бедигээжин долгандыр агып, оңгарны безин дола берген.

36[+]Кежээки өргүл салыр үе кээрге, Илия медээчи бедигээшче чоокшулап келгеш: «Авраамның,[†] Исаактың[†] болгаш Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы, Сээң Израильде Бурган болуруң база чалчаң мен бо бүгүнү Сээң сөзүң ёзугаар кылганым бөгүн улуска билдингир апарзын! 37Меңээ харыылап көрем, Дээрги-Чаяакчы, харыылап көрем – бо чон Дээрги-Чаяакчы сени ёзулуг Бурган деп база Сээң оларның чүрээн Бодуңче катап ээлдирип ап турарыңны билип алзын» – дээн.

38[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчының оду бадып келгеш, өргүлдү, ыяштар, даштар болгаш довуракты өрттендир чипкен, оңгарда сугну кургадыр сыырыпкан. 39[+]Ону көргеш, бүгү чон хаваан черге дегзип, доңгая кээп дүшкеш: «Дээрги-Чаяакчы – Бурган-дыр! Дээрги-Бурган-Чаяакчы-дыр!» – деп алгыржы берген.

40[+][+]Илия оларга: «Ваалдың медээчилерин тудуп алыңар! Чаңгызы-даа дезе бербезин!» – деп дужааган.

Улус медээчилерни тудуп аарга, Илия оларны Киссон хемче аппаргаш, кыра шаап каапкан.


Чаъстың катап база чаап эгелээни

41Илия Ахавка: «Барып, аштанып-чемненип ал. Чаъс-чайык шимээргеп кел чыдыр» – дээн.

42Ахав хаан аштанып-чемненип аар дээш чорупкан, а Илия Кармил дагның бажынче үне бергеш, черже доңгайып олуруп алгаш, бажын дискектериниң аразынче супкан. 43Оон ол чалчазынга: «Барып, далайны көрүпкеш кел» – дээн.

Демгизи барып көргеш: «Чүү-даа көзүлбейн тур» – деп чедип келген. Илия аңаа: «Чеди катап барып көр» – дээн. 44Чалчазы чедиги удаада: «Далайдан адышка өй хемчээлдиг булут көдүрлүп ор» – деп келген.

Илия чалчазынга: «Ахавка барып: „Чуузаңны[†] белеткээш, чорувут, оон башка чаъс сеңээ шаптык боор-дур“ – деп дамчыт» – дээн.

45[+]Ол аразында булуттарга бүргедипкен дээр карарып, хат-шуурган көдүрлүп, күштүг чайык кудуп эгелээн. Ахав чуузазынга орупкаш, Изреел хоорайже чорупкан. 46[+][+]Дээрги-Чаяакчының холу Илияны башкарып эгелээрге, ол тонун куржанып алгаш, мырыңай Изреелге чедир Ахавтың мурнунга маңнап чораан.

#### 19


Илия Синай дагда

1Ахав Иезавелге Илияның[†] кылган бүгү чүвезин, ооң иштинде Ваалдың[†] бүгү медээчилерин[†] шанчып өлүрүп каанын чугаалаарга, 2Иезавел Илияже айбычызын ыдып, сөс дамчыткан: «Бир эвес ол медээчилерниң амы-тынын үскениң дег, даарта бо үеге чедир сээң амы-тыныңны база үспес болзумза, бурганнар мени канчаар-даа кезеткей аан!»

3[+]Илия ону дыңнааш, корга берип, амы-тынын камгалап дезипкен. Иудеяда турар Беэр-Шева хоорайга четкеш, ол чалчазы оолду аңаа арттырып каан. 4[+]А боду ээн кургаг ховуда бир хүн чоруур черже чоруй баргаш, хараган адаанга оруп алгаш, бодунга өлүм дилеп: «Ам болзун, Дээрги-Чаяакчы[†]. Амы-тынымны үзүп каап көрем, чүге дээрге ада-өгбемден дээредээр чүвем чок-тур» – дээн.

5Оон ол хараган адаанга чыда, удуп калган. Хенертен Дээрги-Чаяакчының төлээзи аңаа дээпкеш: «Туруп кел, чемнен!» – дээн.

6Илия долгандыр көөрге, бажының чанында отка хаарган далган биле суглуг доңга бар болган. Ол чемненип, суг ижип алгаш, катап база удуп калган.

7Дээрги-Чаяакчының төлээзи ийиги удаа келгеш, аңаа дээпкеш: «Туруп, чемненип ал, оон башка ырак орукка шыдашпас сен» – дээн.

8[+][+]Илия туруп келгеш, чемненип, суг ижип алган. Салган аъш-чемни чип, күш кирип алгаш, ол дөртен дүн-хүн чорааш, Бурганның Хорив[†] деп даанга чеде берген. 9Дагга Илия куйже кире бергеш, хонуп алган.

Оон Дээрги-Чаяакчы аңаа Бодунуң сөзүн ажыдып: «Илия, сен чүү дээш бээр келдиң?» – деп чугаалаан.

10[+][+]Ол: «Мен Аг-шериглиг Бурган[†] Дээрги-Чаяакчыга дыка чүткүлдүг бараан болуп чордум. А израильчилер Сээң чагыг-керээңден[†] ойталап, өргүл салыр бедигээштериңни[†] үрегдеп, медээчилериңни хылыш-биле шанчып өлүрүп кагды. Мен чааскаан арттым, олар ам мээң амы-тынымны база алыксап турлар» – деп харыылаан.

11[+][+]Дээрги-Чаяакчы: «Үнгеш, даг кырынга Мээң мурнумга туруп ал. Мен сээң чаның-биле эрте бээр мен!» – дээн.

Оон коргунчуг хат-казыргы хадып келгеш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга дагларны бузуп, хаяларны чуура шаап каапкан, ынчалза-даа ол хатта Дээрги-Чаяакчы көзүлбээн. Хаттың соонда чер шимчээшкини болган, ынчалза-даа аңаа Дээрги-Чаяакчы көзүлбээн. 12[+][+]Чер шимчээшкининиң соонда от хып келген, ынчалза-даа ол отта Дээрги-Чаяакчы көзүлбээн. Оттуң соонда оожум үн дыңналган. 13Үннү дыңнап кааш, Илия арнын шыва тону-биле дуглааш, үнүп кээп, куй аксынга туруп алган. Үн оон: «Илия, сен чүү дээш бээр келдиң?» – деп айтырган.

14[+]Илия: «Мен Аг-шериглиг Бурган Дээрги-Чаяакчыга дыка чүткүлдүг бараан болуп чордум. А израильчилер Сээң чагыг-керээңден ойталап, өргүл салыр бедигээштериңни үрегдеп, медээчилериңни хылыш-биле шанчып өлүрүп кагды. Мен чааскаан арттым, олар ам мени база өлүрүп каарын кызыдып тур» – деп харыылаан.

15[+]Дээрги-Чаяакчы аңаа: «Келген орууң-биле дедир ээпкеш, Дамаскының ээн кургаг ховузунче чорувут. Ынаар чеде бергеш, Азаил деп кижини арамей чоннуң хааны кылдыр томуйлап чаап каг. 16[+][+]Оон Намессийниң оглу Иехуну Израильдиң хааны кылдыр томуйлап каг. А Авел-Мехола[†] чурттуг Шафаттың оглу Элисейни[†] сээң сооң салгаар Бурганның медээчизи кылдыр томуйлап каг. 17[+]Азаилдиң хылыжындан дириг арткан бүгү улусту Иеху өлүрүп каар. А Иехунуң хылыжындан дириг арткан бүгү улусту Элисей өлүрүп каар.

18[+]А Мен Израильге Ваал бурганның мурнунга дискек кырынга сөгүрбээн, ооң дүрзүлерин ошкаваан 7000 кижини Бодумга кадагалап алган мен» – дээн.


Элисейниң Илияны эдергени

19Илия оортан чоруй баргаш, Шафаттың оглу Элисейни тып алган. Элисей ол үеде он ийи кош шары-биле чер чардырып турган, а боду он ийиги коштуң соо-биле бар чораан. Илия ооң чаны-биле эртип чыткаш, ону шыва тону-биле шуглап каан. 20[+]Элисей ынчан шарыларын каапкаш, Илияның соондан маңнап чорупкан. Ол: «Авам-ачам-биле байырлажып, ошкап каарын чөпшээреп көрүңер. Ооң соонда силерни эдерер мен» – дээн.

Илия: «Дедир ээвит. Мен сеңээ чүнү кылып берген кижи мен?» – деп харыылаан.

21[+]Элисей дедир ээп келгеш, коштаан ийи шарызын соп алган. Ол ыяш андазынын өрттеткеш, эътти отка быжыргаш, улуска үлеп бээрге, олар чип турган. Ооң соонда ол Илияны эдерип чорупкаш, ооң дузалакчызы апарган.

#### 20


Венадад биле Ахавтың дайылдашканы

1[+][+]Арамей хаан Венадад хамык аг-шериин чыып алган. Ооң-биле кады үжен ийи өске хаан, аъттар болгаш дайынчы тергелер[†] чораан. Ол барып, Самарияны[†] бүзээлеп алгаш, аңаа удур дайылдажып эгелээн. 2Венадад хоорай иштинге турган Израильдиң хааны Ахавче элчиннер[†] ыдып, 3бодунуң сөзүн аңаа дамчыткан: «Сээң алдын-мөңгүнүң мээңии-дир, сээң кадайларыңның база ажы-төлүңнүң эң дээрелери – мээңии-дир».

4Израильдиң хааны: «Дээрги хааным, силерниң чугаалап турарыңар ышкаш, мен бодум-даа, менде бар бүгү чүве-даа силернии-дир» – деп харыылаан.

5Элчиннер оон катап база келгеш, Венададтың чугаалаан чүвезин дамчытканнар: «Сээң алдын-мөңгүнүңнү, кадайларыңны база ажы-төлүңнү меңээ бээрин негеп, улус чорудуп турган мен. 6Даарта бо үеде чалчаларымны сенче чорудуптар мен. Олар сээң ордуңну, албаты чонуңнуң бажыңнарын чиңчерлеп, үжээш, сээң үнелиг бүгү чүвеңни алгаш баар».

7[+]Израильдиң хааны чурттуң бүгү баштың кижилерин чыылдыргаш, оларга: «Көрүңер даан, бо кижи өш-өжээн өөскүдүп турар-дыр. Кажан ол мээң кадайларым биле ажы-төлүмнү, мээң алдын-мөңгүнүмнү эккелзин дээш улус чорудуптарга, ойталавадым чоп!» – дээн.

8Хамык баштың кижилер болгаш бүгү чон аңаа: «Ону дыңнаваңар, ооң аайынга кирбеңер» – деп харыылаан.

9Ахав ынчан Венададтың элчиннеринге: «Мээң дээрги хаанымга дамчыдыңар: чалчаңар менден баштай негээн чүвеңерни күүседир мен, а бо удаадазын шыдавас мен» – деп харыы берген.

Олар чоруй баргаш, ооң харыызын Венададка дамчыткан. 10Венадад ынчан Ахавче улус ыдып: «Мени эдерип келген кижи бүрүзүнге узуткаттырган Самарияның бузундулары оода адыш ишти хире артып каар болза, бурганнар мени канчаар-даа кезеткей аан!» – деп сөс дамчыткан.

11Израильдиң хааны: «Аңаа: „Дайынчы дериг-херекселин кедип турар кижи оозун тиилелге соонда уштуп турар кижи дег мактанмазын“ – деп дамчыдыңар» – деп харыылаан.

12Венадад ол харыы сөстү майгыннарынга өске хааннар-биле кады арагалап оргаш, дыңнаан. Ол бодунуң улузунга: «Халдаашкынга белеткениңер!» – деп дужааган. Олар хоорайже халдаарынга белеткенип эгелээн.


Ахавтың Венададты чылча шапканы

13Ол аразында Израильдиң хааны Ахавка Бурганның бир медээчизи[†] келгеш, Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа медеглээн: «Бо эңдерик аг-шеригни көрүп тур сен бе? Мен ону бөгүн сээң холуңга хүлээдип бээр мен, ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы[†] деп билип аар сен».

14«А кымны дамчыштыр?» – деп, Ахав айтырган.

Бурганның медээчизи Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыткан: «Тус чер чагырыкчыларының аныяк дайынчыларын дамчыштыр».

«А тулчуушкунну кым эгелээрил?» – деп, хаан айтырган.

Бурганның медээчизи: «Сен» – деп харыылаан.

15Ахав ынчан тус чер чагырыкчыларының дайынчыларын чыып алган – олар 232 кижи болган. Ооң соонда бүгү израиль шеригни чыып аарга, ниити саны 7000 кижи болган. 16Олар дүъште тулчуп үнүпкеннер. А Венадад аңаа дузалап келген үжен ийи хаан-биле кады майгыннарынга эзиртир арагалап алган. 17Тус чер чагырыкчыларының дайынчылары мурнай үнүпкеннер. Венадад улузун ыдыптарга, олар «Самариядан улус үнүптү» деп медээ дыңнап каан. 18Хаан: «Израильчилер тайбың дилеп үнген болза, оларны диригге тудуп алыңар. Дайылдажыр дээш-даа үнгеннер болза, дөмей-ле диригге тудуп алыңар» – дээн.

19Тус чер чагырыкчыларының дайынчылары база оларның соондан чоруп орган израиль шериг хоорайдан үнүп келгеш, 20кижи бүрүзү бодунуң удурланыкчызын өлүрүп турган. Арамейлер дезиптерге, израильчилер оларны сүрүп чорупкан, а арамей хаан Венадад аъдын мунгаш, аъттыг шериглери-биле кады четтирбейн барган. 21Израильдиң хааны бурунгаарлааш, аъттар биле дайынчы тергелерни чылча шаап[*], арамейлерге аар аштырыышкынны таварыштырган.

22[+]Израильдиң хааны Ахавка Бурганның медээчизи чоокшулап келгеш: «Барып, быжыгланып алгаш, чүнү канчаарын көрүп, боданып ал. Дараазында чылдың эгезинде арамей хаан сенче катап база халдаар-дыр» – дээн.

23Ол аразында арамей хаанның дүжүметтери аңаа сүме каткан: «Израильчилерниң бурганнары – даглар бурганнары-дыр, ынчангаш олар бисти тиилеп алган-дыр. А бир эвес олар-биле оргулааш черге чаалажыр болзувусса, бис ыяап-ла тиилээр бис. 24Силер мынчаар кылып көрүңер: бүгү хааннарны шеригде туружундан чайлаткаш, өске шериг баштыңнары-биле солуп каавыт. 25Оон чидирип алган шерииңер хире шеригден чыып алыңар: аът орнунга аът, дайынчы терге орнунга дайынчы терге турзун; ынчан израильчилер-биле оргулаашка дайылдашкаш, ыяап-ла тиилээр бис».

Венадад оларның сүмези-биле чөпшээрежип, ынчаар кылган.

26[+]Дараазында чылдың эгезинде Венадад хаан арамейлерни чыып алгаш, Израиль[†]-биле дайылдажып, Афек хоорайже үнүпкен. 27Израильчилер база чыглып, аъш-чем курлавырын ап алгаш, арамейлерге удур үнүп келген. Олар дайзынның мурнунга турлагланып аарга, ийи кодан өшкү ышкаш болган, а арамейлер чоок-кавы девискээрни дола берген.

28Бурганның кижизи Израильдиң хаанынга келгеш, Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыткан: «Бир-тээ, арамейлер Дээрги-Чаяакчы мени шынаа-шөлдер[†] Бурганы эвес, а чүгле даглар Бурганы деп бодап турар болганда, Мен ол эңдерик аг-шеригни сээң холуңга хүлээдип берейн, силер ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер».

29Удурланыкчылар чеди хонук дургузунда бот-боттарынга удур турлагжып алгаш турган. Чедиги хүнде тулчуушкун эгелээн. Израильчилер чаңгыс хүн дургузунда арамей шеригниң 100 000 кижизин узуткап каан. 30Арамейлерниң артынчызы Афек хоорайже дезипкен. Аңаа шеригниң арткан 27 000 кижизиниң кырынче хана барып ушкан. Венадад база хоорайже дезипкеш, шивээниң иштики өрээлдериниң бирээзинге чаштына берген.

31Ооң чалчалары аңаа: «Израиль чоннуң хааннары өршээлдиг улус дээрзин дыңнаан бис. Томаараанывыстың демдээ кылдыр самдар хеп кеткеш, хендир-биле бажывысты ораап алгаш, Израильдиң хаанынга бараалы, ынчан ол силерниң амы-тыныңарны хайыралаар чадавас» – дээннер.

32Ынчангаш олар самдар хеп кеткеш, хендир-биле бажын ораап алгаш, Израильдиң хаанынга кээп: «Силерниң чалчаңар Венадад: „Мээң амы-тынымны хайыралап көрүңерем“ – деп тур» – дээннер.

Хаан: «Кай, ол ам-даа дириг бе? Ол мээң дуңмам кижи болгай» – дээн.

33Элчиннер ону эки демдек кылдыр хүлээп ап, далаш-биле ооң сөзүн деткип: «Ийе, Венадад силерниң дуңмаңар болгай!» – дээннер.

Хаан: «Барып, ону бээр эккелиңер!» – дээн.

Венадад чедип кээрге, Ахав ону бодунуң дайынчы тергезинче олуртуп алган.

34[+]Венадад аңаа: «Мээң ачамның силерниң ачаңардан хунаап алган хоорайларын эгидип бээр мен. Мээң ачамның Самарияга кылып турганы дег, силер база Дамаскыга садыглаар базаарлар ажыдып ап болур силер» – дээн.

Ахав: «Ындыг керээ ёзугаар мен сени хостап салыр мен» – деп харыылаан.

Ийи хаан тайбың керээзи чарган соонда, Ахав Венададты хостап салыпкан.


Бурганның медээчизиниң Ахавты буруу шапканы

35Бурганның бир медээчизи Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар бир кижиге: «Мени эттеп көрем!» – дээн. Демгизи ойталап каапкан.

36[+]Ынчан ол медээчи: «Дээрги-Чаяакчының сөзүн тооп дыңнаваан болганыңда, менден ырап чоруй баарың билек, сени арзылаң өлүрүп каар» – дээн.

Демги кижи чоруптарга, аңаа уткуштур арзылаң үне халып келгеш, ону өлүрүп каан. 37Бурганның медээчизи өске кижи тып алгаш: «Мени эттеп көрем» – дээн. Ол кижи ону балыгландыр эттеп каан. 38Ынчан Бурганның медээчизи барып, хаанны манап, орук чанынга туруп алган. Ол арнын шывыг-биле дуглап алган. 39[+]Кажан хаан чаны-биле эртип чыдырда, медээчи алгыра берген: «Силерниң чалчаңар мен тулчуушкунга киржип турумда, меңээ бир кижи келгеш, туттурган дайынчы эккелгеш: „Бо кижини таңныылда. Бир эвес ол дезе бээр болза, ооң орнунга бодуңнуң амы-тыныңны бээр сен азы бир талант[†] мөңгүн торгаал төлээр сен“ – дээн. 40[+]А силерниң чалчаңар мен өске херектер кылып, чай чок турумда, туттурган кижи чиде берип-тир».

Израильдиң хааны медээчиге: «Сээң шииткелиң ындыг-дыр. Сен бодуңга бодуң оңгар казып алдың» – дээн.

41Ынчан Бурганның медээчизи арнында шывыгны дораан ажыда тыртыптарга, Израильдиң хааны, бо дээрге Бурганның медээчилериниң бирээзи-дир деп, ону танып каан. 42Медээчи хаанга Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыткан: «Мээң бүрүнү-биле узуткап каар дээн кижимни холуңдан хостап салыпкан-дыр сен. Ынчангаш ооң амы-тынының орнунга сээң амы-тыныңны алыр-дыр, а ооң чонунуң орнунга сээң чонуңну чок кылыр-дыр».

43Израильдиң хааны Самарияда ордузунче дүвүрелге алзып, хөңнү баксырап чанып келген.

#### 21


Навуфейниң виноград шөлү

1Элээн үе эрткенде, дараазында болуушкуннар болган. Изреел хоорай чурттуг Навуфей деп кижи ол хоорайга, Самарияның[†] хааны Ахавтың ордузунуң чанынга, виноград[†] тараан шөлдүг турган. 2[+]Ахав Навуфейге: «Виноградың шөлү мээң ордум чанында-дыр, ону меңээ берип көрем – огород кылып аайн. Орнунга мен сеңээ оон-даа эки виноград шөлү бээр мен азы, күзээр болзуңза, өртээн мөңгүн-биле төлеп берейн» – дээн.

3[+]А Навуфей: «Ада-өгбемден дамчып келген өнчүмнү сеңээ бериптеримни Дээрги-Чаяакчы[†] болдурбазын!» – деп харыылаан.

4[+]Ахав ордузунче дүвүрелге алзып, хөңнү баксырап чана берген, чүге дээрге Изреел чурттуг Навуфей аңаа: «Ада-өгбемден дамчып келген өнчүмнү сеңээ бербес мен» – дээн болган. Ол чем чииринден ойталап, орнунга хая көрнүп чыдып алган. 5Хаанның кадыны Иезавел ооң өрээлинче кирип келгеш: «Чүге мынчаар дүвүреп турарың ол? Чүге чем чиведиң?» – деп айтырган.

6Ахав аңаа: «Чүге дээрге мен Изреел чурттуг Навуфейге: „Виноградың шөлүн меңээ садып көрем азы, күзээр болзуңза, ооң орнунга өске виноград шөлүнден берейн“ – дидим. А ол: „Мен сеңээ виноградым шөлүн бербес мен“ – дээр-дир» – деп харыылаан.

7Иезавел кадын аңаа: «Ол канчап турарың ол, сени Израильдиң хааны дээр-даа аргажок-тур! Туруп, чемненип ал, оожургап көр! Изреел чурттуг Навуфейниң виноград шөлүн мен сээң холуңга киирип бээйн» – дээн.

8[+]Кадын Ахавтың адындан чагаалар бижээш, оларны ооң таңмазы-биле[†] диизелээш, Навуфей-биле кады чаңгыс хоорайга чурттап турган чоннуң баштыңнары[†] биле даргаларынче чорудупкан. 9Чагааларга ол мынча деп бижээн:

«Шээрлээшкин хүнүнден чарлаңар, Навуфейни чон аразынга хүндүлүг черже олуртуп калыңар. 10[+]А аңаа дужааштыр ийи дүржок кижиден олуртуп калыңар. Олар аңаа удур херечилеп, Навуфейниң Бурганны база хаанны бак сөглеп турганын чугаалазын. Ооң соонда ону хоорайдан үндүре бергеш, даш-биле соп өлүрүп калыңар».

11Навуфейниң хоорайынга чурттап турган чоннуң баштыңнары биле даргалары Иезавелдиң бижип, чоруткан чагааларында оларга дужааганын ёзугаар кылып эгелээннер. 12Олар шээрлээшкин чарлааш, Навуфейни чон мурнунда хүндүлүг черге олуртуп кааннар. 13Оон ийи дүржок кижи кээп, аңаа дужааштыр олуруп алгаш, чон мурнунга ону буруудадып: «Навуфей Бурганны база хаанны бак сөглеп турду» – дээн. Улус ону хоорайдан үндүре бергеш, даш-биле соп өлүрүп каан.

14Олар оон Иезавелге «Навуфейни даш-биле соп кааптарга, ол өлүп калды» деп медээ чедирер айбычылар чорудупкан. 15Навуфейни даш-биле соп өлүргенин дыңнап кааш, Иезавел Ахавка: «Барып, Изреел чурттуг Навуфейниң сеңээ садарындан ойталаан виноград шөлүн бодуңга ап ал. Ол кижи ам чок апарган, өлүг-дүр» – дээн.

16Ахав Навуфейниң өлгенин дыңнап кааш, ооң виноград шөлүн бодунга барып ап аар дээш чорупкан.

17[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн Тешви чурттуг Илияга[†] ажыдып, мынча деп чугаалаан: 18«Израильдиң хааны, Самарияда чагырып турар Ахавка уткуштур чорувут. Ол хаан ам Навуфейниң виноград шөлүн ээлеп аар дээш чеде берген турар-дыр. 19[+]Аңаа Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: „Сен кижи өлүрүп кагдың, а ам ооң өнчүзү болур черни база ээлеп ап тур сен бе?“ Ооң соонда Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин уламчылап дамчыт: „Ыттар Навуфейниң ханын чылгап турган черге сээң ханыңны база ыттар чылгаар!“»

20Илия Ахавче чорупкан. Ахав Илияга: «Мээң дайзыным, сен мени тып алдың!» – дээн.

«Тып алдым – деп, демгизи харыылаан, – чүге дээрге сен Дээрги-Чаяакчының мурнунга бодуңну бузут-бактыг чүве кылыры-биле садыптың. 21[+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: „Мен сенче айыыл-халап ыдар мен, сени өрттедиптер мен. Ахавтың үре-салгалында эр кижи бүрүзүн – кул-даа, хостуг-даа кижини[*] – кыра шаап каар мен. 22[+]Сээң ук-салгалыңны Наваттың оглу Иеровоамның салгалы-биле база Ахияның оглу Ваасаның салгалы-биле дөмейлештир аажылаар мен, чүге дээрге сен Мени килеңнеттиң,[†] Израильди бачытче киирип кагдың“. 23[+]А Иезавелге хамаарыштыр Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: „Иезавелди ыттар Изреелдиң ханазының баарынга чип кааптар. 24[+]Ахавка хамааржыр улустан хоорайга өлүп каар кижини ыттар чиптер, а хову-шөлге өлүп каар кижини дээрниң куштары соктап чиптер“».

25[+](Кадайы Иезавелге күткүттүргеш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут-бактыг чүве кылыры-биле бодун садыпкан Ахав ышкаш кижи туруп-даа көрбээн. 26[+]Ол хаан кедергей бужар чүүлдер кылып, Дээрги-Чаяакчының израильчилерниң мурнундан сывыртапканы амор чон ышкаш, дүрзү-бурганнарга[†] мөгейип турган чүве-дир.)

27Ахав ол сөстерни дыңнап кааш, кедип чораан хевин ора тыртып каапкаш, качыгдалдың самдар хевин кедип алгаш, шээрленип эгелээн. Ол качыгдал хевин ужулбайн удуп, муңчулуп чоруп турган.

28Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн Тешви чурттуг Илияга ажыдып: 29[+]«Ахавтың Мээң мурнумга канчаар томаарый бергенин көрдүң бе? Мээң мурнумга томаарааны дээш, ол дириг чорда, Мен олче айыыл-халап ытпас мен, ынчалза-даа ооң оглунуң назынында Ахавтың үре-салгалынче айыыл-халап ыдар мен» – деп чугаалаан.

#### 22


Михейниң Ахавты баш бурунгаар сагындырганы


(2 Чыл. 18:2-34)

1Дараазында үш чыл дургузунда арамейлер биле израильчилер аразында дайылдашпаан. 2[+]А үшкү чылдың төнчүзүнде Иудеяның хааны Иосафат Израильдиң хааны-биле ужуражып чорупкан. 3[+]Израильдиң хааны бодунуң дүжүметтеринге: «Галаадта[†] Рамот хоорай биске хамааржыр дээрзин билбес силер бе? А бис ону арамей хаандан эгидип аарын безин шеневес-тир бис» – дээн.

4[+]Израильдиң хааны Иосафаттан: «Галаадта Рамотка удур мээң-биле кады дайылдажып үнер сен бе?» – деп айтырган.

Иосафат Израильдиң хаанынга: «Сен канчаар-дыр сен, мен база ынчаар мен; мээң чонум-даа, аъттарым-даа сээң чонуң, аъттарың ышкаш болур» – деп харыылаан.

5А оон ыңай Иосафат Израильдиң хаанынга: «Баштай Дээрги-Чаяакчыдан сүмеден айтырып көр» – дээн.

6[+]Израильдиң хааны Бурганның 400 хире медээчизин[†] чыып алгаш, олардан: «Галаадта Рамотка удур дайылдажып баар мен бе азы барбас бе?» – деп айтырган.

Олар: «Барып көрүңер, Дээрги-Чаяакчы[†] ол хоорайны хаанның холунга хүлээдип бээр-дир» – деп харыылаан.

7[+]А Иосафат: «Мында Дээрги-Чаяакчының оон өске медээчизи чок чүве бе? Оон база айтырып көрээли» – дээн.

8Израильдиң хааны Иосафатка: «Дээрги-Чаяакчыдан ону дамчыштыр айтырып болурувус база бир кижи бар чүве, ынчалза-даа ону көөр хөңнүм чок, чүге дээрге ол меңээ хамаарыштыр эки эвес, чүгле багай чүве өттүр билип медеглээр-дир. Ол болза Имлайның оглу Михей-дир» – деп харыылаан.

Иосафат: «Хаан кижи ынча дээриңге, кайын боор» – деп харыылаан. 9Ынчан Израильдиң хааны чалчаларының бирээзин кыйгыргаш: «Имлайның оглу Михейни доп-дораан бээр эккел!» – дээн.

10Израильдиң хааны болгаш Иудеяның хааны Иосафат хаан хептерин кедип алгаш, кайызы-даа Самарияның[†] хаалгазының баарында шаң черде бодунуң дүжүлгезинге саадап олурган, а бүгү медээчилер оларның мурнунга өттүр билип медеглеп турган. 11[+]Медээчилерниң бирээзи, Хенаананың оглу Седекия, бодунга демир мыйыстар кылып алгаш: «Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: „Арамейлерни кыргып-хыдываажеңге чедир, оларны мындыг мыйыстар-биле үзер сен“» – дээн.

12Бүгү өске медээчилер база-ла ол дугайында өттүр билип медеглеп: «Галаадта Рамотче барып чаалажыңар, тиилеп аар силер, Дээрги-Чаяакчы ону хаанның холунга хүлээдип бээр-дир» – дишкен.

13Михейни кыйгырып барган айбычы аңаа: «Дыңна даан, өске медээчилер, шупту чаңгыс кижи дег, хаанга чедиишкинни баш бурунгаар медеглеп тур. Сээң сөзүң оларның кайызының-даа сөстери дег болзун – сен база эки чүведен чугаалап көр» – дээн.

14[+]А Михей: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: хаанга чүгле Дээрги-Чаяакчының меңээ чугаалаан чүвезин дамчыдар мен» – дээн.

15Медээчи чедип кээрге, хаан оон: «Михей! Галаадта Рамотка удур дайылдажып баар бис бе азы барбас бис бе?» – деп айтырган.

Михей: «Барып чаалажыңар, тиилеп аар силер, Дээрги-Чаяакчы ону хаанның холунга хүлээдип бээр-дир» – деп харыылаан.

16А хаан аңаа: «Алыс шындан өске чүнү-даа чугаалавазыңны Дээрги-Чаяакчының адындан дилеп, чеже катап аксы-сөзүң алыр ужурлуг мен?» – дээн.

17[+]Михей мынча деп харыылаан: «Мен бүгү израильчилерни дагларда кадарчызы чок хойлар[†] ышкаш тоо быдарай берген чоруур кылдыр көрдүм. Дээрги-Чаяакчы: „Оларның ээзи чок-тур, кайызы-даа бажыңынче амыр-тайбың чана берзин“ – деп чугаалады».

18Израильдиң хааны Иосафатка: «Ол медээчи меңээ хамаарыштыр кажан-даа эки эвес, чүгле багай чүве өттүр билип медеглээрин сеңээ чугаалаан ийик мен чоп» – дээн.

19[+]А Михей уламчылап чугаалаан: «Ам Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзүн дыңнап көр. Мен Дээрги-Чаяакчыны Ону долгандыр турар дээрниң аг-шерии-биле кады Бодунуң дүжүлгезинде саадап олурар кылдыр көрдүм. 20Дээрги-Чаяакчы: „Ахав барып, Галаадтың Рамотка өлүп каар кылдыр, кым ону кажарлап үндүрерил?“ – деп айтырды. Ооң бир төлээзи бир янзы, өске төлээзи өске янзы саналдап турду. 21Ынчан база бир төлээ бурунгаар үнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга туруп алгаш: „Мен ону кажарлап үндүрүптер мен“ – диди. Дээрги-Чаяакчы: „Канчаар?“ – деп айтырды. 22Ол төлээ: „Мен моон чоруткаш, хаанның бүгү медээчилери мегелеп чугаалап турар кылып каар мен“ – деп харыылады. Дээрги-Чаяакчы: „Сен ону кажарлап үндүрүптер сен, чедиишкинниг болур сен. Барып, ону кылып каг“ – диди. 23[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы ам сээң бүгү медээчилериңни мегелеп чугаалаар кылып каан-дыр, а сээң-биле айыыл-халап боорун доктааткан-дыр».

24Ынчан Хенаананың оглу Седекия Михейже чоокшулап келгеш, ооң чаагынче дажыпкаш: «Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†] сени дамчыштыр чугаалаар дээш, канчап менден сенче шилчий бергени ол?» – деп айтырган. 25[+]Михей: «Сен ол дугайында шивээниң иштики өрээлдерниң бирээзинге чаштына бээриң хүнде билип аар сен» – деп харыылаан.

26Ынчан Израильдиң хааны: «Михейни тудуп алгаш, ону хоорай даргазы Амонче база Иоас тажыже чорудупкаш, 27[+]хаанның чугаалаан чүвезин оларга дамчыдыңар: бо кижини кара-бажыңга олурткаш, мен амыр-менди ээп келбээн шаамда, аңаа эвээш хлеб, сугдан өске аъш-чем бербеңер» – деп дужааган.

28[+][+]Михей: «Бир эвес сен амыр-менди ээп кээр болзуңза, мени дамчыштыр Дээрги-Чаяакчы чугаалаваан боор эвеспе» – дээн. Оон ол: «Бүгү аймактар, дыңнаңар!» – деп немеп каан.

29Израильдиң хааны биле Иудеяның хааны Иосафат Галаадта Рамотче чорупканнар. 30[+]Израильдиң хааны Иосафатка: «Мен таныттынмас кылдыр солуй кеттинип алгаш, тулчур мен, а сен хаан хевиң-биле артып каап көр» – дээн. Израильдиң хааны солуй кеттинип алгаш, тулчуп кирипкен.

31Арамей хаан дайынчы тергелериниң[†] үжен ийи башкарыкчызынга: «Карачал-даа, ат-алдарлыг-даа улус-биле чаалашпаңар, чүгле Израильдиң хааны-биле чаалажыңар» – деп дужааган. 32Дайынчы тергелер башкарыкчылары Иосафатты көрүп кааш, «Бо кижи Израильдиң хааны болбайн канчаар» деп бодааш, олче халдаар дээш ээпкеннер. Иосафат алгыра бээрге, 33олар Израильдиң хааны ол эвес-тир деп билип кааш, ону сүрбейн барганнар.

34[+]Ол аразында бир дайынчы чазын хере тырткаш, Израильдиң хаанын куяк хевиниң тиин өттүр душ бооп балыглапкан. Хаан бодунуң дайынчы терге башкарыкчызынга: «Аъттарны ээй тырткаш, мени тулчуушкун шөлүнден үндүр сөөртү бер, мен балыгладыптым» – дээн.

35А тулчуушкун ол хүн улам киткээн, ынчангаш хаан дайынчы тергезинге арамейлерниң дужунга туруп алгаш, артып калган. Ооң балыындан хан[†] тергеже төктүп турган, а кежээ ол өлүп калган. 36Хүн ажып турда, бүгү израиль шериг: «Кижи бүрүзү бодунуң хоорайынче, бодунуң черинче ээп чанзын!» – деп дужаал алган.

37Хаан өлүп каарга, израильчилер ону Самарияже сөөртүп эккелгеш, аңаа ажаап каан. 38[+]А дайынчы тергени Самарияда бир хөөлбекке чуп каапкан. Ыттар хаанның ханын чылгап каапкан, самыын-садар херээженнер ол сугга чунуп турган – бүгү чүве Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзү-биле болган.

39[+]Ахавтың хааннап тургаш кылган өске бүгү ажыл-херектериниң дугайында, ооң чаан сөөгү-биле шап каан ордузунуң дугайында, туттуруп кааны хоорайларының дугайында Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодарадып бижээн.

40Ахав өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган. Ооң оглу Охозия ачазының орнунга хаан апарган.


Иосафат – Иудеяның хааны


(2 Чыл. 20:31–21:1)

41[+]Асаның оглу Иосафат Израильдиң хааны Ахавтың чагыргазының дөрткү чылында Иудеяның хааны апарган. 42Иосафат үжен беш харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге чээрби беш чыл чагырган. Ооң авазының ады – Салаилдиң уруу Азува чүве-дир. 43[+]Иосафат бодунуң ачазы Асаның бүгү оруктары-биле чоруп, оон өскээр барбайн, Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүвени кылып турган. Ынчалза-даа мөгейиишкин кылыр бедик черлер[†] узуткаттынмаан, чон аңаа өргүлдер салырын база айдызаарын уламчылап турган. 44[+]Иосафат Израильдиң хааны-биле тайбың керээзи чарып алган.

45Иосафаттың өске ажыл-херектери, ооң кылган өндүр улуг чоруктары, канчаар чаалажып чорааны Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодарадып бижиттинген. 46[+]Ооң ачазы Асаның үезинде ам-даа арткан турган, дүрзү-бурганнар[†] өргээлеринге самыын-садар кижилерни Иосафат чер кырынга артпас кылдыр узуткап каапкан.

47[+]Эдомга[†] ынчан хаан турбаан, бир кижи ооң хүлээлгезин күүседип турган.

48[+][+]Иосафат Офирден алдын сөөртүп алыр дээш, ырадыр эжиндирер корабльдар тудуп алган, ынчалза-даа олар ынаар четпейн, Эцион-Гавер өртээлинге буза шаптырып алган. 49Ынчан Ахавтың оглу Охозия Иосафатка: «Мээң улузум корабльдарынга сээң улузуң-биле кады эжиндирип чорупсун» – дээн. Ынчалза-даа Иосафат ынавайн барган.

50Иосафат өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону оларның чанынга, өгбези Давидтиң Хоорайынга[†] ажаап каан. Ооң оглу Иорам ачазының орнунга хааннай берген.


Охозия – Израильдиң хааны

51Ахавтың оглу Охозия Иудеяның хааны Иосафаттың чагыргазының он чедиги чылында Самарияга Израильдиң хааны апаргаш, чуртту ийи чыл чагырган. 52Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут кылып, бодунуң ава-ачазының оруун база Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирип каан хаанның оруун эдерип турган. 53Охозия Ваалга[†] бараан болуп, аңаа мөгейип, ачазының кылып турган бүгү чүвезин өттүнүп, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны килеңнедип[†] алган.

### 4 Хааннар

#### 4 Хааннар

4 Хааннар


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]


#### Киирилде


Хаанныг чагырга үези


Дөрткү ном


Киирилде

Бо номда Израиль биле Иудея күрүнелер дугайында мурнундагы номда тоожуушкун уламчылап, бистиң эрага чедир IX вектиң ортан үезинден VI вектиң ортан үезинге чедир үени хаара тудуп турар. Номну ийи кол кезекке чарып болур: 1) ассирийлерниң Самарияны 722 чылда эжелеп алганынга чедир ийи күрүнениң төөгүзү (1–17 эгелер); 2) вавилончуларның Иерусалимни 587/586 чылда эжелеп алганынга чедир Иудеяның төөгүзү (18–25 эгелер).

Израильчилерниң Дээрги-Бурган-Чаяакчыга шынчы эвези дээш, Ооң оларга хөй катап сагындырып турганын ёзугаар, ол бүгү айыыл-халап олар-биле болган. Иерусалимни узуткааны болгаш Иудеяның чурттакчы чонунуң хөй кезиин Вавилонче тудуп аппарганы еврей чоннуң төөгүзүнде эң чугула болуушкуннарның бирээзи апарган.

Номнуң бир дугаар чартыында эң кол кичээнгей – Бурганның медээчизи Элисейде. Ол болза Илия медээчиниң өөреникчизи болгаш салгакчызы турган.

#### 1


Илия биле Охозия

1[+][+]Израильдиң хааны Ахав өлген соонда, Моав[†] Израильге удур тура халаан.

2[+][+][+][+]Охозия хаан Самарияда[†] ордузунуң үстүкү өрээлиниң соңгазындан кээп дүшкеш, кемдей берген. Ол элчилеринге: «Бо кемдээшкинден экириир-экиривезимни Экрон хоорайның бурганы Веелзевулдан[†] барып айтырыңар» – деп чагааш, айбылап чорудупкан.

3[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчының төлээзи Тешви чурттуг Илияга:[†] «Самарияның хаанының айбылапкан улузунга уткуштур баргаш, оларга: „Израильде Бурган[†] чок бе, чүге силер Экроннуң бурганы Веелзевулдан чүве айтырып бар чыдыр силер? – деп чугаалаар сен. – 4Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы[†] хаанга: ‘Ам чыдар орун-дөжээңден турбас сен, өлүп каар сен’ – деп дамчытты“» – дээн.

Илия чорупкаш, ынчалдыр дыңнаткан.

5Айбылаткан элчилер Охозияже дедир чедип кээрге, ол: «Чүге ээп келдиңер?» – деп айтырган.

6Олар: «Биске уткуштур бир кижи үнүп келди – деп харыылааннар. – Ол кижи биске: „Силерни айбылап чорудупкан хаанче ээп келгеш, Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа дамчыдыңар: Израильде Бурган чок бе, чүге сен Экроннуң бурганы Веелзевулдан чүве айтырып, улус айбыладың? Ынчангаш ам чыдар орун-дөжээңден турбас сен, өлүп каар сен“ – диди».

7Хаан олардан: «Силерге уткуштур үнүп келгеш, ол сөстерни чугаалаан кижиниң хевири кандыг-дыр?» – деп айтырган.

8[+]Олар: «Селбегер, белинде хөм курлуг кижи болду» – деп харыылааннар.

Хаан: «Ол болза Тешви чурттуг Илия-дыр» – дээн.

9Ынчангаш хаан Илияже шериг баштыңын бежен шерии-биле кады чорудупкан. Ол баштың даг бажында олурган Илияны көрүп кааш, олче үнүп келгеш: «Бурганның кижизи, хаан: „Дүжүп кел!“ – деп дужаап тур» – дээн.

10[+][+]А Илия аңаа: «Бир эвес мен Бурганның кижизи болзумза, дээрден от дүжүп кээп, сени, сээң бежен шерииңни чипсин!» – деп харыылаан. Оон дээрден от дүжүп келгеш, баштыңны бежен шерии-биле кады чипкен.

11Хаан ынчан Илияже өске шериг баштыңын бежен шерии-биле кады чорудупкан. Ол баштың Илияга: «Бурганның кижизи, хаан: „Доп-дораан дүжүп кел!“ – деп дужаап тур» – дээн.

12Илия аңаа: «Бир эвес мен Бурганның кижизи болзумза, дээрден от дүжүп кээп, сени, сээң бежен шерииңни чипсин!» – деп харыылаан. Оон Бурганның оду дээрден дүжүп келгеш, баштыңны бежен шерии-биле кады чипкен.

13Хаан ынчан үшкү шериг баштыңын бежен шерии-биле кады чорудупкан. Ол баштың дагже үнүп кээп, Илияның мурнунга дискектенип олура дүшкеш: «Бурганның кижизи! Мээң амы-тынымны, силерниң чалчаларыңар болур бо бежен кижиниң амы-тынын хайыралаарыңарны дилеп тур мен! 14Дээрден дүжүп келген от биеэги ийи баштыңны бежен-бежен шерии-биле кады чипти чоп. А ам мээң амы-тынымны өршээп көрүңер!» – деп чаннып чугаалаан.

15Дээрги-Чаяакчының төлээзи Илияга: «Бо кижи-биле кады бар, оон кортпа» – дээн.

Илия ынчан тургаш, баштың-биле кады хаанче бада берген. 16Хаанга ол: «Дээрги-Чаяакчы: „Сен Экроннуң бурганы Веелзевулдан чүве айтырып, элчилер ыдып турар-дыр сен. Израильде Бурган чок бе, Ооң сөзүн Бодундан айтырып болбас чүве бе? Ынчангаш ам чыдар орун-дөжээңден турбас сен, өлүп каар сен“ – деп тур» – дээн.

17Дээрги-Чаяакчының Илияны дамчыштыр чугаалаан сөзүн ёзугаар хаан өлүп калган. Охозия оолдуг болбаан чүве-дир, ынчангаш ооң дуңмазы[*] Иехорам Охозияның орнунга хаан апарган. Ынчан Иудеяның хааны Иосафаттың оглу Иорамның чагыргазының ийиги чылы турган.

18Охозияның кылган өске ажыл-херектери Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.

#### 2


Бурганның Илияны дээрже алгаш барганы

1[+][+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] Илияны[†] казыргы иштинге дээрже көдүре бээр деп барган үеде, Илия биле Элисей[†] Галгалдан кел чыткан. 2Илия Элисейге: «Маңаа артып каап көрем, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы мени Вефилче чорудуп тур» – дээн.

А Элисей: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле база силерниң адыңар-биле даңгыраглап тур мен: силерни черле кагбас мен!» – деп харыылаан.

Олар ийилээ Вефилче чорупкан. 3Вефилге Бурганның медээчилериниң[†] бөлүү Элисейге уткуй үнүп келгеш: «Дээрги-Чаяакчы бөгүн дээргиңни сенден[*] чарып, алгаш баарын билир сен бе?» – деп айтырганнар.

«Ийе, билир мен – деп, ол харыылаан. – Ол дугайында ыыттаваңар».

4[+]Илия: «Элисей, сен маңаа артып каап көрем, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы мени Иерихонче чорудуп тур» – дээн.

«Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле, силерниң адыңар-биле даңгыраглап тур мен: силерни черле кагбас мен!» – деп, Элисей харыылаан. Оон олар ийилээ Иерихонче чорупкан. 5Иерихонга Бурганның медээчилери Элисейге келгеш: «Дээрги-Чаяакчы бөгүн дээргиңни сенден* чарып, алгаш баарын билир сен бе?» – деп айтырганнар.

«Ийе, билир мен – деп, ол харыылаан. – Ол дугайында ыыттаваңар».

6Илия аңаа: «Маңаа артып каап көрем, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы мени Иордан хемче[†] чорудуп тур» – дээн.

Элисей: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле база силерниң адыңар-биле даңгыраглап тур мен: силерни черле кагбас мен!» – деп харыылаан. Оон олар ийилээ чорупкан. 7Кажан олар Иорданның чанынга доктаай бээрге, Бурганның бежен медээчизи келгеш, олардан ырадыр дужааштыр туруп алган. 8[+]Илия тонун уштуп, дүрүп алгаш, сугну ооң-биле сопкан. Суг оң, солагай талаже ийи чарлып, орук чайлай турупкан, олар хемни кургаг черлеп кеже бергеннер. 9[+]Олар кеже бээрге, Илия Элисейден: «Мени сенден чарып, алгаш баар бетинде, сеңээ чүнү кылып берейн? Чүнү дилээр сен?» – деп айтырган.

Элисей: «Бурганның силерде бар күжүнүң ийи дакпыр хемчээлин салгап алган болзумза» – деп харыылаан.[*]

10«Берге-ле чүве дилеп турар-дыр сен – деп, Илия харыылаан. – Бир эвес мени сенден канчаар алгаш баарын көөр болзуңза, сээңии-биле болур, а көрбес болзуңза, ындыг чүве болбас».

11Олар орукка чугаалажып бар чыдырда, хенертен оттуг дайынчы терге[†] болгаш оттуг аъттар көстүп келгеш, оларны чарып каапкан. Илия казыргы иштинге дээрже көдүрлү берген.[*] 12[+]Элисей ону көрбүшаан: «Ачай! Ачай! Израильдиң дайынчы тергелери, аъттыг шерии!» – деп алгырып турган.

Элисей Илияны оон ыңай көрбейн баргаш, кеткен хевин качыгдалдан ийи чара ора соп каапкан.

13Илияның черже кээп дүшкен тонун Элисей ап алгаш, дедир чоруткаш, Иорданның эриинге туруп алган. 14Ол Илияның кээп дүшкен хевин тудуп алгаш, сугну ооң-биле сопкаш: «Илияның Бурганы Дээрги-Чаяакчы кайыл ынчаш?!» – дээн.

Ол сугну соптарга, суг оң, солагай талаже ийи чарлып, орук чайлай турупкан, Элисей оон хемни кеже берген. 15Бурганның Иерихонда медээчилери Элисейни ырактан көрүп кааш: «Илияга турган күчү-күш Элисейже шилчий берген-дир» – дээннер. Олар аңаа уткуштур үнүп келгеш, черге чедир мөгейгеннер.

16[+]Медээчилер: «Чалчаларыңар бисте бежен шыырак эр кижи бар-дыр. Оларга силерниң дээргиңерни барып дилээрин чөпшээреп көрүңерем. Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†] ону алгаш баргаш, кандыг-бир дагда азы шынаада[†] октапкан чадавас» – дээннер.

Элисей: «Чок, оларны чорутпаңар» – деп харыылаан.

17Ынчалза-даа олар аажок ээрешкеш туруп бээрге, ол чөпшээрежип: «Улузуңарны чорудуптуңар» – дээн.

Бежен кижи чорудуптарга, айбылаткан улус Илияны үш хүн дилээш, тыппаан. 18Олар Иерихонга артып калган турган Элисейже ээп кээрге, ол: «Силерге „Чорбаңар!“ деп чугааладым чоп» – дээн.


Элисейниң кылган кайгамчык чүүлдери

19Иерихон хоорайның чурттакчылары Элисейге: «Дээрги, көрүп турарыңар дег, бо хоорай эки черде турар-дыр, ынчалза-даа суу багай болгаш чери үнүш-дүжүт чок-тур» – дээннер.

20Ол: «Меңээ чаа аяктан эккелгеш, ынаар дустан уруп калыңар» – дээн.[*]

Олар аякты эккелгеннер. 21Элисей суг бажынче барып, дусту ынаар урупкаш: «Дээрги-Чаяакчы: „Мен бо сугну экиртип кагдым. Моон соңгаар ооң уржуу-биле өлүм-даа болбас, чер-даа үнүш-дүжүт чок болбас“ – деп чугаалады» – дээн.

22Амдыгаа чедир ол суг Элисейниң чугаалаан сөзүн ёзугаар эки-чаагай бооп арткан.

23[+]Элисей оортан Вефилче үнүпкен. Ол орукка чорда, хоорайдан бичии оолдар үнүп келгеш, ону кочулап: «Эй, тас-баштыг, моон чоруп чор! Эй, калчанмай, чоруп чор!» – деп алгыржып турган.

24Ол эргилип келгеш, оларже көргеш, Дээрги-Чаяакчының ады-биле каргап каан. Арыгдан[†] ийи кыс адыг үнүп келгеш, оолдарның аразындан дөртен ийизин үзерлеп каапкан.

25[+]Оортан Элисей Кармил дагже чорупкан, а оон Самарияже[†] ээп келген.

#### 3


Моавтың аштырыышкыны

1Иудеяның хааны Иосафаттың чагыргазының он сески чылында Ахавтың оглу Иехорам Самарияга[†] Израильдиң хааны апаргаш, он ийи чыл чагырган. 2[+]Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Чүгле ада-иези хире хөйнү үүлгетпээн, чүге дээрге ачазының тургузуп кааны Ваалга[†] тураскааткан көжээни ол чайладып каапкан. 3[+]Ындыг-даа болза, ол Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирип каан хаанның бачыттарындан чайлаваан, олардан ойталаваан.

4Моавтың[†] хааны Меша хөй малдыг турган чүве-дир. Ол Израильдиң хаанынга үндүрүг төлеп, 100 000 хойну база 100 000 кошкарның кыргаан дүгүн чорудуп берип турган. 5[+]А кажан Ахав өлүп каарга, Моавтың хааны Израильдиң чаа хаанынга удур тура халаан. 6Ынчан Иехорам хаан Самариядан үнгеш, бүгү израиль аг-шеригни чыып алган. 7[+]Ол оон ыңай Иудеяның хааны Иосафатка: «Моавтың хааны меңээ удур тура халыды. Сен мээң-биле кады Моавка удур дайылдажып үнер сен бе?» – деп сөс дамчыдып, элчилер ыткан.

Иосафат: «Сен канчаар-дыр сен, мен база ынчаар мен; мээң чонум-даа, аъттарым-даа сээң чонуң, аъттарың ышкаш болур» – деп харыылаан.

8Оон ол: «Кандыг орук-биле чоруур бис?» – деп айтырган.

Иехорам: «Эдомнуң[†] ээн кургаг ховузун тавараан орук-биле» – деп харыылаан.

9[+]Израильдиң хааны, Иудеяның хааны болгаш Эдомнуң хааны орукче үнүпкеннер. Дескинер орук-биле чеди хүн чораан соонда, аг-шеригге-даа, олар-биле кады чораан мал-маганга-даа ижер суг артпаан.

10[+]«Аа халак! – деп, Израильдиң хааны чугаалаан. – Дээрги-Чаяакчы[†] бис үш хаанны Моавтың холунга хүлээдип бээри-биле чыып алган-дыр».

11[+]А Иосафат: «Мында Дээрги-Чаяакчының медээчизи[†] канчап чок болду, ону дамчыштыр Дээрги-Чаяакчыдан айтырып көрзе чүл?» – деп айтырган.

Израильдиң хаанының бир дүжүмеди: «Мында Шафаттың оглу Элисей[†] бар-дыр, ол Илияның[†] хол чуур суун кудуп берип, чалчазы бооп турган кижи» – деп харыылаан.

12Иосафат: «Дээрги-Чаяакчының сөзү Элисейде-дир» – дээн.

Израильдиң хааны, Иосафат хаан болгаш Эдомнуң хааны медээчиже чорупканнар.

13[+]Элисей Израильдиң хаанынга: «Чүге менден чүве айтырып тур сен? Ачаң биле аваңның бурганнарының медээчилеринче бар» – дээн.

Израильдиң хааны аңаа: «Чок, барбас мен, чүге дээрге бис үш хаанны Моавтың холунга хүлээдип бээри-биле, Дээрги-Чаяакчы чыып алган болгай» – деп харыылаан.

14Элисей: «Аңаа бараан болуп турарым Аг-шериглиг дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: Иудеяның хааны Иосафатты хүндүлээрим аажок болду, оон башка сенче көрүнмес-даа, сени эскербес-даа ийик мен. 15[+][+]А ам менче хөгжүмчү кижиден эккелиңер» – дээн.

Хөгжүмчү ойнап турда, Дээрги-Чаяакчының холу Элисейни башкарып эгелээрге, 16ол мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы: „Бо шынааны[†] дургаар хөй-хөй оңгарлардан казыңар[*]“ – деп тур. 17Чүге дээрге Ол: „Силер хат-даа, чаъс-даа көрбес силер, а бо шынааны суг дола бээр, силер боттарыңар-даа, мал-маганыңар-даа, бүгү дириг амытаннарыңар-даа ону ижер“ – деп чугаалаан болгай. 18Дээрги-Чаяакчыга ол болза чүү-даа эвес-тир; Ол Моавты база силерниң холуңарга хүлээдип бээр. 19[+]Силер кандыг-даа быжыглалдыг хоорайны, кандыг-даа шилиндек хоорайны эжелеп аар силер. Бүгү чимистиг ыяштарны кезип, суг баштарын дуй базырып, дүжүткүр шөлдерни даштар-биле хөме октап кааптар силер».

20[+]Даартазында эртен, далган-тараа өргүлү[†] кылыр үеде, хенертен Эдомнуң талазындан суг агып баткаш, чер кырын дола берген. 21А моавтар, үш хаанның олар-биле чаалажып кел чыдарын дыңнааш, дайынчы кур куржанып шыдаар бүгү улузун чыггаш, кызыгаарга туруп алганнар. 22Олар эртен эрте туруп кээрге, хүн суг кырында чырып турган. Моавтарга мурнунда аккан кызылзымаар суг хан[†] ышкаш кылдыр сагындырган.

23«Хан-дыр! – деп, олар чугаалааннар. – Бо хааннар аразында чаалашкаш, бот-боттарын чок кылып алган-дыр. Моав ам оларны үптээр дээн-дир».

24Оон моавтар израиль турлагга кээрге, израильчилер уткуй үнгеш, оларны чылча шаварга, олар дезипкеннер. Израильчилер моавтарны сүрүп, кыргып-хыдыырын соксатпаан. 25[+]Олар моав хоорайларны үрегдеп бузуп каапканнар, дүжүткүр шөлдерже дайынчы бүрүзү даш шывадап тургаш, хөме октап каапканнар. Олар бүгү суг баштарын дуй базырып, бүгү чимистиг ыяштарны кезип каапканнар. Чүгле Кир-Харешет хоорайга даш ханалар артып калган. Даш октаар чепсектиг дайынчылар ону база бүзээлепкеш, халдап келгеннер.

26Моавтың хааны тулчуушкунга аштырып турарын көрүп кааш, хылыш-биле чепсегленген 700 кижи эдертип алгаш, Эдомнуң хаанынче[*] чаза таварып эртерин шенээн. Ынчалза-даа шыдавайн барган. 27[+]Ынчан ол бодунуң соонда хааннаар ужурлуг турган дун оглун алгаш, ону хоорай ханазынга бүрүн өрттедир өргүл кылдыр өргүпкен. Ол чорук израильчилерге удур улуг килеңни[†] хайныктырган[*]. Израиль[†] шериг хоорайдан аткаарлап, боттарының черинче ээп келген.

#### 4


Кайгамчык олива үзү

1[+]Бурганның бир медээчизиниң[†] кадайы ыглап-сыктап, Элисейден[†] дуза дилээн: «Силерниң чалчаңар, мээң ашаам, өлүп калды. Силер билир-ле болгай силер: ол хөөкүй Дээрги-Чаяакчыдан коргар чораан кижи. А ам аңаа акша чегдирген кижи келгеш, мээң ийи оглумну кулданып аар деп тур».

2Элисей аңаа: «Сеңээ кандыг дуза көргүзейн? Бажыңыңда чүү барын чугаалап көрем» – дээн.

«Силерниң чалчаңар мээң бажыңымда чүү-даа чок – деп, херээжен кижи харыылаан. – Чүгле доңгада бичии олива үзү[†] бар».

3Элисей аңаа: «Бүгү кожаларыңның куруг саваларын барып дилеп эккел, көвүдедир чыып ал. 4Ооң соонда бажыңыңче киргеш, эжииң хаап ал, чүгле бодуң база оолдарың турар силер. Оон шупту саваларже доңгаңда үстен кудар сен. Бирээзин долдургаш-ла, ыңай тургузуп каап турар сен» – дээн.

5Ол херээжен чоруткаш, эжиин хаап алган, бажыңга чүгле боду база оолдары турганнар. Оолдары саваларны ап бээрге-ле, авазы долдуруп турган. 6Кажан савалар шупту долдуртуна бээрге, херээжен кижи бир оглунга: «Ам бир савадан ап бер» – дээн. А оглу: «Ам чаңгыс-даа сава артпаан-дыр» – деп харыылаан. Үс ынчан төгүлбестей берген.

7Дулгуяк херээжен[†] ол дугайында Бурганның кижизинге барып чугаалаарга, демгизи: «Үстү барып садыпкаш, өрең төлевит, а артып калган акша оолдарың-биле кады чурттаарыңарга четчир» – дээн.


Сунем чурттуг херээженниң оглун диргискени

8[+]Бир катап Элисей Сунем хоорайга келген. Аңаа бир бай-шыдалдыг херээжен кижи чурттап турган. Ол херээжен медээчини бодунуң бажыңынга доктаап, чемненир кылдыр дилеп алган. Элисей Сунем хоорайны таварып эрткен санында-ла, аңаа доктаагаш, чемненип ап турган. 9Ол херээжен ашаанга: «Үргүлчү бажыңывыс чаны-биле эртип турар кижи – Бурганның ыдыктыг[†] кижизи деп билир мен. 10Бажың кырынга улуг эвес өрээлден кылгаш, ол кижиге орун-дөжек, стол-сандай салып, чырыткыдан тургузуп берээли. Биске кээп тура, ол аңаа доктаап турзун» – дээн.

11Бир катап Элисей ынаар чедип келгеш, өрээлче үне бергеш, дыштанып чыдып алган. 12[+]Оон ол бодунуң чалчазы Гиезийге: «Сунем чурттуг херээженни кыйгырывыт» – дээн.

Чалча кыйгырыптарга, херээжен Элисейже чедип келген.

13Элисей чалчазынга: «Ол херээженге мону дамчыт: бисче сагыш салып, бодуңну бергедедип тур сен. Бис сеңээ чүнү кылып берээли? Хаан-биле азы шериг баштыңы-биле сен дээш дилег кылып, чугаалажыылы бе?» – дээн.

Херээжен: «Бодумнуң чонум аразында эки чурттап чор мен, ажырбас» – деп харыылаан.

14Элисей чалчазындан: «Аңаа чүнү кылып берзе экил?» – деп айтырган.

Гиезий: «Харын, оглу чок кижи бо, а ашаа кырып калган» – деп харыылаан.

15Элисей ынчан: «Ону кый девит» – дээн.

Гиезий кый дептерге, демги херээжен эжик аксынга туруп алган.

16[+]Элисей: «Келир чылын, бо-ла үеде, холуңга оглуңну көдүрүп алган турар сен» – дээн.

«Чок, дээргим – деп, херээжен удурланган. – Бурганның кижизи, чалчаңар мени мегелевейн көрүңерем!»

17Элисейниң аңаа чугаалаанын ёзугаар, дараазында чылын, ол-ла үеде, ол херээжен иштели бергеш, оол уруг божуп алган.

18Оол оон өзүп келген. Бир катап ол тараа кезикчилериниң аразында турган ачазынче чорупкан. 19Оглу ачазынга: «Бажым! Бажым аарып тур!» – дээн.

Ачазы чалчазынга: «Бо оолду авазынче аппар» – дээн.

20Чалча оолду көдүрүп алгаш, авазынга чедире берген. Оглу авазының хойнунга дүъшке чедир олургаш, өлүп калган. 21Авазы тургаш, оглун Бурганның кижизиниң орунунга барып салып кааш, эжиин хаггаш, үне берген. 22Оон ол ашаан кыйгырып алгаш: «Чалчаларың бирээзин база бир элчигенден чорудуп берип көрем, мен Бурганның кижизинге дүрген чедипкеш, ээп кээйн» – дээн.

23[+]«Бөгүн ынаар барган херээң чүл? – деп, ашаа айтырган. – Ай чаазының байырлалы-даа эвес-тир, амыр-дыш хүнү-даа[†] эвес-тир».

Кадайы: «Бүгү чүве эки болур» – деп харыылаан.

24Оолдуң авазы элчигенни эзертеп, мунгаш, чалчага: «Чедип алгаш, чорувут. Мени камнава, чугаалаваан шаамда, доктаавас сен» – дээн.

25Херээжен кижи чоруткаш, Кармил дагда Бурганның кижизинге чедип келген. Бурганның кижизи ону ырактан-на көрүп кааш, чалчазы Гиезийге: «Көр даан, Сунем чурттуг херээжен ышкажыл! 26Аңаа уткуштур маңнап баргаш: „Амыр-менди-ле сен бе? Ашааң амыр-менди бе? Оглуң амыр-менди бе?“ – деп айтыр» – дээн. Ол херээжен: «Амыр-менди тур бис» – деп харыылаан.

27[+][+]А даг кырында Бурганның кижизинче үнүп келгеш, херээжен кижи ооң буттарындан кужактаныпкан. Гиезий ону чайладыр идиптер дээш чеде бээрге, Бурганның кижизи: «Ону дүвүретпе! Ажыг-шүжүү аажок улуг кижи-дир, а Дээрги-Чаяакчы[†] ону менден чажырып, меңээ чугаалаваан-дыр» – дээн.

28«Мен дээргим силерден оол дилээн ийик мен бе? – деп, херээжен чугаалаан. – „Идегелим хей оттурбайн көрүңерем“[*] – дивежик мен бе?»

29[+][+][+]Элисей ынчан Гиезийге: «Куржанып алгаш, холуңга мээң даянгыыжымны тудуп алгаш, чорувут. Кандыг-бир кижи-биле ужурашсыңза, мендилешпе; сээң-биле кандыг-бир кижи мендилежир болза, харыылава. Мээң даянгыыжымны оолдуң арнынче салып каг» – дээн.

30А оолдуң авазы: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле база силерниң адыңар-биле даңгыраглап тур мен: силер чокка черле чорбас мен!» – дээн.

Ынчан Элисей туруп келгеш, ол херээженниң соондан чорупкан.

31[+][+]Гиезий оларны мурнап бар чыткан болгаш, даянгыышты оолдуң арнынче салып каан, ынчалза-даа кандыг-даа харыы шуут чок болган. Гиезий Элисейге уткуй үнүп келгеш: «Оол одунмады» – деп дыңнаткан.

32Элисей бажыңче киргеш, көөрге, ооң орун-дөжээнде өлүг оол чыткан. 33[+]Ол өрээлче кире бергеш, ийилээ артары-биле эжикти хаап, Дээрги-Чаяакчыга мөргүп эгелээн. 34[+]Оон ол орунче үне бергеш, оолдуң кырынга чыдып ап, бодунуң аксын – ооң аксынче, карактарын – карактарынче, холдарын – холдарынче чыпшыр дегзип алган. Элисей оолдуң кырынга чаттылдыр чыдып аарга, ооң мага-боду чылый берген. 35Элисей туруп келгеш, өрээлге аай-дедир кылаштапкаш, оон катап база орунче үне бергеш, оолдуң кырынга чыдып алган. Оол чеди катап азыргаш, карактарын ажыдыпкан. 36Медээчи Гиезийни кый депкеш: «Сунем чурттуг херээженни кыйгырывыт» – дээрге, демгизи айбыны күүсеткен.

Херээжен кижи чедип кээрге, Элисей: «Оглуңну ап ал» – дээн.

37[+]Ава чоокшулап келгеш, медээчиниң будунуң баарынче кээп дүжүп, сөгүрген. Оон оглун ап алгаш, үне берген.


Пашта хораннап каан быдаа

38[+]Элисей Галгалче ээп келген. Ол черде аш болуп турган. Бурганның бөлүк медээчилери ооң мурнунга олурда, Элисей чалчазынга: «Улуг паштан тиккеш, бо медээчилерге быдаадан хайындырып бер» – дээн.

39Медээчилерниң бирээзи шөлче ногаа чыып үне бергеш, бир черлик үнүш тып алган. Ол ооң черлик чимистерин хойнунга эңдере чыып алган ээп келгеш, оларны доорааш, быдаалыг пашче киир каапкан. Оларның кайызы-даа ол үнүштү билбес болган. 40Быдааны улуска кудуп берген. А олар чип эгелээш-ле: «Бурганның кижизи, пашта өлүм бар-дыр!» – деп алгыржып, чемни чип шыдавайн барганнар.

41Элисей: «Далгандан эккелиңер» – дээн.

Ол далганны пашче урупкаш: «Улуска кудуп бериңер, чемнензиннер» – дээн.

Быдаалыг пашта хоралыг чүү-даа артпаан болган.


Бурганның чүс медээчизин Элисейниң тоттурганы

42[+][+]Ваал-Шалиша[†] хоорайдан бир кижи келгеш, Бурганның кижизинге баштайгы дүжүттен быжырган чээрби арбай боовазы болгаш хавыы чазылбаан кызыл-тас баштары эккеп берген. Элисей: «Улуска беривит, чемнензиннер» – дээн.

43Ооң чалчазы: «Чүс кижини мооң-биле канчап чемгерип шыдаар мен?» – деп айтырган.

А Элисей: «Улуска беривит, чемнензиннер. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы: „Олар тоттур чемненип аар, харын-даа артып каар“ – деп чугаалады» – дээн.

44Ынчан чалча аъш-чемни медээчилерге үлеп берген. Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар олар тоттур чемненип алган, чем харын-даа артып калган.

#### 5


Нееманның аарыын экирткени

1[+][+]Арамей хаанның шериг баштыңчызы Нееман[†] деп кижи турган. Дээргизи ону өндүр улуг кижи деп санап, хүндүлээр турган, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] ону дамчыштыр арамей черге тиилелгени хайырлап турган чүве-дир. Нееман шылгараңгай дайынчы-даа болза, кеш аарыглыг кижи болган. 2Бир катап арамей дайынчы бөлүктер Израильче халдаашкын кылгаш, бичии кыс уруг тудуп эккелген. Ол уруг Нееманның кадайынга бараан болуп эгелээн. 3Уруг бодунуң дээргизинге: «О, мээң дээргим Бурганның Самарияда[†] медээчизинге[†] баргаш келген болза! Медээчи ооң аарыын адырып кааптар-дыр ийин» – дээн.

4Нееман бодунуң дээргизинге баргаш, израиль черден келген уругнуң чүнү чугаалаанын дамчыткан.

5«Баргаш кел харын – деп, арамей хаан чугаалаан. – А мен Израильдиң хаанынга чагаа бижип бээр мен».

Нееман 10 талант[†] мөңгүн, 6000 шекел[†] алдын[*] болгаш 10 солуп кедер хеп ап алгаш, чорупкан. 6Ол Израильдиң хаанынга «Бо чагаа-биле кады сенче мээң дүжүмедим Нееманны чорудуп олур мен, ооң кеш аарыын[†] адырып берем» деп бижээн чагаа эккелген.

7[+][+]Израильдиң хааны чагааны номчааш, кеткен хевин качыгдалдан ора тырткаш: «Өлүрүп-даа, тынгарып-даа шыдаар Бурган[†] мен бе мен? Бо кижиниң кеш аарыын адырып каар кылдыр, арамей хаан ону менче чүге чорутканы ол? Билдингир херек-тир, мээң-биле бактажыр чылдак дилеп турары ол-дур ооң» – дээн.

8Бурганның кижизи Элисей[†] Израильдиң хаанының качыгдалдан хевин ора тыртып каапканын дыңнааш, аңаа: «Чүге кеткен хевиң ора тыртып алдың? Ол кижи менче келгеш, Израильде Бурганның медээчизи барын билип алзын» – деп сөс дамчыткан.

9Нееман аъттарлыг, чуузаларлыг[†] халдып келгеш, Элисейниң бажыңынче кирер черге доктаай берген. 10[+]Элисей олче бодунуң чалчазын айбылап: «Барып, Иордан хемге[†] чеди катап чунуп каавыт – мага-бодуң экирип, арыгланы[†] бээр сен» – деп сөглеткен.

11Нееман килеңней[†] бергеш, чоруй барган. Ол: «Мен израиль медээчи үнүп кээп, мурнумга туруп алгаш, бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының адын кыйгырып, холу-биле аарыг черимге деггеш, кеш аарыын менден адырып каар боор деп бодадым. 12Дамаскының хемнери Авана биле Фарфар Израильдиң бүгү сугларындан эки эвес чүве бе? Мен ол хемнерге чунуп алгаш, арыгланы берип болбас турган мен бе?» – дээн.

Нееман эргилгеш, килеңи хайныгып, дедир чоруй барган. 13Ооң чалчалары чоокшулап кээп, аңаа: «Ачавыс, бир эвес медээчи силерге кандыг-бир берге чүүл чугаалаан болза, ону кылыр-ла турдуңар ыйнаан. Ол силерге чүгле: „Чунуп каавыт – арыгланы бээр сен“ – дээрге, чүге ынчап болбазыл?» – дээннер.

14Ынчан Нееман Бурганның кижизиниң чугаалаанын ёзугаар барып, Иорданның суунга чеди катап шымныптарга, ооң мага-боду экирип, чаш уругнуу дег арыг апарган. 15[+]Нееман болгаш ону үдеп чораан бүгү улус Бурганның кижизинче ээп келген. Медээчиниң мурнунга туруп алгаш, ол: «Бүгү чер-делегейде Израильдиң Бурганындан өске Бурган чогун мен ам билип алдым. Ынчангаш чалчаңар мээң белээмни хүлээп ап көрүңерем» – дээн.

16[+]Бурганның кижизи: «Бараан болуп турарым дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: белээңни хүлээп албас мен!» – дээн.

Демгизи чеже-даа албадаарга, медээчи ойталап каапкан. 17Нееман ынчан: «Бир эвес алыр хөңнүңер чок болза, силерниң чалчаңар меңээ ийи элчиген сөөртүп аппаар хире довурактан берзин. Чүге дээрге силерниң чалчаңар моон соңгаар Дээрги-Чаяакчыдан өске бурганга бүрүн өрттедир-даа, өске-даа өргүлдер эккеп салбас[*]. 18Дээрги-Чаяакчы силерниң чалчаңар мени чүгле чаңгыс чүүл дээш өршээзин: мээң дээрги хааным Риммон бурганга мөгеер дээш ооң өргээзинче кирип тура, мээң холумга чөленип аар кижи, ынчан мен база мөгеер апаар мен. Риммоннуң өргээзинге ол мөгейиишкиним дээш, Дээрги-Чаяакчы силерниң чалчаңарны өршээзинем» – дээн.

19Элисей: «Амыр-тайбың чоруй барып көр» – дээн.


Гиезийниң хоптак чоруу

Нееман дыка ыраваанда, 20[+]Бурганның кижизи Элисейниң чалчазы Гиезий «Мээң дээргим арамей Нееманның эккелген белээн албайн, салып чорудупту. Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: ооң соондан маңнап чоруткаш, кандыг-бир чүвезин ап аайн» деп бодаан. 21Гиезий Нееманның соондан маңнап чорупкан. Нееман соондан маңнап орар кижини көрүп кааш, аңаа уткуштур чуузазындан дүжүп келгеш: «Менди-чаагай-ла бе?» – деп айтырган.

22«Менди-чаагай бис – деп, Гиезий харыылаан. – Дээргим мени: „Эфрем дагларындан ийи аныяк медээчи чедип келди. Оларга бир талант мөңгүн биле ийи солуп кедер хептен берип көрем“ – деп чугаалазын дээш чорутту» – дээн.

23Нееман: «Ынчанмайн канчаар! Ийи-даа талантыдан ап ал» – деп харыылаан.

Ол Гиезийни бүзүредип тургаш, ийи талант мөңгүн биле ийи солуп кедер хепти ийи шоодайга суп берген. Шоодайларны ийи чалчазынга ап бээрге, олар Гиезийниң мурнунга шоодайларны чүктеп алгаш чорупканнар. 24Гиезий тейже үнүп келгеш, ол бүгүнү чалчалардан ап алгаш, бажыңынга чажырып каан. А чалчаларны чорудуптарга, олар чана бергеннер. 25Ооң соонда ол бодунуң дээргизиниң мурнунга кээп туруп алган. Элисей: «Гиезий, сен каяа чордуң?» – деп айтырган.

Демгизи: «Силерниң чалчаңар мен кайнаар-даа барбадым» – деп харыылаан.

26А Элисей аңаа: «Кажан ол кижи чуузазындан сеңээ уткуштур дүжүп кээп турда, мээң чүрээм сени үдеп чорбажык бе? Акша-мөңгүн, идик-хеп, олива ыяштар, виноград[†] шөлдери, сүрүг малдар, эр, кыс чалчалар алыр үе эвес-тир. 27[+]Нееманның кеш аарыы сеңээ база сээң үре-салгалыңга кезээ-мөңгеде чыпшынып артсын» – дээн.

Гиезий Элисейниң бажыңындан кеш аарыындан хар ышкаш агара берген үнүп келген.

#### 6


Элисей болгаш балды

1Бурганның медээчилери[†] Элисейге:[†] «Дыңнаңар даан, силерниң башкарылгаңар адаанда чурттап турарывыс бо чер биске дыкпыш-тыр. 2Биске Иордан хемче[†] баарын чөпшээреп көрүңерем. Кайывыс-даа бир чудуктан ап алгаш, аңаа чурттаар бажың-савадан тудуп аалы» – дээннер.

Ол: «Чаа, барыңар» – деп харыылаан.

3Оларның бирээзи: «Чалчаларыңар бис-биле кады барыксавайн-дыр силер бе?» – деп айтырган.

Элисей: «Баргай-ла мен» – деп харыылааш, 4медээчилер-биле кады чорупкан. Олар Иордан хемге келгеш, ыяш кезип эгелээннер. 5Оларның бирээзи ыяш ужуруп турда, балдызының демир бизи сугже кээп дүшкен.

«Аа халак, дээргим! – деп, ол алгыра берген. – Ачылап алган балдым чүве!»

6Бурганның кижизи: «Кайнаар кээп дүштү?» – деп айтырган.

Кажан демгизи ол черни көргүзерге, Элисей будук одура шапкаш, ынаар октаптарга, балдызының бизи суг кырынга салдап үнүп келген. 7Элисей: «Ооңну ап ал» – дээн.

Демги кижи холун сунгаш, балдызының бизин ап алган.


Элисей биле согурарган арамейлер

8Арамей хаан Израильге удур чаалажып турган. Ол бодунуң дүжүметтери-биле сүмележип: «Турлаамны дуу орта база дуу орта тип аар мен» – деп шиитпирлеп турган.

9А Бурганның кижизи Израильдиң хаанынче кижи айбылап: «Ол черни таварып эртеринден кичээн! Ында арамейлер туруп алган-дыр» – деп сөгледипкен.

10Израильдиң хааны Бурганның кижизиниң айыткан черин хынадып турган. Элисей хаанны хөй катап баш бурунгаар сагындырган; хаан ындыг черлерге сезиктиг болур апарган. 11Арамей хаан ол дээш аажок дүвүрээн. Ол бодунуң дүжүметтерин кыйгырып алгаш: «Меңээ чугаалаңар, бистиң улузувустан кым Израильдиң хаанынга медээ чедирип турарыл?» – деп айтырган.

12«Кым-даа эвес, дээрги хааным – деп, дүжүметтерниң бирээзи харыылаан. – Израиль[†] чурттуг Элисей медээчи удуур өрээлиңерге чугаалаан сөстериңерни безин Израильдиң хаанынга катаптап чугаалап шыдаар кижи-дир».

13[+]«Ооң кайда турарын барып билип эккелиңер – деп, хаан дужааган, – мен ону тудуп эккээр кылдыр улус чорудуптайн».

Хаанның улузу аңаа: «Ол Дотанда турар-дыр» – деп дыңнатканнар. 14Хаан ынаар аъттар, дайынчы тергелер[†] болгаш хөй шериг чорудупкан. Олар дүне када келгеш, хоорайны бүзээлеп алганнар. 15Даартазында эртен медээчиниң чалчазы эртежик тургаш, үнүп көөрге, хоорайны аъттарлыг, дайынчы тергелерлиг шериг бүзээлеп алган болган.

Чалча: «Ах, дээргим, канчаар бис ам?» – деп айтырган.

16[+]«Кортпа – деп, медээчи харыылаан. – Бистиң талавыста шериг оларның талазында шеригден хөй-дүр».

17[+]Элисей оон: «О, Дээрги-Чаяакчы[†], көрүп шыдаар кылдыр, ооң караан ажыдып берем» – деп мөргээн.

Дээрги-Чаяакчы чалчаның караан ажыдып берген. Ынчан ол топтап көөрге, дагны оттуг аъттар, дайынчы тергелер шыва апкан болган, олар Элисейни долгандыр турган. 18[+]Кажан арамейлер Элисейже шимчеп үнүптерге, ол Дээрги-Чаяакчыга: «Бо чонну согурартып каап көрем» – деп мөргээн.

Элисейниң дилээн ёзугаар Дээрги-Чаяакчы дайзыннарны согурартып каан. 19Элисей оларга: «Ол орук, ол хоорай бо эвес-тир. Мээң соомдан чоруптуңар. Мен силерни дилеп турар кижиңерге чедирип каар мен» – дээн.

Оон оларны Самарияга[†] чедире берген. 20Арамейлер хоорайже кирип кээрге, Элисей: «О, Дээрги-Чаяакчы, бо улус көөр кылдыр, оларның карактарын ажыдып берем» – деп дилээн.

Дээрги-Чаяакчы оларның карактарын ажыдып бээрге, олар Самарияда турарын көрүп кааннар. 21Израильдиң хааны оларны көрүп кааш, Элисейден: «Ачай, бо улусту кыра шаап кааптайн бе?» – деп айтырган.

22[+]«Хоржок, өлүрбе – деп, медээчи харыылаан. – Бодуңнуң хылыжың база ча-согунуң дузазы-биле тудуп албаан улузуңну өлүрбес ужурлуг сен. Оларга аъш-чем биле сугдан бериңер, чемненип алгаш, боттарының дээргизинче чана берзиннер».

23Хаан оларга улуг дой белеткеп бээрге, арамейлер ижип-чип шаг болган. Оон оларны салып чорудуптарга, олар дээргизинче ээп келгеннер. Арамей дээрбечи бөлүктер ооң соонда израиль черже халдавастай берген.


Бүзээлеттирген Самарияда коргунчуг аш

24[+]Элээн үе эрткенде, арамей хаан Венадад бүгү аг-шериин чыггаш, халдап үнгеш, Самарияны бүзээлеп алган. 25Хоорайга коргунчуг аш эгелээн. Бүзээлээшкин аажок узамдыкканындан элчиген бажын сезен шекел[†] мөңгүнге, а бичии көге-буга өдээн беш шекел мөңгүнге садып турган.

26[+]Израильдиң хааны бир катап хоорай ханазының кыры-биле эртип бар чыдырда, бир херээжен кижи аңаа: «Дээрги хааным, дузалап көрүңерем!» – деп алгырып, дилег кылган.

27Хаан: «Бир эвес сеңээ Дээрги-Чаяакчы дузалавайн турар болза, мен сеңээ канчап дузалап шыдаар мен? Далган-тараам-даа, виноградым[†] чулуу-даа чок-тур!» – деп харыылаан.

28Хаан оон: «Чүү болганы ол?» – деп айтырган.

Ол херээжен: «Дуу херээжен меңээ: „Оглуңну бер, бөгүн ону чиили, а даарта мээң оглумну чиир бис“ – диди. 29[+]Мээң оглумну хайындыргаш, чип алдывыс. Дараазында хүнде мен аңаа: „Оглуңну бер че, ам ону чиили“ – дидим. А ол оглун чажырыпты» – дээн.

30Херээжен кижиниң сөстерин дыңнааш, хаан кеткен хевин качыгдалдан ора соп каапкан. Ол хана кырлап бар чыдырда, чон хаанның ора соп каапкан хевиниң адаанда качыгдалдың самдар хеви барын көрүп каан. 31Хаан: «Бир эвес Шафаттың оглу Элисейниң бажын бөгүн ооң эктинге арттырып каар болзумза, Бурган[†] мени канчаар-даа кезеткей аан!» – дээн.

32Ол бодунуң айбычызын медээчиже чорудупкан. Элисей бажыңынга чоннуң баштыңнары-биле[†] кады олурган. Айбычы келбээнде, чоннуң баштыңнарынга ол: «Бо өлүрүкчү менче бажым алыр кижи чорудупканын билир силер бе? Көрдүңер бе, айбычы чедип кээрге, эжикти хаап, ооң мурнунга дуглап алгаш, киирбеңер. Адыр, айбычының артында ооң дээргизиниң базымнары дагжап тур!» – дээн.

33Элисей олар-биле чугаалашпышаан турда, айбычы аңаа чедип келгеш, хаанының сөстерин дамчыткан: «Бо айыыл-халап Дээрги-Чаяакчыдан келген-дир. Мен ам Дээрги-Чаяакчыга оон ыңай идегээш чоор мен?»

#### 7

1А Элисей:[†] «Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңна. Ол: „Даарта бо үеде Самария[†] хоорайның төп шөлүнге бир хап ишти эки шынарлыг далганны-даа, ийи хап ишти арбайны-даа чаңгыс шекел[†] мөңгүнге садар“ – деп чугаалады» – дээн.

2[+][+]Ынчан Израильдиң хаанының чөленип алгаш турганы дүжүмет Бурганның кижизинге: «Бир эвес Дээрги-Чаяакчы[†] дээрниң эжиктерин ажыдыпкан-даа болза, ындыг чүве канчап болурул?» – дээн.

Элисей: «Сен ону карааң-биле көөр сен, ынчалза-даа ол чемни чивес сен!» – деп харыылаан.


Бүзээлээшкинниң төнчүзү

3Хоорай хаалгазының[†] чанынга кежи аарыг дөрт кижи турган.[*] Олар бот-боттарынга мынча дишкеннер: «Өлү бээривисти манап, маңаа олурган херээвис чүл? 4Бир эвес хоорайже баар деп шиитпирлээр болзувусса, ында аш болуп турар болгаш, аңаа өлүп каар бис. А бир эвес маңаа артып каар болзувусса, база өлүп каар бис. Арамейлерниң турлаанче баргаш, дүжүп берээли. Олар бисти диригге арттырып каар болза, амы-тынывыс үзүлбес, а тынывысты үзүп кагза, өлүп каар бис».

5Олар имиртиңде тургаш, арамей турлагже чорупканнар. Турлагның кыдыынга чоокшулап кээрге, ында кым-даа чок болган! 6Дээрги-Бурган[†] арамей шеригге дайынчы тергелер,[†] аъттар болгаш улуг аг-шериг даажы дыңналдырыпкан чүве-дир. Арамейлер ынчан бот-боттарынга: «Израильдиң хааны бисче халдаар дээш, хет база египет хааннарны биске удур хөлезилеп алган-дыр!» – дишкеннер. 7[+]Олар тургаш, чадырларын, аъттарын болгаш элчигеннерин каапкаш, имиртиңде дезипкеннер. Турлаан турган хевээрзин каапкаш, амы-тынын камгалап дезипкеннер.

8Кеш аарыглыг улус турлагның кыдыынга чеде бергеш, бир чадырже кирип келген. Олар чемненип, суксун ижип алгаш, оортан алдын-мөңгүн, хептер ап алгаш, барып чажырып кааннар. Оон дедир ээп келгеш, өске чадырже киргеш, оон база чүү-хөө алгаш, барып чажырып кааннар. 9Ооң соонда бот-боттарынга: «Бис шын эвес кылып тур бис, бо дээрге эки медээлер хүнү-дүр, а бис оларны ыыттавайн тур бис. Бир эвес даң адарын манаар болзувусса, кем-буруулуг апаар бис. Ам дораан барып, ол дугайында хаанның ордузунга дыңнадыылы» – дишкеннер.

10Олар барып, хоорайның хаалгачыларын кыйгырыпкаш: «Арамейлерниң турлаанга четкеш келдивис, а ында кижи-даа чогул, кижи үнү-даа дыңналбас-тыр. Чүгле баглап каан аъттар, элчигеннер болгаш турган хевээр артып калган чадырлар бар болду» – деп чугаалааннар.

11Хаалгачылар медээни чарлапкан, ол дугайында хаанның ордузунга айыткаан. 12Хаан дүне када туруп келгеш, бодунуң дүжүметтеринге: «Арамейлерниң бисти канчаар деп турарын силерге чугаалап берейн. Олар бистиң аштап турарывысты билир болгаш, „Израильчилер хоорайдан үнүп кээрге, диригге тудуп алгаш, хоорайынче халдап кире берээли“ деп бодап, шөлге чаштына бээр дээш, турлаан каапкан-дыр» – дээн.

13Ооң дүжүметтериниң бирээзи: «Хоорайда дириг арткан аъттарның бежин ап алгаш, чүү болганын билип эккээр кылдыр улустан чорудуптаалы. Олар, хоорайда ам-даа арткан мөөң израильчилер ышкаш, удавас дөмей-ле өлүп каар болгай» – дээн.

14Хайгыылчылар аъттарда кошкан ийи дайынчы терге ап алганнар. Хаан оларны арамей аг-шеригниң соондан чорудупкаш: «Чүү болганын барып көрүңер» – деп дужааган.

15Олар арамей аг-шеригни шуут-ла Иордан хемге[†] чедир эдерип, бүгү орук далаштыг дескен арамейлерниң октапкан идик-хеви, шериг херексели-биле шыптынганын көрүп чорааннар. Айбылатканнар ээп келгеш, көрген чүвезин хаанга айыткааннар. 16Чон хоорайдан үнгеш, арамей турлагны үптеп каапкан. Дээрги-Чаяакчының аазаан сөзүн ёзугаар бир хап ишти эки шынарлыг далганны-даа, ийи хап ишти арбайны-даа чүгле чаңгыс шекел мөңгүнге садып эгелээн.

17[+]А хаан ооң холунга чөленип турганы дүжүметке хоорай хаалгазы кадартып каан. Чон ол дүжүметти хаалгага өлүр таптап каапкан. Дүжүметтиң өлүмү Бурганның кижизиниң, кажан хаан ооң бажыңынга кээп чорда, чугаалааны ёзугаар болган. 18Бурганның кижизи хаанга: «Даарта бо үеде Самарияның төп шөлүнге бир хап ишти эки шынарлыг далганны-даа, ийи хап ишти арбайны-даа чаңгыс шекел мөңгүнге садар» – дээн турган. 19Ол дүжүмет Бурганның кижизинге: «Бир эвес Дээрги-Чаяакчы дээрниң эжиктерин ажыдыпкан-даа болза, ындыг чүве канчап болурул?» – дээн турган. А Элисей: «Сен ону карааң-биле көөр сен, ынчалза-даа ол чемни чивес сен!» – деп харыылаан турган. 20Дүжүмет-биле ынчалдыр болган-даа: чон ону хаалгага таптап кааптарга, ол өлүп калган.

#### 8


Сунем чурттуг херээженниң хувааглыг чери

1[+][+]Оглун диргизип кааны херээжен кижиге Элисей:[†] «Өг-бүлең-биле кады чорупкаш, турумчуп шыдаптар чериңге чуртта, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] бо чуртче чеди чыл үргүлчүлээр аш ыдыпкан-дыр» – дээн.

2Херээжен кижи дораан Бурганның кижизиниң сөзүн ёзугаар кылган. Ол өг-бүлези-биле кады чоруй баргаш, филистим черге чеди чыл чурттаан. 3Чеди чыл болгаш, ол херээжен филистим черден ээп чанып келгеш, бодунуң бажыңы биле хувааглыг черин эгидип бээрин дилээр дээш, хаанче чорупкан. 4[+]А хаан ол үеде Бурганның кижизиниң чалчазы Гиезий-биле чугаалажып турган. Ол: «Элисейниң кылган бүгү өндүр улуг херектериниң дугайында меңээ чугаалап бер» – дээн.

5Гиезий хаанга Элисейниң өлген кижини канчаар диргискенин чугаалап турар аразында, дирли берген оолдуң авазы хаандан бодунуң бажыңы биле черинге хамаарыштыр дилег кылып келген. Гиезий: «Дээрги хааным, ол херээжен бо-дур, а Элисейниң диргизип кааны ооң оглу – бо-дур!» – дээн.

6Хаан херээженден айтырарга, ол аңаа чугаалап берген. Ынчан хаан ооң херээн сайгарар кылдыр бир дүжүметти быжыглап бергеш: «Бо херээженге хамааржып турган бүгү чүвени эгидип бер, ооң чурттан чоруй барган хүнүнден эгелээш, бо хүнге чедир аңаа хамааржыр шөлден кирген ажык-орулганы база эгидип бер» – дээн.


Азаилдиң арамей хаан апарганы

7[+]Элисей Дамаскыга арамей хаан Венадад аарып турда, чедип келген. Хаанга «Бурганның кижизи келген-дир» деп дыңнадыптарга, 8[+][+][+]ол Азаил деп кижиге: «Белектен ап алгаш, Бурганның кижизин барып утку. Ону дамчыштыр Дээрги-Чаяакчыдан айтырып көр, мээң бо аарыгдан экирииримни айтыр» – дээн.

9Азаил Дамаскының дөртен теве чүъгү эң эки барааннарын белек кылдыр ап алгаш, Элисейге уткуштур чорупкан. Ол Элисейниң мурнунга кээп турупкаш: «Оглуңар, арамей хаан Венадад, мени силерден: „Бо аарыымдан экириир мен бе?“ – деп айтырары-биле айбылап чорутту» – дээн.

10Элисей: «Хаанга: „Экирий бээр-дир сен“ – деп барып чугаала. Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчының меңээ ажытканын ёзугаар ол ылап-ла өлүп каар кижи-дир» – дээн.

11Ол ынчан демгизинче шиглей көргеш, үзе кайгап туруп бээрге, демгизи эгени берген. Бурганның кижизи ыглап бадырыпкан.

12[+][+][+]«Мээң дээргим чүге ыглап турар чоор?» – деп, Азаил айтырган.

«Чүге дээрге израильчилерге кандыг бак чүве кылырыңны билир-дир мен – деп, Элисей харыылаан. – Оларның шивээлерин өрттедип, аныяк оолдарын хылыш-биле шанчып өлүрүп, чаш төлдерин черже чылча октап, иштиг херээженнерин хылыш-биле одура шавар-дыр сен».

13[+]Азаил: «Силерниң чалчаңар мен чүгле чөгенчиг ыт-тыр мен! Канчап мен ындыг улуг херектер үүлгедир мен?» – дээн.

Элисей: «Дээрги-Чаяакчы меңээ сээң арамей чоннуң хааны апаарыңны ажытты» – деп харыылаан.

14Азаил ынчан Элисейден чоруй баргаш, дээргизинче дедир чедип келген. Венадад: «Элисей сеңээ чүү диди?» – деп айтырарга, Азаил: «Ол меңээ силерниң экирий бээриңерни чугаалады» – деп харыылаан.

15А дараазында хүнде ол чоорган алгаш, сугга өттүргеш, Венададтың арнын дуглай салып каарга, хаан өлүп калган. Азаил ооң орнунга хаан апарган.


Иорам – Иудеяның хааны


(2 Чыл. 21:4-20)

16Израильдиң хааны, Ахавтың оглу Иехорамның чагыргазының бешки чылында Иудеяның хааны Иосафаттың оглу Иорам Иудеяга хааннап эгелээн. (Иосафат ам-даа хаан бооп турган.)[*] 17Ол үжен ийи харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге сес чыл чагырган. 18[+][+]Иорам Израильдиң хааннарының оруун эдерип, Ахавтың өг-бүлезин өттүнүп чурттап турган, чүге дээрге Ахавтың уруун кадай кылып алган чүве-дир. Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. 19[+]Ындыг-даа болза, Бодунуң чалчазы Давидти[†] бодааш, Дээрги-Чаяакчы Иудеяны узуткаарын күзевээн. Ол Давидке ооң үре-салгалы, өшпес чырыткы дег, кажан кезээде хаан болуп чагырарын аазаан турган.

20[+]Иорамның үезинде эдом чон Иудеяның эрге-чагыргазынга удур тура халааш, боттарынга хаан олуртуп алган. 21Ынчангаш Иорам бүгү дайынчы тергелери-биле[†] Цаир хоорайже чорупкан. Эдомнар[†] ону бүзээлеп аарга, Иорам дүне када тургаш, эдомнарже, оларның дайынчы тергелериниң башкарыкчыларынче халдаан. Ынчалза-даа ооң шерии аалдарынче дезе берген. 22Эдом ынчалдыр Иудеяның чагыргазының адаандан үнгеш, амдыгаа чедир аңаа чагыртпайн турар. Ол-ла үеде Ливна хоорай база ооң чагыргазының адаандан үне берген.

23Иорамның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 24Иорам өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону ада-өгбезиниң чанынга, Давидтиң Хоорайынга[†] ажаап каан. Ооң оглу Охозия ачазының орнунга хаан апарган.


Охозия – Иудеяның хааны


(2 Чыл. 22:1-6)

25Израильдиң хааны, Ахавтың оглу Иехорамның чагыргазының он ийиги чылында Иудеяның хааны Иорамның оглу Охозия хааннап эгелээн. 26[+]Охозия чээрби ийи харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге бир чыл чагырган. Ооң авазын Гофолия дээр турган, ол – Израильдиң хааны Омриниң үре-салгалы чүве-дир. 27Охозия Ахавтың өг-бүлезиниң оруун эдерип, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган, чүге дээрге Ахавтың өг-бүлези-биле төрелдежип алган чүве-дир.

28[+][+]Охозия Ахавтың оглу Иехорам-биле кады арамей хаан Азаилге удур дайылдажыры-биле Галаадта[†] Рамот хоорайже үнүпкен. Арамейлер Иехорамны балыглап кааннар. 29Иехорам хаан арамей хаан Азаил-биле Рамот чанынга тулчуп тургаш, арамейлерден алган балыгларын экиртири-биле Изреелче ээп келген. А Иудеяның хааны, Иорамның оглу Охозия Ахавтың оглу Иехорам-биле ужуражыр дээш Изреелче чорупкан, чүге дээрге демгизи балыгладыпкан болган.

#### 9


Бурганның Иехуну хаан кылдыр томуйлааны

1[+]Элисей[†] медээчи[†] өске-бир медээчини кыйгырып алгаш, мынча дээн: «Куржанып алгаш, олива үзү[†] кудуп каан бо көгээржикти тудуп алгаш, Галаадта[†] Рамотче чорувут. 2[+]Ынаар чеде бергеш, Намессийниң оглунуң оглу, Иосафаттың оглу Иехуну тып ал. Иехуга баргаш, ону ха-дуңмазының[†] аразындан үндүргеш, иштики өрээлче аппар. 3[+]Бо көгээржикти алгаш, олива үзүн ооң бажынче кудупкаш, Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа дамчыт: „Мен сени Израильдиң хааны кылдыр томуйлап кагдым“. Оон эжикти ажыткаш, дораан дезивит!»

4Медээчи аныяк оол Галаадта Рамотче чорупкан. 5Ол ынаар чеде бергеш, кады олурар шериг баштыңнарын көрүп каан.

Аныяк оол: «Шериг баштыңы, менде силерге дамчытсын дээн сөс бар» – дээн.

Иеху: «Бистиң кайывыска?» – деп айтырган.

«Силерге, шериг баштыңы» – деп, оол харыылаан.

6Иеху тургаш, бажыңче кире берген. Аныяк медээчи ооң бажынче олива үзүн кудупкаш: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: Мен сени Бодумнуң израиль чонумнуң хааны кылдыр томуйлап кагдым. 7[+]Сен дээргиң Ахавтың өг-бүлезин кыргып-хыдып каар сен, Мен ынчан медээчилеримниң ханы дээш, Иезавелдиң төккени Дээрги-Чаяакчының бүгү чалчаларының ханы дээш, өжээним негеп аар мен. 8[+]Ахавтың бүгү үре-салгалы өлүп каар. Ахавтан укталган эр кижи бүрүзүн – кул-даа, хостуг-даа[*] кижини – кыра шаап каар мен. 9[+]Мен Ахавтың үре-салгалын Наваттың оглу Иеровоамның үре-салгалы дег база Ахияның оглу Ваасаның үре-салгалы дег кылып каар мен. 10[+]А Иезавелди Изреелдиң мурнунга ыттар чип кааптар, ону кым-даа хөөржүтпес» – дээн.

Оон медээчи эжикти ажыткаш, дезип чоруй барган.

11[+]Иеху бодунуң дээргизиниң дүжүметтеринге чедип кээрге, олар: «Шупту чүве эки-ле бе? Ол тенек аарыг кижи чүге сеңээ кээп чорду?» – деп айтырганнар.

Иеху: «Ындыг улустуң кайы хире хоозун чүве чулчуруп чоруурун боттарыңар билир-ле болгай силер» – деп харыылаан.

12Олар: «Билбес бис! Чугаалап берем» – дээннер.

Иеху: «Ол меңээ Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыдып: „Мен сени Израильдиң хааны кылдыр томуйлап кагдым“ – диди» – дээн.

13[+][+]Олар далаштыы-биле тоннарын ужулгаш, чаданың тепкииштеринге-ле аңаа чада салып бергеннер. Оон мыйыс эдиски[†] этсип: «Иеху хаан делгерезин!» – деп алгыржып турганнар.


Иехунуң ийи хаанны өлүргени

14[+]Намессийниң оглунуң оглу, Иосафаттың оглу Иеху Иехорам хаанга удур сүлчээ кылган.

Иехорам ынчан бүгү израильчилер-биле кады Галаадта Рамот хоорайны арамей хаан Азаилден камгалап турган чүве-дир. 15Ындыг-даа болза, Иехорам хаан Азаил-биле дайылдажып тургаш, арамейлерден алган балыгларын эмнеп аар дээш, Изреелче ээп чанып келген турган.

Иеху улузунга: «Бир эвес шын сеткилиңерден мээң таламда болзуңарза, кымга-даа Рамот хоорайдан дезип үнгеш, Изреелге медээ чедирер арга бербеңер» – дээн.

16Ол дайынчы тергеге[†] олурупкаш, Изреелче чорупкан, чүге дээрге Иехорам ында сегип чыткан, а Иудеяның хааны Охозия ооң-биле ужуражып чедип келген турган. 17Изреелдиң суургазында турган таңныыл Иехунуң шериглериниң кел чыдарын көрүп кааш: «Шериглер көрүп кагдым!» – деп алгыра берген.

«Оларга уткуштур аъттыг шеригжиден чорудувут – деп, Иехорам дужааган. – Ол „Шупту чүве эки бе?“[*] – деп айтырзын».

18Аъттыг шеригжи Иехуга уткуштур үнүп келгеш: «Хаан: „Шупту чүве эки бе?“ – деп айтырып тур» – дээн.

Иеху: «Чүвениң эки боору сеңээ кандыг хамаанныг чүвел? Мени эдерип чорувут» – деп харыылаан.

А таңныыл: «Элчи оларга чеде берди, ынчалза-даа ээп келбеди» – деп дыңнаткан.

19Хаан ынчан өске аъттыг шеригжини чорудупкан. Ол Иехунуң улузунга чеде бергеш: «Хаан: „Шупту чүве эки бе?“ – деп айтырып тур» – дээн.

Иеху: «Чүвениң эки боору сеңээ кандыг хамаанныг чүвел? Мени эдерип чорувут» – деп харыылаан.

20А таңныыл: «Элчи оларга чеде берди, ынчалза-даа ээп келбеди. Мурнунда кел чыдар кижиниң Намессийниң үре-салгалы Иехуга дөмейин – калчаа тенек кижи ышкаш халдып олур» – деп дыңнаткан.

21[+][+]Иехорам: «Мээң чуузамны[†] белеткеңер!» – деп дужааган.

Чуузаны аъттарга кожупкан. Израильдиң хааны Иехорам биле Иудеяның хааны Охозия олар, кайызы-даа бодунуң чуузазынга, Иехуга уткуштур үнүпкеннер. Олар ооң-биле изреелчи Навуфейге хамааржып турган хувааглыг черге ужуражы бергеннер.

22Иеху-биле ужуражы бергеш, Иехорам: «Иеху, шупту чүве эки бе?» – деп айтырган.

Иеху: «Сээң аваң Иезавелдиң самыыраары база караң көрнүрү дендеп турда, кандыг эки чүве туруп боорул?» – деп харыылаан.

23Иехорам дедир ээпкеш: «Охозия, өскерликчи чорук-тур!» – деп алгырбышаан, дезипкен.

24Иеху чазын хере тырткаш, Иехорамның ийи чарын аразынче адыпкан. Согун хаанның чүрээн өде бээрге, ол чуузазынга кээп дүшкен. 25А Иеху бодунуң дүжүмеди Бидекарга: «Ооң мөчү-сөөгүн алгаш, изреелчи Навуфейниң хувааглыг черинче октавыт. Сакты-дыр сен бе, бис ийилээ ооң ачазы Ахавтың соондан аъттыг бар чыдырывыста, Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа хамаарыштыр мынча деп медеглээн ийик: 26[+]„Мен дүүн Навуфейниң ханын база ооң оолдарының ханын көрдүм. Олар дээш, шак ол черге сени албан кезедир мен“. Ынчангаш ооң мөчү-сөөгүн алгаш, Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар ол черже октавыт» – дээн.

27[+]Болган чүүлдү көрүп кааш, Иудеяның хааны Охозия Бет-Хагганче[*] баар орук-биле дезипкен. Иеху Охозияны сүрүп: «Ону база өлүрүп калыңар!» – деп алгырып чораан.

Охозия Ивлеам чоогунда Гурже көдүрлүп орда, ону чуузазынга балыглапканнар. Ол Мегиддон хоорайже дезип киргеш, аңаа өлүп калган. 28[+]Чалчалары ону Иерусалимче чуузага сөөртүп эккелгеш, ооң чевег-куюнга,[†] ада-өгбезиниң чанынга, Давидтиң Хоорайынга[†] ажаап кааннар. 29(Охозия Ахавтың оглу Иехорамның чагыргазының он бирги чылында Иудеяның хааны апарган турган чүве-дир.)


Иезавелдиң чүдек-бужар өлүмү

30Иеху оон Изреелче чорупкан. Иезавел ол дугайында дыңнап кааш, карааның кирбиин будуп, бажының дүгүн аян киир дырап алгаш, соңгаже көрүп олурган. 31[+]Кажан Иеху хоорай хаалгазынче[†] кирип кээрге, Иезавел: «Шупту чүве эки бе, бодунуң дээргизин өлүрүп каан Зимри?»[*] – дээн.

32Иеху соңгаже өрү көргеш: «Кым мээң таламдал? Кымыл?» – дээн.

Ийи азы үш чалча соңгадан олче бакылап келген. 33Ол: «Ону дүжүр октаптыңар!» – дээн.

Иезавелди дүжүр октапканнар. Ону аъттар таптай базып кааптарга, ооң ханы ханаже болгаш аъттарже чаштай берген.

34[+]Иеху ордуже кирип келгеш, ижип-чип алган. Оон ол: «Бо каргыштыг херээженче сагыш салып, хөөржүдүп калыңар, чүге дээрге ол болза хаанның уруу-дур!» – дээн.

35Ону хөөржүдүп чорупкаш, баш сөөгү, буттар, холдарның адыштарындан өске, чүнү-даа тыппааннар. 36[+]Улус ээп келгеш, Иехуга дыңнадырга, ол: «Дээрги-Чаяакчының Бодунуң чалчазы, Тешви чурттуг Илияны[†] дамчыштыр: „Изреел мурнунга ыттар Иезавелдиң мага-бодун чип кааптар. 37Ооң мөчү-сөөгү Изреел мурнунга шөлде төккен өдек дег болур, кым-даа: ‘Иезавел ол-дур’ – деп шыдавас“ – деп чугаалаан сөзү боттанганы ол-дур» – дээн.

#### 10


Ахав хаанның үре-салгалының кырдырганы

1[+]Ахав Самарияга[†] чеден үре-салгалдыг турган. Иеху чагаалар бижээш, Самарияда Изреелдиң чагырыкчыларынче, чоннуң баштыңнарынче,[†] Ахавтың үре-салгалының кижизидикчилеринче чорудупкан. Чагааларның утказы мындыг: 2«Бо чагаа силерге чедери билек, бир-тээ силерде дээргиңерниң үре-салгалы, дайынчы тергелер,[†] аъттар, быжыглалдыг хоорай болгаш ок-чепсек бар болганда, 3дээргиңерниң эң эки, эң төлептиг салгакчызын шилип алгаш, ону Ахавтың дүжүлгезинге олуртуп калыңар. Ынчалза-даа силер дээргиңерниң үре-салгалын камгалап, чаалажыр апаар силер».

4А олар аажок корткаш: «Ийи хаан ооң-биле туржуп шыдаваанда, бис канчап шыдаар бис?!» – деп барганнар.

5Хаанның ордузунуң башкарыкчызы, хоорай чагырыкчызы, чоннуң баштыңнары болгаш тажыларның кижизидикчилери Иехуже: «Бис – силерниң чалчаларыңар-дыр бис, чугаалаан бүгү чүвеңерни күүседир бис. Кымны-даа хаан кылдыр олуртпас бис, күзээн-не чүвеңерни кылып көрүңер» – деп сөс дамчытканнар.

6Ынчан Иеху оларже мындыг уткалыг ийиги чагаа бижээн: «Бир эвес силер мээң таламда бооп, мээң сөзүмнү дыңнаар болзуңарза, дээргиңерниң үре-салгалы оолдарның баштарын ап алгаш, даарта бо үеде менче, Изреелче чедип келиңер».

А тажылар, шупту чеден кижи, оларны кижизидерин бүзүреп дааскан хоорайның дарга улузунга турган чүве-дир. 7[+]Чагаа алгаш, ол улус тажыларның шуптузун өлүрүп каапкан. Олар өлүрткеннерниң баштарын хааржактарже суккаш, Изреелде Иехуже чорудупканнар. 8Айбылаткан төлээ кижи келгеш, Иехуга: «Тажыларның баштарын эккелди» – деп айыткаан.

Иеху: «Оларны хоорай хаалгазының[†] чанынга эртенге чедир ийи оваа кылдыр чыый салып калыңар» – деп дужааган.

9Даартазында эртен Иеху үнүп келгеш, чон мурнунга туруп алгаш: «Силерде буруу чок. Бо дээрге мен дээргимге удур сүлчээ кылгаш, ону өлүрүп кааным ол-дур, ынчаарга ол бүгү улусту кым өлүрүп кааныл? 10[+]Дээрги-Чаяакчының Ахавтың үре-салгалынга удур чугаалаан чаңгыс-даа сөзү күүсеттинмейн барбазын билип алыңар. Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң чалчазы Илияны[†] дамчыштыр чугаалаан чүвезин кылган-дыр» – дээн.

11Иеху оон Изреелде Ахавтың үре-салгалындан артып калган бүгү улусту, ооң нояннарын, чоок кижилерин, томуйлап кааны Бурганның бараалгакчыларын[†] өлүрүп каапкан – Ахавтың улузундан чаңгыс-даа кижи дириг артпаан.


Охозияның төрелдерин Иехунуң өлүргени

12Ооң соонда Иеху Изреелден үнгеш, Самарияже чорупкан. Ол Кадарчылар турлаа дээр черге тургаш, 13Иудеяның хааны Охозияның төрелдеринге ужуражы бергеш: «Кымнар силер?» – деп айтырган.

Олар: «Бис – Охозияның төрелдери-дир бис. Тажылар болгаш хаан уктуг өске-даа оолдарның амыр-кадыын айтырып бар чыдыр бис» – деп харыылааннар.

14[+]Иеху: «Оларны диригге тудуп алыңар!» – деп дужааган.

Ол улусту диригге тудуп алганнар. Оон дөртен ийи кижини Кадарчылар турлаанда кудук чанынга өлүрүп кааннар. Иеху оларның чаңгызын-даа диригге арттырбаан.

15[+][+]Оортан чоруткаш, ол аңаа уткуштур кел чыткан Рехавтың оглу Ионадавты[†] көрүп каан. Иеху ону мендилээш: «Мээң чүрээмниң сеңээ шынчызы дег, сээң чүрээң мээңиинге база шынчы бе?» – деп айтырган.

Ионадав: «Ийе» – деп харыылаан.

Иеху: «Ындыг болза, холуң бээр сун» – дээн.

Демгизи холун сунуп бээрге, Иеху ону тергеже үндүр тыртып алган.

16Иеху: «Мээң-биле кады чорувут. Дээрги-Чаяакчы дээш хүннеп турарымны көөр сен» – дээш, ону бодунуң тергезинге олуртуп алгаш, чорупкан.

17[+]Самарияга келгеш, Иеху Ахавтың ында артып калган бүгү улузун кыра шаап каапкан. Ол Дээрги-Чаяакчының Илияга чугаалаан сөзүн ёзугаар оларны узуткап каан.


Ваалдың бараалгакчыларын Иехунуң узуткап кааны

18[+]Оон Иеху бүгү чонну чыып алгаш: «Ахавтың Ваалга[†] бараан болуушкуну эвээш болуп турган-дыр, а мен аңаа оон артык бараан болур мен. 19[+]Ваалдың бүгү медээчилерин,[†] ооң бүгү мөгейикчилерин, бүгү бараалгакчыларын менче кыйгырып эккелиңер. Көрдүңер бе, олар кижи арттырбайн келген турзун, чүге дээрге мен Ваалга өндүр улуг өргүл кылырым ол-дур. А келбээн кижи бүрүзү амы-тынныг артпас» – дээн.

Иеху кажар сагыш-биле ынчаар кылып, Ваалга мөгейип турар улусту кыргып-хыдыыр деп бодап алган. 20Ол: «Ваалга тураскааткан байырлалдыг чыыштан чарлаңар» – дээн.

Улус чыыш боорун чарлапкан. 21[+]Иеху бүгү Израильге медээ тараткан. Ваалдың бүгү бараан болукчулары чедип келген, чаңгыс-даа кижи келбейн барбаан. Олар Ваалдың өргээзинге сыңмарлаштыр чыглып келген. 22Иеху хеп кадагалакчызынга: «Ваалдың бүгү мөгейикчилеринге тускай хептен эккеп бер» – дээрге, демгизи оларга хеп эккеп берген.

23Оон Иеху биле Рехавтың оглу Ионадав Ваалдың өргээзинче кире берген. Иеху Ваалдың мөгейикчилеринге: «Силерниң араңарда Дээрги-Чаяакчының мөгейикчилери чок, а чүгле Ваалдың мөгейикчилери бар дээрзин хынап көрүп, бүзүреп алыңар» – дээн.

24[+]Демгилери бүрүн өрттедир болгаш өске-даа өргүлдер кылыры-биле өргээже кире бергеннер. Иеху сезен кижини даштыгаа тургузуп кааш: «Бир эвес силерниң холуңарга хүлээдип берип турарым улустуң кайы-бирээзин амы-тынныг үндүрер кижи турар болза, ол кижи бодунуң амы-тыны-биле харыылаар» – деп сагындырып каан.

25[+]Бүрүн өрттедир өргүлдү[†] кылып дооскан дораан-на, Иеху таңныылдарга база шериг баштыңнарынга: «Киргеш, оларны кырып кааптыңар, чаңгызын-даа диригге арттырбаңар» – дээн.

Таңныылдар биле шериг баштыңнары Ваалдың мөгейикчилерин хылыш-биле шанчып каапканнар. Мөчү-сөөктерни дашкаар үндүр октапкаш, Ваалдың өргээзиниң иштики ыдыктыг өрээлинче[†] кире бергеннер. 26[+]Олар Ваалдың өргээзинден ыдыктыг[†] көжээни үндүргеш, өрттедипкеннер. 27[+]Оон Ваалдың көжээзин чуура шапкаш, ооң өргээзин үреп бузуп каапкаш, аңаа албаннаар чер кылып алганнар. Амдыгаа чедир-даа ындыг хевээр.

28Иеху израиль черге Ваалга мөгеер чорукту ынчалдыр узуткап каан. 29[+]Ынчалза-даа ол Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарындан ойталаваан. Улус Вефил биле Дан хоорайларда алдын бугажыктарга мөгеерин уламчылап турган.

30[+]Дээрги-Чаяакчы Иехуга: «Меңээ таарымчалыг чүвени боттандырып, Мээң бодап алган бүгү чүвемни Ахавтың үре-салгалы-биле кылган-дыр сен. Ынчангаш сээң үре-салгалың дөрткү салгалга чедир Израильдиң дүжүлгезинге саадаар» – дээн.

31Ынчалза-даа Иехуда Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының дүрүм-хоойлузун[†] бүгү чүлдү-чүрээнден күүседир чүткүл чок болган. Ол Израильди бачытче киирген Иеровоамның бачыттарындан ойталаваан.


Иехунуң чагыргазының төнчүзү

32[+]Ол үеде Дээрги-Чаяакчы Израильди кезиктей чарып, бичииледип эгелээн. Азаил хаан израильчилерни оларның бүгү девискээринге чылча шаап, 33[+]Иорданның чөөн талазынга, бүгү галаад черге (Гад, Рувим болгаш Манассияның черлери-биле кады), Арнон хемниң шынаазында[†] турар Ароер хоорайдан эгелээш, Галаадты[†] таварааш, васан черге чедир аштырыышкынга таварыштырган.

34Иехунуң өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези, өндүр улуг чоруктары Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.

35Иеху өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Самарияга ажаап каан. Ооң оглу Иоахаз ачазының орнунга хаан апарган. 36Иеху Израильди ооң найысылалы Самарияга чээрби сес чыл чагырган.

#### 11


Гофолия биле Иоас


(2 Чыл. 22:10–23:21)

1[+][+][+]Охозияның авазы Гофолия оглунуң өлүп калганын дыңнааш, ол дораан хаан уктуг бүгү улусту узуткап каапкан. 2Ынчалза-даа Иорам хаанның уруу, Охозияның дуңмазы Иосавет Охозияның оглу Иоасты өлүртүр ужурлуг турган тажылар аразындан бүдүү аппарган. Иосавет оолду база ону эмзирип турган херээжен кижини удуур өрээлге чажырып каан. Иоасты Гофолиядан ынчаар чажырып каарга, оол өлүртпейн барган. 3Гофолия чуртту чагырып турган үеде, оол эмзирикчизи-биле кады Дээрги-Чаяакчының өргээзинге алды чыл чаштынып турган.

4Гофолияның чагыргазының чедиги чылында Иодай бараалгакчы[†] кари уктуг таңныылдар биле камгалакчы шериглерниң чүс шериг баштыңнарынче улус айбылап чоруткаш, оларны бодунче, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче чалап алган. Ол баштыңнар-биле дугуржулга кылып, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге оларның даңгыраан алгаш, хаанның оглун оларга көргүскен. 5[+]Иодай оларга дужаал берген: «Силер мынчаар кылыр ужурлуг силер. Үш кезекке үстүп алыңар – амыр-дыш хүнүнде[†] албан-ажыл эрттирип турар силерниң үштүң бир кезииңер хаанның ордузунуң мурнунга таңныылдазын, 6өске үштүң бир кезииңер Сур хаалганың чанынга турзун, а арткан үштүң бир кезииңер Ахар-Харацим хаалгага турзун, ордуну ээлчеглежип камгалаңар. 7Ол ышкаш амыр-дыш хүнүнде албан-ажылындан халажыр ужурлуг ийи кезекке хамааржыр улус Дээрги-Чаяакчының өргээзин таңныылдап, хаанны камгалап артып калыңар. 8Хаанны долгандыр ок-чепсектиг туруп алгаш, өргээниң девискээринче[*] чоокшулап келген кижи бүрүзүн өлүрүп турар силер. Хаан кайнаар-даа баар болза, ооң чанынга чоруп туруңар».

9Чүс шериг баштыңнары[†] Иодай бараалгакчының дужаалын күүсеткен. Баштың бүрүзү бодунуң улузун – амыр-дыш хүнүнде ажыл-албанынче үнүп турар-даа, ажыл-албанындан халажып чоруп турар-даа улусту – эдертип алгаш, Иодай бараалгакчыга чедип келген. 10[+]Чүс шериг баштыңнарынга Иодай Дээрги-Чаяакчының өргээзинге шыгжаттынып турган, Давид[†] хаанга хамааржыр чыдаларны, дозуг-камгалалдарны[†] үлеп берген. 11Камгалакчы шериглер ок-чепсээн холунга туткаш, хаанны долгандыр – Бурганның өргээзиниң оң талазындан солагай талазынга чедир, өргүл салыр бедигээш[†] биле өргээни дескиндир туруп алганнар. 12[+][+]Иодай Иоас тажыны үндүре бергеш, аңаа оваадай кедирип, ыдыктыг хоойлунуң[†] хоолгазын берип каан[*]. Оон тажыны хаан кылдыр чарлап, олива үзү-биле[†] чаап каарга, чыылган чон: «Хаан делгерезин!» – деп алгыржып, адыш часкап турган.

13Шериглер биле чоннуң алгы-кышкызын дыңнап кааш, Гофолия Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң мурнунда турар чонче чорупкан. 14[+]Ол топтап көөрге, чаңчыл ёзугаар хаан турар черде – өргээниң адагажының чанында – хаан бо турган! Ооң чанында шериг баштыңнары, трубалар этсир улус бар болган, а чурттуң бүгү чону өөрүп-байырлап, трубалар этсип турган. Гофолия кеткен хевин качыгдалдан ора тыртып: «Сүлчээ! Сүлчээ!» – деп алгыра берген.

15Иодай бараалгакчы шеригни башкарып турган чүс шериг баштыңнарынга дужаал берип: «Ону өргээниң девискээринден[*] үндүре бергеш, эдерип чорупкан кижи бүрүзүн хылыш-биле шанчып өлүрүп калыңар. Чүгле Дээрги-Чаяакчының өргээзинге ону өлүрүп болбас» – дээн.

16[+]Гофолияны сегирип алганнар; кадын хаанның ордузунче аъттар кирер черге чедип келгеш, аңаа өлүртүп алган.

17А Иодай Дээрги-Чаяакчы[†] биле хаанның, чоннуң аразынга, ол чон Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр чон боор дугайында, керээ чарган. Оон ыңай хаан биле чоннуң аразынга керээ чарган. 18[+]Чурттуң бүгү чону Ваалдың[†] өргээзинче баргаш, ону үреп бузуп каапкан. Улус өргүл салыр бедигээштерни база Ваалдың дүрзүлерин бүрүнү-биле чуура шаап, өргүл бедигээжиниң мурнунга Ваалдың бараалгакчызы Маттанны өлүрүп каан.

Оон Иодай бараалгакчы Дээрги-Чаяакчының өргээзи дээш сагыш салыр кылдыр улус тургузуп каан. 19Иодай чүс шериг баштыңнарын, кари уктуг таңныылдарны, камгалакчы шериглерни болгаш чурттуң бүгү чонун эдертип аарга, олар шупту хаанны Дээрги-Чаяакчының өргээзинден кады үндүре бергеш, Харацим хаалгазын дамчыштыр ордуже кирип келген. Иоас дүжүлгеде бодунуң саадаар черин ээлепкен. 20Чурттуң бүгү чону өөрүп-хөглеп турган, а хоорайжылар, Гофолияны хаанның ордузунга хылыш-биле шанчып каан соонда, оожургай берген. 21Иоас хааннап эгелээрде, чеди харлыг турган.

#### 12


Иоастың Бурганның өргээзин септеттиргени


(2 Чыл. 24:1-27)

1Иоас Иехунуң чагыргазының чедиги чылында хааннап эгелээш, Иерусалимге чуртту дөртен чыл чагырган. Ооң авазын Цивия дээр турган, ол Беэр-Шева чурттуг херээжен кижи чүве-дир. 2Ол назынының дургузунда Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чүве кылып келген, чүге дээрге Иодай бараалгакчы[†] ону чагып-сургап турган чүве-дир. 3[+]Чүгле мөгейиишкин кылыр бедик черлер[†] узуткаттынмаан, чон аңаа өргүл салырын, чаагай чыттыг чүүлдер кыпсырын соксатпаан.

4Бурганның бараалгакчыларынга Иоас: «Дээрги-Чаяакчының өргээзинче ыдыктыг[†] өргүл кылдыр эккеп турар бүгү акша-мөңгүннү – үндүрүг төлээн-даа, улустуң эки туразы-биле бергени-даа акша-мөңгүнүн чыып калыңар. 5Бараалгакчылар өргүл кылып турар улустан[*] акша-мөңгүннү алгаш, Бурганның өргээзинде септээр ужурлуг бүгү үрелик черлерни септээри-биле ажыглазын» – дээн.

6Ынчалза-даа Иоастың чагыргазының чээрби үшкү чылында-даа Бурганның өргээзинде үрелик черлерни бараалгакчылар септевээн болган. 7Ынчангаш Иоас хаан Иодай бараалгакчыны база өске бараалгакчыларны кыйгырткаш: «Бурганның өргээзин чүге септевейн тур силер? Өргүл кылып турар улустуң* акша-мөңгүнүн боттарыңар хереглээр дээш алырын соксадыңар. Ол акша-мөңгүннү өргээни септээри-биле дамчыдып бериңер» – дээн.

8Бурганның бараалгакчылары ынчан боттары чондан оон ыңай акша-мөңгүн-даа албас, Бурганның өргээзин-даа боттары септевес бооп чөпшээрешкеннер. 9[+]Иодай бараалгакчы хааржак ап алгаш, ооң кырын үттеп каан. Ол ону өргүл салыр бедигээш[†] чанынга, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кирер черниң оң талазынга салып каан. Кирер черни таңныылдаан бараалгакчылар Дээрги-Чаяакчының өргээзинче эккеп турган бүгү акша-мөңгүннү хааржакче киир каап эгелээн. 10Бараалгакчылар хааржакта хөй акша-мөңгүн чыглы бергенин көрүп каан санында-ла, хаанның бижээчизи биле дээди бараалгакчы кээп, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче эккелген акша-мөңгүннү ужулгаш, санап, шоодайларже суп турган. 11-12Акша-мөңгүн катап санаттынарга, ону өргээде ажыл башкарар улуска берип каарга, олар өргээде ажылдап турар чазаныкчылар биле тудугжуларга, хана салып, даш чонуп турар ажылчыннарга төлевир кылдыр бээр турган чүве-дир. Олар оон ыңай Дээрги-Чаяакчының өргээзинде үрелик черлер септээринге херек ыяш база чонуп каан даштар садып ап, өргээни септээринге үнген база өске-даа чарыгдалдарны төлеп турганнар.

13Ынчалза-даа мөңгүн тавактар, бижектер, аяктар, хөгжүм херекселдери, өске-даа алдын-мөңгүн савалар кылыры-биле Дээрги-Чаяакчының өргээзинге эккеп турган акша-мөңгүннү ажыглаваан. 14Ол акша-мөңгүннү өргээни септеп турган ажылчыннарга төлевир кылдыр берип турган. 15[+]Ажылчыннарга төлээр акша-мөңгүн үлээрин дагзып каан улустан канчаар чарыгдаанын айтырбас турган, чүге дээрге оларга бүзүреп болур улус чүве-дир. 16[+]А кем-буруу дээш өргүл[†] база бачыт[†] дээш өргүл кылдыр эккелген акша-мөңгүннү Дээрги-Чаяакчының өргээзинче киирбес турган – ол акша-мөңгүн Бурганның бараалгакчыларынга хамааржыр чүве-дир.

17[+]Ынчан арамей хаан Азаил Геф хоорайга удур дайылдажып үнгеш, ону эжелеп алган. Оон ол Иерусалимче халдаар деп шиитпирлээн. 18[+]Ынчалза-даа Иудеяның хааны Иоас өгбелери болур Иудеяның хааннары Иосафат, Иорам болгаш Охозия оларның Дээрги-Чаяакчының өргээзинге эккеп салган бүгү ыдыктыг чүүлдерин, бодунуң өргээн ыдыктыг чүүлдерин база өргээниң болгаш хаанның ордузунуң эртине шыгжамырларындан тывылган бүгү алдынны алгаш, арамей хаан Азаилче чорудупкан. Азаил ооң соонда Иерусалимче халдавайн барган.

19Иоастың өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 20[+]Ооң дүжүметтери аңаа удур сүлчээ кылгаш, ону Силла деп черже баар орукта Бет-Миллога өлүрүп каан. 21Иоасты ооң дүжүметтери: Шимеаттың оглу Иозавад[*] биле Шомерниң оглу Иегозавад өлүрүп каан. Ол өлү бээрге, ону ада-өгбезиниң чанынга, Давидтиң Хоорайынга[†] ажаап каан. Ооң оглу Амасия ачазының орнунга хаан апарган.

#### 13


Иоахаз – Израильдиң хааны

1[+]Охозияның оглу, Иудеяның хааны Иоастың чагыргазының чээрби үшкү чылында Иехунуң оглу Иоахаз Израильдиң хааны апаргаш, чуртту ооң найысылалы Самарияга[†] он чеди чыл чагырган. 2[+]Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарын өттүндүр кылып, олардан ойталаваан. 3[+][+]Дээрги-Чаяакчының килеңи[†] израильчилерже кыптыгып, оларны үргүлчү арамей хаан Азаилдиң, ооң оглу Венададтың холунга хүлээдип берип турган.

4[+]Иоахаз Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп чаннырга, Ол ону дыңнап каан, чүге дээрге арамей хаанның Израильди кайы хире кызагдап турарын көрүп турган. 5[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Израильге камгалакчы[†] чорудуп бээрге, чурт арамейлерниң холундан адырлы берген. Израильчилер боттарының аалдарынга биеэде ышкаш амыр-тайбың чурттап эгелээн. 6[+]Ындыг-даа болза, олар Израильди бачытче киирген Иеровоамның салгалдарының бүгү бачыттарындан ойталавайн, оларны үүлгедирин уламчылааннар. Самарияга Ашера[†] бурганга тураскааткан адагаш хевээр турган.

7Иоахазтың аг-шериинден бежен аъттыг шеригжи, он дайынчы терге[†] болгаш 10 000 чадаг шеригжиден аңгыда, кым-даа, чүү-даа артпаан, чүге дээрге арамей хаан ол аг-шеригни кыргып-хыдып, бастырган тараа дег кылып каан.

8Иоахазтың өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези, өндүр улуг чоруктары Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 9Иоахаз өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Самарияга ажаап каан. Ооң оглу Иехоаш ачазының орнунга хаан апарган.


Иехоаш – Израильдиң хааны

10Иудеяның хааны Иоастың чагыргазының үжен чедиги чылында Иоахазтың оглу Иехоаш Израильдиң хааны апаргаш, чуртту ооң найысылалы Самарияга он алды чыл чагырган. 11[+]Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бүгү бачыттарындан ойталавайн, оларны үүлгедирин уламчылаан.

12[+]Иехоаштың өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези, өндүр улуг чоруктары, Иудеяның хааны Амасия-биле канчаар чаалажып чорааны Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 13Иехоаш өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, дүжүлгеге ону Иеровоам солаан. Иехоашты Самарияга, Израильдиң чок апарган хааннарының чанынга ажаап каан.


Элисейниң мөчээни

14[+]Элисей[†] аарый берген. (Медээчи[†] сөөлүнде ол аарыындан өлүп калган.) Израильдиң хааны Иехоаш аңаа ужуражып келгеш, ол дээш ыглап: «Ачай! Ачай! Силер Израильдиң дайынчы тергелерлиг, аъттарлыг аг-шерии дег турган силер!» – деп кыйгырып турган.

15Элисей: «Ча-согундан ап ал» – дээн.

Иехоаш ча-согун эккелген. 16Медээчи хаанга: «Ча-согунну тудуп ал» – дээн.

Демгизи ча-согунну тудуп аарга, Элисей холдарын хаанның холдарынга дегзип алган.

17[+]Медээчи: «Чөөн чүкче көрүнген соңганы ажыдывыт!» – дээрге, хаан ажыдыпкан.

Элисей: «Адывыт!» – дээн.

Иехоаш адыптарга, медээчи: «Дээрги-Чаяакчының тиилелгезиниң согуну, арамей чонну тиилээр согун бо-дур! Арамейлерни сен Афекке бүрүнү-биле чылча шавар сен» – дээн.

18Оон Элисей: «Согуннарны ап ал» – дээн.

Хаан согуннарны тудуп аарга, медээчи аңаа: «Олар-биле черни хап-соп көрем» – дээн.

Хаан үш катап хап-сопкаш, соксап каан. 19Бурганның кижизи аңаа килеңнеп: «Черни беш азы алды катап сопкан болзуңза, арамей күрүнени бүрүнү-биле узуткап каар ийик сен. Ам ону чүгле үш катап чылча шавар-дыр сен» – дээн. 20Элисей өлүп каарга, ону ажаап каан.

Чылдың-на чазын Моавтан[†] дээрбечи бөлүктер чуртче халдап чаңчыга берген чүве-дир. 21Бир катап мөчээн кижи ажаап турган израильчилер дээрбечи бөлүк көрүп кааш, ол кижини Элисейниң чевег-куюнче[†] далаштыг октапканнар. Мөчү-сөөк Элисейниң сөөгүнге дээптери билек, өлүг кижи дирилгеш, бут кырынга туруп келген.


Израильдиң арамей күрүне-биле чаалашканы

22[+]Арамей хаан Азаил Иоахазтың чагырган бүгү үезинде Израильди кызып-кыйып турган. 23Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы израиль чонга ээ-хайыралыг болуп, оларны кээргеп, Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Иаков[†] олар-биле чарган чагыг-керээзин[†] бодааш, израильчилерже сагыш салып турган. Дээрги-Чаяакчы амдыгаа чедир оларны узуткап каарын, Бодунуң мурнундан сывырып чорудуптарын күзевейн турар.

24Арамей хаан Азаил өлүп каарга, ооң оглу Венадад ачазының орнунга хаан апарган. 25[+]Иоахазтың оглу Иехоаш Азаилдиң оглу Венададтың бодунуң ачазындан чаалап алган хоорайларын дедир чаалап алган. Иехоаш Венададты үш катап чылча шаап, Израильдиң хоорайларын эгидип ап турган.

#### 14


Амасия – Иудеяның хааны


(2 Чыл. 25:1-4, 17-24)

1[+]Израильдиң хааны, Иоахазтың оглу Иехоаштың чагыргазының ийиги чылында Иудеяның хааны Иоастың оглу Амасия хаан апарган. 2Ол чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге чээрби тос чыл чагырган. Ооң авазын Иегоаддин дээр турган, Иерусалим[†] чурттуг херээжен чүве-дир.

3Амасия Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чүве кылып турган, ындыг-даа болза, ооң өгбези Давид[†] ышкаш хире хөйнү кылбаан. Ол бүгү чүвени бодунуң ачазы Иоас ышкаш кылып турган. 4[+]Чүгле мөгейиишкин кылыр бедик черлер[†] узуткаттынмаан. Чон аңаа өргүлдер салырын, чаагай чыттыг чүүлдер кыпсырын соксатпаан.

5[+]Кажан Амасияның холунда эрге-чагырга быжыга бээрге, ол бодунуң хаан ачазын өлүрген дүжүметтерни шаажылап каан. 6[+]Ынчалза-даа өлүрүкчүлерниң ажы-төлүн Амасия өлүрбээн. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейни[†] дамчыштыр айтып-чагааны дүрүм-хоойлу[†] номунда: «Ада кижи ажы-төлүнүң кем-буруузу дээш өлүмге онаар кеземче албас ужурлуг, ажы-төл база адазы дээш өлүртпес ужурлуг; кижи бүрүзү чүгле бодунуң кем-буруузу дээш өлүр ужурлуг» – деп дужааган чүве-дир.

7[+][+][+]Амасия Дус шынаазынга[†] 10 000 эдом шеригни чылча шапкаш, Села хоорайны чаалап алгаш, аңаа Иокфеил деп ат тывыскан, ол черни амдыгаа чедир ынчаар адап турар.

8Амасия Иехунуң оглунуң оглу, Иоахазтың оглу, Израильдиң хааны Иехоашче элчилер ыдып: «Арыннарывыс удур-дедир көржүп ужуражыылы!» – деп чөңгээлиг сөс дамчыткан.

9[+]А Израильдиң хааны Иехоаш Иудеяның хааны Амасияга мынча деп харыылаан: «Ливан[†] сынында бир-ле тенниг үнүш пөш ыяшка: „Урууңну мээң оглумга кадай кылдыр бер“ – деп сөглеткен. А оон Ливан сынының черлик аң-меңи келгеш, тенниг үнүштү таптап каапкан. 10Ийе, сен Эдомну[†] чылча шаап кагдың, ам ол дээш менээргенип турар-дыр сен. Тиилелгең дээш мактан, ынчалза-даа аал-чуртуңга артып кал! Бодуңга айыыл-халап дилеве, оон башка буураар сен, Иудея база сээң-биле кады узуткаттырар!»

11[+]Ынчалза-даа Амасия сагындырыгны тоовайн баарга, Израильдиң хааны Иехоаш аңаа удур үнүп келген. Иехоаш биле Иудеяның хааны Амасия Иудеяда Бет-Шемеш деп черге удур-дедир көржүп ужурашкан. 12Иудея Израильге чылча шаптырып алган, бүгү иудейлер аалдарынче тарай маңнажы берген.

13[+]Израильдиң хааны Иехоаш Иудеяның хааны, Охозияның оглунуң оглу, Иоастың оглу Амасияны Бет-Шемештиң чанынга тудуп алган. Оон ол Иерусалимче чорупкаш, хоорайның ханазын – Эфрем хаалгазындан эгелээш, Азыгда хаалгага чедир – 400 кыры дурту[†] черни үрегдеп каапкан. 14[+]Иехоаш Дээрги-Чаяакчының өргээзинден база хаанның ордузунуң эртине шыгжамырларындан тывылган шупту алдын-мөңгүннү, шупту саваларны алгаш барган. Оон ыңай ол долаа кылдыр улус тудуп алгаш, Самарияже[†] ээп келген.

15[+]Иехоаштың өске ажыл-херектери, ооң кылган чүвези, өндүр улуг чоруктары, Иудеяның хааны Амасия-биле ооң канчаар чаалажып турганы Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 16Иехоаш өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Самарияга, Израильдиң чок апарган хааннарының чанынга ажаап каан. Ооң оглу Иеровоам ачазының орнунга хаан апарган.


Амасияга удур сүлчээ


(2 Чыл. 25:25-28)

17Израильдиң хааны, Иоахазтың оглу Иехоаштың өлгениниң соонда, Иудеяның хааны, Иоастың оглу Амасия он беш чыл чурттаан. 18Амасияның өске ажыл-херектери Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 19[+]Иерусалимге аңаа удур сүлчээ кылырга, ол Лахис хоорайже дезе берген. Ынчалза-даа дайзыннары ооң соондан Лахисче улус ыдыпкаш, ону аңаа өлүрүп каан. 20Амасияның мөчү-сөөгүн Иерусалимче аъттарга дедир чүдүрүп эккелгеш, ооң ада-өгбезиниң чанынга, Давидтиң Хоорайынга[†] ажаап каан.

21Оон Иудеяның бүгү чону Амасияның он алды харлыг оглу Азарияны[*] ачазының орнунга хаан кылып алган. 22[+]Амасия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган соонда, Азария Эйлат өртээлди Иудеяга дедир эгидип алгаш, ону быжыглап тудуп каан.


Иеровоам II – Израильдиң хааны

23Иудеяның хааны, Иоастың оглу Амасияның чагыргазының он бешки чылында Израильдиң хааны Иехоаштың оглу Иеровоам хаан апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга дөртен бир чыл чагырган. 24[+]Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бүгү бачыттарындан ойталаваан.

25[+][+][+]Иеровоам Израильдиң кызыгаарын Лево-Хаматтан эгелээш, Дус далайга чедир катап тургускан. Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы Бодунуң Гат-Хефер чурттуг чалчазы, Амиттайниң оглу Ионаны[†] дамчыштыр чугаалаан сөзүн ынчалдыр күүсеткен. 26[+][+]Чүге дээрге Израильде бүгү улустуң – кул-даа, хостуг-даа[*] улустуң улуг хилинчекке алысканын, оларга дузалаптар кижи чогун Дээрги-Чаяакчы көрүп турган. 27Ол Израильдиң адын чырык черге турбас кылдыр балап каарын чугаалаваан болгаш, чонну Иехоаштың оглу Иеровоамның холу-биле камгалап каан.

28[+]Иеровоамның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези, өндүр улуг чоруктары, ооң канчаар чаалажып турганы, Иудеяга хамааржыр апарган турган Дамаск биле Хаматты Израильге канчаар эгиткени Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 29Иеровоам өгбелериниң – Израильдиң хааннарының соондан өске оранче чоруй барган. Ооң оглу Захария ачазының орнунга хаан апарган.

#### 15


Азария – Иудеяның хааны


(2 Чыл. 26:1-4, 21-23)

1[+]Израильдиң хааны Иеровоамның чагыргазының чээрби чедиги чылында Иудеяның хааны Амасияның оглу Азария[*] хаан апарган. 2Ол он алды харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге бежен ийи чыл чагырган. Ооң авазын Иехолия дээр турган, Иерусалим[†] чурттуг херээжен кижи чүве-дир.

3[+]Азария, ачазы Амасияның кылып турганы дег, Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдерни кылып турган. 4[+]Чүгле мөгейиишкин кылыр бедик черлер[†] узуткаттынмаан. Чон аңаа өргүл кылырын, чаагай чыттыг чүүлдер кыпсырын уламчылап турган.

5[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] Азарияны кеш аарыы-биле[†] кезедип каан. Ол өлгүжеге чедир аарыын эдилеп, аңгы бажыңга чурттаар ужурга таварышкан. Хаанның оглу Иоафам ордуну башкарып, чонну чагырып турган.

6Азарияның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 7Азария өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону оларның чанынга, Давидтиң Хоорайынга[†] ажаап каан. Ооң оглу Иоафам ачазының орнунга хаан апарган.


Захария – Израильдиң хааны

8Иудеяның хааны Азарияның чагыргазының үжен сески чылында Иеровоамның оглу Захария Израильдиң хааны апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга[†] алды ай чагырган. 9[+]Ада-өгбези ышкаш, ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Ол Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарындан ойталаваан.

10Иавистиң оглу Шаллум Захарияга удур сүлчээ кылган. Шаллум ону чон мурнунга өлүрүп кааш, ооң орнунга хаан апарган. 11Захарияның өске ажыл-херектери Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 12[+]Дээрги-Чаяакчының Иехуга: «Сээң үре-салгалың Израильдиң дүжүлгезинге дөрткү салгалга чедир саадаар» – дээн сөзү ынчаар боттанган.


Шаллум – Израильдиң хааны

13Иавистиң оглу Шаллум Иудеяның хааны Озияның чагыргазының үжен тоску чылында хаан апаргаш, чуртту Самарияга бир ай чагырган. 14[+]Оон Гадийниң оглу Менаим Тирца хоорайдан Самарияга чедип келген. Иавистиң оглу Шаллумну ол Самарияга өлүрүп кааш, ооң орнунга хаан апарган.

15Шаллумнуң өске ажыл-херектери, ооң кылган сүлчээзи Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.


Менаим – Израильдиң хааны

16Менаим Тирцадан үнгеш, Типсах хоорайже халдааш, ында база ооң чоок-кавызында чурттап турар бүгү улусту кыра шаап каапкан, чүге дээрге чон хоорай хаалгазын[†] аңаа ажытпаан. Менаим Типсахта бүгү иштиг херээжен улусту безин одура шаап каапкан.

17Иудеяның хааны Азарияның чагыргазының үжен тоску чылында Гадийниң оглу Менаим Израильдиң хааны апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга он чыл чагырган. 18[+]Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Хааннаашкынының бүгү үезинде ол Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарындан ойталаваан.

19[+][+]Ол үеде Ассирияның[†] хааны Фул[*] Израильче халдап келген. Менаим ооң деткимчезин чедип ап, күрүне башкарар эрге-чагыргазын быжыглаар дээш, аңаа муң талант[†][*] мөңгүн берген. 20Менаим ол акша-мөңгүннү израильчилерден төлеттирип алган. Бай кижи бүрүзү-ле[*] Ассирияның хаанынга бээр кылдыр бежен шекел[†] мөңгүн дужаар ужурлуг турган. Ынчан Ассирияның хааны чуртту эжелевейн барып, ээп чана берген.

21Менаимниң өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 22Менаим өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган. Ооң оглу Факия ачазының орнунга хаан апарган.


Факия – Израильдиң хааны

23Иудеяның хааны Азарияның чагыргазының беженги чылында Менаимниң оглу Факия Израильдиң хааны апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга ийи чыл чагырган. 24[+]Факия Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Ол Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарындан ойталаваан.

25Ремалияның оглу Факей, Факияның дүжүмеди, аңаа удур сүлчээ кылган. Факей Галаад[†] чурттуг бежен кижи эдертип алгаш, Самарияда хаанның ордузунуң шивээзинге Факияже халдаан. Ол Аргов болгаш Арийе[*] олар-биле Факияны өлүрүп кааш, ооң орнунга хаан апарган.

26Факияның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.


Факей – Израильдиң хааны

27Иудеяның хааны Азарияның чагыргазының бежен ийиги чылында Ремалияның оглу Факей Израильдиң хааны апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга чээрби чыл чагырган. 28[+]Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Факей Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарындан ойталаваан.

29Факейниң Израильди чагырып турган үезинде Ассирияның хааны Тиглат-Пилесер халдап келгеш, Ийон, Авел-Бет-Мааха,[†] Ианох, Кедес болгаш Асор хоорайларны, Галаад биле Галилеяның[†] девискээрлерин, Неффалимниң[†] аймааның бүгү черин эжелеп алгаш, чонну Ассирияже тудуп алгаш барган.

30Иланың оглу Осия Ремалияның оглу Факейге удур сүлчээ кылгаш, олче халдап, өлүрүп каан. Озияның оглу Иоафамның чагыргазының чээрбиги чылында Осия Факейниң орнунга хаан апарган[*].

31Факейниң өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.


Иоафам – Иудеяның хааны


(2 Чыл. 27:1-9)

32[+]Ремалияның оглу, Израильдиң хааны Факейниң чагыргазының ийиги чылында Иудеяның хааны Озияның оглу Иоафам хаан апарган. 33Ол чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он алды чыл чагырган. Ооң авазы – Садоктуң уруу, Иеруша дээр херээжен кижи турган чүве-дир. 34[+]Иоафам, ачазы Озияның кылып турганы дег, Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдер кылып турган. 35[+][+]Чүгле мөгейиишкин кылыр бедик черлер узуткаттынмаан: чон аңаа өргүлдер салып, чаагай чыттыг чүүлдер кыпсырын уламчылап турган. Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң Үстүкү хаалгазын быжыглай тудуп каан хаан Иоафам чүве-дир.

36Иоафамның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 37[+](Ооң чагырган үезинде Дээрги-Чаяакчы Иудеяга удур арамей хаан Рецинни база Ремалияның оглу Факейни ыдып эгелээн.) 38Иоафам өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону оларның чанынга, ооң өгбези Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Ахаз ачазының орнунга хаан апарган.

#### 16


Ахаз – Иудеяның хааны


(2 Чыл. 28:1-27)

1Ремалияның оглу Факейниң чагыргазының он чедиги чылында Иудеяның хааны Иоафамның оглу Ахаз хаан апарган. 2Ол чээрби харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он алды чыл чагырган. Ахаз бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының мурнунга, бодунуң өгбези Давид-биле[†] деңнээрге, таарымчалыг чүүлдер кылбайн турган. 3[+][+]Ол Израильдиң хааннарының оруун эдерип, Дээрги-Чаяакчының израильчилерниң мурнундан үндүр сывырыпканы чоннарның чүдек-бужар чаңчылдарын өттүнүп, оглун безин от өттүр эрттирген. 4[+]Ахаз мөгейиишкин кылыр бедик черлерге,[†] тейлер бажынга болгаш саглагар ыяш-ла адаанга өргүлдер салып, айдызап турган.

5[+]Ынчан арамей хаан Рецин болгаш Ремалияның оглу, Израильдиң хааны Факей олар Иерусалимге удур чаалажып үнгеш, Ахазты бүзээлеп алганнар, ынчалза-даа тиилеп шыдавааннар. 6[+]Ол үеде арамей хаан Рецин Эйлат өртээлди эгидип ап, иудейлерни оон үндүр сывырыпкан. Эйлатка арамей чон[*] чурттай берген, олар ында амдыгаа чедир чурттап турар.

7[+]Ахаз Ассирияның[†] хааны Тиглат-Пилесерже элчиннер[†] ыдып: «Мен – силерниң чалчаңар-дыр мен. Силерниң оглуңар дег-дир мен. Чедип келгеш, менче халдаан арамей болгаш израиль хааннардан мени камгалап көрүңерем» – деп сөглеткен.

8[+]Ахаз Дээрги-Чаяакчының өргээзинден болгаш хаанның ордузунуң эртине шыгжамырындан тывылган алдын-мөңгүннү алгаш, Ассирияның хаанынче хээли белээ кылдыр чорудупкан. 9[+]Ол хаан ооң дилээн күүседип, Дамаскыже халдааш, эжелеп алган. Хоорайның чурттакчыларын хаан Кир деп черже тудуп алгаш барган, а Рецинни өлүрүп каан. 10[+]Ынчан Ахаз хаан Ассирияның хааны Тиглат-Пилесер-биле ужуражыр дээш, Дамаскыже чорупкан. Дамаскыга ол өргүл салыр бедигээш[†] көрүп кааш, Бурганның бараалгакчызы[†] Урияже өргүл бедигээжиниң чуруун болгаш ооң тургузуунуң тодаргай шыйыын чорудупкан. 11Урия бараалгакчы Ахаз хаанның Дамаскыдан чорудупкан үлегерин ёзугаар өргүл бедигээжин тудуп каан. Ол ону Ахаз хаанның Дамаскыдан ээп кээриниң бетинде тудуп четтигипкен.

12Хаан Дамаскыдан ээп келгеш, өргүл бедигээжин топтап көргеш, чоокшулап кээп, өргүлүн эккеп салган. 13Ол бүрүн өрттедир өргүлдерин,[†] далган-тараа өргүлдерин өрттеткеш, арага өргүлүн чашкаш, бедигээшче эп-найырал өргүлүнүң малдарының ханын төпкен. 14[+]Дээрги-Чаяакчының мурнунга турган өргүл салыр хүлер бедигээшти хаан Бурганның өргээзиниң мурнунда – чаа өргүл бедигээжи биле өргээниң аразында – туружундан көжүрүп, чаа бедигээштиң соңгу талазынга тургузуп каан. 15[+]Ахаз оон Бурганның бараалгакчызы Урияга: «Чаа улуг өргүл бедигээжинге эртенги бүрүн өрттедир өргүлдерни, кежээки далган-тараа өргүлдерин, хаанның бүрүн өрттедир болгаш далган-тараа өргүлдерин, чурттуң бүгү чонунуң бүрүн өрттедир болгаш далган-тараа өргүлдерин база арага өргүлдерин эккеп сал. Бо өргүл бедигээжинче бүрүн өрттедир өргүл малының база өске-даа өргүл малының ханын төндүр төвүт. А хүлер өргүл бедигээжин мен Бурганның күзел-соруун айтырары-биле ажыглаар мен»[*] – деп дужааган.

16Бурганның бараалгакчызы Урия бүгү чүвени Ахаз хаанның дужааганын ёзугаар кылган. 17[+][+]Ахаз хаан өргээде тергежигештерни адырып каапкан. Ол «далай» дээр чунар саваны ону тудуп турган хүлер бугалардан дүжүргеш, даш тавак кырынга салып каан. 18[+]Өргээде тудуп каан амыр-дыш хүнүнде[†] ажыглаар өдүгнү болгаш хаанга хамааржыр даштыкы кирер черни Ахаз Дээрги-Чаяакчының өргээзинден ап каапкан. Ол ону Ассирияның хааны дээш ынчаар кылган.

19Ахазтың өске ажыл-херектери, ооң кылган чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 20Ахаз өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону оларның чанынга, Давидтиң Хоорайынга[†] ажаап каан. Ооң оглу Эзекия ачазының орнунга хаан апарган.

#### 17


Осия – Израильдиң сөөлгү хааны

1[+]Иудеяның хааны Ахазтың чагыргазының он ийиги чылында Иланың оглу Осия Израильдиң хааны апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга[†] тос чыл чагырган. 2Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган, ынчалза-даа Израильдиң ооң мурнундагы хааннары ышкаш хөй бузут үүлгетпээн.

3-4[+]Осия Ассирияның[†] хааны Салманассарга чагыртып, аңаа чылдың-на албан-үндүт төлеп турган. Оон Салманассар Осияның өскерликчи чоруун эскерип каан – Осия Египеттиң[†] хааны Соже[*] элчилер ыдып, ооң мурнунда төлеп турган албан-үндүдүн төлевестей берген. Ынчангаш Салманассар Израильге удур чаалажып үнүпкеш, Осия хаанны тудуп алгаш, кара-бажыңга суп каан.

5[+]Ассирияның хааны бүгү чуртка удур чаалажып үнгеш, Самарияже халдааш, ону үш чыл бүзээлээн. 6[+]Осияның чагыргазының тоску чылында Салманассар Самарияны эжелеп ап, израильчилерни Ассирияже тудуп аппаргаш, оларны Халахка, Хавор хем чанында Гозанга болгаш Мидияның[†] хоорайларынга чурттадып каан.


Израиль чүге туттуруушкунга таварышканыл

7[+]Оларны Египеттен үндүре берген, ук чурттуң хааны фараоннуң холундан адырып каан боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыга удур израильчилер бачыт[†] үүлгеткен. Олар өске бурганнарга мөгейип, 8[+]бүгү чүвени Дээрги-Чаяакчының оларның мурнундан үндүр сывырыпканы чоннарның чаңчылдарын ёзугаар, Израильдиң хааннарын өттүнүп кылып турган.

9[+]Израильчилер боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг эвес чүүлдерни чажыды-биле кылып турган. Олар бүгү хоорай-суурларынга – быжыглалдыг улуг хоорайларга-даа, ында чүгле чаңгыс таңныылдаар суурга турар черлерге-даа мөгейиишкин кылыр бедик черлер[†] тудуп алганнар. 10[+]Бедик тей бүрүзүнге база саглагар ыяш-ла адаанга даш көжээлер[†] болгаш Ашера[†] бурганга тураскааткан адагаштар тургузуп алганнар. 11Мөгейиишкин кылыр бүгү бедик черлерге израильчилер, Дээрги-Чаяакчының оларның мурнундан үндүр сывырыпканы чоннар дег, чаагай чыттыг өргүлдер кылып турган. Олар бузут-бактыг херектер кылып, Дээрги-Чаяакчының килеңин[†] кыптыктырып алганнар. 12[+]Дээрги-Чаяакчы[†]: «Ынчанмаңар!» – деп чугаалап турда-ла, олар дүрзү-бурганнарга[†] мөгейип турган.

13[+]Дээрги-Чаяакчы Израиль[†] биле Иудеяны Бодунуң өттүр көөр бүгү медээчилерин[†] дамчыштыр: «Бузуттуг оруктарыңардан чайлаңар; ада-өгбеңерге күүседирин дужааганым, Мээң чалча-медээчилеримни дамчыштыр силерже чорудуп бергеним бүгү хоойлум[†] ёзугаар Мээң айтыышкын, дүрүмнеримни сагып, күүседиңер» – деп сагындырып турган.

14[+]Ынчалза-даа олар тооп дыңнавааннар, боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыга бүзүревес ада-өгбезиниң чөрүүзү дег чөрүү болганнар. 15[+][+][+]Олар Дээрги-Чаяакчының дүрүмнерин, Ооң оларның ада-өгбези-биле чарган чагыг-керээзин,[†] Ооң оларга ажыдып турган сагындырыгларын тоовайн барганнар. Олар хоозун дүрзү-бурганнарны эдерип, боттары база хоозун куруг апарганнар. Дээрги-Чаяакчы израильчилерге оларны долгандыр чурттап турар чоннарның кылып турар чүүлдерин кылырын хоруп каан-даа болза, олар ол чоннарны өттүнүп чурттап турганнар. 16[+][+][+]Олар боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчының бүгү айтыышкыннарындан ойталап, боттарынга бугажык хевирлиг ийи дүрзү-бурган шуткуп алганнар болгаш Ашера бурганга адагаштар тураскаатканнар. Олар сылдыстарның бүгү аг-шериинге мөгейип, Ваал[†] бурганга бараан болуп турганнар. 17[+]Израильчилер оглу-кызын от өттүр эрттирип, төлгелеп, караң көрнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедири-биле боттарын садып, Ону килеңнедип турган. 18Дээрги-Чаяакчы Израильге күштүү-биле килеңней бергеш, ооң чонун бодунуң мурнундан сывырыпкан. Иуданың[†] аймаандан аңгыда, өске кым-даа артпаан.

19[+]Ынчалза-даа Иуданың аймаа безин бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының айтыышкыннарын күүсетпейн, Израильдиң киирип каан чаңчылдарын эдерип чурттап турган. 20[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Иаковтуң[†] бүгү үре-салгалындан ойталаан. Ол израильчилерни кезедип, оларны үптекчилерниң холунга хүлээдип турган, а адак сөөлүнде оларны Бодунуң мурнундан сывырыпкан.

21[+][+][+]Кажан Дээрги-Чаяакчы Израильди Давидтиң[†] салгалындан ушта тыртып кааптарга, израильчилер Наваттың оглу Иеровоамны хаан кылып алган. Иеровоам оларны Дээрги-Чаяакчыдан өскээр аппаргаш, улуг бачытче киирип каан. 22Израильчилер Иеровоамның кылып турган бүгү бачыттарын өттүнүп, олардан ойталаваан. 23Адак соонда Дээрги-Чаяакчы израиль чонну Бодунуң бүгү чалча-медээчилерин дамчыштыр сагындырып турганы дег, Бодунуң мурнундан сывырып чорудупкан – израильчилерни боттарының чуртундан Ассирияже тудуп алгаш барган, олар амдыгаа чедир ында чурттап турар.


Самарияның чаа чурттакчылары

24[+]Ассирияның хааны Вавилон,[†] Кута, Авва, Хамат болгаш Сепарваим деп черлерниң чурттакчыларын көжүрүп эккелгеш, Самарияга чагырткан хоорайларга израильчилерниң орнунга чурттадып каан. Олар Самарияны ээлеп алгаш, ооң хоорайларынга чурттай берген. 25Олар аңаа чаа-ла чурттап эгелеп тура, Дээрги-Чаяакчыга мөгейбейн турганнар. Ынчангаш Бурган[†] оларже арзылаңнар ыдыптарга, араатаннар оларның чамдыызын өлүрүп турган. 26Ассирияның хаанынга ол дугайында: «Силерниң көжүрүп үндүре бергеш, Самарияга чагырткан хоорайларга чурттадып каан чоннарыңар ол черниң бурганының дүрүмнерин билбес-тир. Ол бурган оларже арзылаңнар ыдыптарга, араатаннар оларны өлүрүп турар-дыр, чүге дээрге олар ук черниң бурганының дүрүмнерин билбес-тир» деп медээ чедирген.

27Ынчан хаан: «Самариядан тудуп алгаш барганыңар бараалгакчыларның[†] бирээзин ынаар чорудуптуңар. Ол аңаа чурттап, оларны ук черниң бурганының дүрүмнеринге өөредип кагзын» – деп дужааган.

28[+]Самариядан тудуп алгаш барган бараалгакчыларның бирээзи ээп чанып келгеш, Вефилге чурттап, Дээрги-Чаяакчыга канчаар мөгеерин улуска айтып берип эгелээн.

29Ынчалза-даа аймак-чон бүрүзү чурттай берген хоорайларынга бодунуң дүрзү-бурганнарын база кылып ап, оларын Самарияның биеэги чурттакчыларының бедик черлерде тудуп кааны өргээлерге тургузуп алган. 30Вавилоннуң чурттакчылары Сокхот-Бенот дээр, Кутаның чурттакчылары – Нергал дээр, Хаматтың чурттакчылары – Ашима дээр, 31[+]а аввийлер Нивхаз биле Тартак дээр дүрзү-бурганнар кылып алган. Сепарваимниң чурттакчылары төрээн чериниң бурганнары болур Адрамелех биле Анамелехке өргүл кылдыр боттарының оолдарын өрттедип турган. 32[+]Олар ол кадында Дээрги-Чаяакчыга база мөгейип, бедик черлерге бараан болуру-биле боттарының аразындан таварышкан-на улусту томуйлап каарга, ол бараалгакчылар бедик черлерде өргээлерге өргүл салып, бараан болуп турган. 33[+]Олар Дээрги-Чаяакчыга мөгейип турганнар, ынчалза-даа боттарын оортан көжүрүп үндүре берген черлерниң чаңчылдарын ёзугаар боттарының бурганнарынга база бараан болуп турганнар. 34[+]Амдыгаа чедир олар биеэги чаңчылдарын сагып турарлар. Олар Дээрги-Чаяакчыга шыны-биле мөгейбейн, Ооң Израиль деп ат тывысканы Иаковтың үре-салгалынга берген дүрүмнер, чаңчылдар, хоойлулар болгаш айтыышкыннарын сагывайн база күүсетпейн турарлар.

35[+]А Дээрги-Чаяакчы израильчилер-биле чагыг-керээ чарып алгаш, оларга: «Өске бурганнарга чүдүвеңер, оларга мөгейип, бараан болбаңар база өргүлдер кылбаңар. 36[+]Силерни египет черден өндүр улуг күжү-биле, күштүг холу-биле үндүре берген Дээрги-Чаяакчыдан коргуп, чүгле Аңаа бараан болуп, өргүлдерден кылыңар. 37[+]Ооң силерге бижип берген дүрүмнер, чаңчылдар, хоойлулар болгаш айтыышкыннарын кезээде сагып, күүседиңер. Өске бурганнарга мөгейбеңер. 38Мээң силер-биле чарган чагыг-керээмни утпаңар, өске бурганнарга мөгейбеңер. 39Чүгле силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чоруңар, Ол ынчан силерни бүгү дайзыннарыңарның холундан адырып, камгалаар» – деп дужааган турган болгай.

40Ынчалза-даа олар Бурганны тооп дыңнавааннар, боттарының биеэги чаңчылдарын сагып артканнар. 41[+]Дээрги-Чаяакчыдан коргуп тургаш безин, ол чоннар дүрзү-бурганнарга база бараан болуп турганнар. Оларның ажы-төлү, ажы-төлүнүң үре-салгалы ада-өгбезиниң кылып турган чүвезин амдыгаа чедир кылып турар.

#### 18


Эзекия – Иудеяның хааны


(2 Чыл. 29:1-2)

1Иланың оглу, Израильдиң хааны Осияның чагыргазының үшкү чылында Иудеяның хааны Ахазтың оглу Эзекия хаан апарган. 2Ол чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге чээрби тос чыл чагырган. Ооң авазын Ави дээр турган, ол – Захарияның уруу чүве-дир. 3Эзекия, өгбези Давидтиң[†] кылып турганы дег, Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдерни кылып турган. 4[+][+]Эзекия мөгейиишкин кылыр бедик черлерни[†] узуткап, ыдыктыг[†] даш көжээлерни[†] буза шаап, Ашера[†] бурганга тураскааткан адагаштарны кезип каапкан. Ол Моисейниң[†] кылып каан чес чыланын база чуура шаап каапкан, чүге дээрге шак ол үеге чедир израильчилер аңаа чаагай чыттыг чүүлдер кыпсып турган. Чыланны Нехуштан деп адап каан чүве-дир.

5[+]Эзекия Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга ынаныр турган. Иудеяның бүгү хааннарының аразындан аңаа дөмей хаан ооң мурнунда-даа, ооң соонда-даа турбаан. 6Ол Дээрги-Чаяакчыга аажок бердинип, Ону салдыкпайн эдерип, Ооң Моисейни дамчыштыр айтып-чагаан айтыышкыннарын күүседип чораан. 7Ынчаарга Дээрги-Чаяакчы[†] ооң-биле кады болган: Эзекия кылган-на бүгү чүвезинге чедиишкинниг бооп турган.

Ол Ассирияның[†] хаанынга чагыртпайн барган, аңаа бараан болбастай берген. 8[+]Эзекия филистимнерни Газа хоорайга болгаш ооң чоок-кавызында черлерге чедир – быжыглалдыг улуг хоорайларга-даа, ында чүгле чаңгыс таңныыл суурга турар черлерге-даа – кыргып-хыдып, узуткап каапкан.

9[+]Эзекия хаанның чагыргазының дөрткү чылында – Иланың оглу, Израильдиң хааны Осияның чагыргазының чедиги чылында Ассирияның хааны Салманассар Самарияга[†] удур чаалажып үнгеш, ону бүзээлеп алган. 10Үш чыл болгаш, ассирийлер хоорайны эжелеп алган. Самария Эзекияның чагыргазының алдыгы чылында – Израильдиң хааны Осияның чагыргазының тоску чылында эжелеттирген. 11[+]Ассирияның хааны израильчилерни бодунуң күрүнезинче тудуп аппаргаш, оларны Халахка, Хавор хем чанында Гозанга болгаш Мидияның[†] хоорайларынга чурттадып каан. 12[+]Ол бүгү чүүл израильчилер-биле боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыны тооп дыңнавайн, Ооң чагыг-керээзин[†] үрээни дээш – Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисейниң дужааган бүгү чүвезин дыңнавааны, күүсетпейн барганы дээш болган.


Ассирияның Иерусалимге кыжанганы


(2 Чыл. 32:1-19; Иса. 36:1-22)

13Эзекия хаанның чагыргазының он дөрткү чылында Ассирияның хааны Сеннахирим Иудеяның бүгү быжыглалдыг хоорайларынче халдааш, эжелеп алган. 14[+]Иудеяның хааны Эзекия Лахис хоорайда Ассирияның хаанынче: «Буруулуг болган-дыр мен. Мени каапкаш барып көрүңерем, ынчан менден негээр-ле чүвеңерни силерге төлеп бээр мен» – дээн сөс дамчыдары-биле элчи ыткан.

Ассирияның хааны Эзекия хаандан торгаал кылдыр 300 талант[†] мөңгүн болгаш 30 талант алдын негээн[*]. 15[+]Эзекия аңаа Дээрги-Чаяакчының өргээзинден база хаанның ордузунуң эртине шыгжамырындан тывылган шупту мөңгүннү берипкен. 16База-ла ол үеде Иудеяның хааны Эзекия Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң эжиктерин болгаш эжик чаактарын шап каан бүгү алдынны карттааш, Ассирияның хаанынга берипкен.

17[+][+]Оон Ассирияның хааны Лахис хоорайдан Иерусалимде Эзекия хаанче кол шериг баштыңын, дүжүметтериниң даргазын болгаш кол дашка тудукчузун хөй санныг аг-шериг-биле кады чорудупкан. Олар Иерусалимге келгеш, Үстүкү хөөлбектиң суг дамчыдар хоорзаларының чанынга, Хеп чуур шөлче баар орукка туруп алганнар. 18[+][+]Олар хаанны кыйгырарга, Хелкияның оглу, орду башкарыкчызы Элиаким, Севна бижээчи болгаш Асафтың оглу, чылдар бижикчизи Иоах олар үнүп келген.

19Кол дашка тудукчузу оларга мону чугаалаан: «Ассирияның өндүр улуг хаанының бо сөстерин Эзекияга дамчыдыңар:

Сээң идегелиң кайыын келгенил? 20Сен чүгле хоозун сөстер чугаалап турдуң, а дайын чорударда, мергежил база күш херек! Кымга идегээш, меңээ удур тура халыдың? 21[+][+]Сен ам Египетке[†] – кулузун дег чиңге, шала сыйылган даянгыышка идегээр-дир сен. А ындыг даянгыыш аңаа чөленген кижиниң адыжынче кадалып, өттүр идиптер. Египеттиң хааны фараон аңаа идегээн бүгү улуска база ындыг боор. 22[+]Азы силер меңээ: „Бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчыга идегээр бис“ – дээр чадавас силер.

Ындыг-даа болза, Эзекия Ооң ыдыктыг бедик черлерин база өргүл бедигээштерин узуткап каапкаш, Иудея биле Иерусалимниң чурттакчыларынга: „Чүгле маңаа, Иерусалимде турар бо өргүл салыр бедигээш[†] чанынга Бурганга мөгейиңер“ – деп дужааган эвес чүве бе?

23Ынчаарга мээң дээргим – Ассирияның хааны-биле мөөрейлежип көрем: мен сеңээ 2000 аъттан берейн, оларны мунар улус тып шыдаар сен бе? 24Египеттиң дайынчы тергелеринге,[†] аъттыг шериинге идегеп тургаш безин, мээң дээргимниң нояннарының оода бирээзин, эң кошкаан-даа болза, ойтур шаап шыдаар сен бе? 25Ооң кадында, бо черни хоозурадыр дээш, Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун ёзугаар бээр келген эвес мен бе? Ол Боду меңээ: „Ол чуртче баргаш, ону хоозурат!“ – деп чугаалаан болгай».

26[+]Ынчан Хелкияның оглу Элиаким, Севна болгаш Иоах олар кол дашка тудукчузундан: «Силерниң чалчаларыңар бис-биле арамейлеп чугаалажып көрүңерем – ол дылды билир бис.[*] Хоорай ханазында турар чонувус дыңнап турда, бис-биле еврейлеп чугаалашпайн көрүңерем» – деп дилээн.

27Кол дашка тудукчузу оларга: «А мээң дээргим мени бо сөстерни чүгле силерге база силерниң дээргиңерге дамчытсын дээш чоруткан деп бе? Чок! Ханада турар, силер-биле кады боттарының мыяан чииринге, сидиин ижеринге чыгаткан бүгү улуска база дамчытсын диди!» – деп харыылаан.

28Кол дашка тудукчузу туруп келгеш, еврейлеп дыңзыдыр чугаалап эгелээн: «Өндүр улуг хаанның, Ассирияның хаанының сөстерин дыңнаңар! 29Хаан мынча деп тур:

Эзекияга мегелетпеңер. Ол силерни мээң холумдан камгалап шыдавас! 30Эзекия силерниң сагыжыңарже Дээрги-Чаяакчыга ынаныр дугайында бодал киирбезин, „Дээрги-Чаяакчы бисти камгалаар, бо хоорайны Ассирияның хаанының холунга хүлээтпес“ деп аазавазын. 31[+]Эзекияны дыңнаваңар!

Ханадан менче дүжүп келгеш, мээң мурнумга сөгүрүп олуруп, чагыртыңар – ынчан силерниң кайыңар-даа бодунуң тараан виноградын,[†] фига чимизин чиир база бодунуң кудуунда суун ижер. 32[+]А оон мен ээп келгеш, силерни боттарыңарның чуртуңар ышкаш өске чуртче алгаш баар мен – ол чурт дээрге далган-тараа, арага, аъш-чем болгаш виноград шөлдери, олива үзү[†] болгаш ары чигири-биле байлак чурт-тур. Ынчан дириг артар силер, өлбес силер. Эзекияны дыңнаваңар, чүге дээрге ол: „Дээрги-Чаяакчы бисти камгалаар“ – деп чугаазы-биле силерни дуурайлап турар-дыр. 33Өске чоннарның бурганнары Ассирияның хаанының холундан боттарының чурттарын камгалаан бе кай? 34[+]Хамат биле Арпадтың бурганнары кайыл, Сепарваимниң, Енаның, Ивваның бурганнары кайыл? Самарияны олар мээң холумдан адырып шыдаан бе кай? 35[+][+]Ол чурттарның бурганнарының кайызы бодунуң черин мээң холумдан адырып алганыл? Таанда-ла Дээрги-Чаяакчы Иерусалимни мээң холумдан адырыптар деп бе?»

36А олар ыытташпаан, аңаа чаңгыс сөс-даа харыылаваан, чүге дээрге Эзекия хаан: «Аңаа харыы бербеңер» – деп дужааган турган. 37Хелкияның оглу, орду башкарыкчызы Элиаким, Севна бижээчи болгаш Асафтың оглу, чылдар бижикчизи Иоах олар кеткен хевин качыгдалдан ора тыртып каапкаш, хаанга келгеш, кол дашка тудукчузунуң сөстерин аңаа дамчытканнар.

#### 19


Эзекияның Бургандан дуза дилеп мөргээни


(2 Чыл. 32:20-22; Иса. 37:1-38)

1Эзекия хаан ол бүгүнү дыңнааш, бодунуң хевин ора тыртып каапкаш, качыгдал хевин кеткеш, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче чорупкан. 2[+]Оон хаан орду башкарыкчызы Элиакимге, Севна бижээчиге болгаш Бурганның бараалгакчыларының[†] баштыңнарынга[†] качыгдал хевин кедиргеш, оларны Амоцтуң оглу Исайя[†] медээчиже[†] чорудупкан.

3[+]Олар Исайяга Эзекия хаанның бо сөстерин дамчыткан: «Кызагдал, кеземче болгаш куду көрүүшкүннүң хүнү келген-дир – ажы-төл хырын иштинден үнериниң кырында келген, а иезиниң божуур шаг-шинээ чок! 4[+]Ассирияның[†] хааны бодунуң кол дашка тудукчузунга дириг Бурганны дорамчылаар даалга берген. Ооң бүгү сөстерин сээң Бурганың Дээрги-Чаяакчы[†] дыңнап каан болза! Ол дыңнаан сөстери дээш ону кезеткен болза! Чоннуң артынчызы дээш дилеп, мөргүп көрем».

5Эзекия хаанның дүжүметтери Исайяга чедип кээрге, 6[+]Исайя оларга мынча дээн: «Боттарыңарның дээргиңерге Дээрги-Чаяакчының: „Дыңнаан сөстериңден – Ассирияның хаанының чалчаларының Мени дорамчылап турган сөстеринден кортпа. 7Мен ону сагыш алындырар мен – ол хаан бир медээ дыңнап кааш, бодунуң чуртунче дедир чоруй баар. Мен ону аңаа хылыш-биле шаштырып каар мен“ – деп чугаалаан чүвезин дамчыдып бериңер».

8[+]Кол дашка тудукчузу Ассирияның хаанының Лахистен чоруй барганын дыңнааш, Иерусалимден аткаарлап, Ливна хоорайны бүзээлеп алгаш турган хаанны тып чеде берген.

9-10Оон Сеннахирим хаан Эфиопияның[†] хааны Тиргактың ооң-биле дайылдажып үнүпкенин дыңнап каан. Сеннахирим Иудеяның хааны Эзекияже элчиннерин[†] катап база чорудуп, оларга мындыг сөстер дамчыдарын дужааган:

«Сээң идегеп турар Бурганың „Иерусалим[†] Ассирияның хаанының холунче кирбес“ деп аазаашкыны-биле сени мегелевезин. 11Ассирияның хааннары бүгү чурттарны канчанганын билир-ле болгай сен – оларны бүрүнү-биле узуткап кагды чоп! А сен канчап камгалал[†] алыр сен? 12[+]Мээң ада-өгбемниң кыргып-хыдып каан чоннарының бурганнары – Гозан, Харран, Рецеф хоорайларның база Фалассар хоорайга чурттап турган эден чоннуң бурганнары – ол бүгү улузун камгалап шыдаан бе? 13[+]Хамат биле Арпад хоорайларның хааннары, Сепарваим, Ена болгаш Ивва хоорайларның хааннары ам кайыл?»

14Эзекия элчиннерден чагааны алгаш, номчуп көрген. Ооң соонда ол Дээрги-Чаяакчының өргээзинге баргаш, дүрүгнү Дээрги-Чаяакчының мурнунга чада туткан.

15[+]Эзекия Дээрги-Чаяакчының мурнунга мөргүп эгелээн: «О, Дээрги-Чаяакчы, херувимнер[†] кырында саадаан Израильдиң Бурганы![*] Сен – чер-делегейниң бүгү күрүнелеринге кара чаңгыс Бурган[†] сен, чер биле дээрни Сен чаяаган сен. 16[+][+]Дээрги-Чаяакчы, кулааң ээктиргеш, дыңнап көрем! Дээрги-Чаяакчы, карааң ажыткаш, көрүп көрем! Дириг Бурганны дорамчылазын дээш элчиннер чорудупкан Сеннахиримниң сөстерин дыңнап көрем. 17О, Дээрги-Чаяакчы, шын-на болгай – Ассирияның хааннарының ол чоннарны чурттары-биле кады хоозураткаш, 18[+][+]оларның бурганнарын отче октап, узуткап кааны шын-на болгай. Чүге дээрге ол бурганнар болза Бурган эвес, а кижи холу кылган ыяш база даш ышкажыл. 19[+]А ам, Дээрги-Чаяакчы, Бурганывыс, бисти дайзынның холундан адырып көрем! Чер-делегейниң бүгү күрүнелери Дээрги-Чаяакчы сени кара чаңгыс Бурган деп билип алзын!»

20Амоцтуң оглу Исайя Эзекияга мону дамчыдарын айыткан: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы: „Сен Ассирияның хааны Сеннахиримге хомудап, Меңээ мөргүдүң, а Мен дыңнап кагдым“ – дээн. 21Ол хаанга хамаарыштыр Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзү бо-дур: „Күжүр Сион-кыс[†] сени куду көрүп, кочулаар. Иерусалим-кыс сени сооңдан көргеш, чүгле бажын чаяр. 22Сен кымны дорамчылап, кымны бак сөглеп тур сен? Кымче хөректенип, турамыы-биле көрүп тур сен? Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганынче! 23[+]Бодуңнуң элчиннериң дамчыштыр Дээргини дорамчылап турдуң. Сен: ‘Эңдерик дайынчы тергелерлиг[†] мен, даглар баштарынче, Ливан[†] сынның ооргаларынче көдүрлүп турдум! Ливанның бедик пөштерин, ооң эки дээн шивилерин ужурдум. Ооң эң ырак булуңнарынга чедип, эң эки эзимге чеде бердим. 24Мен хары черлерге кудуктар казып, оларның суун ижип турдум. Египеттиң[†] хамык хем-сугларын бодумнуң будум-биле таптай базып, кургаттым’ – дээн сен.

25[+]Ол бүгүнү шаандан бээр Мээң белеткеп келгенимни дыңнавааның ол бе? Сен быжыглалдыг хоорайларны бузундулар оваазы кылып кагдың – ол дээрге шаг шаанда-ла бодап алган чүвемни ам сени дамчыштыр боттандырганым ол-дур. 26[+]Ол хоорайларның чурттакчылары күш чок апарган, коргушка алзып, ады баксыраан. Олар шөлде оът-сиген дег, чаш көк дег, бажың кырында үнген[*], өзүп үнер бетинде-ле өрттендир чирткен чаш сыптар дег. 27[+]А Мен сээң дугайыңда бүгү чүвени билир мен: кажан туруп кээп, олуруп аарыңны, үнүп, кирип турарыңны, Меңээ хорадай бергениңни. 28[+]Меңээ хорадап турарың дээш база Мээң кулаамга четкен турамыың дээш, Мен сээң думчууң үдүнче – дээрбек, аксыңче – суглук сугар мен[*], чедип келген орууң-биле сени дедир чорудуптар мен“.

29[+]Эзекия, сеңээ бадыткал демдээ бо-дур: бо чылын база келир чылын боду чайгаар үнген тараа чиир силер. А үшкү чылын – тараадан тарааш, ажаап алыңар, виноградтан[†] тарып олурткаш, чимизин чиңер.[*] 30[+]Ынчан иудей чоннуң артынчызы база катап черге хандыр дазылданыр, элбек-чаагай чимистелир. 31[+]Чоннуң артынчызы Иерусалимден үнүп кээр, дириг арткан улус – Сион дагдан дүжүп кээр. Дээрги-Чаяакчының күштүг күзели ол бүгүнү боттандырар!»

32[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Ассирияның хаанының дугайында мынча дээн: «Ол хаан бо хоорайже кирбес, согунун олче атпас, хоорайның мурнунга дозуг-камгалалдыг көстүп келбес, аңаа удур бүзээлел чалы оваалап тутпас. 33Ол бодунуң келген оруу-биле дедир чоруй баар, бо хоорайже кирбес – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 34Мен бо хоорайга болчуп, Бодумну бодааш, Бодумнуң чалчам Давидти[†] бодааш, ону камгалаар мен!»

35[+][+]Ол дүне мындыг чүве болган. Дээрги-Чаяакчы Бодунуң төлээзин чорудупкаш, ассирий аг-шеригниң турлаанга 185 000 кижини узуткап каан. Эртенинде көөрге, долгандыр чүгле мөчү-сөөктер чыткылаан. 36[+]Ынчангаш Ассирияның хааны Сеннахирим аткаарлап чорупкаш, найысылал хоорай Ниневияже[†] ээп чана берген.

37[+][+]Оон бир-ле катап хаан бодунуң бурганы Нисрохтуң өргээзинге мөгейип турда, Адрамелех биле Сарецер олар Сеннахиримни хылыш-биле шанчып кааш, арарат черже дезе бергеннер[*]. Хаанның оглу Асардан ачазын солуп, дүжүлгеге саадапкан.

#### 20


Эзекияның аарааны


(2 Чыл. 32:24-26; Иса. 38:1-8)

1Ол үеде Эзекия аарый берген, өлүрүнүң кырында келген. Амоцтуң оглу Исайя[†] медээчи[†] аңаа келгеш, Дээрги-Чаяакчының сөзүн дамчыдып: «Ажыл-херээңни аайлап-башкарып ал, ам өлүр-дүр сен, назының төнген-дир» – деп чугаалаан. 2Эзекия ханаже хая көрнүп алгаш, Дээрги-Чаяакчыга мөргүп эгелээн: 3[+]«О, Дээрги-Чаяакчы[†], сактып кээп көрем! Мен Сээң мурнуңга шынчы чурттап, сеткилимден бердинип келдим, Сеңээ таарымчалыг чүүлдү кылып чордум!» Оон Эзекия ишкирнип ыглай берген.

4Исайя ордунуң ортаакы шөлүнден[*] ам-даа үнмээн турда, Дээрги-Чаяакчы аңаа Бодунуң сөзүн ажыдып: 5[+]«Ээп келгеш, Мээң чонумнуң чагырыкчызы Эзекияга ооң ада-өгбези Давидтиң[†] Бурганы Дээрги-Чаяакчының бо сөстерин дамчыт: Мен сээң дилег-мөргүлүңнү[†] дыңнадым, карааң чажын көрдүм – ынчангаш Мен сени экиртип каар мен, соңгузу хүн Мээң өргээмче баар сен. 6[+]Мен сээң назыныңга он беш чылды немеп берип тур мен, ол ышкаш Ассирияның[†] хаанының холундан сени база бо хоорайны адырып каар мен – Бодум дээш, Мээң чалчам Давид дээш, бо хоорайга болчур мен» – деп чугаалаан.

7Исайя: «Фига чимизинден кылган эмден хаанга эккелзин» – дээн.

Хаан экирий берзин дээш, ооң улузу эмни эккелгеш, ириңниг балыгга чыпшыр салыпкан. 8[+]Эзекия ынчан Исайядан: «Дээрги-Чаяакчының мени экиртириниң база соңгузу хүн Ооң өргээзинче баарымның бадыткал демдээ кандыг боорул?» – деп айтырган.

9Исайя: «Дээрги-Чаяакчының аазаашкынын күүседириниң бадыткал демдээ мындыг болзун: хөлеге чаданы куду он тепкииш бада берзин бе азы он тепкииш дедир чылып, көдүрлү берзин бе?»

10«Хөлегениң чаданы куду он тепкииш бада бээри белен-не болгай – деп, Эзекия харыылаан. – Чок, ол он тепкииш дедир чылып, көдүрлү берзин».

11[+]Исайя медээчи Дээрги-Чаяакчыны кыйгырыптарга, Ахазтың чадазының тепкииштерин куду бадып келген хөлегени Ол дедир, он тепкииш өрү, чылзыдыпкан.


Вавилоннуң элчиннери


(2 Чыл. 32:31; Иса. 39:1-8)

12Ол үеде Валаданның оглу, Вавилоннуң[†] хааны Меродах-Валадан Эзекияның аарый бергенин дыңнап кааш, олче чагаа база белектер чорудупкан. 13[+]Эзекия элчиннерни[†] дыңнап алгаш, оларга эртине-байлак шыгжаар бүгү черлерин көргүскен: алдын-мөңгүннү, чаагай чыттыг чүүлдер биле улуг үнелиг үстерни, ок-чепсек шыгжаар черни – бодунуң шыгжамырларында бар-ла бүгү чүвени көргүскен. Эзекияның ордузунда-даа, бүгү күрүнезинде-даа ооң оларга көргүспээн чүвези артпаан.

14Исайя медээчи Эзекия хаанга чедип келгеш: «Ол улус сеңээ чүнү чугаалады, олар кайыын келген-дир?» – деп айтырган.

«Ырак чурттан – деп, Эзекия харыылаан. – Олар Вавилондан кээп чорду».

15Медээчи: «Олар сээң ордуңда чүнү көрдү?» – деп айтырган.

«Олар мээң ордумда бүгү чүвени көрдү! – деп, Эзекия харыылаан. – Мээң эртине-байлак шыгжаар черлеримде оларга көргүспээн чүвем артпады».

16Ынчан Исайя Эзекияга: «Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңна: 17[+]„Сээң ордуңда бар бүгү чүвени, сээң ада-өгбеңниң бөгүнге чедир чыып алган бүгү чүвезин Вавилонче алгаш баар хүннер кээр, маңаа чүү-даа артпас – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалаан-дыр. – 18[+]Сээң төрүткен, сээң ботталдырган үре-салгалыңның чамдыызын тудуп алгаш баар, олар Вавилоннуң хаанының ордузунга акталаткан чалчалар апаар“» – дээн.

19А Эзекия Исайяга: «Сээң меңээ дамчытканың Дээрги-Чаяакчының сөзү эки-дир» – дээн. Чүге дээрге хаан «Мээң бодумнуң назынымда амыр-тайбың, айыыл чок чорук үргүлчүлээр боор» деп бодапкан чүве-дир.

20[+][+]Эзекияның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү өндүр улуг чоруктары, суг хөөлбээн база суг аксып киирер өдүгнү ооң канчаар кылып, сугну найысылалче кииргени Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 21Эзекия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган. Ооң оглу Манассия ачазының орнунга хаан апарган.

#### 21


Манассия – Иудеяның хааны


(2 Чыл. 33:1-9)

1Манассия он ийи харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге бежен беш чыл чагырган. Ооң авазын Хефциба дээр турган чүве-дир. 2Манассия Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Ооң израильчилерниң мурнундан үндүр сывырыпканы чоннарның чүдек-бужар чаңчылдарын өттүнүп турган. 3[+][+][+][+]Ол бодунуң ачазы Эзекияның үреп бузуп каапканы бедик черлерни[†] катап тудуп, Израильдиң хааны Ахавты өттүнүп, Ваал[†] бурганга өргүл салыр бедигээштер,[†] Ашера[†] бурганга тураскааткан адагаш тургузуп каан. Манассия сылдыстарның бүгү аг-шериинге мөгейип, аңаа бараан болуп турган. 4[+][+]Ол Дээрги-Чаяакчының аңаа хамаарыштыр: «Иерусалимге алдар-адымны тургузуп каар мен» – дээни өргээзинге өргүл салыр бедигээштер тудуп каан. 5[+]Манассия Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң даштыкы, иштики шөлүнге сылдыстарның бүгү аг-шериинге өргүл салыр бедигээштер тудуп каан. 6[+][+][+]Ол бодунуң оглун от өттүр эрттирипкен, төлгелээр, илби-шиди кылыр база өлүг улус сүнезини кыйгырар, караң-көрнүр улус-биле харылзажып турган. Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга хөй бузутту үүлгедип, Ооң килеңин[†] кыптыктырып турган. 7Ол Ашера бурганның оюп хээлээн дүрзүзүн кылып алгаш, ону Бурганның өргээзинге тургузуп каан.

А Дээрги-Чаяакчы[†] ол өргээге хамаарыштыр Давид[†] хаанга база ооң оглу Соломонга:[†] «Мен бо өргээге база Израильдиң бүгү аймактарының аразындан шилип алганым Иерусалимге Бодумнуң алдар-адымны мөңгези-биле тургузуп каар мен. 8[+]Бир эвес израильчилер Мээң оларга дужааган бүгү чүвемни күүседип, оларга Мээң чалчам Моисейниң[†] бергени бүгү дүрүм-хоойлуну[†] сагып чурттаар болза, Мен оларны ада-өгбезинге берген черимден моон соңгаар улчуп чорбас кылып каар мен» – дээн турган.

9Ынчалза-даа чон Бурганның сөзүн тооп дыңнавайн барган. Манассия чонну шын оруундан өскээр аппаарга, олар Дээрги-Чаяакчының израильчилерниң мурнундан кыргып-хыдып каапканы чоннардан-даа хөй бузут үүлгедип эгелээн.

10Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чалча-медээчилерин[†] дамчыштыр мынча дээн турган: 11[+][+]«Иудеяның хааны Манассия ындыг чүдек-бужар бачыттар үүлгедип, ооң мурнунда турган амор чоннуң бүгү бузудундан хөй бузутту кылган-дыр; ол бодунуң дүрзү-бурганнары-биле[†] Иудеяны бачытче киирген-дир. 12[+]Ол дээш Мен Иерусалимче база Иудеяже коргунчуг айыыл-халап ыдар деп тур мен – деп, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – Ол дугайында дыңнап каан кижиниң ийи кулаа кайгаанындан түүгейни бээр. 13[+]Мен Иерусалимни хынап, аңаа кеземчени, Самарияга[†] болгаш Ахавтың үре-салгалынга хемчээп бергеним дег, хемчээп бээр мен. Аякты чодары дег, Иерусалимни чодар мен – чоткаш, доңгайтыр салып каар мен. 14Мээң өнчүм боор чондан артып калган улусту каапкаш баар мен, оларны дайзыннарның холунга хүлээдип бээр мен. Оларны бүгү дайзыннары олча кылып, үптээр, 15чүге дээрге олар Мээң мурнумга бузут үүлгедип, оларның ада-өгбезиниң Египеттен[†] үне берген хүнүнден эгелээш, амдыгаа чедир Мени килеңнедип келди».

16[+]Манассия Иудеяны бачытче киирип, ооң чону Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедир кылып каан бачыдындан аңгыда, дыка хөй буруу чок кижилерни өлүрүп, Иерусалимни хан[†]-биле бир кыдыындан эгелээш, өске кыдыынга чедир долдуруп каан.[*]

17[+]Манассияның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези база ооң үүлгеткен бачыттары Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 18[+][+]Манассия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону ооң ордузунуң сесерлиинге – Уза сесерлиинге ажаап каан. Ооң оглу Амон ачазының орнунга хаан апарган.


Амон – Иудеяның хааны


(2 Чыл. 33:21-25)

19Амон чээрби ийи харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге ийи чыл чагырган. Ооң авазын Мешуллемет дээр турган, ол – Ятба чурттуг Харуцтуң уруу чүве-дир. 20Амон, ачазы Манассия ышкаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. 21[+]Ол ачазының чоруп турган оруктарын эдерип, ачазының бараан болуп турганы дүрзү-бурганнарга бараан болуп, оларга мөгейип турган. 22Ол ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны каапкаш, Ооң оруун эдербейн барган.

23Амоннуң дүжүметтери аңаа удур сүлчээ кылгаш, хаанны ооң ордузунга өлүрүп каан. 24Ынчалза-даа чурттуң чону бүгү сүлчээчилерни кыра шаап каапкаш, Амоннуң оглу Иосияны ачазының орнунга хаан кылып алган.

25Амоннуң кылган өске ажыл-херектери Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 26[+]Ону Уза сесерлиинде ооң чевег-куюнга[†] ажаап каан. Ооң оглу Иосия ачазының орнунга хаан апарган.

#### 22


Иосияның Иудеяга хааннап эгелээни


(2 Чыл. 34:1-13)

1[+]Иосия сес харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге үжен бир чыл чагырган. Ооң авазын Иедида дээр турган, ол – Боцкат чурттуг Адайяның уруу чүве-дир. 2[+]Иосия Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдер кылып турган база бодунуң өгбези Давидтиң[†] бүгү оруктарын эдерип, оң-даа, солагай-даа талаже өскээр барбаан.

3Чагыргазының он сески чылында Иосия хаан Мешулламның оглунуң оглу, Ацалияның оглу Шафан бижээчини Дээрги-Чаяакчының өргээзинче айбылап чорудупкан. Хаан мынча дээн: 4[+]«Бурганның дээди бараалгакчызы[†] Хелкияга четкеш кел, ол Дээрги-Чаяакчының өргээзинче эккелген, хаалгачыларның чондан чыгган акша-мөңгүнүн саназын. 5Ол акша-мөңгүннү Дээрги-Чаяакчының өргээзинде ажыл башкарып турар харагалзакчыларга берип кагзын, а олар өргээде септелге кылып турар ажылчыннар: 6бызаңчылар, тудугжулар, дашчыларга төлеп берзин. Олар оон ыңай өргээни септээринге херек ыяш болгаш чонуп каан даштардан садып каап турзун. 7[+]Оларның холунче дамчыткан акшаны канчаар чарыгдаанын айтырган херээ чок, чүге дээрге оларга бүзүреп болур улус-тур».


Ыдыктыг хоойлу номунуң тывылганы


(2 Чыл. 34:14-28)

8[+]Дээди бараалгакчы Хелкия Шафан бижээчиге: «Мен Дээрги-Чаяакчының өргээзинден ыдыктыг хоойлунуң[†] дүрүг-номун[†] тып алдым» – дээн.

Хелкия номну Шафанга тутсуп бээрге, ол ону номчуп көрген.

9Ооң соонда Шафан бижээчи хаанга келгеш: «Силерниң чалчаларыңар Дээрги-Чаяакчызының өргээде бар-ла акша-мөңгүннү чыып алгаш, өргээде ажыл башкарып турар харагалзакчыларга дамчыдып бердилер» – деп айыткаан.

10Оон Шафан бижээчи хаанга: «Хелкия бараалгакчы меңээ бир дүрүг-ном берди» – деп дыңнаткаш, ону хаанның мурнунга номчуп берген. 11Ыдыктыг хоойлунуң номунуң сөстерин дыңнааш, хаан кеткен хевин качыгдалдан ора тыртып каапкан.[*] 12[+]Ол Хелкия бараалгакчыга, Шафанның оглу Ахикамга, Михейниң оглу Ахборга, Шафан бижээчиге болгаш бодунуң чалчазы Асайяга мынча дээн: 13[+]«Барып, мээң адымдан база бүгү иудей чоннуң адындан бо номнуң сөстериниң дугайында Дээрги-Чаяакчыдан айтырып көрүңер. Ада-өгбевис бо номнуң сөстерин тооп дыңнавайн турган, биске хамаарыштыр бижээн бүгү чүүл ёзугаар кылбайн чораан боорга, Дээрги-Чаяакчының коргунчуг килеңи[†] бисче кыптыккан-дыр».

14[+][+]Хелкия бараалгакчы, Ахикам, Ахбор, Шафан болгаш Асайя олар Шаллумнуң өттүр билип медеглээр кадайы Олда-биле чугаалажыр дээш чорупканнар. (Шаллум болза хаанның хевиниң кадагалакчызы кижи чүве-дир. Ол Тикваның оглу турган, а Тиква – Хархастың оглу турган чүве-дир.) Олда Иерусалимниң чаа кезээнге чурттап турган. 15Ол херээжен кижи оларга мынча дээн: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы[†]: „Силерни Менче айбылап чорудупкан кижиге 16Мээң чугаалаан чүвемни дамчыдыңар: Мен бо черже база ооң чурттакчыларынче айыыл-халапты – Иудеяның хаанының номчааны номда бижээн бүгү чүүлдерни ыдарым ол-дур. 17[+]Менден ойталааны дээш, хары бурганнарга айдызап, боттарының холу-биле кылган бүгү чүүлдери-биле Мени хорадатканы дээш, Мээң килеңим бо черже кыптыккан, ол ам өжүртүнмес“ – деп чугаалады.

18Дээрги-Чаяакчыдан чүве айтырары-биле силерни айбылап чорудупкан Иудеяның хаанынга мону дамчыдыңар: дыңнаан сөстериң дугайында Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы мынча дээн-дир: 19[+][+]„Сээң чүрээңниң чымчай бергени дээш, Дээрги-Чаяакчының бо черге база ооң чурттакчыларынга удур чүве чугаалап, олар каргыштыг хоозуралга алзып аар дээнин дыңнааш, Мээң мурнумга бодуңну томаартканың дээш, кеткен хевиңни ора тыртып, Мээң мурнумга ыглап турганың дээш, Мен сени дыңнап кагдым – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 20[+]Ынчангаш Мен сени ада-өгбеңге кадып каар мен, чевег-куйга[†] амыр-тайбың ажааттырар сен. Мээң бо черже ыдарым айыыл-халапты сээң карааң көрбес“».

Айбычылар ол харыыны хаанга дамчыдып берген.

#### 23


Дүрзү-бурганнарга чүдүүр чоруктан Иудеяны арыглааны


(2 Чыл. 34:29-32)

1Хаан Иудея биле Иерусалимниң бүгү баштыңнарын[†] кыйгыртып алгаш, 2[+] Дээрги-Чаяакчының өргээзинче Иудеяның бүгү чону-биле, Иерусалимниң бүгү чурттакчылары-биле кады чорупкан. Бурганның бараалгакчылары[†] болгаш медээчилери,[†] бүгү чон – карачал-даа, дарга-даа улус ооң-биле кады чорупкан. Чонга хаан Дээрги-Чаяакчының өргээзинден тывылган номда бижиттинген чагыг-керээниң[†] бүгү сөстерин дыңналдыр номчуп берген. 3[+][+]Хаан өргээниң адагажының чанынга туруп алгаш, ол номда бижиттинген чагыг-керээниң сөстерин сагыыры-биле Дээрги-Чаяакчының мурнунга Ооң айтыышкыннарын, доктаалдарын, дүрүмнерин бүгү чүлдү-чүрээнден, бүгү сагыш-сеткилинден күүседип, Ону эдерер керээ чарып алган. Бүгү чон ол керээни хүлээп алган.

4[+][+]Хаан Бурганның дээди бараалгакчызы Хелкияга, оон куду дужаалдыг бараалгакчыларга, өргээниң хаалгачыларынга Дээрги-Чаяакчының өргээзинден Ваал,[†] Ашера[†] бурганнарга, сылдыстарның бүгү аг-шериинге мөгеери-биле кылган бүгү чүүлдерни үндүрерин дужааган. Хаан ол бүгүнү Иерусалимниң кызыгаарындан дашкаар, Кедрон шынаазынга[†] өрттедипкеш, хүлүн Вефилче аппартып каапкан. 5[+]Иосия Иудеяның хааннарының мөгейиишкин кылыр бедик черлерге,[†] чурттуң хоорайларынга база Иерусалимни долгандыр айдызаар өргүлдер кывыссын дээш томуйлап кааны бараалгакчыларны дүжүрүп каапкан. Ол бараалгакчылар Ваалга, ай-хүнге, сылдыстарга – дээрниң бүгү аг-шериинге айдызаашкын кылып турган чүве-дир.

6[+]Хаан Ашера бурганга тураскааткан адагашты Дээрги-Чаяакчының өргээзинден Иерусалимден дашкаар үндүргеш, Кедрон шынаазынга өрттедипкен. Ол ону хоюдур чуура дүрбээш, хүлүн карачал улустуң чевеглериниң[†] кырынга тарадыр хадыдыпкан. 7[+]Иосия оон Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң чанында туттунган, самыын-садар кижилер чурттап турган бажыңнарын база херээженнерниң Ашера бурганга хеп аргып[*] турган бажыңнарын үреп бузуп каапкан.

8Иосия бүгү бараалгакчыларны Иудеяның хоорайларындан үндүрүпкеш, Гивадан эгелээш, Беэр-Шевага чедир ол бараалгакчыларның айдызап турганы бедик черлерни бужартадып каапкан. Найысылалдың хаалгазының чанында – хоорай чагырыкчызы Иисустуң хаалгазынче кирер чер чанында, кол хаалганың солагай талазында турар мөгейиишкин кылыр бедик черлерни база ол үреп бузуп каапкан. 9[+]Ол бедик черлерниң бараалгакчылары Дээрги-Чаяакчының Иерусалимде өргүл бедигээжинге өргүл салып, бараан болбайн турган-даа болза, ажыткы-биле[†] хөөтпейн быжырган бооваларны өске бараалгакчы ха-дуңмазы-биле[†] кады чип турган.

10[+][+]Иосия Бен-Энном шынаазында[†] Тофетте өргүл бедигээжин, аңаа кым-даа оон ыңай оглу-кызын Молох[†] бурганга от өттүр эрттирбезин дээш, бужартадып каапкан. 11Ол Иудеяның хааннарының Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кирер чер чанынга хүнге тураскаадып тургузуп турган аъттарын ап каапкан. Ол аъттар өргээниң даштыкы шөлүнге, Нафан-Мелех дүжүметтиң хуу өрээлиниң чанынга турган чүве-дир. Оон Иосия хүнге тураскааткан чуузаларны[†] база өрттедипкен.[*] 12[+]Иосия Иудеяның хааннарының Ахазтың үстүкү өрээлиниң кырынга тургузуп кааны өргүл бедигээштерин база Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң ийи шөлүнге Манассия хаанның тудуп кааны өргүл бедигээштерин үрегдеп, буза шапкаш, бузундуларын Кедрон шынаазынче үндүр октапкан.

13[+]Израильдиң хааны Соломон[†] Иерусалимниң чөөн талазынга, Өлүм-чидим дааның[*] мурнуу талазынга сидончуларның чүдек-бужар бурганы Астартага,[†] моав чоннуң бужар бурганы Хамоска,[†] аммон чоннуң чүдек-бужар бурганы Молохка мөгейиишкин кылыр бедик черлер тудуп каан турган. Иосия ол черлерни база бужартадып каапкан. 14[+]Ол ыдыктыг[†] көжээлерни чуура шаап, Ашера бурганга тураскааткан адагаштарны кезип каапкаш, оларның турган черинге кижи сөөктери салып каан.

15[+]Вефилде өргүл салыр бедигээшти[†] база Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның тудуп каан бедик черин безин Иосия үреп бузуп каапкан. Мөгейиишкин кылыр бедик черни ол өрттедип, хоюдур чуура дүрбүп каапкан, Ашера бурганга тураскааткан адагашты база өрттедипкен. 16[+]Иосия оон долгандыр көрдүнгеш, дагның ийинде чевеглерни көрүп кааш, улус айбылап, ында чыдар сөөктерни уштуп эккеп, өргүл бедигээжинге өрттедиптерин дужааган. Ол бүгү ону баш бурунгаар чугаалаан Бурганның кижизиниң дамчытканы Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар болган.

17[+]Хаан: «Дуу ол кымның тураскаал дажы боор?» – деп айтырган.

Хоорайның чурттакчылары: «Бо дээрге Иудеядан келген, силерниң Вефилде өргүл бедигээжи-биле кылган чүвеңерни баш бурунгаар чугаалаан Бурганның кижизиниң чевээ-дир» – деп харыылааннар.

18Хаан: «Ооң дыжын үревеңер, кым-даа ооң сөөгүнге дегбезин» – дээн. Ынчангаш ол медээчиниң база Самариядан[†] келген медээчиниң сөөктерин хевээр арттырып кааннар.

19Иосия оон ыңай Израильдиң хааннарының, Дээрги-Чаяакчыны килеңнедип,[†] Самарияның хоорайларында бедик черлерге тудуп каан өргээлерин база үреп каапкан. Вефилге кылган бүгү чүвезин хаан ол черлер-биле база кылган. 20[+][+]Иосия ол бедик черлерге турган бүгү бараалгакчыларны өргүл бедигээштеринге өлүрүп каапкаш, сөөктерин бедигээштерге өрттедипкен. Ооң соонда хаан Иерусалимче ээп келген.


Иосияның Хосталыышкын байырлалын демдеглээни


(2 Чыл. 35:1-19)

21[+]Хаан бүгү чонга: «Чагыг-керээниң номунда бижээнин ёзугаар боттарыңарның Бурганыңар Дээрги-Чаяакчының мурнунга Хосталыышкын байырлалын[†] демдеглеңер» – деп дужааган.

22Израильди баштап турган баштыңчылар[†] үезинден бээр, Израильдиң база Иудеяның хааннарының чагырып турган бүгү үезинде ол байырлал ышкаш байырлал бооп көрбээн чүве-дир. 23А Иосия хаанның чагыргазының он сески чылында Иерусалимге Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан Хосталыышкын байырлалын демдеглеп эрттирген.

24[+]Иосия оон ыңай өлүг улус сүнезини кыйгырар, караң көрнүр кижилерни, Иудея биле Иерусалимден тывылган чүдек-бужар ээреннерни, дүрзү-бурганнарны[†] узуткап каапкан. Ол ону Хелкия бараалгакчының Дээрги-Чаяакчының өргээзинден тып алганы дүрүг-номда[†] бижиттинген ыдыктыг хоойлунуң[†] сөстерин күүседири-биле кылган. 25[+]Иосияның мурнунда-даа, ооң соонда-даа аңаа дөмей – бүгү чүлдү-чүрээ-биле, бүгү сеткил-сагыжы-биле, бүгү күчү-күжү-биле, Моисейниң[†] бүгү хоойлузун ёзугаар Дээрги-Чаяакчыже ээлген хаан турбаан.

26[+]Ынчанмыже Дээрги-Чаяакчы[†] Манассия хаанның Ону килеңнеткен бүгү бачыттары дээш Иудеяже кыптыккан коргунчуг килеңинден, хорадаан сагыжындан ойталаваан. 27[+]Дээрги-Чаяакчы: «Израильди Бодумдан чайладып каапканым дег, Иудеяны база Бодумдан чайладып кааптар мен, шилип алганым бо Иерусалим[†] хоорайдан база „Мээң ат-алдарым маңаа турар“ дээним өргээден ойталаар мен» – дээн.


Иосияның өлүмү


(2 Чыл. 35:20-27)

28Иосияның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 29[+][+]Иосияның чагыргазының үезинде Египеттиң[†] хааны Нехао фараон Ассирияның[†] хаанынга уткуй Евфрат хемче үнүп келген. Иосия хаан аңаа удур үнүп кээрге, фараон ону Мегиддонга көрүп кааш, өлүрүп каан.[*] 30[+][+]Хаанның чалчалары ооң мөчү-сөөгүн Мегиддондан Иерусалимче сөөртүп эккелгеш, ооң чевег-куюнга ажаап каан. А чурттуң чону Иосияның оглу Иоахазты олива үзү-биле[†] чаап, ону ачазының орнунга хаан кылып алган.


Иоахаз – Иудеяның хааны


(2 Чыл. 36:1-4)

31[+]Иоахаз[*] чээрби үш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге үш ай чагырган. Ооң авазын Хамутал дээр турган, ол – Ливна чурттуг Иеремияның[†] уруу чүве-дир. 32Иоахаз ада-өгбезиниң кылып турган бүгү чүвезин өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. 33[+]Нехао фараон Иоахазты, ол Иерусалимге оон ыңай чагырбазын дээш, хамат черде Ривла хоорайга тудуп хоругдааш, Иудеяга чүс талант[†] мөңгүн болгаш бир талант алдын[*] төлээр торгаал онаап каан. 34[+][+]Нехао фараон Иосияның оглу Элиакимни ачазының орнунга хаан кылдыр салгаш, ооң адын Иоаким деп ат-биле солуп берген. А Иоахазты Египетче алгаш барган, ол аңаа өлүп калган. 35Нехао фараонга ооң негээн алдын-мөңгүнүн төлеп бээри-биле Иоаким чурттуң чонунга үндүрүг онаап, кижи бүрүзүнүң шинээн доктааткаш, алдын-мөңгүннү төледип алган.


Иоаким – Иудеяның хааны


(2 Чыл. 36:5-8)

36Иоаким чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, Иерусалимге чуртту он бир чыл чагырган. Ооң авазын Зебудда дээр турган, ол – Рума чурттуг Федайяның уруу чүве-дир. 37Иоаким ада-өгбезиниң кылып турган бүгү чүвезин өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган.

#### 24

1[+]Иоакимниң чагырган үезинде Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносор чуртче халдап кирип келген. Иоаким Навуходоносорга үш чыл чагырткаш, оон хая көрнү берип, аңаа удур тура халаан. 2[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Иоакимче халдей, арамей, моав болгаш аммон дээрбечи бөлүктерни ыдып, Иудеяны узуткап кагзыннар деп турган. Дээрги-Чаяакчының Бодунуң чалча-медээчилерин[†] дамчыштыр чугаалаан сөзүн ёзугаар ынчаар болган чүве-дир. 3-4[+]Ол бүгү Иудея-биле Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун ёзугаар, иудейлерни Ооң мурнундан ырадып кааптар дээш болган. Чүге дээрге Манассия хаанның бачыттары дээш, ооң үүлгеткен бүгү чүвези дээш, ооң буруу чок улустуң ханын төп, Иерусалимни оларның ханы-биле долдурганы дээш, Дээрги-Чаяакчы ону өршээр хөңнү чок болган.

5Иоакимниң өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 6Иоаким өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ооң оглу Иехония ачазының орнунга хаан апарган.

7А Египеттиң[†] хааны бодунуң чуртундан оон ыңай үнмээн, чүге дээрге Вавилоннуң хааны аңаа хамааржыр бүгү черни Египеттиң кызыгаарында хемден эгелээш, Евфрат хемге чедир эжелеп алган.


Иудеяның хааны Иехонияның туттуруп алганы


(2 Чыл. 36:9-10)

8Иехония он сес харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге үш ай чагырган. Ооң авазын Нехушта дээр турган, ол – Иерусалим[†] чурттуг Элнафанның уруу чүве-дир. 9Иехония ачазының кылып турган бүгү чүвезин өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган.

10Ол үеде Вавилоннуң хааны Навуходоносорнуң дүжүметтери Иерусалимге келгеш, ону бүзээлеп алганнар. 11Навуходоносор боду ооң улузунуң бүзээлеп алгаш турган хоорайынга чедип кээрге, 12[+]Иудеяның хааны Иехония, ооң авазы, нояннары, шериг баштыңнары болгаш дүжүметтери аңаа дүжүп бергеннер.

Вавилоннуң хааны бодунуң чагыргазының сески чылында Иехонияны тудуп алган. 13[+][+]Дээрги-Чаяакчының баш бурунгаар чугаалап турганы дег, Навуходоносор Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң база хаанның ордузунуң бүгү эртине-байлаан аппарган – Израильдиң хааны Соломоннуң[†] Дээрги-Чаяакчының өргээзинге кылып каан бүгү алдын саваларын кезе шаап каапкан. 14Ол Иерусалимниң бүгү чурттакчыларын: бүгү нояннарны, күчү-күштүг дайынчыларны, бүгү ус-дарган, шевер улусту – шупту 10 000 кижини тудуп алгаш барган. Чурттуң чүгле ядыы карачал чону артып калган. 15[+]Навуходоносор Иехонияны Иерусалимден Вавилонче тудуп алгаш барган, ооң-биле кады хаанның авазын, ооң кадыннарын, дүжүметтерин, чурттуң ат-алдарлыг улузун база аппарган. 16Вавилоннуң хааны 7000 дайынчылыг бүгү шеригни, 1000 дарган, ус-шевер улусту, бүгү дайылдажып шыдаар күштүг улусту Вавилонче тудуп аппарган. 17[+][+]Навуходоносор Иехонияның орнунга ооң төрел акызы Маттанияны хаан кылып кааш, Маттанияның адын Седекия кылдыр солуп берген.


Иудеяның хааны Седекия,


Иерусалимниң буурааны


(2 Чыл. 36:11-21; Иер. 39:1-10; 52:1-27)

18[+]Седекия чээрби бир харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он бир чыл чагырган. Ооң авазын Хамутал дээр турган, ол – Ливна чурттуг Иеремияның[†] уруу чүве-дир. 19Седекия Иоакимниң кылып турган бүгү чүвезин өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. 20[+]Ынчаарга Иерусалим биле Иудеяга болуп турган чүве Дээрги-Чаяакчыны килеңнедиптерге,[†] Ол оларның чурттакчыларын Бодунуң мурнундан сывырыпкан.

Седекия Вавилоннуң хаанынга удур тура халаан.

#### 25

1[+]Седекияның чагыргазының тоску чылында, он айның онда Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносор бодунуң бүгү аг-шерии-биле Иерусалимге чедип кээп, ону бүзээлеп, хоорайны долгандыр бүзээлел чалдары тудуп алган. 2Хоорайның бүзээлээшкини Седекия хаанның чагыргазының он бирги чылынга чедир үргүлчүлээн.

3Хоорайда аш кедереп, чурттакчы чон чиир аъш-чем чок арткан. Дөрт[*] айның тоста 4халдейлер хоорайның ханазын деже шаапкан. Бүгү иудей дайынчылар дүне када хоорайдан ийи хана аразында, Хаан сесерлииниң чанында турар хаалга дамчыштыр үнгеш, Иордан шынаазынче[†] баар орук-биле дезипкен. А халдейлер ол үеде хоорайны бүзээлеп алган турган. 5Халдей шериг иудей хаанны сүрүп чорупкаш, Иерихон ховуларынга чыпшыр четкен. Седекияның бүгү шерии ону каапкаш, тарадыр маңнажы берген. 6[+][+]Хаанны тудуп алгаш, Ривла хоорайда Вавилоннуң хаанынче эккелгеш, шиидип каан. 7[+][+]Седекия көрүп турда, ооң оолдарын өлүрүп каан, а оон ону согурарткаш, хүлер кинчи-биле бектээш, Вавилонче аппарган.

8[+][+]Беш айның чедиде (Вавилоннуң хааны Навуходоносорнуң чагыргазының он тоску чылында) Иерусалимче Вавилоннуң хаанының дүжүмеди, камгалакчы шериглер даргазы Навузардан чедип келген. 9[+]Ол Дээрги-Чаяакчының өргээзин, хаанның ордузун, Иерусалимниң бүгү бажыңнарын – улуг дээн бажыңнарны шуптузун өрттедипкен. 10[+]Камгалакчы[†] шериглер даргазы-биле кады келген халдей шериг Иерусалимни долгандыр турган ханаларны үреп бузуп каапкан. 11Камгалакчы шериглер даргазы Навузардан хоорайда дириг арткан улусту, а ол ышкаш Вавилоннуң хаанынга дүжүп берген улусту – бүгү арткан мөөң чонну тудуп алгаш барган. 12Чүгле карачал улустуң чамдыызын камгалакчы шериглер даргазы виноград[†] болгаш тараа шөлдерин ажаап болбаазырадыр кылдыр арттырып каан.

13[+][+]Халдейлер Дээрги-Чаяакчының өргээзинге турган хүлер адагаштарны, тергежигештерни, «далай» дээр хүлер чунар саваны үрей соктап каапкаш, ол чүүлдерниң хүлерин Вавилонче аппарганнар. 14[+]Олар оон ыңай хүл урар савалар, хүл-узарлар, бижектер болгаш хымыштарны – Бурганга бараан болурда ажыглаар бүгү хүлер эт-херекселди алгаш барганнар. 15Камгалакчы шериглер даргазы алдын-мөңгүн хүүрекчигештер биле кыскаштарны база алгаш барган. 16[+]Соломоннуң[†] Дээрги-Чаяакчының өргээзинге кылып кааны ийи адагаш, «далай» дээр чунар сава болгаш тергежигештерге хамаарыштыр алырга, ол бүгү херекселдерни кылган хүлер деңзилеттинмес аар турган. 17[+]Бир адагаш-ла он сес кыры дурту[†] бедик, ооң кырында хүлер капительдиң бедии үш кыры дурту; капительдиң даштыы талазын четки хевирлиг, хүлерден кылган гранат чимистерлиг каасталга шыпкан турган. (Ийиги адагашта база-ла ындыг четки хевирлиг каасталга бар.)

18[+][+]Камгалакчы шериглер даргазы Бурганның дээди бараалгакчызы[†] Серайяны, ийиги бараалгакчы Софонияны болгаш Бурганның өргээзинче кирер черниң үш таңныылын база тудуп алгаш барган. 19Оон ыңай хоорайдан ол дарга шериглер баштыңын, хаанның ам-даа хоорайга арткан турган беш чоок дүжүмедин, чурттуң чонун шериг албанынче киир бижиир хүлээлгелиг кол бижээчизин болгаш хоорайга турган алдан чурттакчыны тудуп алгаш барган. 20Камгалакчы шериглер даргазы Навузардан оларны тудуп аппаргаш, Ривлада Вавилоннуң хаанынга чедире берген. 21Вавилоннуң хааны ол бүгү улусту хамат черде Ривла хоорайга шаажылап өлүрүп каан, а Иудеяның чонун бодунуң черинден көжүрүп үндүрген.


Годолияның Иудеяга чагырыкчы апарганы


(Иер. 40:7-9; 41:1-3)

22[+][+]Вавилоннуң хааны Навуходоносор ооң Иудеяга арттырып каан чонунуң чагырыкчызы кылдыр Шафанның оглунуң оглу, Ахикамның оглу Годолияны томуйлап каан. 23[+]Бүгү иудей шериг баштыңнары: Нафанияның оглу Измаил, Карейниң оглу Иоханан, Нетофа чурттуг Танхуметтиң оглу Серайя болгаш Мааха чурттуг Иазания олар Вавилоннуң хаанының Годолияны чагырыкчы кылдыр томуйлап каанын дыңнап кааш, боттарының улузу-биле кады Мицпа хоорайда Годолияже чедип келгеннер. 24Годолия оларга база оларның улузунга: «Халдей дүжүметтерден кортпаңар, чуртка артып калгаш, Вавилоннуң хаанынга бараан болуңар. Ынчан менди-чаагай болур силер» – деп даңгыраглап чугаалаан.

25[+]Ынчалза-даа чеди айда Элишаманың оглунуң оглу, Нафанияның оглу, хаан уктуг Измаил он кижизи-биле кады келгеш, Годолияны база ооң-биле кады Мицпага турган иудейлер болгаш халдейлерни өлүрүп каан. 26[+]Ооң соонда бүгү чон, карачал-даа, дарга-даа улус база шериг баштыңнары,[†] халдейлерден корткаш, Египетче[†] дезе берген.


Иехонияны хостааны


(Иер. 52:31-34)

27[+][+]Иудеяның хааны Иехонияны тудуп аппарган соонда үжен чеди чыл эрткенде, Вавилоннуң хааны Эвил-Меродах бодунуң чагыргазының бирги чылында Иехония хаанга өршээл көргүскен.[*] Эвил-Меродах Иехонияны он ийи айның чээрби чедиде кара-бажыңдан үндүргеш, 28ооң-биле эп-найыралдыг чугаалашкан база ол үеде Вавилонга турган бүгү өске хааннарга бодаарга, бедик, хүндүлүг черге олуртуп каан. 29Иехония кара-бажыңга кедип турган хевин солуп каапкаш, амыдыралының төнчүзүнге чедир Эвил-Меродах-биле кады чемненип келген. 30Ол Вавилоннуң хаанындан доктаамал хандырылганы хүннүң-не, арткан бүгү назынында ап келген.

### 1 Чылдар

#### 1 Чылдар

1 Чылдар


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]


#### Киирилде


Чылдар демдеглели


Бирги ном


Киирилде

Чылдар демдеглелиниң номнары колдуунда Хаанныг чагырга номнарында бижиттинген болуушкуннарны арай өске бодал-биле катап чугаалап турар. Эзра болгаш Неемияның номнарын тургускан ол-ла кижи бо номну база бижээн чадавас.

1–9 эгелер – израиль чоннуң Вавилонда туттуруушкундан ээп келгениниң соондагы үени киириштир (мырыңай б. э. ч. V векке чедир) чоннуң төрел салгал даңзылары. Ол даңзыларда эң улуг кичээнгейни Иуда, Вениамин болгаш Левийниң аймактарынче салып турар.

10–21 эгелерде Давидтиң чагыргазының чамдык чугула болуушкуннарын ооң мурнундагы хаан Саулдуң өлүмүнден эгелеп истеп көрүп турар. Давид хаан – бо номда эң чугула кижи. Ылап-ла ол Иерусалим хоорайны Дээрги-Чаяакчыга чүдүүр төп чер кылгаш, Аңаа төлептиг, шын мөгейиишкинни доктаадып каан. Чылдар демдеглелиниң бирги номунда Хаанныг чагырганың ийиги номунга көөрде, Давидтиң бак үүлгедиглеринче кичээнгей дыка эвээш салдынган.

22–29 эгелер – Бурганның өргээзин тудар дээш Давидтиң белеткели (онза кичээнгей левиттер болгаш Бурганның бараалгакчыларынче угланган). Автор ооң-биле Давидти Бурганның өргээзиниң база Аңаа бараан болурунуң чурумунуң ёзулуг үндезилекчизи кылдыр көргүзүп турар. А өргээниң бодун Давид өлген соонда ооң оглу Соломоннуң күжениишкиннери-биле туткан.

#### 1


Адамдан Авраамга чедир


(Э. д. 5:1-32; 10:1-32; 11:10-26)

1Адам,[†] Сиф, Энос, 2Кайнан, Малелеил, Иаред, 3Энох, Мафусал, Ламех, 4Ной[†].

Нойнуң оолдары: Сим, Хаам база Иафет.

5Иафеттиң оолдары[*]: Гомер, Магог, Мадай, Иаван, Тувал, Мешех база Тирас. 6Гомерниң оолдары: Аскеназ, Рифат болгаш Тогарма. 7Иаванның оолдары: Элиса биле Фарсис, китт чон биле родан чон.

8Хаамның оолдары: Хуш, Египет,[†] Фут база Ханаан.[†] 9Хуштуң оолдары: Сева, Хавила, Савта, Раама база Савтеха. Рааманың оолдары: Шева биле Дедан. 10Хуштуң бир салгакчызы Нимрод деп аттыг кижи база турган. Ол чырык чер кырынга дыка күштүг маадыр болган. 11Египеттиң үре-салгалы: лидий чон, анам чон, легав чон, нафтух чон, 12патрус чон, каслух чон (а олардан филистим чон тывылган) болгаш кафтор чон. 13Ханаанның үре-салгалы: ооң дун оглу Сидон, Хет, 14иевус чон, амор чон, гергес чон, 15хиввей чон, арак чон, син чон, 16арвад чон, цемарей чон болгаш хамат чон.

17Симниң оолдары: Элам, Ассур, Арфаксад, Луд, Арам, Уц, Хул, Гефер база Мешех. 18Арфаксадтан Сала төрүттүнген, Саладан Евер төрүттүнген. 19Еверден ийи оол төрүттүнген: бирээзиниң ады – Фалек, чүге дээрге ооң үезинде делегейниң чурттакчылары бот-боттарындан аңгыланып чарлы берген[*]; ооң дуңмазының ады – Иоктан. 20Иоктанның үре-салгалы: Алмодад, Шалеф, Хацармавет, Иерах, 21Гадорам, Узал, Дикла, 22Эвал, Авимаил, Шева, 23Офир, Хавила болгаш Иовав. Олар шупту Иоктанның үре-салгалы-дыр.

24Сим, Арфаксад, Сала, 25Евер, Фалек, Рагав, 26Серух, Нахор, Фарра, 27[+]Аврам, ону Авраам[†] база дээр.


Авраамдан укталган төрел аймактар


(Э. д. 25:1-4, 12-16; 36:1-19)

28[+]Авраамның оолдары: Исаак[†] биле Измаил. 29Оларның салгалдары бо: Измаилдиң дун оглу Навайот, ооң соондалары Кедар, Адбеел, Мивсам, 30Мишма, Дума, Масса, Хадад, Тема, 31Иетур, Нафиш база Кедма. Олар дээрге Измаилдиң оолдары-дыр.

32Авраамның кул-кадайы[†] Хеттураның божаан оолдары: Зимран, Иокшан, Медан, Мадиан, Ишбах болгаш Шуах. Иокшанның оолдары: Шева биле Дедан. 33Мадианның оолдары: Эфа[†], Эфер, Энох, Авида база Элдага. Олар шупту Хеттураның үре-салгалы чүве-дир.

34[+]Авраамдан Исаак төрүттүнген. Исаактың оолдары: Исав[†] биле Израиль[†].

35Исавтың оолдары: Элифаз, Рагуил, Иеуш, Иеглом болгаш Корах.[†] 36Элифазтың оолдары: Теман, Омар, Цефо, Гатам, Кеназ, Тимна, Амалик[*]. 37Рагуилдиң оолдары: Нахат, Зерах, Шамма болгаш Миза.


Эдом черниң үндезин чурттакчылары


(Э. д. 36:20-30)

38Сеирниң оолдары: Лотан, Шовал, Цивеон, Ана, Дишон, Эцер болгаш Дишан.

39Лотанның оолдары: Хори биле Гомам. А Лотанның Тимна деп кыс дуңмазы бар турган.

40Шовалдың оолдары: Алеан, Манахат, Эвал, Шефи база Онам.

Цивеоннуң оолдары: Айа биле Ана.

41Ананың ажы-төлү: Дишон.

Дишоннуң оолдары: Хамран, Эшбан, Итран болгаш Херан.

42Эцерниң оолдары: Билган, Зааван болгаш Акан.

Дишанның оолдары: Уц биле Аран.


Эдомнуң хааннары


(Э. д. 36:31-39)

43Израиль чоннуң хааннары тыптырының-даа мурнунда эдом черге башкарып чораан хааннар бо-дур:

Беорнуң оглу Бела, ооң хоорайының ады Дингава чүве-дир.

44[+]Бела өлүп каарга, ооң орнунга Восорадан келген Зерахтың оглу Иовав хааннай берген.

45[+]Иовав өлүп каарга, теман черден келген Хушам хааннай берген.

46Хушам өлүп каарга, Моавтың[†] оргулаажынга мадиан чонну чылча шаап каан Бедадтың оглу Гадад хааннай берген. Ооң хоорайының адын Авит дээр.

47Гадад өлүп каарга, Масрекадан келген Самла хааннай берген.

48Самла өлүп каарга, хем чоогунда Реховоттан келген Саул[†] хааннай берген.

49Саул өлүп каарга, Ахборнуң оглу Ваал-Ханан[†] хааннай берген.

50Ваал-Ханан өлүп каарга, Гадар хааннай берген. Ооң хоорайының ады Пау. Ооң кадайы Мезагавтың оглу Матредтиң уруу Мегетавеел чүве-дир. 51[+]Гадар база өлүп калган.

Эдомнуң[†] аймактарының[*] аттары бо-дур: Тимна, Алва, Иетет, 52Оливема, Эла, Пинон, 53Кеназ, Теман, Мивцар, 54Магдиил, Ирам. Эдом чоннуң аймактары ол-дур.

#### 2


Иуданың үре-салгалы

1[+]Израильдиң оолдары бо-дур: Рувим, Симеон, Левий, Иуда,[†] Иссахар, Завулон,[†] 2Дан, Иосиф,[†] Вениамин,[†] Неффалим,[†] Гад болгаш Асир.

3[+]Иуданың оолдары: Ир, Онан база Шела – олар үжелээн хананей Шуаның уруундан төрүттүнгеннер. Иуданың дун оглу Ир Дээрги-Чаяакчының мурнунга кем-буруулуг болган, ынчангаш Ол ону чок апаар кылдыр кылып каан. 4[+]Кенни Фамар Иудага Фарес биле Зерахты божуп берген. Иуда беш оолдуг турган.

5[+]Фарестиң оолдары: Хецрон биле Хамул.

6[+]Зерахтың оолдары: Зимри, Эфан, Еман, Халкол база Дара. Олар шупту беш кижи.

7[+]Харминиң оглу: Ахар[*]. (Бурганга тураскааткан чүүлдерге удур кем-буруу үүлгеткеш, Израильге хай-халапты эккелген кижи ол-дур.) 8Эфанның оглу: Азария.


Давид хаанның өгбелери, төрел салгалы


(Руф 4:18-22; Мф. 1:3-6)

9Хецроннуң төрээн оолдары: Иерахмеил, Рам болгаш Халев. 10[+]Рам Аминадавты төрээн, а Аминадав Иуданың аймааның баштыңы Наассонну төрээн чүве-дир. 11Наассоннуң оглу Салмон, Салмоннуң оглу Вооз. 12Воозтан Овид төрүттүнген, Овидтен Иессей[†] төрүттүнген.

13[+][+]Иессейниң дун оглу Элиав, ийи дугаары – Авинадав, үшкүзү – Шима, 14дөрткүзү – Нафанаил, беш дугаары – Раддай, 15алдыгызы – Оцем, чедигизи – Давид.[†]

16[+]Оларның кыс дуңмалары: Саруйя биле Авигея. Саруйя үш оолдуг: Авесса, Иоав база Асаил. 17[+][+]Авигея Амессайны төрээн. Амессайның адазы измаилчи[*] Иетер чүве-дир.


Хецроннуң база Халевтиң үре-салгалы

18Хецроннуң оглу Халевтиң бодунуң кадайы Азувадан (Иериофадан база) оолдары бо-дур: Иешер, Шовав база Ардон. 19Азува өлүп каарга, Халев Эфратаны кадай кылдыр ап алган. Ол аңаа Хур деп оолду божуп берген. 20[+]Хурнуң оглу Урий, Урийниң оглу Веселиил болган.

21[+]Оон Хецрон алдан харлыг тургаш, Галаадтың[†] адазы Махирниң уруу-биле холбашкан. Ол Хецронга Сегув деп оол божуп берген. 22[+]Сегувтан Иаир төрүттүнген. Галаад черге ол чээрби үш хоорайлыг турган. 23[+]Ынчалза-даа гессурлар болгаш арамейлер ол черге алдан хоорайны эжелеп алган. Ол хоорайларның аразында Иаирниң хоорай-суурлары, Кенат хоорай болгаш аңаа хамааржыр хоорай-суурлар бар турган. Аңаа чурттап турган улус шуптузу Галаадтың адазы Махирден укталган. 24[+]Хецроннуң Халев-Эфрата деп черге өлгениниң соонда, ооң кадайы Авия Ашхурну божаан. Ашхур дээрге Текояның үндезилекчизи-дир.


Иерахмеилдиң үре-салгалы

25[+]Хецроннуң дун оглу Иерахмеилдиң оолдары: дун оглу Рам, ооң соонда Вуна, Орен, Оцем болгаш Ахия. 26Иерахмеилдиң Афара деп өске кадайы база турган. Ол Онам деп оолду божаан. 27Иерахмеилдиң дун оглу Рамның оолдары: Маац, Ямин болгаш Экер.

28Онамның оолдары: Шаммай биле Иада.

Шаммайның оолдары: Надав биле Авишур.

29Авишурнуң кадайын Авихаил дээр. Ол аңаа Ахбан биле Молид деп оолдарны божуп берген.

30Надавтың оолдары: Селед биле Афаим. А Селед ажы-төл чок бооп өлген.

31Афаимниң оглу: Иший. Ишийниң оглу: Шешан. Шешанның оглу: Ахлай.

32Шаммайның дуңмазы Иаданың оолдары: Иетер биле Ионафан.[†] Иетер ажы-төл чок бооп өлген.

33Ионафанның оолдары: Пелет биле Заза. Олар шупту Иерахмеилдиң салгалдары-дыр.

34Шешан оолдар чок, чүгле кыстарлыг болган. Ооң Иарха деп египет кулу турган. 35Шешан бодунуң бир уруун кулу Иархага кадай кылдыр берипкен. Уруу Иархага Аттай деп оол божуп берген. 36Аттайдан Нафан төрүттүнген. Нафандан Завад төрүттүнген. 37Завадтан Эфлал төрүттүнген. Эфлалдан Овид төрүттүнген. 38Авидтен Иеху төрүттүнген. Иехудан Азария төрүттүнген. 39Азариядан Хелец төрүттүнген. Хелецтен Элеаса төрүттүнген. 40Элеасадан Сисмай төрүттүнген. Сисмайдан Шаллум төрүттүнген. 41Шаллумдан Иекамия төрүттүнген. Иекамиядан Элишама төрүттүнген.


Халевтиң өске үре-салгалы

42Иерахмеилдиң дуңмазы Халевтиң оолдары: дун оглу Меша (ол Зифтиң үндезилекчизи болур) база өске оглу Мареша (ол Хевроннуң үндезилекчизи болур). 43Хевроннуң оолдары: Корах,[†] Таппуах, Рекем болгаш Шема. 44Шема Рахамны (Иоркеамның үндезилекчизин) төрээн. А Рекемден Шаммай төрүттүнген. 45Шаммайның оглу Маон. А Маон дээрге Бет-Цурнуң үндезилекчизи-дир.

46Халевтиң кул-кадайы[†] Эфа[†] Харран, Моца болгаш Газез деп оолдарны төрээн. А Харрандан Газез төрүттүнген.

47Иегдайның оолдары: Регем, Иофам, Гешан, Пелет, Эфа болгаш Шааф.

48Халевтиң өске кул-кадайы Мааха Шевер биле Тирхана деп оолдарны божаан. 49[+][+]Оон аңгыда Шаафты (ол Мадманнаның үндезилекчизи болур) база Шеваны (Махбена биле Гивеяның үндезилекчизи болур) төрээн. Халевтиң Ахса деп уруу база турган.

50[+]Болар база Халевтиң салгалдары-дыр, олар Эфратаның дун оглу Хурдан укталган: Кириат-Иаримниң үндезилекчизи Шовал, 51Вифлеемниң үндезилекчизи Салма, Бет-Гадерниң үндезилекчизи Хареф.

52Кириат-Иаримниң үндезилекчизи Шовалдың үре-салгалы: Гарое чурттуглар, Менухот чурттугларның чартыы. 53[+]Кириат-Иаримниң төрел бөлүктери: итра, пут, шумат болгаш мишра. Олардан Цора болгаш Эштаол чурттуглар укталып тывылган.

54Салманың үре-салгалы: вифлеемчилер, нетофажылар, Атарот-Бет-Иоав чурттуглар база цорит деп төрел бөлүк – Менухот чурттугларның өске чартыы.

55[+][+]Иависке чурттап чораан бижээчилерниң төрел бөлүктери: тира, шимеа, суха. Олар дээрге Хаматтан (рехав төрел бөлүктүң өгбезинден) укталган кен аймак-тыр.

#### 3


Давид хаанның ажы-төлү


(2 Хаан. 3:1-5; 5:14-16)

1[+][+]Давидтиң[†] Хевронга төрүттүнген оолдары бо-дур: дун оглу – изреелчи Ахиноаманың божааны Амнон. Ийигизи – кармилчи Авигеяның божааны Даниил[†][*]. 2[+][+][+]Үшкүзү – гессур хаан Талмайның уруу Мааханың оглу Авессалом. Дөрткүзү – Аггиттиң оглу Адония. 3Бешкизи – Авиталдың божааны Шефатия. Алдыгызы – кадайы Эгланың божааны Ифреам. 4[+][+]Хевронга Давидтиң алды оглу төрүттүнген. Аңаа Давид чеди чыл алды ай дургузунда хааннаан.

Оон Иерусалимге Давид үжен үш чыл иштинде хааннаан. 5[+][+]Давидтиң дараазында оолдары Иерусалимге төрүттүнген: Шима, Шовав, Нафан болгаш Соломон,[†] дөртелдирзин Аммиилдиң уруу Вирсавия божаан. 6Ивхар, Элишама, Элифелет, 7Ногах, Нефег, Иафиа, 8Элишама, Элиада болгаш Элифелет – тос кижи. 9[+]Давидтиң кул-кадайларының[†] божааны оолдарындан аңгыда, бодунуң оолдары ол-дур. Оларның кыс дуңмазы – Фамар.


Иудеяның хааннары

10[+][+][+][+]Соломоннуң оглу Ровоам, ооң оглу Авия. Авияның оглу Аса, Асаның оглу Иосафат. 11[+][+][+]Иосафаттың оглу Иорам, ооң оглу Охозия. Охозияның оглу Иоас. 12[+][+][+]Иоастың оглу Амасия. Амасияның оглу Азария, ооң оглу Иоафам. 13[+][+][+]Иоафамның оглу Ахаз, ооң оглу Эзекия. Эзекияның оглу Манассия. 14[+][+]Манассияның оглу Амон, ооң оглу Иосия.

15[+][+]Иосияның оолдары: дун оглу Иоханан[*], ийи дугаар оглу Иоаким, үшкүзү Седекия, дөрт дугаары Шаллум.

16[+]Иоакимниң оолдары: Иехония биле Седекия.


Иехония хаанның үре-салгалы

17Иехонияның оолдары: Асир, Салафиил[*], 18Малкирам, Федайя, Шенацар, Иекамия, Гошама болгаш Надавия.

19[+]Федайяның оолдары: Зоровавел биле Шимей.

Зоровавелдиң оолдары: Мешуллам биле Анания база оларның Шеломит деп кыс дуңмазы. 20Оон аңгыда беш оглу: Хашува, Огел, Берехия, Хасадия болгаш Иушав-Хесед.

21Ананияның үре-салгалы: Фелатия биле Исайя,[†] Рефайяның оолдары, Арнанның оолдары, Авдийниң оолдары, Шеханияның оолдары.

22[+][+]Шеханияның оглу: Шемайя. Шемайяның оолдары: Хаттуш, Игеал, Бариах, Неария болгаш Шафат. Шупту алды кижи.

23Неарияның үш оглу: Элиоенай, Эзекия болгаш Азрикам. 24Элиоенайның чеди оглу: Годавьягу, Элиашив, Фелайя, Аккув, Иоханан, Делайя болгаш Ананий.

#### 4


Иуданың үре-салгалы

1[+][+]Иуданың[†] үре-салгалы: Фарес, Хецрон, Харми, Хур болгаш Шовал. 2[+]Шовалдың оглу Реайя Яхатты төрээн. Яхаттан Ахумай биле Лагад төрүттүнген. Олардан Цора чурттугларның төрел бөлүктери укталган.

3Этамның оолдары[*] бо-дур: Изреел, Ишма болгаш Идбаш. Оларның кыс дуңмазы – Гацлелпони. 4[+]Эфратаның дун оглу, Вифлеемниң үндезилекчизи Хурнуң оолдары бо-дур: Пенуэл (Гедорнуң үндезилекчизи) база Эзер (Хушаның үндезилекчизи).

5[+]Текояның үндезилекчизи Ашхур ийи кадайлыг турган: Хела биле Наара. 6Наара Ашхурга Ахузам, Хефер, Тимни болгаш Ахашфари деп оолдарны божуп берген. Наараның оолдары ол-дур. 7Хеланың оолдары: Церет, Цохар болгаш Этнан.

8Коцтан Анув биле Цовева төрүттүнген база Гарумнуң оглу Ахархелдиң төрел бөлүктери укталган.

9Иавис деп кижи бодунуң акы-дуңмаларындан артык алдарлыг апарган. (Авазы: «Мен ону хинчектенип тургаш божаан мен» – дээш, Иавис деп адап каан.)[*] 10Иавис Израильдиң Бурганынче кыйгы салгаш, мөргээн: «Сен меңээ Бодуңнуң ачы-буяныңны хайырлап, мээң черимниң девискээрин делгемчидип каан болзуңза! Хилинчектенмес кылдыр, Сээң холуң мени айыыл-халаптан камгалап, деткээн болза!» Ынчан Бурган[†] ооң дилээн хандырган.

11Шуханың дуңмазы Хелув Махирни төрээн. Махир дээрге Эштоннуң адазы-дыр. 12Эштоннуң оолдары: Бет-Рафа, Пасеах болгаш Техинна (Наас хоорайның үндезилекчизи). Олар Реханың чурттакчылары-дыр.

13[+]Кеназтың оолдары: Гофониил биле Серайя. Гофониилдиң оолдары: Хатат биле Меонатай[*]. 14Меонатайның оглу Офра, а Серайяның оглу Иоав. Иоав – Харашим шынаазының[†] үндезилекчизи. Ол шынааның чурттакчылары ус-дарган улус болган.

15[+]Иефоннийниң оглу Халевтиң оолдары: Ир, Ила болгаш Наам. Иланың оглу: Кеназ.

16Иегаллелелдиң оолдары: Зиф, Зифа, Тирия болгаш Асареел.

17-18Эзраның оолдары: Иетер, Меред, Эфер болгаш Иалон. Мередтиң кадай кылдыр алганы фараоннуң уруу Битьяның оолдары бо-дур: Мириам, Шаммай болгаш Ишбах (Эштемоаның үндезилекчизи)[*]. Ооң иудей кадайы Иередти (Гедорнуң үндезилекчизин), Хеверни (Сохонуң үндезилекчизин) болгаш Иекутиилди (Заноахтың үндезилекчизин) төрээн.

19Годияның кадайы Нахамның кыс дуңмазы болур. Ооң үре-салгалы: Кеила чурттуг гарми төрел бөлүк база Эштемоа чурттуг мааха төрел бөлүк.

20Шимоннуң оолдары: Амнон, Ринна, Бенханан болгаш Тилон.

Ишийниң оолдары: Зохет биле Бен-Зохет.

21[+]Иуданың оглу Шеланың үре-салгалы: Леханың үндезилекчизи Ир; Марешаның үндезилекчизи Лаеда; Бет-Ашбея чурттуг лён[†] кылып турар төрел бөлүктер; 22Иоким база Хозеваның чурттакчылары; Моавтың[†] чагырыкчылары Иоас биле Сараф; Иашуви-Лехем база[*]. (Ол шагда-ла болган болуушкуннар-дыр.) 23Олар дээрге пор сава кылыкчызы улус-тур, олар Нетаим биле Гедерага чурттап, хаанга бараан болуп чораан.


Симеоннуң үре-салгалы

24[+]Симеоннуң оолдары: Немуил, Ямин, Ярив, Зерах болгаш Саул.[†] 25Саулдуң оглу Шаллум. Шаллумнуң оглу Мивсам. Мивсамның оглу Мишма. 26Мишманың оглу Хаммуил. Хаммуилдиң оглу Заккур. Заккурнуң оглу Шимей. 27Шимей он алды оолдуг, алды кыстыг турган. А ооң акы-дуңмаларының ажы-төлү хөй эвес чүве-дир. Ынчангаш оларның төрел бөлүктериниң саны Иуданың аймаанга бодаарга, шоолуг хөй эвес болган[*]. 28-31[+]Давид[†] хаанның үезинге чедир Симеоннуң үре-салгалы дараазында хоорайларга чурттап турган: Беэр-Шевага, Моладага, Хацар-Шуалга, Вилгага, Эцемге, Толадка, Вефуилге, Хормага, Циклагка, Бет-Маркавотка, Хацар-Сусимге, Бет-Бирейге база Шааримге. 32Симеончулар чоок-кавы суурлары-биле кады Этам, Аин, Риммон, Токен болгаш Ашан деп беш хоорайлыг база турган. 33Ол хоорайларны долгандыр Ваал[†] хоорайга чедир суурлар оларныы турган. Симеоннуң аймааның чурттап чораан девискээри ындыг турган-дыр. Симеончулар ада-өгбелериниң даңзызын утпайн чораан.

34Мешовав, Ямлех, Амасияның оглу Иоша, 35Иоил, Иошиваның оглу Иеху (Иошиваның адазы – Серайя, Серайяның адазы – Асиил), 36Элиоенай, Якова, Ишохайя, Асайя, Адиил, Ишимиил, Ванея, 37Шифиниң оглу Зиза (Шифиниң адазы – Аллон, Аллоннуң адазы – Иедайя, Иедайяның адазы – Шимри, Шимриниң адазы – Шемайя) – 38аттарын адаткан ол кижилер шупту төрел бөлүктериниң баштыңнары[†] чораан. Оларның төрел бөлүктери өзүп-көвүдээн болгаш, 39олар мал-маганынга одар-белчиир дилеп, Гедор чанында шынааның чөөн талазынга чедир көжүп чораан. 40Ынчалдыр олар чаагай одарларлыг, делгем, оожум болгаш айыыл чок черлерни тып алганнар. Олар келгижеге чедир, аңаа Хаамның чамдык үре-салгалы чурттап турган. 41[+][+]Аттары бижиттинген улус иудей хаан Эзекияның үезинде чедип келгеш, Хаамның үре-салгалының майгыннарын болгаш Меун деп аймакты[*] бүрүнү-биле узуткап каапкаш, оларның черинге бо хүннерге чедир турумчуп алганнар. Чүге дээрге ол черлер оларның мал-маганынга тааржыр одар-белчиирлиг болган. 42[+]Оон аңгыда Симеоннуң үре-салгалының аразындан 500 кижи Сеир дагларынче чорупкан. Оларны Ишийниң оолдары – Фелатия, Неария, Рефайя болгаш Узиил баштап чораан. 43[+]Сеирге олар артып калган амаликтерни чылча шаап кааш, бо хүннерге чедир ында чурттап чоруурлар.

#### 5


Рувимниң үре-салгалы

1[+][+][+]Израильдиң дун оглу Рувимниң үре-салгалы бо-дур. Рувим – дун оглу. Ынчалза-даа кажан ол ачазының орун-дөжээн бужартатканының соонда, улуу болур эргезин Израильдиң оглу Иосифтиң[†] оолдарынга берипкен. Ынчангаш Рувимниң ады төрел аймактар даңзызында улуу кылдыр кирбейн турар. 2[+]Иуда[†] бодунуң акы-дуңмаларының аразында эң күш-шыдалдыг-даа болза, Израильдиң чагырыкчызы оон үнген-даа болза, улуу болур эрге ооңуу болбайн, Иосифтиң аймаанче шилчий берген.

3[+]Израильдиң дун оглу Рувимниң оолдары: Энох, Фаллу, Хецрон болгаш Харми.

4Иоилдиң үре-салгалы: Шемайя, Шемайяның оглу Гог, Гогтуң оглу Шимей, 5Шимейниң оглу Миха, ооң оглу Реайя, ооң оглу Ваал,[†] 6[+]Ваалдың оглу Беэра. Беэра дээрге рувимчилерниң нояны турган. Ону ассирий хаан Тиглат-Пилесер тудуп аппарган. 7-8[+]Ооң төрелдери, төрел бөлүк аайы-биле, оларның ада-өгбелер даңзызы ёзугаар мындыг турган: кол кижи Иеиел, ооң соонда Захария база Бела. (Беланың адазы Азаз, Азазтың адазы Шема, Шеманың адазы Иоил.) Беланың улузу Ароерден Невога база Ваал-Меонга чедир чурттап чораан. 9[+]А чөөн талазынче олар ээн кургаг ховунуң Евфрат хемче шөйүлген эң-не ужунга чедир чурттап чорааннар. Чүге дээрге галаад черге оларның мал-маганы дыка хөй турган. 10[+]Саул[†] хаанның үезинде олар хагар аймак-биле дайылдашкаш, ону тиилеп каан. Олар майгыннарынга Галаадтың[†] чөөн талазында бүгү девискээрге чурттай бергеннер.


Гадтың үре-салгалы

11[+]Гадтың үре-салгалы рувимчилер-биле дужааштыр васан черге, Салхага чедир чурттап чораан. 12Васанда[†] оларның кол кижизи Иоил турган, Шафан ийи дугаары, ооң соонда – Иаанай биле Шафат. 13Оларның чеди акы-дуңмазы төрел бөлүктер аайы-биле мындыг аттарлыг: Михаил, Мешуллам, Шева, Иорай, Иаакан, Зия болгаш Евер. 14Олар шупту Хурийниң оглу Авихаилдиң үре-салгалы-дыр. (Хурийниң адазы Яроах, Яроахтың адазы Галаад, Галаадтың адазы Михаил, Михаилдиң адазы Иешишай, Иешишайның адазы Яхдо, Яхдонуң адазы Буз.) 15Гуниниң оглу Авдиилдиң оглу Ахи бодунуң төрел бөлүүнде кол кижи турган. 16[+]Гадчылар Галаадка, Васанга болгаш аңаа хамааржыр хоорай, суурларга база Шарон оргулаажының одар-белчиирлериниң эң-не кыдыг кызыгаарларынга чедир чурттап чорааннар. 17[+][+]Олар шупту Иудеяның хааны Иоафамның үезинде база Израильдиң хааны Иеровоамның үезинде чизеледип чораан.

18Рувимчилер, гадчылар болгаш Манассияның аймааның чартыы – хылыш, дозуг-камгалал тудуп, ча адып билир дуржулгалыг, эрес-дидим дайынчылар. Дайынче үнүп шыдаар 44 760 эр улус бар турган. 19Олар агар, иетур, нафиш болгаш надав аймактар-биле дайылдажып үнүпкеш, 20дузаламчыны алганнар. Бурган[†] агарлар болгаш оларның бүгү талалакчыларын израильчилерниң холунга хүлээдип берген, чүге дээрге израильчилер дайын үезинде Оон дуза дилеп чаннып турганнар. Олар Бурганга ынаныр боорга, Ол мөргүлге[†] харыылаан. 21Израильчилер дайзыннарының мал-маганын эжелеп алган: 50 000 тевени, 250 000 шээр малды, 2000 элчигенни. 100 000 кижини база тудуп алган. 22[+]Өлүрткен дайзыннар дыка хөй болган, чүге дээрге ол дайын Бурганның күзели-биле болган. Израильчилер ол аймактарның черлеринге туттуруушкун үезинге чедир чурттааннар.


Иорданның ындында Манассияның аймааның чартыы

23[+]Манассияның аймааның чартыы ол черге Васандан Ваал-Эрмонга чедир, Сенирге база Эрмон дагга[†] чедир чурттап чораан. Олар хөй турган. 24Оларның төрел бөлүктериниң кол улузу бо-дур: Эфер, Иший, Элиел, Азриил, Иеремия,[†] Годавия болгаш Иагдиил – күш-шыдалдыг, ат-алдарлыг, боттарының төрел бөлүктериниң баштыңнары.[†]

25Ынчалза-даа манассияжылар боттарының ада-өгбелериниң Бурганынга өскерлип, Ооң оларның мурнундан узуткап кааны ол черниң чоннарының бурганнары-биле самыырап эгелээн. 26[+][+]Ынчан Израильдиң Бурганы Ассирияның[†] хааны Фулду (азы Тиглат-Пилесерни) оларга удурландырарга, ол хаан рувимчилерни, гадчыларны болгаш манассияжыларның ол чартыын оларның черинден туттуруушкунче алгаш барган. Оларны Халахче, Хаворже, Аруже база Гозан хемче көжүрүпкен – олар бо хүннерге чедир ында чурттап чоруур.

#### 6


Дээди бараалгакчы болур левиттер


(Эзра 7:1-5)

1[+]Левийниң оолдары: Гирсон, Кохат болгаш Мерари. 2[+]Кохаттың оолдары: Амрам, Ицгар, Хеврон болгаш Узиил. 3[+][+]Амрамның ажы-төлү: Аарон,[†] Моисей[†] болгаш Мариам. Аароннуң оолдары: Надав, Авиуд, Элеазар болгаш Ифамар.

4[+]Элеазар Финеести төрээн, Финеес Авишуйну төрээн. 5Авишуй Буккийни төрээн, Буккий Узийни төрээн. 6Узий Зерахияны төрээн, Зерахия Мерайотту төрээн. 7Мерайот Амарияны төрээн, Амария Ахитувту төрээн. 8[+]Ахитув Садокту төрээн, Садок Ахимаасты төрээн. 9[+]Ахимаас Азарияны төрээн, Азария Иохананны төрээн. 10Иоханан Азарияны төрээн. Азария дээрге Соломоннуң[†] Иерусалимге тудуп кааны өргээзинге Бурганның бараалгакчызы[†] болуп турган кижи ол. 11А Азария Амарияны төрээн, Амария Ахитувту төрээн. 12[+]Ахитув Садокту төрээн, Садок Шаллумну төрээн. 13Шаллум Хелкияны төрээн, Хелкия Азарияны төрээн. 14[+]Азария Серайяны төрээн, Серайя Иоседекти төрээн. 15[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Иудея биле Иерусалим[†] чурттугларны Навуходоносорнуң холу-биле өскээр көжүрүп турда, Иоседек база туттуругга барган.


Левийниң өске үре-салгалы

16[+]Левийниң оолдары: Гирсон[*], Кохат болгаш Мерари. 17Гирсоннуң оолдары: Ливни болгаш Шимей. 18[+]Кохаттың оолдары: Амрам, Ицгар, Хеврон болгаш Узиил. 19[+]Мерариниң оолдары: Махли биле Муши.

Өгбелериниң аайы-биле Левийден укталган төрел бөлүктер бо-дур. 20Гирсондан: ооң оглу Ливни, Ливниниң оглу Яхат, Яхаттың оглу Зимма, 21Зимманың оглу Иоах, Иоахтың оглу Иддо, Иддонуң оглу Зерах, Зерахтың оглу Иеафрай.

22Кохаттың үре-салгалы: Аминадав, ооң оглу Корах,[†] Корахтың оглу Асир, 23[+]Асирниң оглу Элкана, Элкананың оглу Авиасаф, Авиасафтың оглу Асир, 24Асирниң оглу Тахат, Тахаттың оглу Уриил, Уриилдиң оглу Узия, Узияның оглу Саул.[†] 25Элкананың үре-салгалы: Амессай биле Ахимот, 26Ахимоттуң оглу Элкана, Элкананың оглу Цофай, Цофайның оглу Нахат, 27Нахаттың оглу Элиав, Элиавтың оглу Иерохам, Иерохамның оглу Элкана. 28Самуилдиң[†] оолдары: дун оглу Иоил, ийи дугаар оглу Авия[*].

29Мерариниң үре-салгалы: Махли, ооң оглу Ливни, Ливниниң оглу Шимей, Шимейниң оглу Уза, 30Узаның оглу Шима, Шиманың оглу Хаггия, Хаггияның оглу Асайя.


Бурганның өргээзинде хөгжүмчүлер

31[+]Ыдыктыг аптараны[†] Дээрги-Чаяакчының өргээзинге аппарып каанының соонда, Давидтиң[†] аңаа ыраажылар даргалары кылып каан улузунуң аттары бо-дур. 32[+]Соломоннуң Иерусалимге Дээрги-Чаяакчының өргээзин тудуп каарынга чедир, олар Ужуражылга майгынының[†] мурнунга ырлап бараан бооп турганнар. Олар доктааткан дүрүм ёзугаар боттарының хүлээлгезин күүседип келген. 33[+]Оолдары-биле кады орта бараан болуп турган улус бо-дур:

Кохаттың үре-салгалындан – ыраажы Еман. Ооң ада-өгбелери бо-дур: Иоил, Самуил, 34Элкана, Иерохам, Элиел, Тоах, 35Цуф, Элкана, Махат, Амессай, 36Элкана, Иоил, Азария, Софония, 37Тахат, Асир, Эвиасаф, Корах, 38Ицгар, Кохат, Левий, Израиль[†].

39[+]Еманның оң талазынга ооң төрели Асаф туруп алгаш, ырлап чораан. Асафтың ада-өгбези бо-дур: Берехия, Шима, 40Михаил, Ваасея, Малхия, 41Эфний, Зерах, Адайя, 42Эфан, Зимма, Шимей, 43Яхат, Гирсон, Левий.

44[+]А оларның ха-дуңмалары[†] – Мерариниң үре-салгалының төлээлекчизи Эфан солагай талазынга турган. Эфанның ада-өгбези бо-дур: Киший, Авдий, Маллух, 45Хашавия, Амасия, Хелкия, 46Амций, Бани, Шемер, 47Махли, Муши, Мерари, Левий.


Аароннуң үре-салгалы

48Оларның өске ха-дуңмалары болур левиттерге Бурганның өргээ[†]-бажыңында янзы-бүрү ажылдар онаажып турган. 49[+][+]А Аарон болгаш ооң үре-салгалы аажок ыдыктыг[†] албан-хүлээлге кылып, бүрүн өрттедир өргүл[†] бедигээжи база айдызаар өргүл бедигээжинге өргүлдер салып, израиль чонну хай-бачыдындан арыглап,[†] Бурганның чалчазы Моисейниң айытканы-биле бараан болуп турганнар. 50[+]Аароннуң үре-салгалы бо-дур: ооң оглу Элеазар, Элеазарның оглу Финеес, Финеестиң оглу Авишуй, 51Авишуйнуң оглу Буккий, Буккийниң оглу Узий, Узийниң оглу Зерахия, 52Зерахияның оглу Мерайот, Мерайоттуң оглу Амария, Амарияның оглу Ахитув, 53Ахитувтуң оглу Садок, Садоктуң оглу Ахимаас.


Левиттерниң чурттаан черлери


(Сан. 35:1-8; Иис. 21:1-42)

54[+]Левиттерниң[†] хувааглыг девискээрлерге чурттаан черлери бо-дур. Кохаттың төрел бөлүүнүң аразында Аароннуң үре-салгалы баштайгы үлүг тырткан чүве-дир. 55Оларга Иуданың[†] черинде Хеврон хоорайны болгаш ооң чоок-кавызында одар-белчиирлиг черлерни берген. 56[+](А хоорайны долгандыр турар шөлдерни болгаш суурларны Иефоннийниң оглу Халевке берген.) 57Аароннуң салгалдарынга дараазында хоргадал-хоорайларны:[†] Хевронну, Ливнаны болгаш ооң одар-белчиирлиг черлерин, Иаттирни, Эштемоаны болгаш ооң одар-белчиирлиг черлерин, 58Хилен биле Давирни оларның одар-белчиирлиг черлери-биле кады, 59Ашан биле Бет-Шемешти оларның одар-белчиирлиг черлери-биле кады берген. 60А Вениаминниң[†] аймааның черинден Аароннуң салгалдары Геваны, Аллеметти, Анатотту оларның одар-белчиирлиг черлери-биле кады алганнар. Оларның төрел бөлүктер аайы-биле алган хоорайларының ниити саны – он үш[*].

61Кохаттың арткан салгалдары үлүгден тырткаш, Манассияның аймааның чартыының черинден он хоорай алган. 62Гирсоннуң салгалдары төрел бөлүк аайы-биле Иссахарның, Асирниң, Неффалимниң[†] база Васанга[†] чурттаан Манассияның аймактарының черлеринден он үш хоорай алганнар. 63Мерариниң салгалдары төрел бөлүк аайы-биле Рувимниң, Гадтың, Завулоннуң[†] аймактарының черлеринден он ийи хоорай алган.

64Израильчилер левиттерге ынчалдыр хоорайларын болгаш одар-белчиирлиг черлерин бергеннер. 65Үлүгден тырткаш, олар левиттерге Иуданың, Симеоннуң база Вениаминниң аймактарындан хоорайларны адап шилээш бергеннер.

66Кохаттың салгалдарының чамдык төрел бөлүктеринге Эфремниң аймаа хоорайлар берген. 67-69Дараазында хоргадал-хоорайларны берген: Эфрем дагларында Сихемни, Гезерни, Иокмеамны, Бет-Оронну, Айалонну база Гат-Риммонну одар-белчиирлиг черлери-биле кады. 70Кохаттың арткан салгалдары Анер биле Билеам хоорайларны одар-белчиирлиг черлери-биле Манассияның аймааның чартыындан алганнар.

71Гирсоннуң салгалдарынга Манассияның аймааның чартыы Васанда Голанны база Аштаротту оларның одар-белчиирлиг черлери-биле кады бергеннер. 72-73Иссахарның аймаандан гирсончулар Кедести, Давратты, Рамотту база Анемни одар-белчиирлиг черлери-биле кады алганнар. 74-75Асирниң аймаандан Машалды, Авдонну, Хукокту база Реховту одар-белчиирлиг черлери-биле кады алганнар. 76Неффалимниң аймаандан Галилеяда[†] Кедести, Хаммонну база Кириатаимни одар-белчиирлиг черлери-биле кады алганнар.

77Арткан левиттер – Мерариниң салгалдары Завулоннуң аймаандан Риммонну база Фаворну оларның одар-белчиирлиг черлери-биле кады алганнар. 78-79Рувимниң аймаандан Иерихондан чөөн талазында Иорданның ол чарыында Иаацаны, ээн кургаг ховуда Бецерни, Кедемотту база Мефаатты одар-белчиирлиг черлери-биле кады алганнар. 80-81Гадтың аймаандан Галаадта[†] Рамотту, Маханаимни, Эсевонну база Иазерни одар-белчиирлиг черлери-биле кады алганнар.

#### 7


Иссахарның үре-салгалы

1[+]Иссахарның оолдары: Тола, Фуа, Иашув база Шимрон – дөрт кижи.

2Толаның оолдары: Узий, Рефайя, Иериил, Яхмай, Ивсам база Самуил.[†] Олар Толадан укталган төрел бөлүктерниң кол кижилери болур. Толаның үре-салгалы салгалдан салгал дамчып күштүг-шыырак улус турган. Давидтиң[†] чагыргазының үезинде оларның саны 22 600 кижи турган.

3Узийниң оглу – Израхия.

Израхияның оолдары: Михаил, Авдий, Иоил болгаш Ишшия – беш кижи. Олар шупту баштыңнар[†] чораан. 4Оларның төрел бөлүктеринден дайылдажып шыдаар 36 000 шериг турган. Чүге дээрге оларның кадайлары болгаш оолдары хөй турган. 5[+]Оларның төрелдери – Иссахардан укталган бүгү улус күштүг-шыырак кижилер чораан. Төрел аймак даңзызынче киир бижиткен эр улустуң ниити саны 87 000 кижи.


Вениаминниң үре-салгалы

6[+]Вениаминниң[†] оолдары: Бела, Бехер база Иедиаил – үш кижи.

7Беланың оолдары: Эцбон, Узий, Узиил, Иеримот болгаш Ири – беш кижи. Олар бөлүктериниң кол кижилери, күштүг-шыырак улус чораан. Төрел бөлүктер даңзызында эр улустуң саны 22 034 кижи.

8Бехерниң оолдары: Земира, Иоас, Элиезер, Элиоенай, Омри, Иремот, Авия, Анатот болгаш Алемет – олар шупту Бехерниң оолдары-дыр. 9Төрел аймак даңзызынче салгалдар аайы-биле баштыңнар болгаш 20 200 күштүг-шыырак кижи киир бижиттинген.

10Иедиаилдиң оглу: Билган. Билганның оолдары: Иеус, Вениамин, Эхуд, Хенаана, Зетан, Фарсис болгаш Ахишахар. 11Иедиаилдиң ол оолдары шупту төрел бөлүктериниң баштыңнары, күштүг-шыырак улус турган. Дайылдажырынга белен шериглерниң саны 17 200 кижи.

12Ирниң оолдары – Шуппим биле Хуппим. Ахерниң оглу – Хушим.


Неффалимниң үре-салгалы

13[+][+]Неффалимниң[†] оолдары: Яхцеил, Гуни, Иецер база Шаллум – олар Валланың үре-салгалы-дыр.


Манассияның үре-салгалы

14[+][+]Манассияның оглу: Асриил. Ону Манассияның арамей кул-кадайы[†] божуп берген. Галаадтың[†] адазы Махир ол кул-кадайындан укталган. 15[+]Махир Хуппим биле Шуппим уктуг кыс-биле өгленип алган[*]. (Махирниң кыс дуңмазының адын Мааха дээр).

Ийи дугаар кижини Салпаад дээр. Салпаад чүгле кыстарлыг турган.

16Махирниң кадайы Мааха оол божааш, ону Переш деп адап алган. А ооң дуңмазының адын Шереш дээр. А ооң оолдары: Улам биле Рекем. 17Уламның оглу: Бедан. Манассияның оглу Махирниң оглу Галаадтың үре-салгалы ол-дур.

18Ооң кыс дуңмазы Молехет Ишгодту, Авиезерни база Махланы төрээн.

19[+]Шемиданың оолдары: Ахиан, Шехем, Ликхи болгаш Аниам.


Эфремниң үре-салгалы

20[+]Эфремниң үре-салгалдары бо-дур: Шутелах, ооң оглу Беред, Бередтиң оглу Тахат, Тахаттың оглу Элеада, Элеаданың оглу Тахат, 21Тахаттың оглу Завад, Завадтың оглу Шутелах.

Эфремниң Эзер болгаш Элеад деп оолдары база турган. Эзер биле Элеад Гефтиң үндезин чурттакчыларының мал-маганын оорлап сүрүп аар дээш кээрге, оларны өлүрүп каан. 22Адазы Эфрем олар дээш хөй хүннер иштинде кажыыдап ыглап келген. Төрелдери ону аргалап кээп турган. 23Ооң соонда ол кадайы-биле чоокшулажып удуурга, кадайы саатталы бергеш, аңаа оол божуп берген. Ол ону Брия деп адап алган, чүге дээрге ооң бажыңынга качыгдал болган[*]. 24[+]Брияның Шеера деп уруу турган. Ол Алдыы болгаш Үстүкү Бет-Оронну база Узен-Шеераны тудуп каан. 25Брияның оглу – Рефай, Рефайның оглу – Решеф, Решефтиң оглу – Телах, Телахтың оглу – Тахан, 26[+]Таханның оглу – Лаедан, Лаеданның оглу – Аммиуд, Аммиудтуң оглу – Элишама, 27[+]Элишаманың оглу – Нун, Нуннуң оглу – Иисус[†].

28Эфремниң аймааның ээлээн черлери бо-дур: Вефил болгаш аңаа хамааржыр хоорай, суурлар; чөөн талазында Нааран; барыын талада Гезер болгаш аңаа хамааржыр хоорай, суурлар; Сихем болгаш аңаа хамааржыр хоорай, суурлар; Гая[*] болгаш аңаа хамааржыр хоорай, суурларга чедир. 29[+]А Манассияның аймааның чери-биле кызыгаарында: Бет-Сан, Таанах, Мегиддон, Дор болгаш оларга хамааржыр хоорай, суурлар. Израильдиң оглу Иосифтиң[†] салгалдары ол черлерге чурттап турганнар.


Асирниң үре-салгалы

30[+]Асирниң оолдары: Имна, Ишва, Ишви база Брия, оларның кыс дуңмазы Серах. 31Брияның оолдары: Хевер биле Малхиил. Малхиил дээрге Бирзаиттиң адазы-дыр. 32Хевер Иафлетти, Шомерни, Хотамны база оларның кыс дуңмазы Шуяны төрээн. 33Иафлеттиң оолдары: Пасах, Бимгал база Ашват. Иафлеттиң оолдары ол-дур. 34Шомерниң оолдары: Ахи, Рохга, Ихубба болгаш Арам. 35Ооң дуңмазы Хотамның оолдары: Цофах, Имна, Шелеш болгаш Амал. 36Цофахтың оолдары: Суах, Харнефер, Шуал, Бери, Имра, 37Бецер, Год, Шамма, Шилша, Итран болгаш Беера. 38Иетерниң оолдары: Иефонний, Фиспа база Ара. 39Улланың оолдары: Арах, Ханниил база Риция.

40Асирниң ол үре-салгалы шуптузу төрел бөлүктериниң баштыңнары, шилиндек күштүг-шыырак дайынчылар, эң кол нояннар турган. Төрел аймак даңзызынче киир бижиттинген шериглерниң саны 26 000 кижи турган.

#### 8


Вениаминниң өске үре-салгалы

1Вениамин[†] дун оглу Беланы, ийиги оглу Ашбелди, үшкү оглу Ахрайны, 2[+]дөрткү оглу Ноханы база бешки оглу Рафаны төрээн.

3Беланың оолдары: Аддар, Гера, Авиуд, 4Авишуа, Нееман,[†] Ахоах, 5Гера, Шефуфан болгаш Хурам.

6Гевага чурттап чораан, оон Манахатче көжүрткен төрел бөлүктерниң баштыңнары[†] чораан Эхудтуң оолдары бо-дур: 7Нееман, Ахия база оларны көжүрген Гера; Гера Уза биле Ахихудту төрээн.

8-9Шегараим деп кижи Хушим биле Баара деп кадайларын чандырыпкан соонда, оолдары Ходеш деп өске кадайындан моав черге төрүттүнген: Иовав, Цивия, Меша, Малхам, 10Иеуц, Шахия болгаш Мирма. Төрел бөлүктер баштыңнары чораан оолдары ол-дур. 11А Хушимден Авитув биле Элпаал төрүттүнген.

12[+]Элпаалдың оолдары: Евер, Мишам, Шемер (ол Оно биле Лод хоорайларны болгаш оларга хамааржыр суурларны тудуп каан), 13Брия болгаш Шема. Олар дээрге Гефтиң чурттакчыларын үндүр ойладыпкан, Айалонга чурттаан төрел бөлүктерниң баштыңнары чораан улус чүве-дир.

14Ахио, Шашак, Иремот, 15Зевадия, Арад, Эдер, 16Михаил, Ишфа болгаш Иоха – Брияның оолдары-дыр.

17Зевадия, Мешуллам, Хизкий, Хевер, 18Ишмерай, Излия база Иовав – Элпаалдың оолдары-дыр.

19Иаким, Зихрий, Завдий, 20Элиенай, Цилфай, Элиел, 21Адайя, Берайя база Шимрат – Шимейниң оолдары-дыр.

22Ишпан, Евер, Элиел, 23Авдон, Зихрий, Ханан, 24Анания, Элам, Антофия, 25Ифдия болгаш Пенуэл – Шашактың оолдары-дыр.

26Шамшерай, Шехария, Аталия, 27Иаарешия, Элия болгаш Зихрий – Иерохамның оолдары-дыр.

28Ол дээрге төрел бөлүктериниң баштыңнары-дыр. Олар Иерусалимге чурттап чорааннар.


Саул хаанның өгбелери, үре-салгалы


(1 Чыл. 9:35-44)

29Гаваончуларның өгбези Иеиел[*] Гаваонга чурттап турган. Ооң кадайының ады Мааха. 30Ооң дун оглу Авдон, оон аңгы оолдары: Цур, Кис, Ваал,[†] Нир[*], Надав, 31-32Гедор, Ахио, Зехер болгаш Миклот (ол Шимейни төрээн). Олар Иерусалимге дөргүл-төрелиниң аразынга ха-дуңмалары-биле[†] кады чурттап чорааннар.

33[+][+]Нир Кисти төрээн. Кис Саулду[†] төрээн. Саул Ионафан,[†] Малхисуа, Авинадав база Эшбаалды[*] төрээн. 34[+][+]Ионафанның оглу – Мериббаал[*]. А Мериббаалдың оглу Миха. 35Миханың оолдары: Питон, Мелех, Таарея болгаш Ахаз. 36Ахаз Иоиадданы төрээн. Иоиадда Алемет, Азмавет болгаш Зимрини төрээн. Зимри Моцаны төрээн. 37Моца Бинеяны төрээн. Бинеяның оглу Рафа, Рафаның оглу Элеаса, Элеасаның оглу Ацел. 38Ацел алды оолдуг турган, оларның аттары бо: Азрикам, Бохру, Измаил, Шеария, Авдий болгаш Ханан. Олар шупту Ацелдиң оолдары-дыр.

39Ацелдиң дуңмазы Эшектиң оолдары: дун оглу Улам, ийи дугаары Иеуш, үшкүзү Элифелет. 40Уламның оолдары ча адар күш-шыдалдыг дайынчылар чораан. Оларның оолдары болгаш оолдарының оолдары хөй турган: 150 кижи.

Ол улус шупту Вениаминниң салгалдары-дыр.

#### 9


Туттуруушкундан Иерусалимче ээп келгеннер


(Неем. 11:1-22)

1[+]Ынчалдыр бүгү израильчилерниң төрел бөлүктер аайы-биле чизе-даңзызын тургускан, Израильдиң хааннарының төөгү бижилгезинче киирген.

Иудейлер[†] ужур-дүрүм чок чоруктары дээш Вавилонче[†] көжүртүпкен соонда, 2[+]Израильдиң хоорай, суурларынга катап база чурттап эгелээн баштайгы улус израильчилер, Бурганның бараалгакчылары,[†] левиттер болгаш Бурганның өргээзинде ажылчыннар болган.

3Иуданың,[†] Вениаминниң,[†] Эфремниң база Манассияның аймактарындан дараазында улус Иерусалимге турумчуп алган.

4-6[+][+][+][+]Иуданың аймаандан: Фарестиң үре-салгалындан – Утай (ол дээрге Аммиудтуң оглу, Аммиуд Омриниң оглу, Омри Имрийниң оглу, Имрий Баниниң оглу); Шеланың үре-салгалындан – төрел бөлүүнүң баштыңы Асайя болгаш ооң оолдары; Зерахтың үре-салгалындан – Иеуил болгаш ооң акы-дуңмалары. Шуптузу 690 кижи.

7Вениаминниң аймаандан: Саллу (ол дээрге Мешулламның оглу, Мешуллам Годавияның оглу, Годавия Гассенуаның оглу); 8Иерохамның оглу Ивний; Эла (ол Узийниң оглу, а Узий Михрийниң оглу); Мешуллам (ол Шефатияның оглу, Шефатия Регуилдиң оглу, Регуил Ивнийниң оглу); 9база салгалдар аайы-биле оларның акы-дуңмалары, шупту боттарының төрел бөлүктериниң баштыңнары[†] чүве-дир. Шуптузу 956 кижи.


Бараалгакчылар биле левиттер

10А Бурганның бараалгакчыларындан: Иедайя, Иегоиарив, Яхин, 11Бурганның өргээзинде эргелекчи Азария (ооң ада-өгбелери – Хелкия, Мешуллам, Садок, Мерайот болгаш Ахитув), 12Адайя (ооң ада-өгбелери – Иерохам, Пашхур, Малхия, Маасай, Адиил, Яхзера, Мешуллам, Мешуллемит болгаш Иммер) 13болгаш оларның акы-дуңмалары – төрел бөлүктериниң баштыңнары, Бурганның өргээзинге бараан болурунга шылгараан улус. Шуптузу 1760 кижи.

14Левиттерден:[†] Мерариниң үре-салгалындан – Шемайя (ол дээрге Хашувтуң оглу, Хашув Азрикамның оглу, Азрикам Хашавияның оглу); 15оон ыңай Вакбакар, Хереш, Галал база Маттания (ол Миханың оглу, Миха Зихрийниң оглу, а Зихрий Асафтың оглу); 16оон ыңай Авдий (ол Шемайяның оглу, Шемайя Галалдың оглу, а Галал Идифуннуң оглу) база Нетофаның чоок-кавызы чурттуг Берехия (ол Асаның оглу, Аса Элкананың оглу).

17[+]А хаалгачылардан: Шаллум, Аккув, Талмон, Ахиман база оларның акы-дуңмалары. Оларның кол кижизи Шаллум турган. 18Ол хаалгачылар бо үеге чедир чөөн талакы Хаан Хаалгазын кадарбышаан хевээр. Оларның төрел бөлүү левиттерниң турлааның хаалгачылары турган. 19Шаллум (ол Корениң оглу, Коре Эвиасафтың оглу, Эвиасаф Корахтың[†] оглу) база ооң төрел ха-дуңмалары[†] – корах төрел бөлүк албан-хүлээлгезин ёзугаар ыдыктыг майгынның[†] хаалгазын кадарар, оларның өгбелери база Дээрги-Чаяакчының турлаанга кирер черни кадарып чорааннар болгай. 20[+]Шаг шаанда Элеазарның оглу Финеес оларның даргазы турган, Дээрги-Чаяакчы[†] ооң-биле кады турган. 21[+]Мешелемияның оглу Захария Ужуражылга майгынының хаалгачызы турган.

22[+]Хаалгачылар кылдыр шилиттингеннерниң ниити саны 212 кижи. Оларны чурттап турар черлериниң аайы-биле даңзыже киирген. Давид[†] биле өттүр көөр Самуил[†] хаалгачыларны оларның шынчы бердингени дээш шилип дагзып каан. 23Олар болгаш оларның үре-салгалы Дээрги-Чаяакчының өргээ[†]-майгынының хаалгазын кадарар ужурлуг. 24Хаалгачылар дөрт талада: чөөн, барыын, соңгу болгаш мурнуу талада турганнар. 25[+]А хаалгачыларның суурларга чурттаан төрелдери оларга доктааткан үеде келгеш, чеди хонар турганнар. 26Левит хаалгачыларның дөрт даргазынга Бурганның өргээзинде өрээлдерни база ында бар эртине-байлакты кадарарын бүзүреп дааскан. 27[+]Бурганның өргээзин кадарар база эртенниң-не эжик ажыдар хүлээлгелиг болгаш, ол хаалгачылар ооң даштынга долгандыр хонуп турганнар.

28Левиттерниң чамдыызынга Бурганга бараан болурда ажыглаар эт-херекселди хүлээдип каар турган. Ол левиттер бо эт-херекселди улус ажыглаар дээш алырга база дедир эгидерге, санап аар турган. 29А чамдыктары өске херекселдерни, ооң иштинде ыдыктыг[†] эт-херекселди, кадагалаар хүлээлгелиг. Ол ышкаш далганны, араганы, олива үзүн,[†] айдызаар чүүлдерни[†] база чаагай чыттыг бүдүмелдерни. 30[+]А чаагай чыттыг бүдүмелдерни холуур харыысалга Бурганның бараалгакчыларының чамдыызынга онаашкан. 31Левит Маттифияга (корах уктуг Шаллумнуң дун оглунга) далганнар хаарарын бүзүреп дагзып каан. 32[+]А амыр-дыш хүн санында хереглээр ыдыктыг хлеб быжырар, одуруглай салыр хүлээлге кохат уктуг чамдык левиттерге онаашкан.

33[+][+]Төрел бөлүктериниң баштыңнары болур ыраажы левиттер өргээниң өрээлдеринде чурттап, өске ажылдардан хостуг турганнар, чүге дээрге олар херек апарганда, дүн-хүн дивейн, ырлаар хүлээлгезин күүседир ужурлуг.

34Олар дээрге левиттерниң төрел бөлүктериниң баштыңнары-дыр. Олар Иерусалимге чурттап турганнар.


Саул хаанның өгбелери, үре-салгалы


(1 Чыл. 8:29-38)

35Гаваончуларның өгбези Иеиел Гаваонга чурттап турган. Ооң кадайының ады Мааха. 36Ооң дун оглу Авдон, оон аңгы оолдары Цур, Кис, Ваал,[†] Нир, Надав, 37Гедор, Ахио, Захария болгаш Миклот. 38Миклот Шимамны төрээн. Олар Иерусалимге дөргүл-төрелиниң аразынга ха-дуңмалары-биле кады чурттап чорааннар.

39[+]Нир Кисти төрээн. Кис Саулду[†] төрээн. Саул Ионафан,[†] Малхисуа, Авинадав болгаш Эшбаалды төрээн[*]. 40Ионафанның оглу – Мериббаал[*]. А Мериббаалдың оглу Миха. 41Миханың оолдары: Пион, Мелех, Тахрея болгаш Ахаз[*]. 42Ахаз Иараны төрээн. Иара Алемет, Азмавет болгаш Зимрини төрээн. Зимри Моцаны төрээн. 43Моца Бинеяны төрээн. Бинеяның оглу Рефайя, Рефайяның оглу Элеаса, Элеасаның оглу Ацел. 44Ацел алды оолдуг турган, оларның аттары бо: Азрикам, Бохру, Измаил, Шеария, Авдий болгаш Ханан. Олар дээрге Ацелдиң оолдары-дыр.

#### 10


Саул биле ооң оолдарының өлүрткени


(1 Хаан. 31:1-13)

1[+]Филистимнер[†] биле израильчилер аразынга тулчуушкун үезинде, израильчилер дайзыннардан Гелвуя даанга чедир дескеш, аңаа кыра шаптырып алган. 2[+]Филистимнер Саулду[†] болгаш ооң оолдарын сүрүп четкеш, Саулдуң оолдары Ионафанны,[†] Авинадавты база Малхисуаны өлүрүп каапканнар.

3Саулче халдаашкын кадыг-дошкун болган. Ча-согун-биле хөй катап аттыргаш, Саул балыгланган. 4[+][+]Саул бодунуң чепсек тудукчузундан: «Ол кыртыжадып демдектетпээн хейлер чедип келгеш, мени куду көрбээнде, хылыжың ужулгаш, мени шанчып каавыт» – деп дилээн. Чепсек тудукчузу аажок корга бергеш, ынаваан. Ынчан Саул хылышты алгаш, бодун шаштыныпкан. 5Чепсек тудукчузу Саулдуң өлүп калганын көргеш, бодун база хылыш-биле шаштыныпкаш, өлүп калган чүве-дир. 6Ынчалдыр Саул болгаш ооң үш оглу өлүп калган, олар-биле кады ооң бүгү ук-салгалы кырлып төнген.

7Шынаада[†] чурттап турар бүгү израильчилер оларның шерииниң дезип турарын, Саулдуң база ооң оолдарының өлүп калганын дыңнааш, боттарының хоорайларын ээн каггылапкаш чорупканнар. А филистимнер келгеш, хоорайларны ээлеп чурттай бергеннер.

8Даартазында филистимнер өлүрткен улусту үптеп аар дээш чедип келгеш, Гелвуя даанга өлүрткен Саулду база ооң оолдарын тып алганнар. 9[+]Саулдуң мөчү-сөөгүн үптээш, бажын база ок-чепсээн ап алгаш, бүгү филистим черге көргүзери-биле чорудупканнар. Ынчалдыр олар чонга тиилелгезиниң дугайында боттарының дүрзү-бурганнарының[†] мурнунга чарлапканнар. 10[+]Саулдуң ок-чепсээн боттарының бурганнарының өргээлеринге салып каан, а ооң бажын Дагон[†] бурганның өргээзинге азып кааннар. 11[+]Галаадта[†] Иавистиң бүгү чурттакчылары филистимнерниң Саулду канчалганының дугайында дыңнап кааш, 12[+]бүгү эрес-дидим улузу чорупкаш, Саулдуң база ооң оолдарының мөчү-сөөгүн дүжүрүп алган. Оларны Иависке эккелгеш, дуб ыяш адаанга ажаап кааш, чеди хонук иштинде кажыыдап, чем чивейн турган чүве-дир.

13-14[+][+]Саул ынчалдыр өлген, чүге дээрге ол Дээрги-Чаяакчының сөзүн тооп көрбейн, Аңаа удур кем-буруу үүлгеткен база Дээрги-Чаяакчының орнунга караң көрнүр кижиге барып, оон сүме айтырган. Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы[†] ону өлүрүп кааш, ооң хааннаар эргезин Иессейниң[†] оглу Давидке[†] берипкен.

#### 11


Давидтиң бүгү Израильдиң хааны апарганы


(2 Хаан. 5:1-3, 6-10)

1Бүгү израильчилер Хевронда Давидке[†] чыглып келгеш: «Бо-дур, силерниң хан[†] төрелиңер улус-тур бис – дээннер. – 2[+][+]Шагдан бээр-ле, Саул[†] хаан турар үелерде безин, израильчилерни дайын-чаага баштап турган кижи силер силер. Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңар силерге: „Сен Мээң израиль чонумну кадарар сен. Израиль[†] чонумнуң чагырыкчызы сен болур сен“ – деп чугаалап турду». 3[+]Израильдиң бүгү баштыңнары[†] Хевронда хаанга чедип кээрге, Давид олар-биле Дээрги-Чаяакчының мурнунга керээ чарып алган. Олар Давидти Израильдиң хааны болур кылдыр Дээрги-Чаяакчының Самуилди[†] дамчыштыр чугаалаан сөзүн ёзугаар чаап кааннар.

4[+]Давид болгаш бүгү израильчилер Иерусалимче (азы Иевусче) чорупкан. Ол хоорайга тус черниң чурттакчылары иевустар турган. 5Иевустуң чурттакчылары Давидке: «Сен бээр кирбес сен» – дээннер. Ынчалза-даа Давид Сион[†] шивээзин эжелеп алган. Ол болза Давидтиң Хоорайы-дыр[†][*]. 6[+]Давид мынча дээн: «Кым улусту мурнай иевустарны чылча шаап каарыл, ол кижи шериг баштыңчызы болур». Саруйяның оглу Иоав кымны-даа мурнай Иевусче киргеш, шериг баштыңчызы апарган. 7Давид ол шивээге турумчуп алган, ынчангаш ону Давидтиң Хоорайы деп адаан. 8[+]Давид Милло шивээзинден эгелеп, хоорайны долгандыр быжыг камгалал кылып алган. А хоорайның арткан кезээн Иоав чаарткан. 9[+]Давид улам-на күштүг бооп кел чыткан, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы ооң-биле кады болуп турган.


Давидтиң маадырлары


(2 Хаан. 23:8-39; 1 Чыл. 27:1-15)

10Дээрги-Чаяакчының израиль чонга чугаалаанын ёзугаар Давидти хаан болдуруп, бүгү израильчилер-биле кады ооң хааннаашкынын деткип турган кол дайынчылары бо-дур.

11Давидтиң дайынчыларының даңзызы бо-дур: хакмон уктуг Яшавам[*], үжен шериг баштыңчызының аразында кол кижи. Ол 300 дайзынче чыдазын көдүргеш, оларны чаңгыс тулчуушкун үезинде өлүрүп каан. 12Ооң соонда ахохи уктуг Додонуң оглу Элеазар турар, ол база үш маадырның аразында. 13Ол Давид-биле кады филистимнерниң тулчуушкунче чыглып турган чери Фас-Дамимге турган. Ол кезек черге арбай тарып каан турган чүве-дир. Израиль шериг филистимнерден дезип эгелээрге, 14ол үш маадыр шөлдүң ортузунга артып калгаш, ол кезек черни камгалап ап, филистимнерни чылча шаап кааннар. Ынчалдыр Дээрги-Чаяакчы улуг тиилелгени берген.

15[+][+]Бир катап үжен шериг баштыңчызының аразындан ол үш маадыр хаяда Одоллам куюнга Давидке чедип келген. Ол үеде филистимнерниң турлаа Рефаим шынаазынга[†] турган. 16(Давид быжыглалдыг шивээге, а филистимнерниң доскуул чери – Вифлеемге турган.) 17Давид суг ижиксей бергеш: «Вифлеемниң хаалга аксында кудуктуң суун меңээ кым-бир кижи эккеп берген болза» – дээн. 18[+]Ынчан ол үш маадыр филистимнерниң турлаан таварып эрткеш, Вифлеемниң хаалга аксында кудуктуң суун ускаш, Давидке эккеп бергеннер. Ынчалза-даа Давид сугну ижеринден ойталаан, ону Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылдыр төпкеш, 19мынча дээн: «Чок, мен ону ижип болбас мен, Бурганым! Бо улустуң ханын мен ижип шыдаар деп мен бе? Олар боттарының амы-тынын харамнанмайн чорааш, ону эккелдилер ышкажыл». Ынча дээш, ол сугну ишпейн барган. Шак ындыг чоруктарны ол үш маадыр кылып чораан чүве-дир.

20[+]Иоавтың акызы Авесса ол үш маадырның даргазы турган. Ол 300 дайзынны бодунуң чыдазы-биле узуткап кааш, демги үш маадыр-биле деңге алдаржый берген. 21Авесса ол үш маадырдан ийи катап сураглыг апаргаш, оларның баштыңчызы болган, ынчалза-даа үш маадырның санынче кирбээн.

22[+][+]Иодайның оглу, Кавцеилден келген эрес-дидими-биле сурагжаан Ванея турган. Ол арзылаң дег күштүг ийи моав кижини өлүрүп каан[*]. Оон аңгыда хар чаап турган үеде, оңгарже киргеш, аңаа арзылаң база өлүрген. 23[+]Оон ыңай Ванея узуну беш кыры египет кижини база өлүрүп каан. Египет[†] кижиниң холунда чыданың чоону пөс-таавычыларның өзек ыяжы дег турган, ындыг-даа болза, Ванея анаа даянгыыш тудуп алган чеде бергеш, египет кижиниң чыдазын былаап алгаш, ол-ла чыдазы-биле ону өлүрүп каан. 24Иодайның оглу Ванея ындыг чорук кылган кижи-дир. Ол база демги үш маадыр дег алдаржый берген. 25Ванея үжен шериг баштыңчызының аразындан сураглыг турган, ынчалза-даа демги үш маадырның санынче кирбээн. Давид ону бодунга чоок дүжүмет кылып алган.

26[+]Өске эрес-дидим дайынчылар бо-дур: Иоавтың дуңмазы Асаил, вифлеемчи Додонуң оглу Элханан, 27Гарод чурттуг Шаммот, Пелон чурттуг Хелец, 28Текоя чурттуг Иккештиң оглу Гира, Анатот чурттуг Авиезер, 29Хуша чурттуг Сивхай, Ахох чурттуг Илай, 30Нетофа чурттуг Магарай, Нетофа чурттуг Баананың оглу Хелед, 31Вениаминниң[†] черинде Гива чурттуг Рибайның оглу Иттай, Пирафон чурттуг Ванея, 32Нахле-Гааш чурттуг Хурай, Арава чурттуг Авиел, 33Бахарум чурттуг Азмавет, Шаалбон чурттуг Элияхба, 34Гизон чурттуг Гашемниң оолдары, Гарар чурттуг Шагениң оглу Ионафан,[†] 35Гарар чурттуг Сахарның оглу Ахиам, Урнуң оглу Элифал, 36Махера чурттуг Хефер, Пелон чурттуг Ахия, 37Кармил чурттуг Хецро, Эзбайның оглу Наарай, 38Нафанның дуңмазы Иоил, Гагрийниң оглу Мивхар, 39аммон аймак-сөөктүг Целек, Беерот чурттуг Нахарай (ол Саруйяның оглу Иоавтың ок-чепсек тудукчузу турган), 40итра уктуг Гира биле Гареб, 41[+]хет аймак-сөөктүг Урия, Ахлайның оглу Завад, 42Шизаның оглу Адина (ол дээрге Рувимниң аймаанда баштың кижи, ооң-биле кады үжен шериг турган), 43Мааханың оглу Ханан, Мифан чурттуг Иосафат, 44Аштерот чурттуг Озия, Ароер чурттуг Хотамның оолдары Шама биле Иеиел, 45Шимриниң оглу Иедиаил база ооң Тиц чурттуг дуңмазы Иоха, 46Махавим чурттуг Элиел, Элнаамның оолдары Иеривай биле Иошавия, Моав[†] чурттуг Ифма, 47Мецовая чурттуг Элиел, Овид болгаш Иаасиил.

#### 12


Давидтиң баштайгы талалакчылары

1[+]Давид[†] Кистиң оглу Саулдан[†] чаштып турда, Циклагка келген, аңаа дайын чорударынга дузалажыр дээн эрес-дидим дайынчыларның чамдыызы бо-дур. 2[+]Олар – ча-биле чепсегленген, оң, солагай холдары-биле дажап, ча-согун-биле адып билир турган улус – Вениаминниң[†] аймаандан Саулдуң төрелдери чүве-дир: 3Гива чурттуг Шемааның оолдары Ахиезер (баштыңчы) биле Иоас; Азмаветтиң оолдары Иезиел биле Пелет; Анатот чурттуг Бераха биле Иеху; 4Гаваон чурттуг Ишмайя (ол дээрге үжен шериг баштыңчызының бирээзи база оларның даргазы); Гедера чурттуг Иеремия,[†] Яхазиил, Иоханан база Иегозавад; 5Хариф чурттуг Элузай, Иремот, Веалия, Шемария база Шефатия; 6корах төрел бөлүктен Элкана, Ишияху, Азариил, Иоезер база Иошавам; 7Гедор чурттуг Иерохамның оолдары Иоела биле Зевадия.

8[+]Гадтың аймаандан база Давидтиң ээн кургаг ховуда шивээзинче эрес-дидим, чыда болгаш дозуг-камгалалдыг дайынчылар каттыжып чедип келген. Олар – арзылаң дег шириин шырайлыг, дагларда те-чуңма дег кашпагай улус. 9Оларның баштыңчызы Эзер, ийи дугаарында Авдий, үшкүзү Элиав, 10дөрткүзү Мишманна, бешкизи Иеремия, 11алдыгызы Аттай, чедигизи Элиел, 12сескизи Иоханан, тоскузу Элзавад, 13онгузу Иеремия, он биргизи Махбанай. 14Ол гадчылар шериг баштыңчылары бооп турган: эң бичези чүс шеригни, а эң улуу муң шеригни баштап турган чүве-дир[*]. 15[+]Олар Иордан хемни[†] бир дугаар айда, ол эриин ажыр дажый бергенде, кежип алгаш, шынааның[†] бүгү чурттакчыларын чөөн болгаш барыын чүктерже тарадыр ойладыпканнар.

16Давидтиң шивээзинче Вениаминниң болгаш Иуданың[†] аймактарындан чамдык улус чедип кээрге, 17Давид оларга уткуштур үнүп келгеш: «Бир эвес силер меңээ дузалажыр дээш келген болзуңарза, сеткил-чүрээм силер-биле тудуш чаңгыс болур. А бир эвес силер, кажан мээң холдарым күчүлээшкинден арыг[†] турда, мени дайзыннарымга садар дээш келген болзуңарза, бистиң өгбелеривистиң Бурганы көргеш, шииткей аан» – дээн. 18Ынчан Бурганның Сүлдези[†] үжен шеригниң баштыңчызы Амессайны бүргеп келген, ол мынча дээн: «Амыр-ла, Давид. Бис сээң-биле кады бис, Иессейниң[†] оглу! Сеңээ болгаш сээң талалакчыларыңга чедиишкинни күзеп тур бис, чүге дээрге Бурганың сеңээ дузалажып турар болгай». Давид оларны хүлээп алгаш, бодунуң шериглериниң баштыңчылары кылып каан.

19[+]Манассияның аймаандан база чамдык улус Давидтиң талазынче шилчип келген. Ол үеде Давид филистимнер-биле кады Саулга удур дайылдажыр дээш үнүпкен турган чүве-дир. (Херек кырында Давид филистимнерге дузалашпаан, чүге дээрге филистим чагырыкчылар «Ол дээргизи Саулдуң талазынче шилчий бергеш, боттарывыстың бажывысче суг кудар» деп сүмелешкеш, ону ыңай чорудупкан чүве-дир.) 20Кажан Давид Циклагче ээп чанып орда, Манассияның аймаандан дараазында улус ооң талазынче шилчип келген: Аднах, Иозавад, Иедиаил, Михаил, Иегозавад, Элиуй болгаш Цилтай. Олар Манассияның муң шериг баштыңчылары, 21шупту эрес-дидим дайынчылар-дыр. Олар Давидке ооң шериин баштаарынга[*] дузалажып эгелээш, ооң шериг баштыңчылары апарган. 22Ынчалдыр Давидке хүннүң-не дузалажыр улус кээп-ле турган, түңнелинде ооң шерии Бурганның аг-шерии дег хөй апарган.


Шериглериниң Давидти хаан кылып аары-биле чыылганы

23[+]Давид Хевронга турда, Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар, Саулдуң эрге-чагыргазын хүлээдир дээш келген шериглерниң саны бо-дур:

24Иуданың аймаандан – дайылдажырынга белен, чыдалыг болгаш дозуг-камгалалдыг[†] 6800 кижи.

25Симеоннуң аймаандан – 7100 эрес-дидим дайынчы.

26Левийниң аймаандан – 4600 кижи. 27Аароннуң[†] төрел бөлүүнүң баштыңы Иодай, ооң-биле кады 3700 кижи. 28[+]Эрес-дидим аныяк Садок база ооң төрел бөлүүнден 22 ноян.

29Саулдуң төрелдери болур Вениаминниң аймаандан – 3000 кижи. Оларның хөй кезии ол үеге чедир Саулга болгаш ооң салгалдарынга шынчы арткан турган.

30Эфремниң аймаандан – боттарының төрел бөлүктеринде ат-сураглыг 20 800 эрес-дидим дайынчы.

31Манассияның аймааның чартыындан – 18 000 кижи. Оларны Давидти хаан болдурарынга киришсин дээш, адап тургаш келдирткен.

32Иссахарның аймаандан – 200 мерген угаанныг баштың кижи келген. Олар дээрге Израиль[†] кажан, чүнү кылза дээре дээрзин билир улус – а баштыңнарның[†] бүгү ха-дуңмалары[†] оларның сөзүн тооп дыңнаар турган.

33Завулоннуң[†] аймаандан – дайылдажырынга белен кылдыр бүгү тала-биле чепсегленген 50 000 шериг демнии-биле Давидке чедип келген.

34Неффалимниң[†] аймаандан – 1000 баштыңчы; олар-биле кады чыдалыг болгаш дозуг-камгалалдыг 37 000 кижи.

35Данның аймаандан – дайылдажырынга белен 28 600 кижи.

36Асирниң аймаандан – дайылдажырынга белен 40 000 дайынчы.

37Иордан хемниң ындыындан – Рувимниң, Гадтың аймактарындан база Манассияның аймааның чартыындан бүрүн чепсегленген 120 000 кижи келген.

38Ол шериглер шуптузу дайынчы ёзу-биле, Давидти бүгү Израильдиң хааны кылып каар дээш, изиг күзели-биле Хевронга чедип келгеннер. Өске-даа бүгү израильчилер чаңгыс үн-биле Давидти хаан болдуруксап турганнар. 39Давидтиң чанынга ол дайынчылар үш хүн иштинде дойлап келгеннер, чүге дээрге ха-дуңмалары оларны аъш-чем-биле хандырган чүве-дир. 40Иссахарның, Завулоннуң база Неффалимниң черлеринден безин оларның чоок улузу хөй аъш-чемни: далганны, фига чимизин, үзүмнү, араганы, олива үзүн[†] элчигеннерге, тевелерге, мулдарга, шарыларга чүдүрүп эккелген, бода, шээр малды база сүрүп эккелген, чүге дээрге израиль чон өөрүп-байырлап турган.

#### 13


Ыдыктыг аптараны Иерусалимге эккээрин оралдашканы


(2 Хаан. 6:1-11)

1Давид[†] муң, чүс шериг баштыңчылары база бүгү өске-даа баштыңнар-биле[†] сүмелешкеш, 2бүгү израиль ниитилелге мынча дээн: «Бир эвес силерге таарымчалыг болза, бир эвес бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы[†] күзээр болза, бүгү израиль девискээрлерде дөргүл-төреливиске, оларның иштинде одар-белчиирлиг хоорайларда чурттап турар бараалгакчыларга[†] база левиттерге, шупту биске чыглып кээр кылдыр дыңнадыптаалыңарам. 3Ынчангаш Бурганывыстың аптаразын[†] бодувусче ап алыылыңар, чүге дээрге Саулдуң[†] үезинде Ооң күзел-соруун айтырар аргавыс чок турган-дыр».

4Бүгү чон ооң-биле чөпшээрешкен, чүге дээрге ол херек шупту улуска чөптүг ышкаш болган. 5Ынчалдыр Давид Бурганның аптаразын Кириат-Иаримден эккеп аары-биле, Египетти[†] кызыгаарлап турар Шихор хемден Лево-Хаматка чедир бүгү израильчилерни чыып алган. 6[+][+][+]Давид болгаш бүгү израиль чон Иудеяда Ваалче[†] (азы Кириат-Иаримче), ында турар Бурганның аптаразын алыр дээш, чорупкан. Ол дээрге Дээрги-Чаяакчы саадаан, Ооң ады-биле адаан, херувимнер[†] дүрзүлери турар ыдыктыг аптара чүве-дир. 7Бурганның аптаразын дугуйлуг чаа тергеге салгаш, Авинадавтың бажыңындан үндүрүп эккелгеннер. Тергени сөөрткен шарыларны Уза биле Ахио башкарып чорааннар. 8А Давид болгаш бүгү израиль чон Бурганның мурнунга бар шаа-биле хөглеп, ырлажып, янзы-бүрү хылдыг, кагар, база үрер хөгжүм херекселдеринге ойнап чорааннар.

9[+]Хидоннуң тараа шаңынга чоокшулап келгенде, тергени сөөртүп чораан шарылар бүдүрүй бээрге, ыдыктыг аптара ийленип, аңдарлы бээр часкан. Ону тудар дээш, Уза холун сунупкан. 10Дээрги-Чаяакчы Узага ыдыктыг аптарага дээпкени дээш, ажына берген. Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы ону ол-ла черинге – Бодунуң мурнунга өлүрүп каан. 11Дээрги-Чаяакчы Узаны узуткап каарга, Давид хорадай берген. Ол черни бо хүннерде-даа Парец-Уза[*] деп адаар. 12Ол хүн Давид Бургандан корга бергеш, мынча дээн: «Бурганның аптаразын канчап бодумче аппаар мен?» 13Давид ыдыктыг аптаразын бодунуң хоорайынче аппарбаан, ону Гефтен келген Овед-Эдом[†] деп кижиниң бажыңынче чорудупкан.

14[+]Бурганның аптаразы гефчи Овед-Эдомнуң бажыңынга, өг-бүлезинге үш ай иштинде турган. Дээрги-Чаяакчы Овед-Эдомнуң өг-бүлезинге болгаш ооң шупту чүвезинге ачы-буян хайырлаан.

#### 14


Давид өг-бүлези-биле Иерусалимде


(2 Хаан. 5:11-16)

1[+]Тирниң хааны Хирам Давидче[†] бодунуң элчилери-биле, аңаа орду тудуп берзин дээш дашчылар, бызаңчылар чорудупкан, олар пөш чудуктар эккелген. 2Ынчан Дээрги-Чаяакчы[†] ону Израильдиң хааны кылдыр быжыглап каан деп Давид билип каапкан, чүге дээрге ооң чагыргазы Бурганның израиль чону дээш өрү көдүрүлген.

3Давид Иерусалимге база кадайлар ап алган. Олардан Давидтиң өске оолдары, кыстары төрүттүнген. 4[+]Иерусалимге төрүттүнген ажы-төлүнүң аттары бо-дур: Шаммуй, Шовав, Нафан, Соломон,[†] 5Ивхар, Элишуа, Элфелет, 6Ногах, Нефег, Иафиа, 7Элишама, Веелиада база Элифелет.


Филистимнерни тиилээни


(2 Хаан. 5:17-25)

8Давид бүгү Израильдиң хааны апарган деп дыңнааш, шупту филистимнер ону дилеп эгелээннер. Давид ону дыңнааш, оларга удур үнүпкен. 9[+]Филистимнер[†] Рефаим шынаазынга[†] кээп турумчуп алганнар. 10Ынчан Давид Бургандан: «Филистимнер-биле тулчууйн бе? Оларны мээң холумга хүлээдип бээр сен бе?» – деп айтырган. Дээрги-Чаяакчы аңаа: «Бар. Оларны сээң холуңга хүлээдип бээр мен» – дээн. 11[+]Филистимнер Ваал-Перацимге[†] кээрге, Давид оларны чылча шаап каапкан.[*] Ол: «Бурган[†] мээң холум-биле дайзыннарымны, сугнуң чууй шавары дег, ууй шаап кагды» – дээн. Ынчангаш ол черни Ваал-Перацим деп адап кааннар. 12Филистимнер ол черге боттарының бурганнарын каапкаш баарга, Давидтиң дужаалы-биле оларны өрттедипкеннер.

13Филистимнер катап база ол шынаага кээп турумчуп алганнар. 14Давид база катап Бургандан сүме айтырарга, Ол аңаа: «Оларже дорт үнме. Оюп чоруткаш, оларның артындан – бальзам ыяштарлыг талазындан халда. 15[+]Бальзам ыяштарның кырынга кылаш даажын дыңнап кааш-ла, тулчуушкунну эгелээр сен – ол дааш дээрге филистим шеригни чылча шавар дээш, Бурганның сээң мурнуңда чоруп орары ол-дур» – дээн. 16Давид Бурганның чугаалааны ёзугаар кылган, ооң дайынчылары филистим шеригни Гаваондан Гезерге чедир чылча шаап каан. 17[+]Давидтиң ат-алдары бүгү чурттарга тарай берген. Дээрги-Чаяакчы ону бүгү чоннарның аразынга коргунчуг кижи кылып каан.

#### 15


Ыдыктыг аптараны көдүреринге харыысалгалыглар

1Давидтиң Хоорайынга[†] хаан бажыңнар тудуп алган соонда, Бурганның аптаразының[†] турар черин белеткээш, аңаа майгын тип каан. 2Ынчан Давид:[†] «Бурганның аптаразын левиттерден өске кым-даа көдүрүп болбас. Чүге дээрге оларны ыдыктыг аптараны көдүрзүн дээш база Аңаа мөңге шагда бараан болзун дээш, Дээрги-Чаяакчы[†] Боду шилип алган» – дээн. 3Белеткеп кааны черинче Дээрги-Чаяакчының аптаразын киирер дээш, Давид бүгү израильчилерни Иерусалимче чыып эккелген. 4[+]Ол ышкаш Давид Аароннуң[†] салгалдарын база левиттерни чыып алган: 5Кохаттың үре-салгалындан – 120 кижини оларның баштыңы Уриил-биле; 6Мерариниң үре-салгалындан – 220 кижини оларның баштыңы Асайя-биле; 7Гирсоннуң үре-салгалындан – 130 кижини оларның баштыңы Иоил-биле; 8Элицафанның үре-салгалындан – 200 кижини оларның баштыңы Шемайя-биле; 9Хевроннуң үре-салгалындан – 80 кижини оларның баштыңы Элиел-биле; 10Узиилдиң үре-салгалындан – 112 кижини оларның баштыңы Аминадав-биле.

11[+]Оон ыңай Давид Бурганның бараалгакчылары[†] Садок биле Авиафарны болгаш левиттер Уриил, Асайя, Иоил, Шемайя, Элиел база Аминадавты кыйгыргаш, 12оларга мынча дээн: «Силер – левиттерниң төрел бөлүктериниң баштыңнары-дыр[†] силер. Бодуңар болгаш ха-дуңмаңар[†] ыдыктанып-арыглаттынып[†] алгаш, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының аптаразын мээң белеткеп кааным черже эккелиңер. 13[+]Мооң мурнунда Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы ыдыктыг аптараны левиттер силер эвес, өске улустуң көдүргени дээш, бисче халдаан болгай. Ону канчаар кылыр ужурлуг турганын бис Дээрги-Чаяакчыдан айтырып албаан болган бис». 14Бурганның бараалгакчылары болгаш левиттер, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының аптаразын көдүрер дээш, ыдыктанып-арыглаттынып алганнар. 15[+]Левиттер[†] Бурганның аптаразын, Моисейниң[†] чагып кааны Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар, узун ыяш кырынга салгаш, эгиннеринге салып алган көдүрүп чорааннар.


Хөгжүмчү левиттер

16[+]Давид левиттерниң баштыңнарынга аймааның аразындан ыраажыларын база чадаган, чанзы болгаш кимвалдарга ойнаар хөгжүмчүлерин өөрүшкүнүң ырын ыыткыр ырлаары-биле томуйлап каарын дужааган. 17[+]Левиттер Иоилдиң оглу Еманны, ооң төрелдеринден – Берехияның оглу Асафты база мерари төрел бөлүктен – Кушайяның оглу Эфанны шилип алганнар. 18Олар-биле кады олардан куду эргелиг: Захарияны[*], Азиилди, Шемирамотту, Иехиилди, Уннийни, Элиавты, Ванеяны, Маасеяны, Маттафияны, Элифлеуйну, Микнейни база Овед-Эдом[†] биле Иеиел деп хаалгачыларны база томуйлап кааннар. 19[+]Еман, Асаф болгаш Эфан хөгжүмчүлер хүлер кимвалдарга ыыткыр ойнаар турган. 20Захария, Азиил, Шемирамот, Иехиил, Унний, Элиав, Маасея база Ванея – чанзыга аламот деп аян-биле ойнаар[*]. 21А Маттафия, Элифлеуй, Микней, Овед-Эдом, Иеиел болгаш Азазия чадаганга ойнап, шеминит* деп аян-биле ырлаарын баштап турган. 22Левиттерниң баштыңы Хенания ыры башкызы[*] турган, чүге дээрге ооң мергежилдии кончуг. 23Берехия биле Элкана – ыдыктыг аптара чанында хаалгачылар. 24[+]Бурганның бараалгакчылары Шевания, Иосафат, Нафанаил, Амессай, Захария, Ванея база Элиезер Бурганның аптаразының мурнунга труба этсир ужурлуг. Овед-Эдом биле Иехия – ыдыктыг аптара чанында хаалгачылар.


Ыдыктыг аптараны Иерусалимче эккелгени


(2 Хаан. 6:12-19)

25Давид болгаш Израильдиң баштыңнары база муң шериг баштыңчылары Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң[†] аптаразын Овед-Эдомнуң бажыңындан үндүрер дээш чорупканнар. 26[+]Дээрги-Чаяакчының аптаразын көдүрген левиттерге Бурган[†] дузалажып каарга, чеди бугажыкты база чеди кошкарны өргүл кылдыр салганнар. 27Давид, аптара көдүрүп чораан бүгү левиттер, ыраажылар болгаш оларның башкызы Хенания шуптузу ак лён[†] тоннуг чораан. Давид оон аңгыда лён эфод[†][*] кедип чораан. 28Ынчалдыр бүгү Израиль[†] Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг аптаразын ыыт-шимээнниг, эдиски-трубаларның, кимвалдарның, чадаган-чанзының үделгези-биле киирип эккелген. 29[+][+]Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг аптаразын Давидтиң Хоорайынче киирип орда, Саулдуң[†] уруу Мелхола соңгадан көрүп турган. Самнап хөглеп чораан Давид хаанны көргеш, Мелхола ону чөгенчиин деп бодаан.

#### 16

1[+]Бурганның аптаразын[†] эккелгеш, Давидтиң[†] аңаа белеткеп кааны майгынының ортузунга салып кааш, Бурганга бүрүн өрттедир болгаш эп-найырал өргүлдерин кылганнар. 2Бүрүн өрттедир болгаш эп-найырал өргүлдерин кылып дооскаш, Давид чонну Дээрги-Чаяакчының ады-биле алгап-йөрээп каан. 3Ооң соонда ол бүгү израильчилерге – эр-даа, херээжен-даа кижи бүрүзүнге бир хлеб, бир борбак эът база бир үзүмнүг боова үлеп берген.

4[+]Ыдыктыг аптараның мурнунга Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдып, Аңаа четтиргенин илередип база Ону мактап бараан болур кылдыр Давид дараазында левиттерни томуйлап каан: 5[+]Асафты удуртукчузу кылгаш, ооң соонда Захарияны, Иеиелди, Шемирамотту, Иехиилди, Маттафияны, Элиавты, Ванеяны, Овед-Эдомну[†] база Иеиелди. Олар чанзыга болгаш чадаганга ойнаар ужурлуг. А Асаф кимвалдарга ойнаар. 6Ванея биле Яхазиил бараалгакчылар[†] Бурганның чагыг-керээзиниң[†] аптаразының мурнунга доктаамал труба этсир.


Бурганны мактаан ырызы


(Ыд. ыр. 104:1-15; 95:1-13; 105:1, 47-48)

7Ол хүн Давид Асафка болгаш ооң ха-дуңмазынга[†] Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдып ырлажыр даалганы бир дугаар берип каан турган:

8[+]Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтириңер,
Ооң адын адап, мактаңар,
өске чоннарга Ооң ажыл-херектерин
медээлеңер;
9[+]Ону алгап ырлаңар,
Аңаа ырлап бериңер;
Ооң кылган бүгү кайгамчык чүүлдерин
чугаалап бериңер.
10Ооң ыдыктыг[†] ады дээш чоргаараңар;
Дээрги-Чаяакчыже чүткүп чоруур улустуң
сеткил-сагыжы өөрүп-хөглезин.
11[+]Күчүлүг Дээрги-Чаяакчыны эдериңер,
Ооң-биле үргүлчү кады турар дээш чүткүңер.

12-13[+]Дээрги-Чаяакчының чалчазы
Израильдиң үре-салгалы,
Иаковтуң[†] салгалы,
Бурганның шилип алган улузу!
Ооң кылган кайгамчык чүүлдерин,
Ооң көскү демдектерин,
Ооң аксындан үнген шын шииткелдерин
сактып чоруңар.
14[+]Ол дээрге бистиң Бурганывыс,
Дээрги-Чаяакчы[†]-дыр:
бүгү чер-делегейде Ооң шын шииткелдери бар.

15[+]Ооң берген чагыг-керээзин –
чоннуң муңгу салгалынга чедир
чагаан сөзүн кезээ-мөңгеде сактып чоруңар.
16[+]Ол ону Авраам-биле[†] чаргаш,
Исаакка[†] Бодунуң даңгыраан берген.
17Ол ону Иаковка дүрүм-хоойлу[†] кылдыр доктааткаш,
Израильге мөңге чагыг-керээ кылдыр быжыглаан:
18[+]«Сеңээ өнчү кылдыр ханаан черни бээр мен».

19[+]Өгбелериңер аажок эвээш санныг,
көңгүс хөй эвес турда,
олар Ханаанга[†] өскээртен келген улус турда,
20олар бир чондан өске чонче,
бир күрүнеден өске аймактың күрүнезинче
көжүп чоруп турда,
21[+]Бурган[†] оларны дарлаар арганы
кандыг-даа кижиге бербейн,
хааннарны олар дээш чемелеп:
22[+]«Мээң шилип алган улузумга дегбеңер,
Мээң медээчилеримге[†] багай чүве кылбаңар!» –
деп турган.

23Бүгү чер-делегей,
Дээрги-Чаяакчыны алгап ырла,
хүннүң-не Ооң камгалалын[†] медээлеңер!
24[+]Шупту чоннарга – Ооң алдарын,
бүгү аймактарга – Ооң кылган
кайгамчык чүүлдерин чугаалап чедиңер.
25[+][+]Дээрги-Чаяакчы өндүр улуг
база макталга төлептиг,
өске бурганнардан артык коргунчуг болгай.
26[+]Өске чоннарның бурганнары шуптузу
хоозун дүрзүлер-дир,
а Дээрги-Чаяакчы дээрлерни чаяаган болгай.
27Чайынналчак мактал-хүндү –
Ооң мурнунда,
күчү-күш болгаш өөрүшкү –
Ооң турар черинде.

28[+]Чоннарның аймактары,
Дээрги-Чаяакчыны мактаңар,
Ооң алдары биле күчү-күжүн мактаңар;
29Дээрги-Чаяакчының алдарлыг адын алгаңар,
өргүлдериңер ап алгаш,
Ооң мурнунче кирип келиңер.
Дээрги-Чаяакчы Бодунуң ыдыктыг өргээзинге турда,
Аңаа мөгейиңер.
30Бүгү чер-делегей,
Ооң мурнунга коргуп сириле!
Ол өртемчейни быжыг үндезинде тургузуп каан –
тендиш дивес-тир.

31[+][+]Дээрлер өөрүп-хөглезин,
чер-делегей өөрүп-байырлазын.
Чоннар аразынга:
«Дээрги-Чаяакчы хааннап турар!» дишсиннер.
32[+]Далай болгаш ону долуп чурттааннар
шимээргеп доюлзун,
хову-шөлдер болгаш ында амыдыраан бүгү чүве өөрүзүн.
33[+]Арга-эзимде ыяштар
Дээрги-Чаяакчының мурнунга өөрүп ырлашсын,
Ол чер-делегейни шын шиидер дээш
кел чыдар болгай.

34[+]Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтириңер;
Ол ачылыг-дыр,
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
35Мынча деп мөргүңер:
«Камгалакчы Бурганывыс,
бисти камгалап көрем;
Сээң ыдыктыг адыңны мактаар кылдыр,
Сээң мактал-хүндүң-биле чоргаарланыр кылдыр,
өске чоннар аразындан бисти бөлүп чыып,
олардан камгалап көрем».
36[+]Израильдиң Бурганынга – Дээрги-Чаяакчыга
кажан-даа, кезээ-мөңгеде алдар!

Ынчан бүгү чон: «Ындыг-ла болзунам!» –

деп чугаалааш, Дээрги-Чаяакчыны мактаан.


Бурганга доктаамал бараан болуушкун

37-38[+]Давид Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң аптаразының мурнунга доктаамал, хүннүң-не бараан болур кылдыр Асафты болгаш ооң ха-дуңмаларын, Овед-Эдомну болгаш ооң төрел бөлүүнден алдан сес кижини аңаа арттырып каан. Идифуннуң оглу Овед-Эдом база Хоса хаалгачылар турган. 39[+][+]А Садок бараалгакчыны болгаш ооң төрелдери – Бурганның бараалгакчыларын Гаваонда бедик черде турар Дээрги-Чаяакчының майгынынга тургузуп каан. 40[+]Олар Дээрги-Чаяакчыга, Ооң Израильге чагаан хоойлузунда бижип каанын ёзугаар, өргүл салыр бедигээшке[†] эртен-кежээ бүрүн өрттедир өргүлдерни[†] доктаамал кылыр ужурлуг. 41[+]Оон ыңай энерели кезээ шагда үстүп төнмес Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдар кылдыр Еманны, Идифунну база адап шилиттинген өске-даа улусту томуйлап каан. 42[+]Еман биле Идифун трубаларга, кимвалдарга болгаш Бурганны алдаржыдар өске хөгжүм херекселдеринге ыыткыр ойнап турган. А Идифуннуң оолдары хаалга кадарып турган.


Нафанның өттүр билген медеглели


(2 Хаан. 6:19–7:17)

43Хамык улус бажыңнарынче тарап чана берген, Давид база өг-бүлезин алгап-йөрээп каар дээш чанып келген чүве-дир.

#### 17

1[+]Давид[†] бодунуң ордузунче көжүп кире бергеш, Нафан медээчиге[†] мынча дээн: «Көр даан, мен пөштен кылган ордуда чурттап турар-дыр мен, а Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң[†] аптаразы[†] анаа майгында турар-дыр». 2Нафан Давидке: «Чүнү кылырын күзей-дир сен, ону кыл. Бурган[†] сээң-биле кады болгай» – дээн. 3Ол-ла дүне Бурган Бодунуң сөзүн Нафанга ажыдыпкан: 4«Мээң чалчам Давидке баргаш, Дээрги-Чаяакчының сөзүн дамчыт: Меңээ чурттаар өргээни сен тургуспас сен. 5Израиль[†] чонну Египеттен[†] хостап үндүрүп келгенимден бо хүнге чедир Мен өргээге чурттавадым. Бир майгындан өске майгынче көжүп чорааш, чурттап чордум. 6Израиль чон-биле кады каяа-даа чорааш, Бодумнуң чонумну чагырар кылдыр дужааганым баштыңчыларның[†] кайы-бирээзинге: „Чүге Меңээ пөштен өргээ[†] тудуп бербээн силер?“ деп чугаалап көрген мен бе?

7[+]Ынчангаш Мээң чалчам Давидке Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының сөзүн дамчыт: Мен сени, хой кадарып чоруңда, Мээң израиль чонумнуң чагырыкчызы кылдыр томуйлаан мен. 8[+]Каяа-даа чоруңда, сээң-биле кады болуп, сээң мурнуңга дайзыннарыңны чылча шаап чордум. Сээң адыңны, чер кырының алдарлыг кижилеринии дег, алдаржыдып каан мен. 9-10[+]Мен Бодумнуң израиль чонумга боду чурттуг болзун база ону кым-даа дүвүретпезин дээш, черни аңгылап бергеш, аңаа доктаап чурттаар кылып каан мен.

Каржы-бак улус оларны мооң мурнунда дег, Мен Бодумнуң израиль чонумга баштыңчылар тургузуп каан үемде дег, дарлавас болур. Оон ыңай Мен сээң бүгү дайзыннарыңны томаартып каар мен. Дээрги-Чаяакчы[†] Мен сээң ук-салгалыңны[*] Бодум тургузуп каарымны аазап тур мен. 11[+]Назылап кырааш, ада-өгбең соондан өске оранче чоруй баарыңга, Мен сээң төрээн ук-салгалыңны орнуңга хаан кылгаш, ооң чагыргазын быжыглап каар мен. 12[+]Ол салгакчың Меңээ өргээ тудуп каар, а Мен ооң дүжүлгезин кезээ-мөңгеде быжыглап каар мен. 13[+]Мен ооң Адазы болур мен, а ол Мээң оглум болур. Мен Бодумнуң энерелимни салгакчыңдан, сээң мурнуңда хааннап турган кижиден ойталааным дег, кажан-даа ап кагбас мен. 14[+]Ону Мен Бодумнуң өргээмниң болгаш күрүнемниң кырынга кезээ-мөңгеде тургузуп каар мен, ооң дүжүлгези мөңгези-биле артар». 15Нафан ол бүгү чугааны болгаш көстүүшкүннү[†] Давидке дамчыдып берген.


Давидтиң Бурганга өөрүп четтиргени


(2 Хаан. 7:18-29)

16Ынчан Давид хаан Дээрги-Чаяакчының мурнунга барып чугаалаан: «О, Дээрги-Бурган-Чаяакчы! Кым мен мен? Мээң ук-салгалым кымыл? Мени ынчаар көдүрер хире чүнү кылдым? 17Ол бүгү безин Сеңээ эвээш болган-дыр, о, Бурган! Мени алдаржыдарындан эрткеш, Сен Бодуңнуң чалчаңның үре-салгалының келир үезин безин чугаалап бердиң. Сен мени кол кижи дег көрдүң, Дээрги-Бурган-Чаяакчы. 18Бодуңнуң чалчаңны алдаржытканың дээш Давид Сеңээ оон ыңай чүнү немей чугаалап шыдаар деп? Бодуңнуң чалчаңны билир-ле болгай сен! 19О, Дээрги-Чаяакчы! Бодуңнуң чалчаңны бодааш, Бодуңнуң күзелиң-биле Сен өндүр улуг херекти кылып, ол бүгү чаагай аазаашкыннарны ажыдып бердиң. 20[+]Дээрги-Чаяакчы! Сеңээ деңнежир Бурган чок-тур, Сеңээ деңнежипки дег кым-даа чок-тур, Сенден өске Бурган-даа чок-тур, бис боттарывыстың кулаавыс-биле дыңнадывыс. 21[+]Кым Сээң израиль чонуңга деңнежирил? Чер кырында бо чон дег өске чон чок, чүге дээрге бисти Бодунуң чону кылып аар дээш, Бурган чедип кээп, бисти кулданыышкындан адырып алган. Сээң кайгамчык, коргунчуг херектериң ужун Сээң адың билдингир апарган. Сен египетчилерден камгалаан чонуңнуң мурнундан өске чоннарны-даа үндүр ойладыпкан эвес ийик сен бе? 22Сен израиль чонуңну кезээ-мөңгеде Бодуңнуу кылдыр ап алдың, а Бодуң, Дээрги-Чаяакчы, ооң Бурганы болдуң.

23А ам, Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң чалчаңның болгаш ооң ук-салгалының дугайында берген сөзүңнү кезээ-мөңгеде шынзыдып көрем, Бодуңнуң аазаашкыныңны күүседип көрем. 24Сээң адың кезээ-мөңгеде артып, алдаржып чорзун, кижилер: „Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы – Израильдиң Бурганы! Израильде Бурган ол-дур!“ деп чугаалажып чорзун! Сээң чалчаң Давидтиң ук-салгалы Сээң мурнуңга быжыг болзун! 25Мээң Бурганым, Сен Бодуңнуң чалчаң меңээ ук-салгалымны быжыглап тургузуп бээриңни ажыткан болгай сен, ынчангаш Бодуңнуң чалчаң Сээң мурнунга мөргүүрүн[†] шиитпирледи. 26О, Дээрги-Чаяакчы! Сен – Бурган сен! Сен Бодуңнуң чалчаңга бо чаагай кежикти аазадың. 27Бодуңнуң чалчаңның ук-салгалы мөңгеде Сээң хайгааралыңга чорзун дээш, аңаа ачы-буяның хайырлап эгеледиң. Дээрги-Чаяакчы, ачы-буянны Сен хайырлаар болзуңза, ол ачы-буян кезээ-мөңгеде артып каар!»

#### 18


Давидтиң дайынчы чедиишкиннери


(2 Хаан. 8:1-14)

1Элээн үе эрткенде, Давид[†] филистимнерни чылча шаап, томаарткаш, Геф хоорайны болгаш аңаа хамааржыр хоорай, суурларны эжелеп алган. 2Оон ыңай Давид моавтарны база чылча шапкан. Моавтар[†] Давидтиң үндүт төлээр чалчалары апарган.

3[+]Цованың хааны Адраазар Евфрат хемниң унунга бодунуң чагыргазын тургузуп аар дээш кел чорда, Давид ону Хамат хоорай чанынга чылча шаап каан. 4[+]Давид ол хаанның 1000 дайынчы тергезин,[†] 7000 аъттыг, 20 000 чадаг шериин тудуп алган. Ол дайынчы тергелиг аъттарның балдырларының сиирлерин үзе кезип каапкан, олардан чүгле чүс аътты бодунга арттырып алган[*]. 5Цованың хааны Адраазарга дузалажыр дээш, Дамаскыда чурттап турар арамей чон чедип кээрге, Давид 22 000 арамейни чылча шаап каан. 6Давид арамей хоорай Дамаскыга камгалал шериин тургузуп каан, ынчалдыр арамейлер Давидтиң үндүт төлээр чалчалары апарган. Давид кайнаар-даа баарга, Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа тиилелге берип турган. 7[+]Давид Адраазарның улузундан алдын дозуг-камгалалдарын[†] ап алгаш, оларны Иерусалимге эккелген. 8[+]Адраазарның Тивхат болгаш Кун деп хоорайларындан Давид дыка хөй хүлер ап алган. (Ол хүлерден Соломон[†] «далай» дээр чунар саваны, Бурганның өргээзиниң адагаштарын база хүлер эт-херекселди кылып каан.)

9Давид Цованың хааны Адраазарның бүгү шериин чылча шаап каан деп, Хаматтың хааны Тоу дыңнап каапкан. 10Адраазар-биле дайылдашкаш, ону чылча шапканы дээш Давид хаанга байыр чедирип, ону алгап-йөрээри-биле[†] Тоу хаан бодунуң оглу Гадорамны[*] олче чорудупкан, чүге дээрге Тоу Адраазар-биле дайылдажып турган. Гадорам белек кылдыр янзы-бүрү алдын, мөңгүн база хүлер савалар эккелген. 11[+]Давид хаан ол саваларны бүгү өске чоннардан – эдом, моав, аммон, филистим болгаш амалик чоннардан ап алганы алдын-мөңгүнү-биле кады Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан.

12Саруйяның оглу Авесса Дус шынаазынга[†] 18 000 эдом шеригни чылча шапкан. 13[+]Ол эдом черге камгалал шериин тургузуп каан, ынчалдыр эдом чурттуглар шуптузу Давидтиң чалчалары апарган. Давид кайнаар-даа баарга, Дээрги-Чаяакчы аңаа тиилелге берген.


Давидтиң чоок дүжүметтери


(2 Хаан. 8:15-18; 20:23-26)

14Давид хаан бодунуң чонун шын шиидип, олар дээш чөптүг чорукту тургузуп, бүгү Израильди чагырып-башкарып турган. 15[+][+]Саруйяның оглу Иоав шериглер даргазы турган. Ахилудтуң оглу Иосафат төөгү бижээчизи турган. 16[+][+]Ахитувтуң оглу Садок база Авиафарның оглу Авимелех[*] – Бурганның бараалгакчылары,[†] а Шауша – бижээчи турган. 17[+]Иодайның оглу Ванея керет, пелет уктуг шериглерниң[*] баштыңчызы турган. А Давидтиң оолдары хаанның дужаалдарының күүселдезин хандырар кол кижилер турган.

#### 19


Аммон биле арамей шериглерни Давидтиң тиилээни


(2 Хаан. 10:1-19)

1[+]Элээн үе эрткенде, аммон хаан Наас өлүп каарга, ооң орнунга оглу хааннай берген. 2Давид:[†] «Наастың оглу Аннонга энерелден көргүзүп каайн. Чүге дээрге ооң ачазы меңээ энерел көргүскен чүве» – деп чугаалааш, бодунуң элчилерин Аннонга ооң ачазы дээш кажыыдалын илередири-биле чорудупкан. Олары аммоннарның чуртунга чедип кээрге, 3аммон нояннар Аннонга: «Давид бодунуң улузун сээң ачаңны хүндүлеп, кажыыдалын илеретсин дээш чорудупкан деп бодаар сен бе? Олар бистиң черивисти хайгыылдап, шинчилеп көрүп алгаш, ооң соонда эжелээр сорулгалыг келген эвес бе?» – дээннер. 4Аннон Давидтиң улузун тудуп алгаш, кижи бүрүзүнүң салын чүлүп каапкаш, хептерин чаяазынга чедир ора кезип каапкаш, дедир чандырыпкан. 5Олар чанып турда, Давидке ол дугайында дыңнадыг кээрге, аажок куду көрдүрген улуска уткуштур чалчаларын чорудупкан. Хаан оларга: «Салдарыңар үнүп келгижеге чедир, Иерихонга туруңар че, ооң соонда чанып кээр силер» – деп дамчыткан.

6[+]Аммоннар Давид оларны көөр хөңнү чок апарган дээрзин билип кааннар. Ынчан Аннон болгаш аммон чон дайынчы тергелер[†] болгаш аъттыг шериглер хөлезилеп аар дээш, Нахараим болгаш Мааха чурттуг арамейлерже, Цова күрүнеже муң талант[†] мөңгүн чорудупкан.[*] 7[+]Аммоннар 32 000 дайынчы тергени база Мааханың хаанын шерии-биле кады хөлезилеп аарга, олар Медева хоорайның чанынга кээп турлагжып алган. Ынчан аммоннар боттарының хоорайларындан чыглып келгеш, дайылдажырынга белеткени берген. 8Давид ону дыңнап кааш, Иоавты бүгү шыырак шериглери-биле кады ынаар чорудупкан. 9Аммоннар үнүп келгеш, хоорайже кирер черниң аксынга дайынчы ёзу-биле туруп алган, а оларга дузалажып келген хааннар ховуда аңгы туруп алган.

10Мурнунда-даа, артында-даа дайзыннары үнүп келгенин көрүп кааш, Иоав бүгү израиль шеригниң аразындан эң-не дээре дайынчыларны шилип алгаш, арамейлерге удур тургузупкан. 11[+]А арткан шериглерни ол акызы Авессага дагзып каарга, олар аммоннарга удур чыскаалыпкан. 12Иоав акызынга мынчаар чагаан: «Бир эвес арамейлер мени ажып тиилээр деп барза, сен меңээ дузалажыр сен. А бир эвес аммоннар сени тиилээр деп барза, сеңээ мен дузалажыр мен. 13[+]Эрес-дидим бол, чонувус дээш, Бурганывыстың хоорайлары дээш чалданыш чок туржур бис. Дээрги-Чаяакчы[†] Боду канчаар күзээрил, ынчалдыр кылзын». 14Иоав бодунуң шерии-биле арамейлерге удур үнүптерге, олар дезип чорупкан. 15А аммоннар арамейлерниң дезип турарын көргеш, боттары-ла Иоавтың акызы Авессадан дескеш, хоорайынче кирип келген. Оон Иоав Иерусалимче чоруй барган.

16[+]Арамейлер израильчилерге аштырганын билип кааш, Евфрат хемниң ындында чурттап турар арамей чонну кыйгырып эккээри-биле шапкынчылар чорудупкан. Ол арамейлерни Адраазар хаанның шерииниң даргазы Софак баштап турган. 17Ол дугайында Давидке дыңнадыптарга, ол бүгү израиль шеригни чыып алгаш, Иордан хемни[†] кешкеш, арамейлерге удур шериин чыскаапкан. Арамейлер Давид-биле тулушканнар, 18ынчалза-даа израильчилерден дезипкеннер. Давид арамейлерниң 7000 дайынчы тергезин, 40 000 чадаг шериин узуткап каан, шериг баштыңчызы Софакты база өлүрүп каан. 19Адраазарга чагыртып турган улус израильчилерге аштырып алганын билип кааш, Давид-биле тайбың керээзин чарып алгаш, аңаа чагырты берген. А арамейлер ооң соонда аммоннарга дузалажыксавас апарган.

#### 20


Давидтиң дайыннары


(2 Хаан. 11:1; 12:26-31; 21:18-22)

1[+][+]Дараазында чылдың эгезинде, хааннар дайылдажыр дээш үнер үеде, Иоав шериглери-биле аммоннарның чуртун үптеп каапкаш, ооң найысылалы Равваны бүзээлеп алган. А Давид[†] Иерусалимге артып калган. Иоав Равваны эжелеп алгаш, үрегдеп каапкан. 2Давид келгеш, аммон хаанның[*] оваадайын ооң бажындан уштуп алгаш, боду кедип алган. Ол оваадай бир талант[†] алдын деңзилиг болгаш үнелиг даш-биле каастап каан турган чүве-дир. Давид ол хоорайдан дыка хөй олчалыг болган. 3Чурттакчыларын Давид хоорайдан үндүргеш, оларны албадал-биле хирээлер, демир кускун-хаайлар, балдылар тудуп алгаш ажылдаар улус кылып каан[*]. Давид бүгү аммон хоорайларны база ынчалдыр аажылаан. Ооң соонда Давид бодунуң бүгү шерии-биле Иерусалимче ээп келген.

4[+]Элээн үе эрткенде, Гезер хоорай чанынга филистимнер-биле тулчуушкун болган. Ол үеде Хуша чурттуг Сивхай деп кижи рефа уктуг Сиппайны өлүрүп каан. Ынчалдыр филистимнер томаараан чүве-дир. 5[+]Филистимнер-биле[†] болган оон өске тулчуушкун үезинде, Ягирниң оглу Элханан Геф чурттуг Голиафтың дуңмазы Лахмини өлүрүп каан. Лахминиң чыдазының чоону пөс-таавычыларның өзек ыяжы дег турган. 6Гефке оон аңгы тулчуушкун база болган. Аңаа кончуг улуг-шыырак бир кижи турган. Ооң хол-будунуң салаалары алды-алды – шупту чээрби дөрт турган. Ол база рефа уктуг кижи чүве-дир. 7[+]Ол кижи израильчилерни бак сөглээр боорга, ону Давидтиң акызы Шиманың оглу Ионафан[†] өлүрүп каан. 8[+]Ол кижилер шупту Геф чурттуг рефа улустуң үре-салгалы турган. Олар Давидтиң болгаш ооң улузунуң холундан барган чүве-дир.

#### 21


Израиль чоннуң чизезин кылганы


(2 Хаан. 24:1-9)

1[+]Эрлик[†][*] израиль чонга удурланып, Давидти[†] израильчилерниң чизезин кылыры-биле көгүдүп каан. 2[+][+]Давид Иоавка болгаш чоннуң баштыңчыларынга: «Баргаш, Дан хоорайдан Беэр-Шева хоорайга чедир израиль чонну санап эккеп бериңер. Мен чоннуң санын билип алыксап тур мен» – дээн. 3[+]Иоав аңаа мынча деп харыылаан: «Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң чонунуң санын чүс катап көвүдетсин. Олар шупту мээң дээрги хаанымның чалчалары эвес ийик бе? Мээң дээргим чүге ону ынчаар кылыксап турарыл? Хаанның Израильге кем-буруу халдаткан херээ чүл?»

4Ынчалза-даа хаанның сөзү Иоавка күштүг болган. Иоав бүгү Израильди эргип кезээш, Иерусалимче ээп келгеш, 5[+]Давидке чизениң түңнелин берген. Бүгү Израильде хылыш тудуп шыдаар эр улустуң саны 1 100 000 кижи болган, а Иудеяда хылыш тудуп шыдаар эр улус – 470 000 кижи болган. 6[+]Ынчалза-даа Иоав ниити даңзыже Левий болгаш Вениаминниң[†] аймактарын киирбээн, чүге дээрге хаанның дужаалынга ол шуут таарзынмаан.


Бурганның Давидке кеземче онааганы


(2 Хаан. 24:10-17)

7Давидтиң дужаалын Бурган[†] бачыттыг деп санаан, ынчангаш Ол Израильди кезеткен.[*] 8[+][+]Ынчан Давид Бурганга: «Бо херекти кылгаш, улуг бачыт[†] үүлгеткен-дир мен. Мен ам Сенден дилеп тур мен, Бодуңнуң чалчаңның буруузун адырып көрем. Мен дыка-ла мугулай чүве кылган-дыр мен» – дээн. 9[+]Дээрги-Чаяакчы Давидтиң өттүр көөр кижизи Гадка мынча дээн: 10«Давидке баргаш, Дээрги-Чаяакчының бо сөзүн дамчыт: Мен сеңээ үш чүүл саналдап тур мен. Оларның кайы-бирээзин бодуңга шилип ал, ону кылыр мен».

11Гад Давидке чедип келгеш, Дээрги-Чаяакчының сөзүн дамчыткан: «Шилип ал: 12азы үш чыл иштинде аш-чут болур; азы үш ай иштинде сени көөр хөңнү чок дайзыннарыңның хылыжы сени сүрүп кээр; азы үш хонук иштинде бүгү израиль черге Дээрги-Чаяакчының төлээзи чонну хамчык аарыг-биле – Бурганның хылыжы-биле кырып кээр. Ам боданып алгаш, мени чорудупкан Бурганга чугаалаар кылдыр харыызын бер».

13[+]Давид Гадка: «Меңээ дыка берге-дир. Дээрги-Чаяакчының өршээли кончуг улуг болганда, мен Ооң холунга кирип берейн. Чүгле кижилер холунга мен кирбээйн» – деп харыылаан.

14[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы израильчилерже хамчык аарыгны чорудупкан. Ол аарыгдан 70 000 кижи чок апарган. 15[+][+]Бурган Бодунуң төлээзин Иерусалимни хоозурадыры-биле чорудупкан. Ынчалза-даа узуткакчы төлээ хоорайны хоозурадып эгелээрге, Дээрги-Чаяакчы чонга айыыл-халап болганын көрүп, кээргей бергеш: «Болзун че! Ам холуң бадырып ал» – дээн. Дээрги-Чаяакчының төлээзи ол өйде иевус аймак-сөөктүг Орнанның тараа шаңының чанынга турган чүве-дир.

16Давид топтап көргеш, холунда тудуп алган хылыжын Иерусалимче сунуп алган, чер биле дээрниң аразында турар Дээрги-Чаяакчының төлээзин эскерип каан. Качыгдал хеви кеткен Давид болгаш чоннуң баштыңнары[†] черге чедир сөгүрүп кээп дүшкеннер. 17Давид Бурганга: «Чоннуң чизезин кылырын мен дужааган эвес ийик мен бе? Бачытты болгаш багай чүвени мен кылган-дыр мен. А хойлар[†] дег бо хөөкүй чон кандыг буруулугул? Дээрги-Чаяакчы, мээң Бурганым! Сээң холуң чүгле мени база мээң төрел бөлүүмнү кезеткей аан. А Бодуңнуң чонуңну өлүрбейн көрем» – деп чугаалаан.


Давидтиң Бурганга өргүл бедигээжин тутканы


(2 Хаан. 24:18-25)

18Дээрги-Чаяакчының төлээзи Гадка: «Иевус Орнанның тараа шаңынга келгеш, ол черге Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээштен[†] тургузуп кагзын деп Давидке барып чугаала» – дээн. 19Дээрги-Чаяакчының адындан Гадтың чугаалаанын ёзугаар күүседир дээш, Давид чорупкан. 20Ол үеде Орнан тараа бастырып тура, хая көрнүп келгеш, Бурганның төлээзин[†] көрүп каан. Ооң дөрт оглу чаштына берген. 21Давид Орнанның тараа шаңынга чедип келген. Орнан Давидти көрүп кааш, шаңындан үнүп келгеш, аңаа черге чедир мөгейген.

22[+]Давид Орнанга: «Меңээ тарааң шаңын берип көрем. Ол черге мен Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээш тудуп каайн, ынчан чоннуң хамчык аарыгдан өлүп-кырлыры соксаар. Долу өртекке ону меңээ садывыт» – деп чугаалаан.

23[+]Орнан Давидке: «Ап алыңар, ажырбас. Дээрги хааным күзээн-не чүвезин чүнү-даа болза кылзын. Бо малды бүрүн өрттедир өргүлге[†] берип тур мен. Тараа бастырар херекселдерни от салырынга, а кызыл-тасты – далган-тараа өргүлүн кылырынга ажыглап болур силер. Бо бүгүнү мен халаска берип тур мен» – дээн.

24Ынчалза-даа Давид хаан Орнанга: «Чок, мен шуптузун долу өртээ-биле садып аар мен. Сеңээ хамааржыр чүвелерни халас алгаш, Дээрги-Чаяакчыга өргүвес мен» – деп харыылааш, 25ол чер дээш Орнанга 600 шекел[†] алдынны төлеп берген. 26[+][+]Давид аңаа Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээшти туткаш, бүрүн өрттедир болгаш эп-найырал өргүлдерин кылган. Давид Дээрги-Чаяакчыны дилеп кыйгырарга, Ол дыңнап кааш, дээрден бүрүн өрттедир өргүл бедигээжинче от чорудуп харыылаан. 27Ынчан Дээрги-Чаяакчы Бодунуң төлээзинге: «Хылыжың хынынче суп ал» – деп чугаалаан.


Бурганның өргээзин тудар черни Давидтиң шилип кааны

28Ол үеде Давид иевус Орнанның тараа шаңынга Дээрги-Чаяакчының аңаа харыылаанын билип кааш, ол черге өргүл салган. 29[+](Моисейниң[†] ээн кургаг ховуга кылып кааны Дээрги-Чаяакчының майгыны болгаш бүрүн өрттедир өргүл бедигээжи ол үеде Гаваонда ыдыктыг черге[†] турган. 30Давид Дээрги-Чаяакчының төлээзиниң хылыжындан коргар болгаш, Бурганның өршээлин дилээри-биле ынаар барып шыдаваан.)

#### 22

1[+]Ынчан Давид:[†] «Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының өргээзи маңаа турар, израиль чоннуң бүрүн өрттедир өргүл[†] бедигээжи база» – деп чугаалаан.[*]


Бурганның өргээзин тударынга белеткел

2[+]Давид Израильде чурттап турар даштыкы улусту чыып эккээрин дужаагаш, оларның иштинден даш чонар ажылчыннарны томуйлааш, Бурганга өргээ[†] тудары-биле даштарны хоюгладыр чондуруп каан. 3[+]Давид өргээниң хаалга-эжиктеринге кадаглар болгаш илдиргелер кылыр хөй демир база деңзилеттинмес хөй хүлер белеткеп каан. 4[+]Сан-түң чок хөй пөш ыяш база белеткээн – Сидон болгаш Тир чурттуглар Давидке дыка хөй пөш ыяш эккеп берген чүве-дир.

5[+]Давид: «Мээң оглум Соломон[†] аныяк болгаш дуржулга чок болгай. А Дээрги-Чаяакчыга тудар өргээ каяа-даа туруп көрбээн кайгамчык улуг, алдарлыг болгаш өндүр-чаагай болур ужурлуг. Ынчангаш мен аңаа херек чүүлдерни белеткеп бээр мен» – дээш, өлүрүнүң мурнунда тудугга херек дыка хөй чүүлдерни белеткеп каан. 6Оон Давид оглу Соломонну кыйгырып алгаш, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга өргээни тударын чагып каан.

7[+]Давид Соломонга мынча дээн: «Оглум! Мен Бурганым Дээрги-Чаяакчының адынга тураскааткан өргээ тудуп каарын күзеп чордум. 8[+]Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң сөзүн меңээ ажыдып, мынча диди: „Сен улуг дайыннар чорудуп, хөй хан[†] төккен сен. Мээң адымга тураскааткан өргээни сен тутпас сен, чүге дээрге чер кырынга хөй хан төккениңни билир мен. 9[+][+]Ындыг-даа болза, сенден төрүттүнген оол тайбың кижи болур, Мен долгандыр турар дайзыннардан ону адырып, аңаа амыр-дыш хайырлаар мен. Ооң ады Соломон болур[*]. Ооң хааннаашкынының үезинде Израильге тайбың болгаш оожургалды хайырлаар мен. 10[+]Мээң адымга тураскааткан өргээни тудар кижи ол-дур. Ол Мээң оглум болур, а Мен ооң Адазы болур мен. Ооң Израильди чагырган хаан дүжүлгезин кезээ-мөңгеде быжыглап каар мен“.

11Ынчангаш, оглум, Дээрги-Чаяакчы сээң-биле кады болзун! Сени чедиишкиннер кагбас болзун, Бурганың Дээрги-Чаяакчының сээң дугайыңда чугаалаанын ёзугаар, сен Аңаа өргээден тудуп бер. 12Дээрги-Чаяакчы сеңээ угаан-сарыылды хайырлап, Израильди чагырар кылып каар болзун. Бурганың Дээрги-Чаяакчының хоойлузун[†] сагып чор. 13[+]Дээрги-Чаяакчының Моисейни[†] дамчыштыр израиль чонга берген дүрүм-хоойлуларын шыңгыы сагыыр болзуңза, ынчан сен чедиишкинниг болур сен. Кадыг-быжыг болгаш эрес-дидим бол, коргуп-сүртеве! 14Көр даан, Дээрги-Чаяакчының өргээзин тударынга хереглээр чүүлдерни белеткээринге дыка хөй күжүм үндүрген мен[*]: 100 000 талант[†] алдын, 1 000 000 талант мөңгүн, а демир болгаш хүлер деңзилеттинмес хөй. Ыяш болгаш дашты база белеткеп каан мен, а сен бодуң база аңаа немей тып аар сен. 15Сээң ажылчыннарың, даш чонукчуларың, кезикчилериң, бызаңчыларың болгаш янзы-бүрү ажыл кылыр ус-шеверлериң эңдерик. 16Алдын, мөңгүн, хүлер, демир сан-түң чок хөй-дүр – кылып эгелей бер. Дээрги-Чаяакчы сээң-биле кады болзун».

17Давид оглу Соломонга дузалажыр кылдыр Израильдиң бүгү нояннарынга чагып каан: 18[+]«Бурганыңар Дээрги-Чаяакчы силерниң-биле кады эвес ийик бе? Силерге Ол бүгү таладан амыр-тайбың хайырлап чораан эвес бе? Бо черниң чурттакчыларын Ол мээң холумга хүлээдип берген болгай, ынчангаш чер-чурт Дээрги-Чаяакчының болгаш Ооң чонунуң чагыргазында болган. 19Ынчангаш сеткил-чүрээңерни Бурганыңар Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун күүседиринге тураскаадыңар; Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң[†] аптаразын[†] база ыдыктыг[†] эт-херекселдерин шыгжаар кылдыр Дээрги-Бурган-Чаяакчының адынга тураскааткан ыдыктыг өргээни тудуп эгелеңер».

#### 23


Левиттерниң төрел бөлүктери

1[+]Давид[†] мага хандыр чурттап, назылап кырааш, оглу Соломонну[†] Израильдиң хааны кылып кааш, 2Израильдиң бүгү баштыңчыларын, Бурганның бараалгакчыларын[†] болгаш левиттерни чыып алган. 3[+]Үжен харлыг болгаш оон улуг назылыг левиттерни санап көөрге, оларның ниити саны 38 000 эр кижи болган. 4Олардан Дээрги-Чаяакчының өргээзинге янзы-бүрү ажылдар чорудары-биле 24 000 кижи томуйлап каан. Удуртукчулар болгаш шииткекчилер – 6000 кижи, 5[+]хаалга кадарар 4000 кижи база Дээрги-Чаяакчыга алдар-мактал тудуп, Давидтиң кылганы хөгжүм херекселдеринге ойнаарлар – 4000 кижи болган.

6[+]Давид оларны Левийниң оолдары – Гирсон, Кохат база Мерариниң аайы-биле үш кол бөлүкке чарып каан чүве-дир.

7[+]Гирсончулар – Лаедан биле Шимей. 8[+]Лаеданның оолдары: кол кижи Иехиил, Зетам база Иоил – үш кижи. 9Шимейниң оолдары: Шеломит, Хазиил база Аран – үш кижи. Олар Лаеданның салгалдарының баштыңнары[†] чүве-дир.

10Шимейниң оолдары: Яхат, Зиза, Иеуш болгаш Брия. Олар дөртелээ Шимейниң оолдары-дыр. 11Яхат кол кижи турган. Зиза – ийи дугаары. А Иеуш биле Брия хөй эвес ажы-төлдүг болгаш, чаңгыс төрел бөлүк кылдыр санаттырар апарган.

12[+]Кохаттың оолдары: Амрам, Ицгар, Хеврон база Узиил – дөрт кижи.

13[+][+][+]Амрамның оолдары: Аарон[†] биле Моисей.[†] Ааронну (бодун болгаш ооң оолдарын) Дээрги-Чаяакчыга бараан болзун дээш мөңгеде аңгылап каан турган. Олар аажок ыдыктыг[†] херекселдерни кадарар, Дээрги-Чаяакчының мурнунга чаагай чыттыг чүүлдер кыпсыр, Ооң ады-биле чонну алгап-йөрээр ужурлуг турган. 14[+]Моисей – Бурганның кижизи турган. Ооң үре-салгалы анаа левиттер деп санаттырар.

15[+]Моисейниң оолдары: Гирсам биле Элиезер. 16[+]Гирсамның оолдарындан: кол кижи Шевуил. 17[+]Элиезерниң оолдарындан: кол кижи Рехавия. Элиезерниң оон өске оолдары турбаан-даа болза, Рехавияның оолдары дыка хөй болган чүве-дир.

18Ицгарның оолдарындан: кол кижи Шеломит.

19[+]Хевроннуң оолдарындан: кол кижи Иерия, ийи дугаары Амария, үшкүзү Яхазиил, дөрткүзү Иекамам.

20[+]Узиилдиң оолдары: кол кижи Миха, ийи дугаары Ишшия.

21[+]Мерариниң оолдарындан: Махли биле Муши. Махлиниң оолдарындан: Элеазар биле Кис. 22[+]Элеазар оолдар чок тургаш, өлүп калган. Ол чүгле кыстарлыг турган. Кыстарын оларның төрелдери – Кистиң оолдары кадай кылдыр ап алган.

23[+]Мушиниң оолдарындан: Махли, Эдер база Иремот – үш кижи.

24[+]Левийниң төрел бөлүк аайы-биле салгалдары ол-дур. Левиттер[†] деп санадып, баштыңнарының аайы-биле аттарын ададып, даңзыже киир бижиткен – чээрби харлыг болгаш оон улуг назылыг, Дээрги-Чаяакчының өргээзинде ажыл-албан чорудуп турар улус ол чүве-дир. 25[+]Давид мынча дээн болгай: «Израильдиң Бурганы, Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң чонунга амыр-тайбың хайырлап, Иерусалимде мөңгези-биле чурттай берген. 26Левиттер моон соңгаар Бурганга бараан болуру-биле ыдыктыг майгынны,[†] аңаа хамааржыр эт-херекселди сөөртүп чорбас». 27Давидтиң сөөлгү чагыы-биле чээрби харлыг болгаш оон улуг назылыг левиттерни ынчалдыр санаан чүве-дир.

28[+]Левиттер Дээрги-Чаяакчының өргээзинде Аароннуң үре-салгалының чорудуп турар албан-ажылынга дузалажыр: өргээниң шөлдерин, шыгжаар өрээлдерин хайгаараар, бүгү ыдыктыг чүүлдерни арыг[†] хевээр кылдыр кадагалаар база өске-даа ажылдарны кылчыр. 29Олар Дээрги-Чаяакчыга салыр ыдыктыг хлеб дээш, далган-тараа өргүлү[†] кылырда ажыглаар далган дээш, ажыткы[†] чок боовалар дээш, быжырган, үс-биле холбашкан өргүлдер дээш база ол бүгүнүң хемчээли болгаш деңзизи дээш сагыш човаар. 30Олар эртенниң-не Дээрги-Чаяакчыга четтиргенин илередип, Ону алгап-мактаар ужурлуг. Ол ёзулалды кежээ база катаптаар. 31[+]Амыр-дыш хүнүнде,[†] ай чаазында база байырлалдарда Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл кылырлар. Олар чурум ёзугаар доктаадып каан саны-биле Дээрги-Чаяакчыга доктаамал бараан болур ужурлуг. 32Олар Ужуражылга майгынын болгаш ыдыктыг чүүлдерни кадагалап, ха-дуңмазы[†] болур Аароннуң үре-салгалынга дузалажып, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге боттарының хүлээлгелерин күүседип турар чүве-дир.

#### 24


Бурганның бараалгакчыларын чарып кааны

1[+]Аароннуң[†] салгалдарының бөлүктери бо-дур. Аароннуң оолдары: Надав, Авиуд, Элеазар болгаш Ифамар. 2[+][+]Надав биле Авиуд адазының-даа мурнунда өлүп калган, оларның ажы-төлү чок. Ынчангаш чүгле Элеазар биле Ифамар Бурганның бараалгакчылары[†] бооп артканнар. 3[+]Элеазарның салгакчызы Садок база Ифамарның салгакчызы Ахимелех оларның дузазы-биле Давид[†] хаан бараалгакчыларны албан-хүлээлгелериниң аайы-биле бөлүктерге чарып каан. 4Элеазардан укталган баштың улус Ифамардан укталганнарга бодаарга, хөй болган. Ынчангаш оларны мынчаар чарган: Элеазарның салгалдары – он алды төрел бөлүк, а Ифамарның салгалдары – сес төрел бөлүк болган. 5Оларны кандыг-даа тала тыртпайн, үлүг тыртканын ёзугаар чарып каан, чүге дээрге Элеазарның-даа, Ифамарның-даа үре-салгалы Бурганның мурнунга – ыдыктыг черге[†] бараан болур дең эргелиг турган чүве-дир. 6Давид хаан, чоннуң нояннары, Бурганның бараалгакчызы Садок, Авиафарның оглу Ахимелех болгаш бараалгакчыларның, левиттерниң төрел салгалдарының баштыңнары[†] көрүп турда, төрел бөлүктерниң аттарын Нафанаилдиң оглу, левит бижээчи Шемайя бижип алган: бирээзин Элеазардан укталган төрел бөлүк, өскезин – Ифамардан укталган төрел бөлүк оочур ёзугаар алган чүве-дир.

7-18[+] Үлүглерни мындыг чурум-биле тырткан: 1) Иегоиарив, 2) Иедайя, 3) Харим, 4) Сеорим, 5) Малхия, 6) Миямин, 7) Гаккоц, 8) Авия, 9) Иисус[†], 10) Шехания, 11) Элиашив, 12) Иаким, 13) Хуппа, 14) Иешевав, 15) Вилга, 16) Иммер, 17) Хезир, 18) Гапицец, 19) Петахия, 20) Иезекиил, 21) Яхин, 22) Гамул, 23) Делайя, 24) Маазия.

19Дээрги-Чаяакчының өргээзинче бараалгап баарда, оларның өгбези Аароннуң Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының чагыын ёзугаар тургузуп кааны ындыг чурум-биле кирер турган.


Өске левиттер

20[+]Левийниң оон өске салгалдарынга хамааржыр улус.

Амрамның оолдарындан: Шуваил. Шуваилдиң оолдарындан: Иехдия.

21Рехавияның оолдарындан: кол кижи Ишшия.

22Ицгарның оолдарындан: Шеломот. Шеломоттуң оолдарындан: Яхат.

23[+]Хевроннуң оолдарындан[*]: Иерия, ийи дугаары Амария, үшкүзү Яхазиил, дөрткүзү Иекамам.

24Узиилдиң оолдарындан: Миха. Миханың оолдарындан: Шамир. 25Миханың дуңмазы – Ишшия. Ишшияның оолдарындан: Захария.

26Мерариниң оолдарындан: Махли, Муши болгаш ооң үре-салгалы Иаазияның оолдары. 27Мерариниң Иаазиядан укталган үре-салгалы: Шогам, Заккур база Иври. 28-29Махлиден: Элеазар (ооң оолдары чок турган чүве-дир) биле Кис. Кистиң оолдарындан: Иерахмеил. 30Мушиниң оолдарындан: Махли, Эдер база Иремот.

Левиттерниң[†] салгалдары оларның төрел бөлүктериниң аайы-биле ол-дур. 31[+]Давид хаан, Бурганның бараалгакчылары Садок, Ахимелех болгаш бараалгакчыларның, левиттерниң төрел салгалдарының баштыңнары көрүп турда, ол левиттер база үлүглерни ха-дуңмазы[†] болур Аароннуң салгакчылары-биле деңге тыртканнар. Улуг акыларының болгаш бичии дуңмаларының өг-бүлелериниң эргелерин деңнеп каан чүве-дир.

#### 25


Ыраажы хөгжүмчүлер

1[+]Давид[†] хаан левит баштыңчылар-биле кады[*] Асафтың, Еманның база Идифуннуң оолдарын чадаган, чанзы база кимвалдарның үделгези-биле өттүр билип ырлаар кылдыр аңгылап алган. Ындыг албан-хүлээлгелиг улустуң даңзызы бо-дур.

2Асафтың оолдарындан: Заккур, Иосиф,[†] Нафания болгаш Асарела. Асаф Давид хаанның айтыышкынын ёзугаар өттүр билип ырлап, бодунуң оолдарын удуртуп турган.

3Идифуннуң оолдары: Гедалия, Цери, Исайя,[†] Шимей[*], Хашавия база Маттафия – шупту алды кижи. Чадаган үделгези-биле Дээрги-Чаяакчыга алдар болгаш мактал тудуп, өттүр билип ырлаар ачазы Идифун оларны удуртуп турган.

4Еманның оолдары: Буккия, Маттания, Узиил, Шевуил, Иремот, Анания, Ананий, Элиата, Гиддалти, Ромамти-Эзер, Иошбекаша, Маллоти, Готир база Махазиот. 5Олар шупту хаанның өттүр көөр кижизи Еманның оолдары-дыр. Бурган[†] Бодунуң Еманны көдүрер деп аазаанын ёзугаар аңаа он дөрт оол, үш кысты хайырлаан. 6Олар шупту Дээрги-Бурган-Чаяакчының өргээзинге ачазының удуртулгазы-биле кимвалдар, чанзы болгаш чадаган үделгези-биле ырлап бараан болуп турган. Асаф, Идифун база Еман олар хаанга чагыртып турган чүве-дир. 7Олар ха-дуңмазы-биле[†] кады Дээрги-Чаяакчыга ырлап бараалгаар талазы-биле дуржулгалыг турган. Оларның ниити саны 288 кижи чүве-дир.

8-31[+] Хөгжүмчүлерни чээрби дөрт бөлүкке чарган. Бөлүк бүрүзүнде-ле шупту он ийи кижи турган – удуртукчу биле ооң ха-дуңмазы болгаш оолдары. Олар боттарының күүседир хүлээлгелериниң чурумун тодарадыр дээш, аныяктар улуг улус-биле, өөреникчизи – башкызы-биле деңге, үлүгден тыртканнар:

1) Асафтың төрел бөлүүнден Иосиф, 2) Гедалия, 3) Заккур, 4) Ицри, 5) Нафания, 6) Буккия, 7) Иесарела, 8) Исайя, 9) Маттания, 10) Шимей, 11) Азариил, 12) Хашавия, 13) Шуваил, 14) Маттафия, 15) Иремот, 16) Анания, 17) Иошбекаша, 18) Ананий, 19) Маллоти, 20) Элиата, 21) Готир, 22) Гиддалти, 23) Махазиот, 24) Ромамти-Эзер.

#### 26


Бурганның өргээзиниң хаалгачылары

1Хаалгачыларның үлелгези бо-дур.

Корахтың[†] төрел бөлүүнден: Асафтың үре-салгалы, Корениң оглу Мешелемия. 2[+]Мешелемияның оолдары: дун оглу Захария, ийигизи Иедиаил, үшкүзү Зевадия, дөрткүзү Иатниил, 3бешкизи Элам, алдыгызы Иегоханан, чедигизи Элиоенай.

4[+]Овед-Эдомнуң[†] оолдары: дун оглу Шемайя, ийигизи Иегозавад, үшкүзү Иоах, дөрткүзү Сахар, бешкизи Нафанаил, 5[+]алдыгызы Аммиил, чедигизи Иссахар, сескизи Пеултай. (Дээрги-Чаяакчы[†] Овед-Эдомга ачы-буянын хайырлап каан болгай.) 6Шемайя деп оглунуң оолдары шупту күштүг-шыырак улус болгаш, төрел бөлүүнде удуртукчулар турган. 7Шемайяның оолдары: Офни, Рефаил, Овид, Элзавад. Оларның төрелдери Элиуй биле Семахия база шыырак улус чораан. 8[+]Олар шупту Овед-Эдомнуң үре-салгалы болган. Оларның боттары-даа, оолдары болгаш ха-дуңмазы-даа[†] шупту ажылга кызымак, шыырак улус болган чүве-дир. Шупту алдан ийи кижи.

9Мешелемияның оолдары болгаш ха-дуңмазы – он сес шыырак кижи болган.

10Мерариниң төрел бөлүүнден Хосаның оолдары: Шимри – кол кижи. (Шимри дун оглу эвес-даа болза, ачазы ону кол кижи кылып каан.) 11Ийигизи Хелкия, үшкүзү Тевалия, дөрткүзү Захария. Хосаның оолдары болгаш ха-дуңмазы шупту он үш кижи турган.

12Бо хаалгачылар, боттарының ха-дуңмазы ышкаш, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге бараан болур албан-хүлээлгелерин боттарының баштыңнарының[†] аайы-биле алганнар. 13[+]Кайы хаалгаларны кадарарын тодарадыр дээш, олар төрел аймак аайы-биле улуг-бичези деңге үлүгден тыртканнар. 14Чөөн талакы хаалганың үлүүн Шелемия тырткан. Ооң оглу – угаанныг сүмелекчи Захария үлүгден тыртарга, аңаа Соңгу хаалга онаашкан. 15[+]Мурнуу чүкте хаалганың үлүүн Овед-Эдом тырткан, а курлавыр бажыңнарының үлүүн ооң оолдары тырткан. 16Барыын талакы хаалганың база үстүү орукта Шаллехет хаалганың үлүглерин Шуппим биле Хоса тырткан. Таңныылдар дужааштыр тургулап алган турар чүве-дир. 17Чөөн талада алды, соңгу болгаш мурнуу талаларда дөрт-дөрт, а курлавыр бажыңнарда ийи-ийи таңныыл левит турган. 18Барыын талада Парбар деп черге ийи, а оон үнген орукка дөрт кижи турган.

19Корах болгаш Мерариниң үре-салгалдары боор хаалгачыларның үлелгези бо-дур.


Левиттерниң өске албан-хүлээлгелери

20Оларның ха-дуңмазы левиттер[*] Бурганның өргээзиниң үнелиг эртинелерин база ыдыктыг[†] өргүл-белектерни кадарып турган. 21-22[+]Гирсондан укталган Лаеданның оолдары – төрел бөлүүнүң баштыңнары гирсончулар: Иехиил болгаш ооң оолдары Зетам биле Иоил Дээрги-Чаяакчының өргээзинде эртинелерни кадарып турган.

23Амрам, Ицгар, Хеврон болгаш Узиилден укталган левиттерге хамаарыштыр: 24[+]Моисейниң[†] оглу Гирсамдан укталган Шевуил эртинелер шыгжамырларының кол таңныылы болур чүве-дир. 25[+]Гирсамның дуңмазы Элиезерниң оглу Рехавия, ооң оглу Исайя.[†] Исайяның оглу Иорам, ооң оглу Зихрий. Зихрийниң оглу Шеломит. 26[+]Шеломит бодунуң ха-дуңмазы-биле кады Давид[†] хаанның, төрел бөлүктер баштыңнарының, муң, чүс шериг даргаларының Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан өргүл-белектериниң шыгжамырларын кадарып турган. 27Чаалап тыпкан олчаларының чамдыызы-биле ол дайынчылар Дээрги-Чаяакчының өргээзин хандырып турган. 28Өттүр көөр Самуилдиң-даа,[†] Кистиң оглу Саулдуң-даа,[†] Нирниң оглу Авенирниң-даа, Саруйяның оглу Иоавтың-даа – оларның тыпкан бүгү олча-кежии Шеломиттиң болгаш ооң ха-дуңмазының холунга баар турган.

29[+]Ицгарның төрел бөлүүнден: Хенания болгаш ооң оолдары Бурганның өргээзинден дашкаар ажылдар кылып турган, олар бижээчилер болгаш шииткекчилер болур улус чүве-дир.

30[+]Хевроннуң төрел бөлүүнден: Хашавия болгаш ооң ха-дуңмазы – 1700 шыырак улус – Иордан хемниң[†] барыын талазында израиль черни хайгаарап, Дээрги-Чаяакчыга болгаш хаанга бараан болуп турган. 31[+][+]Хеврончуларның кол кижизи Иерия болур чүве-дир. Давидтиң хааннаашкынының дөртен дугаар чылында хеврончуларның төрел бөлүүн шинчилеп көөрге, Галаадтың[†] Иазер хоорайда кончуг күштүг-шыырак улус бар болган. 32Давид ынчангаш Иерияны болгаш ооң 2700 шыырак ха-дуңмазын (шуптузу төрел бөлүктер баштыңнары) Бурганның болгаш хаанның бүгү ажыл-херектерин күүседир кылдыр томуйлап, Рувимниң, Гадтың аймактарының база Манассияның аймааның чартыының даргалары кылып каан чүве-дир.

#### 27


Израиль шеригниң салбырлары


(2 Хаан. 23:8-39; 1 Чыл. 11:10-47)

1Шериглерниң кезектер аайы-биле удуртукчуларының даңзызы – израиль төрел бөлүктерниң даргаларының, муң болгаш чүс шериг баштыңчыларының даңзызы бо-дур. Чылды өттүр ай санында-ла бир кезек хаанга бараан болур ужурлуг турган. Кезек бүрүзүнге 24 000 кижи турган.

2-3[+] Баштайгы айда: Фарестиң үре-салгалы, Завдиилдиң оглу Яшавам.

4Ийиги айда: ахохи уктуг Додай. Ооң кол дузалакчызын Миклот дээр.

5-6[+]Үшкү айда: Бурганның бараалгакчызы[†] Иодайның оглу Ванея. Ол дээрге алдаржаан үжен шериг баштыңчызының бирээзи, оларны баштаан кижи турган. Ол кезекке ооң бодунуң оглу Аммизавад база турган.

7[+]Дөрткү айда: Иоавтың дуңмазы Асаил. Оглу Зевадия ооң салгакчызы болган.

8Бешки айда: израх уктуг Шамхут.

9Алдыгы айда: Текоя чурттуг Иккештиң оглу Гира.

10Чедиги айда: Эфремниң үре-салгалы, Пелон чурттуг Хелец.

11[+]Сески айда: Зерахтың үре-салгалы, Хуша чурттуг Сивхай.

12Тоску айда: Вениаминниң[†] үре-салгалы, Анатот чурттуг Авиезер.

13Онгу айда: Зерахтың үре-салгалы, Нетофа чурттуг Магарай.

14Он бирги айда: Эфремниң үре-салгалы, Пирафон чурттуг Ванея.

15[+]Он ийиги айда: Гофониилдиң үре-салгалы, Нетофа чурттуг Хелдай.


Аймактарның баштыңчылары

16Израиль[†] аймактарның баштыңчылары бо-дур:

Рувимниң аймааның даргазы – Зихрийниң оглу Элиезер;

Симеоннуң – Мааханың оглу Шефатия;

17[+][+]Левийниң – Кемуилдиң оглу Хашавия (а Аароннуң[†] төрел бөлүүнүң – Садок);

18Иуданың[†] – Давидтиң[†] төрели Элиуй[*];

Иссахарның – Михаилдиң оглу Омри;

19Завулоннуң[†] – Авдийниң оглу Ишмайя;

Неффалимниң[†] – Азриилдиң оглу Иеримот;

20Эфремниң аймааның – Азазияның оглу Осия;

Манассияның аймааның чартыының – Федайяның оглу Иоил;

21Галаадта[†] Манассияның аймааның өске чартыының – Захарияның оглу Иддо;

Вениаминниң – Авенирниң оглу Иаасиил;

22Данның – Иерохамның оглу Азариил. Израильчилерниң аймактарын баштаан улус ол-дур.

23[+]Давид хаан чизезин кылып тургаш, чээрби хардан куду назылыг улусту санаваан. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] израильчилерни дээрниң сылдызы дег хөй кылып каарын аазаан болгай. 24[+]Саруйяның оглу Иоав санаашкынны кылып эгелээш, төндүрбээн. Ол чизе дээш Бурганның килеңи[†] Израильге дүшкен чүве-дир. Ынчангаш оларның санын Давид хаанның чылдар демдеглелиниң номунче кирбээн.


Хаанның өске дүжүметтери

25Хаанның эртине шыгжамырларын Адиилдиң оглу Азмавет таңныылдап турган.

Шөлде, хоорай-суурда болгаш суургада курлавырларны Озияниң оглу Ионафан[†] хайгаарап турган.

26Шөлде чер болбаазырадып ажылдап турар улус – Хелувтуң оглу Эзрийниң хайгааралының адаанда.

27Рама чурттуг Шимей виноград[†] шөлдерин, а виноградтан кылган арага шыгжамырларын Шефам чурттуг Завдий хайгаарап турган.

28Шефела[†] девискээринде олива болгаш фига ыяштарлыг черни – Гедер чурттуг Ваал-Ханан;[†]

олива үзүнүң[†] курлавырын – Иоас;

29Шарон девискээринде турар бода малды – Шарон чурттуг Шитрай;

шынааларда[†] малды – Адлайның оглу Шафат;

30тевелерни – измаил уктуг Овил;

элчигеннерни – Меронот чурттуг Иехдия;

31[+]шээр малды – агар уктуг Иазиз кадарып турган. Олар шупту Давид хаанның кошкул-хөреңгизиниң удуртукчулары турган.

32Давидтиң төрел акызы, угаанныг Ионафан бижээчи эки сүмелекчи турган.

Хакмон уктуг[*] Иехиил хаанның оолдарын кижизидип турган.

33[+][+]Ахитофел – хаанның сүмелекчизи турган.

Архи уктуг Хусий – хаанның өңнүү турган.

34[+]Ахитофелдиң салгакчылары Ванеяның оглу Иодай биле Авиафар турган.

Иоав – хаанның шериг даргазы турган.

#### 28


Өргээ дугайында Давидтиң чагыы

1[+]Давид[†] Израильдиң бүгү баштыңчыларын: аймактар баштыңчыларын, хаанга бараан болуп турар шериг кезектериниң даргаларын, муң болгаш чүс шериг баштыңнарын, хаанның болгаш оолдарының кошкул-хөреңгизиниң удуртукчуларын, дүжүметтерин, дайынчыларын – бүгү күштүг-шыырак улусту Иерусалимге чыып алган. 2[+][+]Давид хаан туруп келгеш, чугаалаан:

«Мени дыңнаңар, ха-дуңма[†] чонум! Бурганывыстың будун салыр ширтээ – Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг аптаразы[†] турар өргээ[†] тудуп кагзымза деп күзеп чордум, ону тударынга херектиг чүүлдерни белеткеп каан мен. 3[+][+]Ынчалза-даа Бурган[†] меңээ: „Мээң адымга тураскааткан өргээни сен тутпас сен. Чүге дээрге сен хөй чаалашкан, хөй хан[†] төп чораан кижи-дир сен“ – диди. 4[+][+][+]Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы[†] бүгү төрелдерим аразындан мени шилип алгаш, Израильдиң мөңгеде хааны кылып каан болгай. Бурган тергиидээр кылдыр Иуданың[†] аймаан, а ол аймактың иштинден мээң төрел бөлүүмнү шилип алган. Оон Дээрги-Чаяакчы ачамның оолдарының аразындан бүгү израиль чонну чагырар кылдыр мени шилип алган.

5[+][+]Дээрги-Чаяакчы меңээ хөй оолдарны берген. Оларның аразындан Ол мээң оглум Соломонну[†] шилип алгаш, Бодунуң бергени хаанның дүжүлгезинге олуртуп, Израильди чагырзын деп турар-дыр. 6[+]Меңээ Ол: „Мээң өргээмни болгаш ооң шөлдерин сээң оглуң тудуп каар. Ону Мен Бодумга оол кылдыр шилип алдым, ынчангаш Мен ооң Адазы болур мен. 7Бир эвес ол Мээң айтыышкыннарымны, дүрүмнеримни бо хүнге чедир сагып келгени дег күүседир болза, ооң хааннаашкынын мөңгеде быжыглап каар мен“ – диди. 8Бөгүн мен Дээрги-Чаяакчының бүгү израиль чону көрүп турда, Бурганывыс дыңнап турда, силерге чагыг берип тур мен: бодуңарның Бурганыңар Дээрги-Чаяакчының бүгү айтыышкыннарын шыңгыы сагып чоруңар! Ынчан бо магалыг-чаагай черни ээлээрин уламчылап, ажы-төлүңерге ону өнчү кылдыр арттырып бээр силер.

9[+][+][+]А сен, оглум Соломон, ачаңның Бурганын билип ал, Аңаа бүгү сеткил-сагыжыңдан, эки тураң-биле бараан бол, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы бүгү улустуң чүрээн шылгап, оларның бодалдарының шимчээшкиннерин билир болгай. Бир эвес Олче чүткүүр болзуңза, Ону тып аар сен. А бир эвес Оон ойталаар болзуңза, Ол сенден кезээ-мөңгеде хая көрнү бээр. 10Көр даан, сени Дээрги-Чаяакчы ыдыктыг[†] өргээзин тудар кылдыр шилип алган. Кадыг-быжыг бол, хөделип эгеле».

11Ынча дээш, Давид оглу Соломонга өргээниң хевир-чуруун берип каан. Ында ооң серилиг черин, янзы-бүрү тудугларын, эртинелиг шыгжамырларын, үстүкү өрээлдерин, иштики өрээлдерин, ыдыктыг аптара турар өрээлди – шуптузун көргүзүп каан болган. 12Дээрги-Чаяакчының өргээзин Давид канчаар кылыксап турганыл, ынчалдыр көргүзүп каан: ооң шөлдерин, долгандыр өрээлдерни, Бурганның өргээзиниң эртинелерин болгаш ыдыктыг өргүл-белектерин шыгжаар өрээлдерни – шупту чүвени ында көргүзүп каан чүве-дир. 13[+]Бурганның бараалгакчыларының[†] база левиттерниң салбырларының дугайында чагыгларын, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге бараан болуушкуннуң бүгү ажылдарын, херекселдерин чагып каан. 14Янзы-бүрү бараан болуушкуннарда ажыглаар алдын-мөңгүн херекселдерниң деңзизин; 15бараан болуп турда ажыглаар янзы-бүрү алдын-мөңгүн чырыткыларның болгаш деңнерниң деңзизин; 16Дээрги-Чаяакчының мурнунга ыдыктыг хлеб салыр алдын ширээлерге алдынны, мөңгүн ширээлерге мөңгүннү; 17арыг[†] алдындан кылган илбектер, аяктар болгаш дашкаларны; янзы-бүрү алдын-мөңгүн тавактарның деңзизин; 18[+][+]айдызаар өргүл салыр бедигээшке[†] деңзилеп каан арыг алдынны; херип алган чалгыннары-биле Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг аптаразын шып алган, Ооң мунганы алдын херувимнерниң[†] овур-хевирин база оглунга берген. 19[+]Бо бүгү Дээрги-Чаяакчының Давидке айтып каанын ёзугаар хевир-чурукче киир бижиттинген.

20[+]Оон ыңай Давид оглу Соломонга мынча дээн: «Кадыг-быжыг болгаш эрес-дидим бол, хөделип эгеле! Чүден-даа сестип кортпа, чүге дээрге Бурганым – Дээрги-Бурган-Чаяакчы – сээң-биле кады. Ол сени кагбас, сенден ойталавас, Ооң өргээзинде бараан болур ажылдарны албан доозар сен. 21Бурганның бараалгакчыларының, левиттерниң салбырлары Ооң өргээзинге кандыг-даа ажылды кылырынга белен. Ус-шевер ажылдың кайы-даа хевирин билир кижи эки тура-биле сеңээ дузалажыр, нояннар болгаш бүгү чон сээң бүгү дужаалдарыңны күүседиринге белен».

#### 29


Ыдыктыг өргээге өргүл-белектерни бергени

1[+]Давид[†] хаан бүгү чонга мынча дээн: «Мээң оглум Соломон,[†] Бурганның шилип алган кара чаңгыс кижизи, аныяк болгаш дуржулга чок-тур. Ажыл кончуг улуг, чүге дээрге бо өргээ[†] анаа кижинии эвес, а Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчыныы болгай. 2Мен Бурганымның өргээзинге херектиг чүүлдерни шыдаар шаам-биле белеткеп кагдым – алдын-мөңгүннү, хүлерни, демирни болгаш ыяшты, оон аңгыда оникс дашты, каасталгага херек оюу, маны база хөй янзы-бүрү өңнүг үнелиг даштарның бүгү хевирлерин белеткеп кагдым. 3Оон ыңай Бурганымның өргээзинге ынак болгаш, белеткеп кааным чүүлдерниң кырынга бодумнуң хууда алдын-мөңгүнүмнү ыдыктыг[†] өргээге берип тур мен: 4[+]Офирден эккелген 3000 талант[†] алдынны, 7000 талант арыг[†] мөңгүннү[*] тудугларның ханаларын шыварынга, 5[+]шупту алдын болгаш мөңгүн эдилелдерге база кандыг-даа ус-шеверлээр ажылдар кылырынга берип тур мен. Өске кым бөгүн Дээрги-Чаяакчыга эки тура-биле өргүл-белек кылырынга беленил?»

6Ынчан Израильдиң төрел бөлүк, аймактар баштыңчылары, муң болгаш чүс шериг баштыңнары, хаанның дагзып каан ажылдарының удуртукчулары эки тура-биле өргүл-белектерин кылып эгелээн. 7Бурганның өргээзин тудар ажылга олар 5000 талант база 10 000 дарик[*] алдынны, 10 000 талант мөңгүннү, 18 000 талант хүлерни база 100 000 талант демирни берген. 8[+]Үнелиг даштары бар улус Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң шыгжамырынче, Гирсоннуң үре-салгалы Иехиилдиң холунга хүлээдип бергилээн. 9[+]Боттарының даргаларының Дээрги-Чаяакчыга эки тура-биле өргүлдер кылып турарынга чон аажок өөрээн. Чүге дээрге олар өргүлдү чүрээниң ханызындан кылып турган. Давид хаан база ол бүгү болуушкунга аажок өөрүп турган чүве-дир.


Давидтиң макталдыг мөргүлү

10Давид Дээрги-Чаяакчыны бүгү чоннуң мурнунга мынчаар алгап-йөрээген:

«Дээрги-Чаяакчы[†], өгбевис Израильдиң Бурганы[*], Сеңээ алдар-мактал! 11[+]Дээрги-Чаяакчы, өндүр улууң болгаш күжүң, өндүр-чаагайың, тиилелгең болгаш алдарың – Сээңии-дир. Дээрде-даа, черде-даа – бүгү чүве Сеңээ хамааржыр болгай. Чагырга – Сээңии-дир, Дээрги-Чаяакчы! Сен бүгү чүвениң кырында өндүр бедик Баштың сен. 12[+][+]Байлакшыл болгаш ат-алдар Сенден бодараар, Сен бүгү чүвени чагырып турар сен. Сээң холуңда – күш болгаш эрге-чагырга, Сээң холуң бүгү улусту көдүрер болгаш быжыглаар.

13А ам, бистиң Бурганывыс, Сеңээ четтиргенивис илередип, Сээң алдарлыг адыңны алгап-мактап тур бис. 14Шак бо өргүл-белекти кылыр хире мен база мээң чонум чүү бис? Бо бүгү Сээң ачыңда болуп турар-дыр. Бис Сээң холуңдан алган чүвевисти Сеңээ эгидип турарывыс ол-дур. 15[+][+]Сээң мурнуңда бис, шупту өгбелеривис ышкаш, чүгле түр када маңаа турумчуп алган көшкүн улус-тур бис. Бистиң чер кырында хүннеривис хөлеге-биле дөмей-дир – өлүмден дезип-ойлаар идегеливис чок-тур. 16[+]Дээрги-Чаяакчы, бистиң Бурганывыс, Сээң ыдыктыг адыңга тураскааткан өргээни тударынга белеткеп каанывыс бо бүгү байлакшыл Сээң холуңдан келген болгаш, долузу-биле Сеңээ хамааржыр.

17[+]Мен билип тур мен, мээң Бурганым, Сен улустуң чүрээн хынап, оларның шынчы сеткилин билип алыксап турар болгай сен. Мен бо бүгүнү арыг сеткилимден берген мен. Ам Сээң мында турар чонуң эки тура-биле өргүл-белек берип турарын өөрүшкү-биле көрүп тур мен. 18Дээрги-Чаяакчы, өгбелеривис Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Израильдиң Бурганы, Бодуңнуң чонуңнуң сеткил-хөңнүн быжыглап, оларны кезээ шагда Сеңээ ындыг шынчы бодалдыг болдуруп көрем.

19[+]А Мээң оглум Соломонну Сээң айтыышкыннарыңны, дужаалдарыңны, дүрүмнериңни хажык чокка чүрээниң ханызындан күүседир, мээң белеткеп кааным чүүлдер-биле ыдыктыг өргээни тудар болдуруп көрем».

20Ооң соонда Давид бүгү чонга мынча дээн: «Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээңер!» Ынчан шупту боттарының өгбелериниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээген. Олар Дээрги-Чаяакчыга болгаш хаанга черге чедир мөгейип кээп дүшкеннер. 21Даартазында чон Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл[†] кылдыр муң бугажыкты, муң хойну, муң хураганны[†] база арага өргүлдерин бүгү Израильдиң адындан кылган. 22[+][+]Ол хүн олар Дээрги-Чаяакчының мурнунга улуг өөрүшкү-биле дойлаан.


Чаа хаан Соломон

Ооң соонда чон Давидтиң оглу Соломонну Дээрги-Чаяакчының шилип алганы хаан кылдыр олива үзү-биле[†] база катап чаап алган. А Садокту Бурганның бараалгакчызы[†] кылдыр база чаап алган. 23[+]Соломон Дээрги-Чаяакчының берген дүжүлгезинге ачазы Давидтиң орнунга олурупкан. Ол чедиишкинниг болуп турган, бүгү Израиль[†] аңаа чагырты берген. 24Шупту нояннар, күчүлүг дайынчылар болгаш Давид хаанның оолдары Соломон хаанны деткиирин даңгыраглааннар. 25[+][+]Дээрги-Чаяакчы Соломонну бүгү Израильдиң мурнунга аажок өндүр улуг кылып, аңаа ооң мурнундагы Израильдиң хааннарының көрүп көрбээни өндүр бедик чагырганы хайырлаан чүве-дир.

26Иессейниң[†] оглу Давид бүгү Израильдиң хааны турган. 27[+]Ол Израильди дөртен чыл иштинде: чеди чылды Хевронга, үжен үш чылды Иерусалимге чагырган. 28Ол бай-шыдалдыг болгаш алдар-аттыг амыдыралды мага хандыр чурттап эрткеш, кыраан назынында өлүп калган. Оглу Соломон ооң орнунга хаан болган. 29[+][+][+]Давид хаанның ажыл-чорудулгазының дугайында эгезинден төнчүзүнге чедир Бурганның медээчилери[†] – өттүр көөр Самуил,[†] Нафан болгаш Гад бижээн. 30Ол номнарда хаанның күчү-күштүүн, бүгү чагыргазының үезинде Давид-биле, Израиль болгаш өске-даа чурттар-биле чүү болуп турганын бижээн.

### 2 Чылдар

#### 2 Чылдар

2 Чылдар


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Киирилде


Чылдар демдеглели


Ийиги ном


Киирилде

Бо ном израиль чоннуң бистиң эрага чедир X вектен VI вектиң ортузунга чедир төөгүзүн тоожуурун уламчылап турар.

Номнуң бирги кезээнде (1–9 эгелер) Соломоннуң хааннаашкынын болгаш ооң Иерусалимге Бурганның өргээзин тутканын көргүскен. Ийиги кезээнде (10–36 эгелер) Иудея күрүнениң төөгүзүн Иерусалимни 587/586 чылда Вавилоннуң эжелеп алганынга чедир шинчилеп көргүскен. Чылдар демдеглелдериниң Хаанныг чагырга номнарындан бир ылгалы болза Израильдиң хааннарын чүгле олар Иудеяның төөгүзүнге кандыг-бир ужур-уткалыг чүүл кылган таварылгада адап турарында. Чылдар демдеглелиниң бирги номунда ышкаш, бо номда база автор иудей күрүнеге Дээрги-Чаяакчыга бараан болурда, левиттерниң ажыл-хүлээлгезинче онза кичээнгей салган.

Ном Персияның хааны Кирниң 539/538 чылда иудей чонга төрээн черинче ээп чанар чөпшээрел берген чарлыы-биле төнген. Ол чарлык Эзраның номунуң эгезинде база таваржып, ооң-биле еврейлерниң Вавилон күрүнеге туттуруушкунга чедир төөгүзүн оларның Иудеяже ээп келген соондагы төөгүзү-биле холбап турар.

#### 1


Соломон хаанның мерген угаан дилээн мөргүлү


(3 Хаан. 3:4-14)

1[+]Давидтиң[†] оглу Соломон[†] бодунуң күрүнезин быжыг тудуп, чагыра берген. Хаанның Бурганы Дээрги-Чаяакчы[†] ооң-биле кады бооп, ону аажок өндүр улуг кижи кылып каан.

2Соломон бүгү израиль чонну – муң болгаш чүс шериглер даргаларын, шииткекчилерни, бүгү Израильде нояннарны, төрел салгалдар баштыңнарын[†] чыгдырып алган. 3[+]Бүгү чыылган чон-биле кады Соломон Гаваон хоорайда бедик черже чорупкан, чүге дээрге аңаа Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисейниң[†] ээн кургаг ховуда тип кааны Бурган[†]-биле Ужуражылга майгыны[†] турган. 4[+][+](Давид хаан Бурганның ыдыктыг аптаразын[†] Кириат-Иарим хоорайдан аңаа белеткеп алган черинче – Иерусалимде тип каан өске майгынче аппарып каапкан турган. 5[+][+]А Хурнуң оглунуң оглу, Урийниң оглу Веселиилдиң кылып кааны өргүл салыр хүлер бедигээш Гаваонда Дээрги-Чаяакчының майгынының мурнунга артып калган чүве-дир, ынчангаш Соломон бүгү чыыш-биле кады аңаа Дээрги-Чаяакчы-биле чугаалашкан.) 6Соломон Дээрги-Чаяакчының мурнунга Ужуражылга майгынының баарынга турган өргүл салыр хүлер бедигээшче үне бергеш, аңаа бир муң бүрүн өрттедир өргүлдү[†] кылган.

7Ол дүне Бурган Соломонга көстүп келгеш: «Сеңээ чүнү берейн, дилеп ал» – дээн.

8[+]Соломон Бурганга мынча деп харыылаан: «Сен мээң ачам Давидке өндүр улуг энерелиң көргүзүп, ооң орнунга хаан кылдыр мени салып кагдың. 9[+][+]А ам, Дээрги-Бурган-Чаяакчы, мээң ачам Давидке Сээң чугаалаан сөзүң боттанзын. Сен мени черниң элезин-довураа дег хөй санныг чоннуң хааны кылып каан-на болгай сен. 10Ам меңээ мерген угаан биле билигден хайырлап көрем, Сээң дузаң чок болза, бо өндүр улуг чонуңну кым баштап шыдаарыл?»

11Бурган Соломонга мынча дээн: «Сээң чүрээңге ындыг дилег турган болгаш, байлакшыл-элбекшил-даа, ат-алдар-даа, дайзыннарың өлүмүн-даа база бодуңга узун назын-даа дилеведиң, а сени ооң хааны кылып кааным Мээң чонумну башкарар мерген угаан биле билигни бодуңга диледиң. 12[+]Ындыг болганда, Мен сеңээ мерген угаан биле билигни хайырлаар мен. Оон туржук, сээң мурнуңда турган хааннарның кайызынга-даа турбаан, сээң сооңда чагырар хааннарга база турбас байлакшыл-элбекшил болгаш ат-алдарны база сеңээ хайырлаар мен».

13Соломон Гаваонда ыдыктыг[†] бедик черден – Ужуражылга майгынындан Иерусалимче чедип келгеш, Израильди чагыра берген.


Соломоннуң аг-шериг биле байлакшылды чыып алганы


(3 Хаан. 10:26-29)

14[+][+]Соломон дайынчы тергелериниң,[†] аъттыг шерииниң санын көвүдедип алган. Ол 1400 дайынчы тергелиг, 12 000 аъттыг шериглиг турган. Хаан дайынчы тергелер биле аъттарны тускай хоорайларга, а чамдыызын бодунуң чанынга, Иерусалимге, тудуп турган. 15Соломоннуң чагырган үезинде Иерусалимде чеже даш барыл, алдын-мөңгүн база ынча апарган, а пөштен кылган тудуглар эңдерлип, пөш ыяжын Шефела[†] девискээринде фига ыяжы[†] дег анаа чүүл кылдыр санаар апарган. 16[+]Соломонга аъттарны Египеттен[†] база Кувадан эккеп турган – хаанның садыгжылары аъттарны Кувадан садып ап турган чүве-дир. 17Бир дайынчы тергени Египеттен 600 шекел[†] мөңгүн-биле садып эккеп, а бир аътты 150 шекел мөңгүн-биле садып ап турган чүве-дир. Ол бүгүнү шак ынчаар, Соломоннуң садыгжыларын дамчыштыр, бүгү хет болгаш арамей хааннарга база чедирип берип турган.

#### 2


Бурганның өргээзин тударынга белеткел


(3 Хаан. 5:1-18)

1Соломон[†] Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан өргээ[†] болгаш бодунга хаан ордузу тудар деп бодап алган. 2Ол 70 000 кижини дажыкчылар кылдыр, 80 000 кижини дагларга даш чонукчулары кылдыр, 3600 кижини – ажылчыннар башкарар даргалар кылдыр тургузуп каан.

3[+]Соломон Тирниң хааны Хирамга дараазында сөстерни дамчытсын дээш улус чоруткан: «Мээң ачам Давид[†] бодунга чурттаар орду тудуп турда, аңаа пөштер чорудуп берип турганың дег, меңээ база чорудуп берип көрем. 4Мен бодумнуң Бурганым Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан өргээ тудар деп тур мен. Ону Аңаа бараалгадып, Ооң мурнунга чаагай чыттыг чүүлдер кыпсыр мен, ыдыктаан хлебтерни[†] үргүлчү салыр мен база амыр-дыш хүннеринде, Ай чаазының байырлалдарында болгаш Бурганывыс Дээрги-Чаяакчының доктаатканы өске байырлалдарда бүрүн өрттедир өргүлдерни[†] эртен, кежээ кылыр мен. Израильге ындыг айтыышкынны кезээ-мөңгеде берген-дир.

5[+]Мээң тудуп турар өргээм өндүр улуг болур, чүге дээрге бистиң Бурганывыс бүгү бурганнардан өндүр бедик болгай. 6[+]Дээр, эң бедик дээр безин Ону сыңырып шыдавас болганда, кым Аңаа өргээ тудуп бээр харыктыгыл? Аңаа өргээ тудуп берипки дег кым мен мен? Ооң мурнунга чаагай чыттыг өргүлдер өрттедип шыдаарынга-ла өй болдум бе.

7[+]Ынчангаш менче алдын-мөңгүн, хүлер болгаш демир-биле чогаадыкчы ажылдап билир, а ол ышкаш кызыл, кызыл-хүрең болгаш көк өңнүг пөстер-биле ажылдап билир база ыяш, дашты оюп хээлеп билир усчу кижиден чорудуп берип көрем – ол кижи Иудея биле Иерусалимге мээң ачам Давидтиң томуйлап кааны уран-шевер улус-биле кады ажылдазын.

8Меңээ оон ыңай Ливандан[†] пөш, шиви болгаш сандал ыяштан чорудуп берип көрем, чүге дээрге сээң ажылчыннарыңның ыяш кезеринге мергежээнин билир мен. Мээң чалчаларым сээң чалчаларың-биле кады ажылдап, 9меңээ хөй ыяштан белеткеп берзин, чүге дээрге мээң тудуп турар өргээм өндүр улуг болгаш кайгамчык болур. 10Сээң ыяш кезип турар чалчаларыңга 20 000 кор ишти дээрбелеп каан кызыл-тасты база ол хире арбайны, 20 000 бат ишти араганы база ол хире олива үзүн[†] бээр мен[*]».

11[+]Тирниң хааны Хирам Соломонче чагаа бижип: «Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң чонунга ынак-тыр, ынчангаш сени ооң хааны кылып каан-дыр» – деп харыылаан.

12Хирам оон ыңай: «Чер биле дээрни чаяап каан Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга алдар! Давид хаанга Ол мерген угаанныг, сарыылдыг болгаш чүве эндевес оолду хайырлаан-дыр. Ол оол Дээрги-Чаяакчының өргээзин база бодунуң ордузун тудар-дыр.

13[+]Мен сенче Хирам-Авий дээр билди-билиглиг шевер кижини чорудуп берейн. 14Ооң авазы Данның аймаандан укталган, а ачазы Тир хоорай чурттуг кижи. Хирам-Авий алдын-мөңгүн-биле, хүлер болгаш демир-биле, даш болгаш ыяш-биле, а ол ышкаш кызыл, кызыл-хүрең, көк пөстер-биле, чуга лён[†] пөстер-биле ажылдап билир, оюп хээлээр ажылдарга дуржулгалыг, аңаа дааскан кандыг-даа чагыгны күүседип шыдаар кижи. Ол сээң ус-шеверлериң-биле болгаш сээң ачаң, мээң дээргим Давидтиң ус-шеверлери-биле кады ажылдаар.

15Мээң дээргим, аазап кааның кызыл-тас, арбай, олива үзү болгаш араганы бодуңнуң чалчаларыңга чорудуп берип көрем. 16[+]А бис сеңээ Ливанда ыяшты, чежени хереглээр-дир сен, ынчаны кезип бергеш, салдар даггаш, далайлап Иоппия хоорайже салдады бээр бис, а сен оортан Иерусалимче сөөртүп ап шыдаптар сен».

17[+]Соломон ынчан израиль черде чурттап турар даштыкы улустуң чизезин, ооң ачазы Давидтиң кылган чизезиниң соонда кылырга, 153 600 кижи бар болган. 18Хаан олардан дажыкчы бооп ажылдаар 70 000 кижини, дагларга даш чонар 80 000 кижини база чонну албадап ажылдадыр 3600 дарганы тургузуп каан.

#### 3


Соломоннуң Бурганның өргээзин тутканы


(3 Хаан. 6:1-38; 7:15-21)

1[+][+]Соломон[†] Дээрги-Чаяакчының өргээзин Иерусалимге, Мориа дагга – ооң ачазы Давидке[†] Дээрги-Чаяакчының көзүлген черинге тудуп эгелээн. Давидтиң белеткеп каан ол чери иевус сөөктүг Орнанның тараа шаңынга турган. 2Хаан өргээни ийи айның ийиде, бодунуң чагыргазының дөрткү чылында тудуп эгелээн.

3Бурганның өргээзин тударда, Соломоннуң салган тавааның хемчээли бо-дур: узуну алдан кыры дурту,[†] а дооразы чээрби кыры дурту (кырының биеэги хемчээлин ёзугаар). 4Өргээниң мурнунда серилиг чер турган. Ооң узуну өргээниң дооразынга дең – чээрби кыры дурту, а бедии чээрби кыры дурту[*]. Хаан ону иштинден арыг[†] алдын-биле шап каан. 5Өргээниң улуг өрээлин шиви шагыг-биле шыпкаш, ону арыг алдын-биле шап, аңаа пальмалар болгаш илчирбежигештер дүрзүлери оюп каан. 6Өргээни улуг үнелиг даштар-биле каастап каан; Соломоннуң ажыглаан алдыны Парваимден эккелген алдын турган. 7Өргээниң иштинде чудуктар, эргиннер, ханалар, эжиктерни алдын-биле шап кааш, ханаларга херувимнер[†] дүрзүлери оя кезип каан.

8Оон Соломон эң ыдыктыг өрээлди[†] кылып каан: ооң узуну, өргээниң дооразы дег, чээрби кыры дурту, дооразы база чээрби кыры дурту. Оон ону иштинден 600 талант[†][*] деңзилиг эки шынарлыг алдын-биле шап каан. 9Алдын кадаглар 50 шекел[†][*] деңзилиг турган. Үстүкү өрээлдерни база алдын-биле шап каан.

10[+]Эң ыдыктыг өрээлге ийи херувим оя кезип кылгаш, алдын-биле шап каан. 11Херувимнерниң чалгыннарының ниити узуну чээрби кыры дурту. Бирги херувимниң бир чалгыны (ооң узуну беш кыры дурту) өргээниң бир ханазынга дээп турган, а шак-ла ындыг хемчээлдиг өске чалгыны ийиги херувимниң чалгынынга дээп турган. 12База-ла шак ынчаар ийиги херувимниң беш кыры дурту узун бир чалгыны өргээниң өске ханазынга дээп турган, а шак-ла ындыг хемчээлдиг өске чалгыны бирги херувимниң чалгынынга дээп турган. 13Ол херувимнерниң хере сунган чалгыннарының узуну чээрби кыры дурту болган. Олар бут кырында, ыдыктыг өрээлче көрүндүр тургулаан.

14[+]Соломон көк, кызыл-хүрең болгаш кызыл пөстерден база чуга лёндан көжеге[†] кылгаш, аңаа херувимнер дүрзүлерин хээлеп аргып каан.

15[+]Өргээниң мурнунга ол бедии үжен беш кыры дурту ийи адагаш тургузуп каан. Оларның кайызының-даа бажынга бедии беш кыры дурту капитель кылып каан. 16Иштики өрээлге илчирбежигештер кылгаш, база-ла адагаштарның баштарынга салып каан. Оон ыңай чүс гранат чимизи кылгаш, илчирбежигештерже салып каан. 17Адагаштарны өргээниң мурнунга, бирээзин – оң, өскезин – солагай талазынга тургускаш, оң талазындазын Яхин деп, а солагай талазындазын Вооз деп адап каан[*].

#### 4


Бурганның өргээзиниң эт-херексели


(3 Хаан. 7:23-51)

1[+]Соломон[†] өргүл салыр хүлер бедигээш кылып каан. Ооң узуну чээрби кыры дурту,[†] дооразы база чээрби кыры дурту, бедии он кыры дурту. 2[+]Оон «далай» дээр борбак чунар сава шуткуп куткан. Ооң бир эриинден өске эриинге чедир хемчээли он кыры дурту, бедии беш кыры дурту. Үжен кыры дурту хемчээр хендир ону долгандыр куржап алган. 3Далайның адаан долгандыр бугаларга дөмей ийи одуруг дүрзүлер турган. Бир кыры дурту хемчээлге-ле он буга онаажыр турган. Оларны далай-биле кады тудуш чаңгыс кылдыр шуткуп каан.

4Далай он ийи буга кырында турган; оларның үжү соңгу чүкче, үжү – барыын чүкче, үжү – мурнуу чүкче, үжү – чөөн чүкче көрүнген. Далай оларның ооргазында чыткан, а бугаларның соо ооң ортузунче, төпче угланган. 5Далайның кылыны дөрт илиг, а ооң эрии аяк эрии дег, лилия чечээ дег турган. Ооң ишкири – 3000 бат[*].

6[+]Он чунар сава кылгаш, бежин Бурганның өргээзиниң оң талазынга, база бежин – солагай талазынга тургузуп каан. Оларга бүрүн өрттедир өргүлдерни[†] чуп турган. А далайны Бурганның бараалгакчылары[†] чунарда ажыглаар чүве-дир.

7[+]Он алдын чырыткыны дүрүмде доктаатканын ёзугаар кылгаш, Бурганның өргээзинге, бежин – оң талазынга, бежин – солагай талазынга, тургузуп каан.

8Он ширээ кылгаш, Бурганның өргээзинге, бежин – оң талазынга, бежин – солагай талазынга, тургузуп каан. Оон ыңай чүс алдын аяк кылып каан.

9Бурганның бараалгакчылары турар шөл, улуг шөл, шөлче үнер-кирер эжиктер кылгаш, эжиктерни хүлер-биле шап каан. 10«Далай» дээр улуг саваны өргээниң оң талазынга, мурнуу-чөөн азыгга тургузуп каан.

11Хирам савалар, хүл-узарлар болгаш аяктар кылып каан.

Ооң соонда Хирам Бурганның өргээзинге Соломон хаанның чагыын ёзугаар кылып турган ажылын дооскан. Ооң кылган чүүлдери бо-дур:

12ийи адагаш, оларның бажында паш хевирлиг ийи капитель, капительдерни каастап шып турар ийи четки;

13ол ийи четкиге 400 гранат чимизи – ийи адагаш бажында капительдерни каастап шып турар ийи четкиниң кайызынга-даа ийи одуруг гранат чимизи онаажыр кылдыр;

14тергежигештер болгаш оларның кырында чунар савалар;

15«далай» дээр бир улуг чунар сава болгаш ооң адаанда он ийи буга;

16савалар, хүл-узарлар болгаш серээлер.

Дээрги-Чаяакчының өргээзинге ажыглазын дээш, Хирам-Авий Соломон хаанга ол бүгү эт-херекселди кылайтыр хоюглап каан хүлерден кылып берген. 17Хаан ол эт-херекселди Иордан шынаазынга,[†] Сокхот биле Цареданың аразынга дойдан кылган шуткуур хепке шуткуп кударын дужааган. 18Соломон ол бүгү эт-херекселди эңдере кылдыртып каан болгаш, хүлерниң ниити деңзизи билдинмес бооп арткан.

19Соломон оон ыңай Бурганның өргээзинге ажыглаар бүгү алдын эт-херекселди кылып каан: өргүл салыр алдын бедигээш, ыдыктаан хлебтер[†] салыр ширээлер; 20Эң ыдыктыг өрээл[†] мурнунга дүрүм ёзугаар кыпсыр кылдыр арыг[†] алдындан кылган чырыткылар болгаш оларның деңнери; 21чырыткының чечектери, деңнери, дең өзээ үзе кезер кыскаштары – оларны эң шынарлыг алдындан кылган; 22арыг алдындан кылган бижектер, хымыштар, хүүрекчигештер, айдызаар савалар; өргээниң эжиктери – ооң эң ыдыктыг[†] иштики өрээлиниң база ыдыктыг өрээлиниң алдын эжиктери.

#### 5

1Соломоннуң[†] Дээрги-Чаяакчының өргээзинге кылып турган бүгү ажылы ынчалдыр доозулган. Соломон бодунуң ачазы Давидтиң[†] Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан чүүлдерин: алдын-мөңгүн биле эт-херекселди эккелгеш, Бурганның өргээзиниң эртине шыгжамырынче суктуруп каан.


Ыдыктыг аптараны Бурганның өргээзинче көжүргени


(3 Хаан. 8:1-13)

2[+]Соломон оон Израильдиң баштыңнарын,[†] израиль аймактар, төрел бөлүктерниң бүгү нояннарын Иерусалимче – Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң[†] аптаразын[†] Давидтиң Хоорайындан,[†] Сион[†] дагдан өскээр көжүрер дээш – кыйгырып алган. 3Бүгү израильчилер хаанның кыйгырганын ёзугаар байырлал үезинде, чеди айда чыглып келген.

4Израильдиң бүгү баштыңнары чедип кээрге, левиттер ыдыктыг аптараны көдүргеш, 5ооң-биле кады Ужуражылга майгынын[†] база аңаа турган бүгү ыдыктыг[†] эт-херекселди алгаш чорупканнар. Бурганның бараалгакчылары[†] болгаш левиттер ол бүгүнү көдүрүп аппар чыткан. 6Соломон хаан болгаш ооң кыйгырыы-биле чыылган бүгү израиль ниитилел ыдыктыг аптараның мурнунда турган; олар өргүл кылдыр эңдерик шээр болгаш бода малды эккеп салып турган – ол малды санаары-даа, эргий көөрү-даа болдунмас, хөлүн эрттир хөй болган.

7Бурганның бараалгакчылары Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзиниң аптаразын Ооң өргээзиниң иштинде турар черинге, эң ыдыктыг өрээлге[†] эккелгеш, херувимнер[†] чалгыннарының адаанга тургузуп каан. 8[+][+]Херувимнерниң чалгыннары ыдыктыг аптараның турар чериниң кырынга херлип, ооң бодун база ону көжүрерде ажыглаар көдүрткүүш-мергелерни шыва апкан турган. 9Аптараның көдүрткүүш-мергелери дыка узун болгаш, оларның уштары эң ыдыктыг өрээлдиң мурнундан көстү бээр, ынчалза-даа өргээниң даштындан көөрге, көзүлбес турган. Олар ында амдыгаа чедир бар. 10[+][+]Ыдыктыг аптарада ийи калбак даштан өске, чүү-даа чок болган. Оларны ынаар Моисей[†] Хорив[†] дагның чанынга, кажан израильчилер Египеттен[†] үнүп келгенде, Дээрги-Чаяакчы[†] ол дагга чон-биле чагыг-керээ чарып алган соонда, суп каан чүве-дир.

11[+]Бурганның бараалгакчылары өргээниң ыдыктыг черинден үнүп келген. Аңаа турган бараалгакчылар, кандыг-даа салбырга хамааржып турган болза, шупту арыгланып-ыдыктаны[†] берген чүве-дир. 12[+][+]Бүгү левит ыраажылар – Асаф, Еман, Идифун болгаш оларның оолдары, ха-дуңмазы[†] чуга лён[†] хептер кедип алгаш, өргүл салыр бедигээштиң[†] чөөн талазынга туруп алган, кимвалдар, чадаганнар, чанзыларга ойнап турганнар. Бурганның 120 бараалгакчызы трубалар тудуп алган, олар-биле кады ойнап турган. 13[+][+]Труба эдискен-даа, ырлашкан-даа улус аяннашкак кылдыр ойнап, Дээрги-Чаяакчыны алгап-мактап, Аңаа өөрүп четтирип тура, чаңгыс үннүг дег болган. Трубалар этсип, кимвалдар болгаш өске-даа хөгжүм херекселдеринге ыыткыр ойнавышаан, олар Дээрги-Чаяакчыны: «Ол ачылыг-дыр, Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир» – деп алгап-мактап турганнар.

Оон Дээрги-Чаяакчының өргээзин булут бүргей апкан. 14[+]Ынчангаш Бурганның бараалгакчылары булуттуң хараазы-биле бараан болур харык чок апарган, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы Ооң өргээзин бүргей апкан.

#### 6

1[+]Соломон[†] ынчан: «Дээрги-Чаяакчы[†] чажыт дүмбей черге чурттаарын чугаалаан болгай. 2Мен Сеңээ мөңге шагда чурттаар чер кылдыр өндүр улуг өргээ[†] тудуп бердим» – дээн.


Соломоннуң чонга чугаалаан чүвези


(3 Хаан. 8:14-21)

3[+]Израильчилер шупту аңаа чыглып келген турда, хаан оларже эргилгеш, алгап-йөрээп каан. 4Оон ол мынча дээн: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга алдар! Ол мээң ачам Давидке[†] Бодунуң аксы-сөзү-биле аазаан чүвезин Бодунуң холу-биле боттандырды. Дээрги-Чаяакчы: 5„Бодумнуң израиль чонумну египет черден үндүре берген хүнүмден бээр, Мен Израильдиң кайы-даа аймаанга, Мээң адымга тураскааткан өргээни тургузар хоорай шилип албаан мен база Мээң израиль чонумнуң чагырыкчызы болур кижи шилип албаан мен. 6[+]Ынчалза-даа ам Мээң адымга тураскааткан боору-биле Иерусалимни шилип алган мен база Мээң израиль чонумну чагырар кылдыр Давидти шилип алган мен“ – деп чугаалаан болгай. 7[+]Мээң ачам Давид Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының адынга тураскааткан өргээ тударын күзээн-даа болза, 8Дээрги-Чаяакчы аңаа: „Сен Мээң адымга тураскааткан өргээ тударын бодап алган-дыр сен, ол бодалың эки-даа-дыр. 9[+]Ынчалза-даа өргээни сен эвес, оглуң тудар. Сээң ботталдырган оглуң Мээң адымга тураскааткан өргээни тудуп каар-дыр“ – дээн.

10[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң аазаашкынын күүсетти. Мен ам Ооң аазаанын ёзугаар мээң ачам Давидтен салгап алганым Израильдиң дүжүлгезинде саадаптым база Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының адынга тураскааткан өргээ тудуп кагдым. 11Мен өргээде Дээрги-Чаяакчының израильчилер-биле чарган чагыг-керээзин[†] шыгжап каан ыдыктыг аптараны[†] тургузуп кагдым».


Бурганның өргээзин ыдыктап турда, Соломоннуң мөргүлү


(3 Хаан. 8:22-53)

12[+]Соломон бүгү израиль ниитилел көрүп турда, Дээрги-Чаяакчының өргүл салыр бедигээжиниң мурнунга туруп алгаш, холдарын өрү сунупкан. 13Хаан узуну болгаш дооразы беш кыры дурту,[†] а бедии үш кыры дурту хүлер бедиктээш кылгаш, ону даштыкы шөлдүң ортузунга тургузуп каан турган. Ол бедиктээш кырынга туруп алгаш, бүгү израиль ниитилелдиң мурнунга дискектерин черге дегзип, холдарын дээрже сунгаш, мынча дээн: 14[+]«Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы! Дээрде-даа, черде-даа Сеңээ дөмей Бурган[†] чок. Бүгү чүлдү-чүрээ-биле Сээң оруктарыңны эдерип чоруур чалчаларыңга энерелиң көргүзүп, чагыг-керээңни сагып турар-дыр сен. 15Бодуңнуң чалчаң, мээң ачам Давидке берген сөзүңнү ээледиң. Сен ол аазаашкынны Бодуңнуң аксы-сөзүң-биле чугааладың, а бөгүн ону Бодуңнуң холуң-биле боттандырдың.

16[+]А ам, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң чалчаң, мээң ачам Давидке: „Бир эвес сээң оолдарың, сээң Мени дыңнап турганың дег, Мени тооп дыңнап, Мээң хоойлумда[†] айыткан оруктан өскээр барбас болза, Израильдиң дүжүлгезинге Мээң мурнумга саадаар сээң салгакчың үстүп төнмес“ – дээн аазаашкыныңны утпайн көрем. 17[+]Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң чалчаң Давидке Сээң берген сөзүң ам боттанзын!

18[+]Ынчаарга Бурган чер кырынга кижилер-биле кады чурттаар деп бе? Дээр, эң бедик дээр безин, Сени сыңырып шыдавас болганда, мээң тудуп кааным бо өргээ Сени канчап сыңырарыл?! 19Ындыг-даа болза, Бодуңнуң чалчаңның мөргүлүн,[†] ооң чалынганын дыңнап көрем, Бурганым Дээрги-Чаяакчы! Сээң мурнуңга Бодуңнуң чалчаңның мөргүп турар чалынган дилээн база мөргүлүн дыңнап көрем! 20[+]Сээң карааң дүне-хүндүс бо өргээже, ат-алдарың аңаа турарын аазаан чериңче шимдинмейн көрзүн. Бодуңнуң чалчаңның бо черже шиглей көргеш, чаннып турар мөргүлүн дыңнап көрем. 21Сээң чалчаң, Сээң чонуң бо черже көрүп алгаш, мөргүп эгелээрге, оларның чалынган дилээн дыңнап көрем. Чурттап турар дээриңден дыңнап кааш, өршээп көрем.

22[+]Бир кижи өске кижиге удур бачыт[†] үүлгеткен дижик. Буруудаттыргандан ооң буруу чогунуң дугайында даңгырак негээрге, ол кижи бо өргээге келгеш, Сээң өргүл салыр бедигээжиңниң мурнунга даңгырак бээр. 23Ынчан Сен дээрден дыңнап кааш, хемчегден ап көрем. Бодуңнуң чалчаларыңның херээн шиидип, буруулуг кижини буруудадып, ооң кылган үүлгедиин бодунуң бажынче халдадып көрем, а буруу чок кижини агартып, ооң чөптүг-шынныын бадыткап көрем.

24[+]Сээң израиль чонуң Сеңээ удур бачыт үүлгеткеш, дайзыннарга чылча шаптырып алган дижик. Чонуң Сенче эглип кээр, Сээң адыңны алгап-мактаар, бо өргээге Сеңээ мөргүүр база Сеңээ чаннып, дилег кылыр. 25Ынчан Сен дээрден дыңнап кааш, Бодуңнуң израиль чонуңнуң бачыдын өршээп, Сээң оларга база оларның ада-өгбезинге берген чериңче чандырып көрем.

26[+]Дээр хагдына берип, Сээң чонуңнуң Сеңээ удур бачыт үүлгеткени дээш, чаъс чагбайн барган дижик. Сен ону кезедириңге, чонуң оон бо черже көрүп алгаш, мөргүүр, Сээң адыңны алгап-мактаар база бодунуң бачыдындан ойталаар. 27[+]Ынчан дээрден дыңнап кааш, Бодуңнуң чалчаларыңның, Бодуңнуң израиль чонуңнуң бачыдын өршээп көрем. Оларга эдерип чоруур ужурлуу шынныг орукту айтып берип көрем база Бодуңнуң чонуңга Сээң өнчү кылдыр берген чериңче чаъстан чагдырып көрем.

28[+]Аш-чут, хамчык аарыг, хуюкталдыр чиир хат, дүжүт аарыы, шергилер, мөөң шартылаа черге халавын халдаткан дижик; азы дайзын израиль чонну бодунуң-на черинге, хоорайларынга кызагдап, бүзээлеп алган дижик; азы кандыг-бир айыыл-халап, аарыг-аржык келген дижик. 29Бир кижи азы Сээң бүгү израиль чонуң кандыг-даа мөргүл кылып, чаннып дилээр болза, олар шупту качыгдал, муңгагдалды ожаап билгеш, бо өргээже холдарын тейлеп сунар болза, 30[+]ынчан Бодуңнуң чурттап турар дээриңден дыңнап кааш, оларны өршээп көрем. Кижи бүрүзүн ооң ажыл-херээн ёзугаар, ооң сеткил-чүрээн билип, шын шиидип көрем, чүге дээрге чүгле Сен кижи амытанның сеткил-чүрээн билир болгай сен. 31Сээң оларның ада-өгбезинге бергениң чер кырынга чурттап турар үезиниң дургузунда олар Сенден коргуп, Сээң оруктарыңны эдерип чорзун.

32[+]А Сээң израиль чонуңнуң санынче кирбес, ынчалза-даа ырак черден Сээң алдар-адың дыңнааш, чедип келген даштыкы кижиге хамаарыштыр. Кажан ол даштыкы кижи Сээң өндүр улуг адың, Сээң күчүлүг холуң болгаш күш-шыдалың дугайында дыңнааш, чедип кээп, бо өргээже көрүп алгаш, мөргүүрге, 33Бодуңнуң чурттап турар дээриңден дыңнап каап көрем, ооң Сенден дилээн бүгү чүвезин күүседип берип көрем. Оон чер-делегейниң бүгү чоннары Сээң адыңны билип алзын, Сээң израиль чонуң ышкаш, Сенден кортсун база мээң тудуп кааным бо өргээни Сээң адың-биле адап каанын билип алзын.

34Кажан Сээң чонуң бодунуң дайзыннары-биле дайылдажыр дээш Сээң айыткан орууң-биле чорупкаш, Сээң шилип алганың бо хоорайже, Сээң адыңга тураскааткан, мээң тудуп кааным өргээже көрүнгеш, Сеңээ мөргүүрге, 35дээрден ооң мөргүлүн, чалынган дилээн дыңнап кааш, аңаа дузадан кадып көрем.

36[+]Сээң чонуң Сеңээ удур бачыт үүлгедирге – а бачыт үүлгетпес кижи чок-ла болгай – Сен аңаа килеңней[†] бергеш, ону дайзыннарынга хүлээдип бээриңге, олар ону тудуп алгаш, ыракта азы чоокта турар черже аппаар дижик. 37[+]Сээң чонуң ол черге сеткил-чүрээ өскерилгеш, Сенче эглип, туттуруушкунда турар черинге Сеңээ: „Бис бачыт үүлгедип, бузут кылып алдывыс, буруудаан-дыр бис“ – деп мөргүүр болза; 38[+]бир эвес Сээң чонуң туттуруушкунда турар черинге бүгү чүлдү-чүрээнден, сеткилиниң ханызындан Сенче эглип, Сээң ооң ада-өгбезинге берген чериңче, Сээң шилип алганың хоорайже, Сээң адыңга тураскааткан, мээң тудуп кааным өргээже көрүнгеш, мөргүүр болза, 39Бодуңнуң чурттап турар дээриңден ооң мөргүлүн болгаш чалынган дилээн дыңнап кааш, аңаа дузадан кадып көрем. Бодуңнуң чонуңну Сеңээ удур үүлгеткен бачыттары дээш өршээп көрем.

40[+]Ийе, мээң Бурганым, Сээң карааң ажык болзун, Сээң кулааң бо черге чугаалаан мөргүл сөстеринче кичээнгейлиг болзун.

41[+][+]А ам, Дээрги-Бурган-Чаяакчы, туруп келгеш, амыр-дыжың черинче чедип келем – Сен Бодуң, күчү-күжүңнү демдеглээн ыдыктыг аптара база. Сээң бараалгакчыларың,[†] Дээрги-Бурган-Чаяакчы, камгалалыңны[†] хеп дег кедип алзын, Сеңээ бердинген улус Сээң ачы-буяның дээш өөрүп-хөглезин. 42[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы! Бодуңнуң шилип чагганың хаандан хая көрүнмейн, чалчаң Давидке аазаан энерелиң дугайында бодап көрем![*]»

#### 7


Өргээни Бурганга бараалгатканы


(3 Хаан. 8:62-66)

1[+][+]Соломон[†] мөргүлүн[†] чугаалап доозуптарга, дээрден от бадып келгеш, бүрүн өрттедир болгаш өске-даа өргүлдерни чипкен, Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы Ооң өргээзин бүргей апкан. 2Бурганның бараалгакчылары[†] өргээже кирер харык чок болган, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы Ооң өргээзин бүргей апкан. 3[+]Бүгү израильчилер оттуң бадып келгенин, Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы өргээ[†] кырында турарын көргеш, бедиктээште черге хаваан дегзип мөгейгеш, Ону алдаржыдып:

«Ол ачылыг-дыр, Ооң энерели

кезээ шагда үстүп төнмес-тир» – дижип турган.

4Хаан, ооң-биле кады бүгү чон Дээрги-Чаяакчының мурнунга өргүл салып эгелээн. 5Соломон хаан өргүл кылдыр 22 000 бода мал, 120 000 шээр мал эккеп салган. Хаан база бүгү чон Бурганның өргээзин Аңаа ынчалдыр бараалгадып каан. 6Бурганның бараалгакчылары боттарының албан-хүлээлгезин күүседип эгелээн, олар-биле кады Дээрги-Чаяакчының хөгжүм херекселдерин туткан левиттер турган. Ол хөгжүм херекселдерин Давид[†] хаан Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдары-биле кылып кааш, левиттерге Ооң үстүп төнмес энерелин алгап-мактаарын дагзып каан чүве-дир. Бурганның бараалгакчылары левиттерниң дужунга туруп алгаш, трубаларын этси берген. Бүгү израильчилер бут кырынга турган.

7[+]Соломон Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң мурнунда турар шөлдүң төп кезээн ыдыктап каан – хаан аңаа бүрүн өрттедир өргүлдерни[†] база эп-найырал өргүлдериниң үс-чаан эккеп салган. Чүге дээрге ооң кылып кааны хүлер өргүл бедигээжи бүрүн өрттедир өргүлдерни, далган-тараа өргүлдерин болгаш өргүл малдарының чаан сыңырып шыдавас болган. 8[+]Соломон, а ооң-биле кады бүгү израильчилер – соңгу чүкте Лево-Хаматтан эгелээш, мурнуу чүкте Египет-биле[†] кызыгаарда хемге чедир черлерден чыылган мөөң чон – ол үеде чеди хүн үргүлчүлээн байырлал кылган. 9А дараазында хүнде олар онзагай чыыш кылган. Өргүл салыр бедигээшти[†] ыдыктаанын чеди хүн, байырлалды база чеди хүн демдеглээн. 10Чеди айның чээрби үште хаан чонну аалдарынче чандырыпкан. Улус Дээрги-Чаяакчының чалчазы Давидке, Соломонга база Бодунуң израиль чонунга кылган бүгү буяны дээш сеткил-чүрээнде өөрүп-хөглеп турган.


Дээрги-Чаяакчының Соломонга көзүлгени


(3 Хаан. 9:1-9)

11Соломон Дээрги-Чаяакчының өргээзин база хаанның ордузун тудуп дооскан – Дээрги-Чаяакчының өргээзинге, бодунуң ордузунга кылыр деп бодап алган бүгү чүвезин чедиишкинниг кылып дооскан. 12[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы[†] Соломонга дүне када көстүп келгеш, мынча дээн: «Сээң мөргүлүңнү дыңнап кааш, бо черни Меңээ өргүл салыр өргээ кылдыр шилип алдым.

13[+]Мен дээрни хаап каарымга, чаъс чагбайн баар дижик, азы мен шартылаага черни чип кааптарын дужаар, азы Бодумнуң чонумче хамчык аарыг ыдыптар дижик мен. 14[+]Бир эвес Мээң адым-биле адаттынып турар Мээң чонум томаарый бергеш, мөргүп, Менче чүткүп эгелээр болза, бузуттуг-бак оруктарындан өскээр чайлай бээр болза, Мен дээрден дыңнап кааш, ооң бачыттарын өршээр мен база ооң черин экиртип каар мен. 15[+]Ийе, Мээң караам силерже көөр, Мээң кулаам бо черге чугаалаан мөргүлдерже кичээнгей салыр. 16[+]Мен ам Мээң алдар-адым аңаа кезээ-мөңгеде турзун дээш, бо өргээни шилип, ыдыктап алдым. Мээң караам биле бодал-чүрээм кезээ шагда аңаа турар.

17А сеңээ хамаарыштыр. Бир эвес сен Мээң мурнумга бодуңнуң ачаң Давид ышкаш чурттаар болзуңза; Мээң бүгү айтыышкыннарымны күүседир, Мээң дүрүм-хоойлуларымны[†] сагыыр болзуңза, 18[+]сээң ачаң Давидке: „Израильди чагырар салгакчы чок артпас сен“ – деп ооң-биле керээ чарганым дег, сээң хаан дүжүлгеңни быжыглап каар мен.

19А бир эвес израильчилер силер Менден хая көрнүп, силерге Мээң берген айтыышкын, дүрүмнеримге чагыртпас болзуңарза, өске бурганнарга бараан болуп, мөгейип баар болзуңарза, 20[+][+]Мен израиль чонну силерге берген Мээң черимден дазылы-биле тура тыртып каар мен, Бодумнуң алдар-адымга дээш ыдыктап кааным бо өргээден ойталаар мен. Израильди ынчан бүгү чоннарга бужар үлегер-чижек, кочу-шоот кылып каар мен. 21[+]Бедий берген бо өргээ бузундулар апаар, ооң чаны-биле эрткен кижи бүрүзү элдепсинер база: „Дээрги-Чаяакчы бо чуртту, бо өргээни чүге ынчаар аажылааны ол?“ – деп айтырар. 22А улус: „Олар ада-өгбезин египет черден үндүре берген Дээрги-Чаяакчызы – адаларының Бурганындан ойталааш, өске бурганнар эдерип, оларга бараан болуп, мөгейгени дээш, Дээрги-Чаяакчы ол улусче бо айыыл-халапты ыткан“ – деп харыылаар».

#### 8


Соломоннуң өске ажыл-херектери


(3 Хаан. 9:10-28)

1[+]Соломон[†] Дээрги-Чаяакчының өргээзи биле хаанның ордузун чээрби чыл иштинде тудуп дооскан соонда, 2Хирам хаанның аңаа берген хоорайларын база катап туткаш, ол хоорайларга израильчилерни чурттадып каан. 3Ооң соонда Соломон Хамат-Цоваже чорупкаш, ону эжелеп алган. 4Ол ээн кургаг ховуга Тадмор хоорайны база Хаматка таваан салганы аъш-чем курлавыры шыгжаар хоорайларның шуптузун тудуп каан. 5[+][+]Соломон Үстүү Бет-Орон болгаш Алдыы Бет-Орон деп хоорайларны быжыглай тудуп, оларны ханаларлыг, дээктерлиг хаалгаларлыг шивээ-хоорайлар кылып каан. 6Ол Ваалат[†] хоорайны, аъш-чем курлавыры шыгжаар бүгү хоорайларны база бодунуң дайынчы тергелерин[†] болгаш аъттарын тургузар хоорайларны катап тудуп каан. Соломон Иерусалимге, Ливанга[†] болгаш чагырып турганы бүгү черлерге тудар дээн бүгү чүвезин тудуп каан.

7Соломон хет, амор, ферез, хиввей болгаш иевус чоннарның (олар шупту израильчилер эвес турган) артынчызын – 8оларның чуртка артып калган, израильчилерниң узуткавааны үре-салгалын – кулдар ышкаш ажылдадып ажыглап турган, амдыгаа чедир ындыг бооп арткан. 9[+]А израильчилерни Соломон бодунуң ажылын кылыр кулдар кылдыр ажыглаваан. Олар ооң шериглери, нояннары, шериг баштыңнары, ооң дайынчы тергелериниң башкарыкчылары, аъттыг шериг удуртукчулары бооп турган. 10Соломон хаанның ажылчын күжүн хайгаараар 260 кол башкарыкчы кижи база турган чүве-дир.

11[+]А фараоннуң уруун Соломон Давидтиң Хоорайындан[†] аңаа тудуп бергени ордуже көжүрүпкен. Чүге дээрге ол: «Мээң кадайым Израильдиң хааны Давидтиң[†] ордузунга чурттавас ужурлуг – Дээрги-Чаяакчының аптаразын[†] киирип турган черлер ыдыктыг[†] болур болгай» – деп чугаалаан чүве-дир.

12[+]Ол үеде өргээниң серилиг чериниң дужунга тудуп кааны Дээрги-Чаяакчының өргүл бедигээжинге Соломон Аңаа бүрүн өрттедир өргүлдер[†] кылып эгелээн. 13[+]Хаан Моисейниң[†] айтыышкынын ёзугаар хүннүң-не доктааттынган өргүлдерни амыр-дыш хүннеринде, Ай чаазының байырлалдарында болгаш чылдың үш кол байырлалы: Хаарган далганнар, Чеди неделя, Чадырлар байырлалдарында кылып турган. 14[+][+]Бодунуң ачазы Давидтиң дүрүмүнде доктаатканын ёзугаар, Соломон албан-хүлээлге кылыры-биле Бурганның бараалгакчыларының[†] салбырларын томуйлап каан. Левиттерниң[†] салбырларын база, олар Бурганны алгап-мактазын дээш, өргээге хүннүң-не кылыр ажылдар кылырынга Бурганның бараалгакчыларынга дузалашсын дээш, томуйлап каан. Оон ыңай ол хаалгачыларны бөлүктер аайы-биле хаалга бүрүзүнге тургузуп каан, чүге дээрге Бурганның кижизи Давид ынчаар айтып чагаан турган. 15Хаанның бараалгакчылар биле левиттерге хамаарышкан айтыышкыннарын, ооң иштинде эртине-байлак шыгжамырларының дугайында айтыышкынын, израильчилер черле үреп көрбээн.

16Соломоннуң бүгү ажыл-херээ Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң таваан салган хүнден эгелээш, ону тудуп дооскан хүнге чедир күүсеттинген. Дээрги-Чаяакчының өргээзин бүрүнү-биле тудуп каан.

17[+]Ынчан Соломон Кызыл далайның эриинде, эдом черде турар Эцион-Гавер болгаш Эйлатче чорупкан. 18[+]Хирам хаан аңаа бодунуң эжиндирип билир далайжылары башкарган корабльдарын бодунуң дүжүметтериниң дузазы-биле чорудуп берген. Ол далайжылар Соломоннуң улузу-биле кады Офирже эжиндирип чорупкаш, оортан 450 талант[†] алдын эккелгеш[*], Соломон хаанга чедире бергеннер.

#### 9


Шеваның кадыны-биле ужуражыышкын


(3 Хаан. 10:1-13)

1[+][+][+]Шеваның кадыны[*] Соломоннуң[†] алдаржаанын дыңнап кааш, аңаа берге айтырыглар салып, шенээр дээш Иерусалимге хөй эдеринчилиг, чаагай чыттыг чүүлдер чүдүрген коштаан тевелерлиг, дыка хөй алдынныг болгаш эртине даштарлыг чедип келген. Ол кадын Соломонга барып ужурашкаш, ооң-биле угаан-сагыжынга кирген бүгү чүве дугайында чугаа кылган. 2Соломон ооң бүгү айтырыгларынга харыылап берген; Соломоннуң аңаа тайылбырлап шыдавааны билдинмес чүү-даа чүве чок болган. 3Шеваның кадыны Соломоннуң мерген угаанын база ооң тудуп каан ордузун көрген. 4Оон хаанның столунда аъш-чемни, ооң дүжүметтериниң оран-бажыңын, ооң чалчаларының бараан болуп турарын, оларның идик-хевин, хаанның дашка тудукчуларын, оларның идик-хевин, ооң Дээрги-Чаяакчының өргээзинге эккеп салып турар бүрүн өрттедир өргүлдерин[†][*] база көргеш, кайгаанындан тыныжы бачымнай берген.

5Кадын ынчан Соломон хаанга мынча дээн: «Бодумнуң чуртумга сээң херектериң болгаш мерген угааның дугайында дыңнаан мен, ол бүгү шын болду! 6А мен маңаа кээп, ол бүгүнү бодум караам-биле көрбээн шаамда, ол чугааларга бүзүревейн турдум. Ам көөрүмге, улус меңээ сээң бодап четпес мерген угааныңның оода чартыының дугайында безин чугаалаваан бооп-тур: мээң дыңнааным дамчыыр чугааны оранчок ажып турар-дыр сен. 7Сээң улузуң амыр-чыргалдыг-дыр. Үргүлчү сээң мурнуңга бараан болуп, мерген угааныңны дыңнап турар чалчаларың амыр-чыргалдыг-дыр. 8[+][+]Сенче ээ көрнүп, сени Бодунуң дүжүлгезинге хаан кылдыр Бодунуң адындан чагырары-биле олуртуп каан Бурганың Дээрги-Чаяакчыга алдар! Сээң Бурганың Израильге ынакшылы дээш база ону кезээ-мөңгеде тургузуп каар дээш, сени ооң хааны кылып каан-дыр – сен ам чөптүг чорук биле шынныг шииткел ёзугаар кылыр-дыр сен».

9Шеваның кадыны хаанга 120 талант[†] алдын[*], эңдерик чаагай чыттыг чүүлдер болгаш эртине даштарны белекке берген. Кадынның Соломон хаанга бергени дег эмгежок хөй чаагай чыттыг чүүлдер мурнунда кажан-даа турбаан.

10[+]Хирамның болгаш Соломоннуң Офирден алдын сөөртүп эккеп турган чалчалары оортан сандал ыяш биле эртине даштар база сөөртүп эккелген. 11Хаан ол ыяштан Дээрги-Чаяакчының өргээзинге болгаш хаанның ордузунга чадалар база хөгжүмчүлерге чадаган, чанзылар кылып берген. Аңаа дөмейлежир хире чүүлдерни улус Иудеяга ооң мурнунда көрүп көрбээн.

12Соломон хаан Шеваның кадынынга ооң хаанга эккелген белектеринден-даа хөйнү, ооң күзээн-не, дилээн-не бүгү чүвезин хайырлаан. Ооң соонда кадын улузу-биле кады чуртунче чана берген.


Соломоннуң бай-байлаа, өндүр-чаагайы


(3 Хаан. 10:14-29)

13Соломон чылдың-на 666 талант[*] алдынны ап турган. 14Оон аңгыда садыгжылардан, даштыкы садыгжылардан ажык-орулга кирип турган. Бүгү араб хааннар, израиль девискээрлерниң чагырыкчылары Соломонга алдын-мөңгүннү база эккеп берип турганнар. 15Соломон хаан 200 улуг дозуг-камгалал кылып алгаш, алдын-биле шап каан. Бир дозуг-камгалалды кылырынга 600 шекел[†][*] алдын чарыгдаан. 16[+][+]Ол ышкаш 300 бичежек дозуг-камгалал[†] база кылып алгаш, алдын-биле шап каан. Оларның бирээзин-не 300 шекел алдын-биле кылган[*]. Дозуг-камгалалдарны хаан «Ливанның[†] арга-эзими» дээр ордуга тургузуп каан.

17Хаан оон ыңай чаан сөөгүнден улуг дүжүлге кылгаш, ону арыг[†] алдын-биле шап каан. 18Ынаар үнер алды тепкииш биле бут салыр алдын сандайны дүжүлгеге быжыглап каан турган. Дүжүлгениң олудунуң ийи талазынга хол салыр черлер кылгаш, оларның чанынга ийи арзылаң дүрзүзү тургузуп каан. 19Оон ыңай алды тепкииште он ийи арзылаң – бир тепкииштиң-не ол-бо талазында ийи арзылаң кылдыр тургулаан. Өске кандыг-даа күрүнеге ол ышкаш коя каасталгалар кажан-даа туруп көрбээн.

20Соломон хаанның бүгү дашка-кундагазын база алдындан кылган турган; «Ливанның арга-эзими» дээр ордуда бүгү эт-херекселди база арыг алдындан кылган. Мөңгүнден кылган чүү-даа чок болган, чүге дээрге Соломоннуң үезинде мөңгүн хөй боорга, ону үнелевес апарган. 21[+]Хаан далайга Хирамның чалчалары-биле Фарсисче эжиндирер корабльдарлыг турган. Үш чыл болгаш-ла, корабльдар ээп кээп, алдын-мөңгүн, чаан сөөгү, сарбашкыннар болгаш алдын-доос куштар сөөртүп эккеп турган.

22[+]Соломон хаан бай-байлаа болгаш мерген угааны-биле чер-делегейниң бүгү хааннарын ажып каапкан. 23[+]Чер-делегейде бүгү хааннар Соломоннуң угаан-чүрээнче Бурганның сиңниктиргени мерген угаанны дыңнаар дээш ооң-биле ужуражыксаар болган. 24Келген кижи бүрүзү бодунуң белээн: алдын-мөңгүн эдилелдер, идик-хеп, ок-чепсек, чаагай чыттыг чүүлдер, аъттар болгаш элчигеннерни чылдың-на эккеп берип турган.

25[+][+][+]Соломон аът баглап тургузар болгаш дайынчы терге[†] турар 4000 черлиг, 12 000 аъттыг шериглиг[*] турган. Хаан дайынчы тергелер биле аъттарны тускай хоорайларга, а чамдыызын бодунуң чанынга, Иерусалимге, тудуп турган. 26[+]Соломон Евфрат хемден эгелээш, филистим черге чедир база Египет-биле[†] кызыгаарга чедир бүгү күрүнелерни чагырып алган. 27Соломоннуң чагырган үезинде Иерусалимде чеже даш барыл, мөңгүн база ынча апарган, а пөштен кылган тудуглар эңдерлип, пөш ыяжын Шефела[†] девискээринде фига ыяжы[†] дег анаа чүүл кылдыр санаар апарган. 28[+]Соломонга аъттарны Египеттен база бүгү өске чурттардан эккеп турган.


Соломоннуң мөчээни


(3 Хаан. 11:41-43)

29Соломоннуң өске ажыл-херектери, эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир, Нафан медээчиниң[†] бижилгелеринде, Силом чурттуг Ахияның өттүр билген медеглелинде болгаш өттүр көөр Аддонуң[*] Наваттың оглу Иеровоам дугайында көстүүшкүнүнде[†] тодараттынып бижиттинген. 30Соломон Иерусалимге бүгү Израильди дөртен чыл дургузунда чагырган. 31Оон ол өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону ооң ачазы Давидтиң Хоорайында[†] ажаап каан. Соломоннуң оглу Ровоам ачазының орнунга хаан апарган.

#### 10


Израильчилерниң Ровоамга удур үймээни


(3 Хаан. 12:1-23)

1[+]Ровоам Сихем хоорайже чорупкан, чүге дээрге бүгү израильчилер ону хаан кылып аар дээш аңаа чыглып алган турган. 2[+]Наваттың оглу Иеровоам Соломон[†] хаандан дезип чорутканы Египетке[†] тургаш, ол дугайында дыңнап кааш, Египеттен чанып келген. 3Израильчилер айбычылар чорудупкаш, Иеровоамны кыйгыртып аарга, ол бүгү израильчилер-биле кады Ровоамга чедип келген. 4[+]Олар: «Сээң ачаң биске аар чүък чүдүрүп каан-дыр, ам ачаңның биске албадап онааган күш четтинмес ажылын база биске чүдүрүп каан аар чүъгүн чиигедип бер. Бис ынчан сеңээ бараан болур бис» – дээннер.

5Ровоам: «Үш хонгаш, катап чедип кээр силер» – деп харыылаан.

Чон оон тарап чоруй барган.

6А Ровоам хаан ачазы Соломон дириг чорда, аңаа бараан болуп турган кырганнар-биле сүмележип эгелээн. Ол: «Бо чонга чүү деп харыылаайн, кандыг сүме кадар силер?» – деп айтырган.

7Кырганнар: «Бир эвес сен бо чонга буяндан кылып, оларның күзелин хандырар харыы берип, ээлдек-эвилең чугаалажыр болзуңза, олар кезээде сээң чалчаларың болур» – деп харыы бергеннер.

8Ынчалза-даа хаан кырганнарның берген сүмезин хүлээп албайн, ооң-биле кады өскен, аңаа бараан болуп турган аныяк оолдар-биле база сүмелешкен. 9Ровоам: «Силер кандыг сүме кадар силер? Меңээ: „Сээң ачаңның биске чүдүрүп каан чүъгүн чиигет“ – деп турар бо чонга канчаар харыылаалы?» – деп айтырган.

10Ооң-биле кады өскен аныяк оолдар: «„Сээң ачаң биске аар чүък чүдүрүп каан-дыр, а сен ону чиигедип көр“ – деп турар чонга: „Мээң биче салаам ачамның белинден чоон. 11Мээң ачам силерге аар чүък чүдүрүп каан, а мен ону оон-даа аар кылып каар мен. Ачам силерни кымчы-биле кезедип турган, а мээң кеземчем скорпионнуң шагар дылы дег болур“ – дээр сен» – деп харыылаан.

12Үш хүн эрте бээрге, Иеровоам болгаш бүгү чон Ровоам хаанның «Үш хонгаш, катап чедип кээр силер» деп дужааганын ёзугаар олче чедип келген. 13Хаан оларга кадыг-дошкун харыы берген. Ирейлерниң сүмезин херекке албайн, аныяк оолдарның сүмелээнин ёзугаар: 14«Мээң ачам силерге аар чүък чүдүрүп каан-дыр, а мен ону оон-даа аар кылып каар мен. Ачам силерни кымчы-биле кезедип турган-дыр, а мээң кеземчем скорпионнуң шагар дылы дег болур» – дээн.

15[+]Хаан шак ынчаар чонну дыңнавайн барган. Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының Силом чурттуг Ахияны дамчыштыр Наваттың оглу Иеровоамга Бодунуң чугаалаан сөзү боттанзын дээш, ынчаар болур кылып кааны ол-дур. 16[+]Бүгү израиль чон хаан оларны дыңнавайн барганын көргеш, аңаа: «Давид-биле[†] бир баг болган бис бе, Иессейниң[†] оглу-биле бир аай чүвүс барыл? Израильчилер, аалдарыңарже ээп чангылаңар! Давидтиң салгалы бодунуң төрел бөлүүн чагырзын!» – деп харыылаан. Бүгү израильчилер оон аалдарынче тарай берген. 17А Ровоам чүгле Иудеяның хоорайларында чурттаан израильчилерни чагырып арткан.

18[+]Ровоам хаан чонче ажылчы күш даргазы Адонирамны айбылап чорудупкан, ынчалза-даа израильчилер ону даш-биле өлүр соп каапкан. А Ровоам чуузазынче[†] дүвү-далаш үне халааш, Иерусалимче дезе берген. 19Израильчилер ынчалдыр Давидтиң салгакчыларынга удур амгы үеге чедир үймээн үндүрүп турар.

#### 11

1Ровоам Иерусалимге келгеш, Израильдиң чонунга удур дайылдажып, бодунга хаанныг чагырганы эгидип аарын шиитпирлээш, Иудеяның чонундан база Вениаминниң[†] аймаандан 180 000 шилиндек шеригни чыып алган. 2[+]Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң кижизи Шемайяга сөзүн ажыткан: 3-4«Соломоннуң[†] оглу, Иудеяның хааны Ровоамга, Иуда[†] биле Вениаминниң аймактарында бүгү израильчилерге Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: боттарыңарның ха-дуңмаңар-биле[†] чаалажып барбаңар. Шуптуңар бажыңнарыңарже чана бериңер, чүге дээрге ол бүгү Мээң күзел-соруум ёзугаар болган-дыр».

Олар Дээрги-Чаяакчының сөзүн тооп дыңнааш, Иеровоамга удур тулчуп үнмейн, чана бергеннер.


Ровоамның Иудеяның хоорайларын быжыглааны

5[+]Ровоам Иерусалимге чурттап турган. Ол Иудеяда хоорайларны халдаашкындан камгалаары-биле быжыглап каан. 6Ол хоорайлар бо-дур: Вифлеем, Этам, Текоя, 7Бет-Цур, Сохо, Одоллам, 8Геф, Мареша, Зиф, 9Адораим, Лахис, Азека, 10Цора, Айалон болгаш Хеврон. Иуда биле Вениаминниң аймактарының черлеринде турар ол хоорайлар быжыглаттынган. 11Ровоам ол шивээлерни быжыглааш, оларга шериг баштыңнарын томуйлап, аъш-чем, олива үзү[†] болгаш арага шыгжаар черлер кылып каан. 12Ол оон ыңай хоорай бүрүзүнге дозуг-камгалалдар, чыдалар бергеш, аажок күштүг кылдыр быжыглап каан. Иуда биле Вениаминниң аймактарының черлери ынчалдыр ооң холунга артып калган.

13Бүгү израиль черде бар шупту девискээрлерден Бурганның бараалгакчылары[†] биле левиттер Ровоамга каттыжып келген. 14[+]Левиттер[†] боттарының одар-белчиирлерин, ээлээн черлерин каапкаш, Иудея биле Иерусалимче чедип келген, чүге дээрге Иеровоам оолдары-биле оларны Дээрги-Чаяакчының бараалгакчылары боор албан-ажылдан чайладып каапкан чүве-дир. 15[+][+]Иеровоам мөгейиишкин кылыр бедик черлерге[†] өске бараалгакчылар томуйлап каан; ол аңаа бодунуң кылып алган дүрзү-бурганнарын[†] – хуналар биле бугажыктарын тургузуп каан. 16Израильдиң бүгү аймактарындан Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга мөгееринге чүрээ-биле бердинипкен улус ада-өгбезиниң Бурганынга өргүлдер кылыры-биле левиттерниң соондан Иерусалимге кээп турган. 17Олар Иудея күрүнени быжыглап, Соломоннуң оглу Ровоамны үш чыл деткип, ол үениң дургузунда Давид[†] биле Соломон хааннарның оруун истеп келген.


Ровоамның өг-бүлези

18[+]Ровоам хаан Давидтиң оглу Иеримоттуң уруу Махалатты кадай кылып алган. Махалаттың авазы Авихаил Иессейниң[†] оглу Элиавтың уруу болур чүве-дир. 19Махалат хаанга Иеуш, Шемария болгаш Загам деп үш оол божуп берген. 20Ровоам ооң соонда Авессаломдан укталган Мааханы кадай кылып алган. Мааха хаанга Авия, Аттай, Зиза болгаш Шеломитти божуп берген. 21Хаан Авессаломдан укталган Маахага бодунуң бүгү өске кадайларындан база кул-кадайларындан[†] артык ынак турган. А Ровоам ниитизи-биле он сес кадайлыг, алдан кул-кадайлыг, чээрби сес оолдуг, алдан кыстыг турган чүве-дир.

22[+]Ровоам Мааханың оглу Авияны хааннадыр дээш, ону ооң акы-дуңмаларының аразында кол кижи кылып каан. 23Ол угаан-сарыылдыын көргүзүп, шупту оолдарын Иудея биле Вениаминниң бүгү девискээринче, бүгү быжыглалдыг хоорайларже тарадып чорудупкаш, оларны азырап-хандырар эңдерик чүүлдер бергеш, хөй кадайлар айтырып берген.

#### 12


Египеттиң Иудеяже халдааны


(3 Хаан. 14:22-28)

1Ровоамның хаан эрге-чагыргазы быжыгып, күш кирип алган соонда, ол бүгү израиль чон-биле кады Дээрги-Чаяакчының хоойлузундан[†] ойталап каапкан. 2[+]Ровоамның чагыргазының бешки чылында Египеттиң[†] хааны Сусаким[*] израильчилерге удур дайылдажыр дээш Иерусалимче чорупкан. Олар Дээрги-Чаяакчыга шынчы чоруун үрээн болгай. 3Сусаким 1200 дайынчы тергелиг,[†] 60 000 аъттыг шериглиг болгаш Египеттен ооң-биле кады келген ливий, сукхий болгаш эфиоп эмге-санчок чадаг шериглиг халдааш, 4[+]Иудеяда быжыглалдыг хоорайларны эжелеп алгаш, Иерусалимге чоокшулап келген.

5[+]Ынчан Иудеяның нояннары Сусакимден камгалал[†] дилеп, Иерусалимге чыглып келген. Шемайя медээчи[†] база келгеш, Ровоам биле ол нояннарга Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыткан: «Силер Менден ойталаан силер, ынчангаш Мен база силерден ойталап, Сусакимниң холунга хүлээдип тур мен».

6[+]Израильдиң нояннары биле хаан томаарый бергеш: «Дээрги-Чаяакчы[†] чөптүг-шынныг-дыр!» – дээннер.

7Дээрги-Чаяакчы оларның томаараанын көрүп кааш, Бодунуң сөзүн Шемайяга ажыткан: «Томаарааны дээш, Мен оларны хыдывайн, удавас камгалаар мен. Мээң килеңим[†] Иерусалимче кыптыкпас – Сусакимниң холу ону кезетпес. 8Ындыг-даа болза, Меңээ бараан болуру-биле хары күрүнелерге бараан болурунуң аразында ылгалды билип алзыннар дээш, олар Сусакимниң чалчалары апаар».

9[+]Египеттиң хааны Сусаким Иерусалимге удур келгеш, Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң база хаанның ордузунуң эртине-байлаан алгаш барган. Ол бүгү чүвени, ооң иштинде Соломоннуң[†] кылып каан алдын дозуг-камгалалдарын ап алган. 10Ровоам хаан оларның орнунга хүлер дозуг-камгалалдар кылгаш, хаанның ордузунче кирер черде турар камгалакчы шериглер баштыңнарынга хүлээдип берген. 11Хаан Дээрги-Чаяакчының өргээзинче бар чыдар санында-ла, камгалакчы шериглер ол дозуг-камгалалдарны тудуп алган кады чоруур, а оон таңныылдар өрээлинче дедир аппаар турган.

12[+]Ровоам томаарый бээрге, Дээрги-Чаяакчының килеңи оон чайлап, ону бүрүнү-биле узуткавайн барган. Ооң кадында ол үеде Иудеяга эки чүүлдер бар турган.


Ровоамның өске ажыл-херектери


(3 Хаан. 14:29-31)

13Ровоам Иерусалимге быжыг туруштуг хаан апарган. Ол дөртен бир харлыында хааннап эгелээш, Дээрги-Чаяакчының Израильдиң бүгү аймактарының аразындан Ооң алдар-адынга тураскааткан боор кылдыр шилип алган хоорайы Иерусалимге чуртту он чеди чыл чагырган. Ооң аммон сөөк авазын Наама дээр турган. 14Дээрги-Чаяакчыже бодунуң чүрээниң ханызындан чүткүвээн болгаш, Ровоам бузут үүлгедип турган.

15[+][+]Ооң ажыл-херектери, эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир, Шемайя медээчи биле өттүр көөр Аддонуң бижилгелеринде, төөгү бижимелдериниң аразында, тодараттынып бижиттинген. Ровоам биле Иеровоамның аразынга үргүлчүлээшкинниг дайын чоруп турган. 16Ровоам өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Давидтиң Хоорайынга[†] ажаап каан. Ооң оглу Авия ачазының орнунга хаан апарган.

#### 13


Авия хаан


(3 Хаан. 15:1-24)

1Иеровоамның хааннаашкынының он сески чылында Авия[*] Иудеяның хааны апарган. 2Ол Иерусалимге үш чыл хааннаан. Ооң авазы Гива чурттуг Уриилдиң уруу Михайя турган.

Авия биле Иеровоамның аразынга дайын чоруп турган. 3Авия дайынче 400 000 шилиндек, эрес-дидим дайынчылыг аг-шеригни үндүрүп келген, а Иеровоам аңаа удур 800 000 база-ла эрес-дидим, шилиндек дайынчылыг аг-шерии-биле үнүп келген. 4Авия Эфрем дагларында Цемараим дааның бажынга туруп алгаш, мынча дээн: «Иеровоам болгаш бүгү израильчилер, мени дыңнаңар! 5[+]Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы[†] Израильди хааннаар эргени Давидке[†] болгаш ооң үре-салгалынга шынзыттынган керээ ёзугаар кезээ-мөңгеде бергенин билбес силер бе? 6[+]Ынчалза-даа Наваттың оглу Иеровоам – Давидтиң оглу Соломоннуң[†] чалчазы бодунуң дээргизинге удур тура халаан-дыр. 7Хоозун, дүржок улус ону долгандыр чыглып алгаш, Соломоннуң оглу Ровоамга удур үнүп келген-дир, а Ровоам аныяк, дуржулга чок болгаш, оларга удур туржур харыы чок болган-дыр.

8[+]Ам силер Давидтиң үре-салгалының холунда турар Дээрги-Чаяакчының күрүнезинге удурланыр бодап турар-дыр силер. Ийе, силер эңдерик хөй санныг-дыр силер, Иеровоамның силерге бурганнар кылдыр кылып бергени алдын бугажыктарлыг-дыр силер. 9[+][+]Силер Дээрги-Чаяакчының бараалгакчылары[†] болур Аароннуң[†] үре-салгалын болгаш левиттерни үндүр сывырыпкаш, кожа чоннарның үлегери-биле боттарыңарга өске бараалгакчылар томуйлап алган эвес силер бе? Бурган[†] болбас дүрзүлерге бараалгаксаан кижи бүрүзү бир бугажык болгаш чеди кошкарлыг чедип келгеш, ол меге бурганнарның бараалгакчызы апаар-дыр!

10А биске хамаарыштыр. Дээрги-Чаяакчы – бистиң Бурганывыс-тыр, бис Оон ойталаваан бис. Аңаа Аароннуң үре-салгалы болур бараалгакчылар бараан болуп турар, левиттер база албан-хүлээлгезин күүседип турар. 11Олар үргүлчү-ле эртен, кежээ Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүлдер[†] кылып, чаагай чыттыг чүүлдер-биле айдызап, арыг[†] ширээге ыдыктаан хлебтерни[†] одуруглай салып, алдын чырыткыны болгаш ооң деңнерин кежээниң-не кыпсып турар. Бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчының дүрүмнерин сагып турар-дыр бис, а силер Ону каапкаш барган-дыр силер. 12[+]Бурган бистиң-биле-дир, Ол – бистиң Баштыңчывыс-тыр. Ооң бараалгакчылары трубаларын дыңзыдыр этсип, силерге удур тулчуушкунче кыйгырып тур. Израильчилер, ада-өгбеңерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчы-биле чаалашпаңар, чедиишкинниг болбас силер!»

13Иеровоам ол аразында Авияның шерииниң артынче бөлүк шериглерин чорудупкан, ынчангаш израильчилер Иудеяның аг-шерииниң мурнунга-даа, оларның артында кедегге-даа турган. 14Иудей дайынчылар хая көрнүп келгеш, дайзыннар оларже арты-мурнундан халдап турарын көрүп каан. Олар ынчан Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп, кыйгырып эгелээн, Бурганның бараалгакчылары трубаларын этси берген. 15Иудеяның дайынчылары дыңзыдыр кыйгы салырга, Бурган Авияның база Иудеяның аг-шерииниң мурнунга Иеровоамны база бүгү израильчилерни чылча шаап каапкан. 16Израильчилер иудейлерден дезип маңнажып эгелээн, Бурган оларны иудей дайынчыларның холунче киирип берген. 17Авия болгаш ооң улузу израильчилерге аар чидириг таварыштырган, оларның аг-шериинден 500 000 шилиндек дайынчы өлүрткен. 18Израильчилер ынчан аштырып, томаараан, а Иудеяның чону тиилеп алган, чүге дээрге ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга ынанып турган.

19Авия Иеровоамны сүрүп чоруткаш, ооң Вефил, Иешана болгаш Эфрон деп хоорайларын база оларның чоок-кавызында хоорай-суурларны эжелеп алган.

20[+]Авияның үезинде Иеровоам оон ыңай күш кирип шыдаваан. Дээрги-Чаяакчы ону кезедирге, ол өлүп калган. 21А Авия күш кире берген. Ол бодунга он дөрт кадай ап алгаш, чээрби ийи оолду, он алды кысты төрүдүп каан.

22[+]Авияның өске ажыл-херектери, ооң кылган болгаш чугаалаан чүвези Аддо медээчиниң[†] төөгү тайылбырлыг дептеринде бижиттинген.

#### 14

1Авия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Давидтиң Хоорайынга[†] ажаап каан. Ооң оглу Аса ачазының орнунга хаан апарган. Ооң үезинде чер-чурт он чыл дургузунда тайбыңчаан.


Аса хаан


(3 Хаан. 15:9-12)

2Аса бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының мурнунга эки болгаш таарымчалыг чүүлдер кылып турган. 3[+]Ол хары бурганнарга өргүл салыр бедигээштерни,[†] мөгейиишкин кылыр бедик черлерни[†] чайладып каапкан, ыдыктыг[†] көжээлерни чуура шапкаш, Ашера[†] бурганга тураскааткан адагаштарны кезип каапкан. 4Аса иудейлерге ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыже чүткүүрүн, Ооң хоойлузун[†] база айтыышкыннарын күүседирин дужааган. 5Ол Иудеяның бүгү хоорайларынга мөгейиишкин кылыр бедик черлерни, ыдыктыг дээн адагаштарны чайладып каапкан. Күрүне ооң үезинде тайбың чурттап турган. 6[+][+]Чуртка тайбың турда, Аса Иудеяга быжыглалдыг хоорайларны тудуп каан. Ол чылдарда кым-даа ооң-биле дайылдашпаан, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа амыр-тайбыңны хайырлаан.

7Аса иудейлерге: «Бо хоорайларны тудуп алгаш, оларны суургаларлыг, хаалгаларлыг болгаш дээктерлиг ханалар-биле быжыглап аалы. Чер амдыызында бистии-дир, чүге дээрге бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчыже чүткүп турар-дыр бис. Олче чүткүүрүвүске, Ол биске бүгү талалардан амыр-тайбыңны хайырлаан-дыр» – дээн.

Олар хоорайлар тудуп эгелээш, чедиишкинниг болганнар.


Асаның эфиоптарны чылча шапканы

8Асаның аг-шерии Иуданың[†] аймааның улуг дозуг-камгалал болгаш чыда-биле чепсегленген 300 000 кижизинден база Вениаминниң[†] аймааның бичии дозуг-камгалал болгаш ча-согун-биле чепсегленген 280 000 кижизинден бүткен турган. Олар шупту күштүг-шыырак дайынчылар чүве-дир.

9[+]Оларга удур эфиоп Зерах 1 000 000 дайынчылыг аг-шерии-биле, 300 дайынчы тергези-биле[†] тулчуп үнгеш, Мареша хоорайга чеде берген. 10Аса аңаа удур үнүп келген. Олар тулчуру-биле Мареша чанында Цефата шынаазынга[†] чыскаалып алган.

11Аса бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны кыйгырып: «Дээрги-Чаяакчы, күштүглерге удур туржуп турар кошкак улуска чүгле Сен дузалап шыдаар сен[*]. Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы, биске дузалап көрем, чүге дээрге Сеңээ ынаныр-дыр бис, бо аг-шеригге удур Сээң адың дээш тулчуп үнүп келген-дир бис. Дээрги-Чаяакчы, Сен – бистиң Бурганывыс сен! Кижи амытан Сени ажып тиилевезин!» – дээн.

12Дээрги-Чаяакчы эфиоптарны Асаның база иудейлерниң мурнунга чылча шаап каарга, олар дезипкен. 13Аса бодунуң аг-шерии-биле кады эфиоптарны Герар хоорайга чедир сүрүп келген. Эфиоптарның дыка хөй кижизи өлүрткен, олар аштырыышкындан оон ыңай оңгарлып шыдаваан[*], олар Дээрги-Чаяакчыга болгаш Ооң аг-шериинге чылча шаптырган. Иудей дайынчылар эңдерик хөй олча-тывыштыг болган. 14[+][+]Асаның аг-шерии Герарның чоок-кавызында бүгү хоорай-суурларны үрегдеп каапкан, чүге дээрге ында чурттап турар улусче Дээрги-Чаяакчы коргуушкун ыдыпкан. Иудейлер[†] бүгү хоорай-суурларны үптеп каапкаш, дыка хөй олча-тывышты алгаш барган. 15Кадарчыларның чадырларынче база халдааннар, хөй шээр мал, теве коданнарын сүрүп аппарганнар. Оон олар Иерусалимче ээп келген.

#### 15


Аса хаанның чаартылгалары

1[+]Одедтиң оглу Азарияны Бурганның Сүлдези[†] бүргей апкан. 2[+]Азария Асага уткуй үнүп келгеш, мынча дээн: «Аса база Иудея биле Вениаминниң[†] бүгү аймак-чону, мени дыңнаңар! Дээрги-Чаяакчы[†]-биле кады болзуңарза, Ол база силер-биле кады болур. Олче чүткүп, дилеп эгелээш, Ону тып аар силер. А Ону каапкаш баар болзуңарза, Ол база силерни кааптар. 3Израиль[†] чон үр үеде алыс шынныг Бурган[†] чок, өөредиг бээр Бурганның бараалгакчызы[†] чок болгаш ыдыктыг хоойлу[†] чок чораан-дыр[*]. 4Ынчалза-даа чон кызагдалга алыскаш, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыже эглип, Олче чүткүп эгелээрге, Ол оларга ажыттынган-дыр. 5Ол үеде чорумал улуска айыылдыг турган, чүге дээрге чер-девискээрлерниң бүгү чурттакчыларынга дүвүрээзинниг үе болган. 6[+]Бир аймак-чон өске аймак-чонну, бир хоорай өске хоорайны базып турган, чүге дээрге Бурган оларны янзы-бүрү кызагдаашкыннар-биле хөлзедипкен болган. 7[+]А силер кадыг-быжыг болуңар, холуңар суларавазын, чүге дээрге кылган ажыл-херээңер дээш шаңнал алыр силер».

8Аса ол сөстерни – Одед медээчиниң[†] оглу Азарияның[*] өттүр билген медеглелин – дыңнап кааш, сорук кирип, Иудея биле Вениаминниң черлеринден база Эфрем дагларынга эжелеп алган хоорайларындан чүдек-бужар дүрзү-бурганнарны[†] ап каапкан. Ол Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң мурнунда турар Ооң өргүл бедигээжин септеп-чаартып каан.

9[+]Оон Аса иудейлер биле вениаминчилерниң шуптузун база Эфрем, Манассия болгаш Симеоннуң черлеринден көжүп келгеш, олар-биле кады чурттай берген улусту чыып алган. Израильден дыка хөй улус Асаның Бурганы Дээрги-Чаяакчы ооң-биле кады дээрзин көргеш, ооң талазынче шилчип келген турган чүве-дир.

10Ол бүгү улус Асаның чагыргазының он бешки чылының үш айда Иерусалимге чыглып келген. 11[+]Ол хүн олар дайзыннардан үптеп алган олча-тывыжындан Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылдыр 700 бода, 7000 шээр малды эккеп салган, 12[+]а ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыже боттарының бүгү-ле чүлдү-чүрээнден, бүгү-ле сеткил-сагыжындан чүткүүр дугайында керээ чарып алганнар. 13[+]Ынчаарга Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыже чүткүвес кижи бүрүзү, улуг-бичези, эр, херээжени хамаан чокка, өлүртүп каар ужурлуг турган. 14Улус-чон Дээрги-Чаяакчыга дыңзыдыр даңгыраглап, өөрүшкүлүг алгырып, трубалар, мыйыс эдискилер[†] этсип турган. 15[+]Иудеяның бүгү чону даңгыраа дээш өөрүп турган, чүге дээрге ону бүгү-ле чүлдү-чүрээнден берген чүве-дир. Олар Бурганче кызып чүткүп турган, ынчангаш Ол оларга ажыттынган. Дээрги-Чаяакчы оларга бүгү таладан амыр-тайбыңны хайырлаан.

16[+][+]Ол бодунуң кырган-авазы[*] Мааханың кадын адын безин казып каапкан, чүге дээрге Мааха Ашера[†] бурганга тураскааткан чүдек-бужар адагаш тургузуп алган болган. Аса ооң ол адагажын одуруп, кезектей кезип каапкаш, Кедрон шынаазынга[†] өрттедипкен. 17Израильдиң мөгейиишкин кылыр бедик черлерин[†] Аса узуткаваан-даа болза, ооң чүрээ бүгү назынында Дээрги-Чаяакчыга бүрүнү-биле бердинген турган. 18Ол Бурганның өргээзинче ачазының база бодунуң Аңаа бараалгаткан белектерин: алдын-мөңгүннү, эдилел, саваларны эккелген.

19Асаның чагыргазының үжен бешки чылынга чедир дайын-чаа болуп көрбээн.

#### 16


Асаның Израиль-биле дайылдашканы


(3 Хаан. 15:17-22)

1Асаның чагыргазының үжен алдыгы чылында Израильдиң хааны Вааса Иудеяга удур тулчуп үнгеш, иудей хаан Асаның черинден кымның-даа үнерин база ынаар кымның-даа кирерин болдурбас дээш, Рама хоорайны быжыглап эгелээн.

2[+][+]Аса ынчан Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң база хаанның ордузунуң эртине шыгжамырларындан алдын-мөңгүннү үндүргеш, Дамаскыга чагырып олурган арамей хаан Венададче чорудуп, сөс ыткан: 3«Бистиң адаларывыстың аразынга дег, бис ийиниң аравыска база эвилел турзун. Көр даан, мен сеңээ алдын-мөңгүн чорудуп бердим. Израильдиң хааны Вааса мээң черимден ырап чоруй баар кылдыр, барып, ооң-биле эвилелиңни күш чок болдуруп көрем».

4Венадад Аса хаанның саналы-биле чөпшээрешкеш, бодунуң шериг баштыңнарын Израильдиң хоорайларынга удур чорудупкан. Олар Ийон, Дан болгаш Авел-Маим[†] хоорайларны база Неффалимниң[†] девискээринде курлавыр шыгжаар бүгү хоорайларны хоозурадып каапкан. 5Вааса ол дугайында дыңнап кааш, Раманы быжыглап тудар ажылын соксаткан. 6А Аса хаан бүгү иудейлерни чыыптарга, олар Рамадан Ваасаның аңаа тудуг кылып турган ыяш-дажын алгаш барганнар. Аса ол ыяш-даш-биле Гива болгаш Мицпа хоорайларны быжыглап алган.

7[+]Ол үеде Иудеяның хааны Асага өттүр көөр Ананий чедип келгеш, мынча дээн: «Сен арамей хаанга идегеп, бодуңнуң Бурганың Дээрги-Чаяакчыга ынанмаан бооруңга, арамей хаанның аг-шерии сээң холуңдан уштунуп, камгалал[†] алган-дыр. 8[+]Эфиоптар болгаш ливийлерге дыка хөй дайынчы тергелерлиг,[†] аъттарлыг күчүлүг аг-шериг турбаан чүве бе? Ындыг-даа болза, сен Дээрги-Чаяакчыга ынанып турган бооруңга, Ол оларны сээң холуңга хүлээдип берген-дир. 9[+][+]Дээрги-Чаяакчының карактары, Аңаа чүрээнден бүрүнү-биле бердинген улусту быжыглаар дээш, бүгү чер-делегейни эргий көрүп турар. Сен бодамча чок болган-дыр сен, ол дээш, амдыгааштан эгелеп, дайыннар чорудар-дыр сен».

10[+]Аса хаан медээчиге[†] килеңней[†] берген. Ол ону кара-бажыңнап, хол-будун доорбаш ыяшка кыстыртып каан, чүге дээрге аңаа аажок хорадаан чүве-дир. Аса оон ыңай ол үеде чон аразында чамдык улусту база кызып-кыйып турган.

11Асаның ажыл-херектери, эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир, Иудеяның база Израильдиң хааннарының номунда бижиттинген. 12Чагыргазының үжен тоску чылында Асаның буттары аарый берген. Аарыы аажок аар-даа турган болза[*], ол Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилевейн, эмчилерге идегеп турган. 13Аса өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барып, чагыргазының дөртен бирги чылында чок апарган. 14Ону Давидтиң Хоорайынга,[†] бодунга белеткеп алганы чевег-куйга[†] ажаап каан. Чон Асаны янзы-бүрү чаагай чыттыг чүүлдер-биле долдурган хааржакка салгаш, аңаа алдар-хүндү кылдыр улуг одаг кывыскан.

#### 17


Иосафат хаан

1Асаның оглу Иосафат ачазының орнунга хаан апаргаш, Израильге удур быжыгланып алган. 2[+]Ол Иудеяның бүгү быжыглалдыг хоорайларынга шериг тургускаш, бүгү иудей черге база ооң ачазы Асаның эжелеп алганы Эфремниң хоорайларынга таңныыл шерии тургузуп каан.

3Дээрги-Чаяакчы[†] Иосафат-биле кады болган, чүге дээрге ол өгбези Давидтиң[†] баштайгы оруктарын[*] эдерип турган. Иосафат Ваалдың[†] дүрзүлеринге мөгейбейн, 4[+]бодунуң ачазының Бурганынче чүткүп, Израильдиң чаңчылдарын ёзугаар эвес, а Бурганның айтыышкыннарын ёзугаар чурттап турган. 5Дээрги-Чаяакчы күрүнени Иосафаттың холунга быжыктырып каан, бүгү иудейлер аңаа белектер эккеп берген, ол хөй бай-байлактыг, алдар-хүндүлүг апарган. 6Ооң чүрээ Дээрги-Чаяакчының оруктары дээш чоргаарланып турган, ооң кадында ол Иудеяда мөгейиишкин кылыр бедик черлерни[†] база Ашера[†] бурганга тураскааткан адагаштарны ап каапкан.

7Чагыргазының үшкү чылында ол бодунуң нояннары Бенхаил, Авдий, Захария, Нафанаил болгаш Михей оларны Иудеяның хоорайларынга чонну өөретсин дээш чорудупкан. 8Нояннар-биле кады левиттер Шемайя, Нафания, Зевадия, Асаил, Шемирамот, Ионафан,[†] Адония, Товия болгаш Тов-Адонияны база Бурганның бараалгакчылары[†] Элишама болгаш Иорамны чорудупкан. 9Олар Дээрги-Чаяакчының хоойлузунуң[†] дүрүг-номун[†] ап алгаш, Иудеяга улусту өөредип чоруп турган. Иудеяның бүгү хоорайларын эргий кезип, чонну өөредип чорааннар.

10[+]Иудеяны долгандыр турар бүгү күрүнелерни Дээрги-Чаяакчының ыдыпкан коргуушкуну хөме апкан, олар Иосафат-биле чаалашпайн турган. 11Чамдык филистимнер Иосафатка белектер эккеп берип, албан-үндүт кылдыр мөңгүн берип турган, а арабтар аңаа шээр мал: 7700 кошкар болгаш 7700 хуна сүрүп эккелген.

12Иосафат улам-на күчү-күштүг апар чыткан. Ол Иудеяга шивээлер болгаш аъш-чем курлавыры шыгжаар хоорайлар тудуп каан. 13Иудеяның хоорайларынга ол хөй курлавыр шыгжап турган[*], а Иерусалимге күштүг-шыырак дайынчыларлыг шериглиг турган. 14Ол шериглерниң төрел салгалдар аайы-биле даңзызы бо-дур:

Иуданың[†] аймаандан үнген муң шериг баштыңнары: 300 000 күштүг-шыырак дайынчылыг шериг баштыңы Адна; 15ооң соонда 280 000 дайынчылыг шериг баштыңы Иоханан; 16ооң соонда 200 000 күштүг-шыырак дайынчылыг Зихрийниң оглу Амасия. Ол бодун Дээрги-Чаяакчыга эки туразы-биле бараалгаткан чүве-дир.

17Вениаминниң[†] аймаандан: ча-согун болгаш дозуг-камгалал-биле чепсегленген 200 000 шериглиг күштүг-шыырак дайынчы Элиада; 18ооң соонда 180 000 чепсегленген дайынчылыг Иегозавад.

19Хаанның бүгү Иудеяга быжыглалдыг хоорайларга таарыштыр тургузуп каан дайынчыларындан аңгыда, аңаа бараан болуп турган дайынчылар ол-дур.

#### 18


Иосафаттың Ахав-биле эвилели


(3 Хаан. 22:4-35)

1[+]Иосафат хөй бай-байлактыг, улуг алдар-хүндүлүг турган. Ол Ахав хаан-биле кудашкылар бооп төрелдежип алган. 2[+]Элээн каш чыл эрткенде, ол Ахавче баар дээш Самарияже[†] чорупкан. Ахав аңаа база ооң-биле кады чораан улуска дыка хөй шээр болгаш бода мал дөгерип бергеш, ону Галаадта[†] Рамот хоорайже халдаар кылдыр көгүдүп турган. 3[+]Израильдиң хааны Ахав Иудеяның хааны Иосафатка: «Галаадта Рамотка удур мээң-биле кады үнер сен бе?» – дээн.

Демгизи аңаа: «Сен канчаар-дыр сен, мен база ынчаар мен; мээң чонум база сээң чонуң ышкаш болур: сээң-биле кады дайылдажып үнер мен!» – деп харыылаан.

4А оон ыңай Иосафат Израильдиң хаанынга: «Баштай Дээрги-Чаяакчыдан сүмеден айтырып көр» – дээн.

5[+]Израильдиң хааны Бурганның 400 медээчизин[†] чыып алгаш, олардан: «Галаадта Рамотка удур дайылдажып баар бис бе азы барбас бе?» – деп айтырган.

Олар: «Барып көрүңер, Бурган[†] ол хоорайны хаанның холунга хүлээдип бээр-дир» – деп харыылаан.

6[+]А Иосафат: «Мында Дээрги-Чаяакчының оон өске медээчизи чок чүве бе? Оон база айтырып көрээли» – дээн.

7Израильдиң хааны Иосафатка: «Дээрги-Чаяакчыдан ону дамчыштыр айтырып болурувус база бир кижи бар чүве, ынчалза-даа ону көөр хөңнүм чок, чүге дээрге ол меңээ хамаарыштыр эки чүве чугаалавас, а үргүлчү багай чүве өттүр билип медеглээр-дир. Ол болза Имлайның оглу Михей-дир» – деп харыылаан.

Иосафат: «Хаан кижи ынча дээриңге, кайын боор» – деп харыылаан.

8Ынчан Израильдиң хааны чалчаларының бирээзин кыйгыргаш: «Имлайның оглу Михейни доп-дораан бээр эккел!» – дээн.

9Израильдиң хааны болгаш Иудеяның хааны Иосафат хаан хептерин кедип алгаш, кайызы-даа Самарияның хаалгазының баарында шаң черде боттарының дүжүлгелеринде саадап олурган, а бүгү медээчилер оларның мурнунга өттүр билип медеглеп турган.

10[+]Медээчилерниң бирээзи, Хенаананың оглу Седекия, бодунга демир мыйыстар кылып алгаш: «Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: „Арамейлерни кыргып-хыдываажеңге чедир, оларны мындыг мыйыстар-биле үзер сен“» – дээн.

11Бүгү өске медээчилер база-ла ол дугайында өттүр билип медеглеп: «Галаадта Рамотче барып көрүңер, тиилеп аар силер, Дээрги-Чаяакчы[†] ону хаанның холунга хүлээдип бээр-дир» – дээннер.

12Михейни кыйгырып барган айбычы аңаа: «Дыңна даан, өске медээчилер, шупту чаңгыс кижи дег, хаанга чедиишкинни баш бурунгаар медеглеп тур. Сээң сөзүң оларның кайызының-даа сөстери дег болзун – сен база эки чүведен чугаалап көр» – дээн.

13[+]А Михей: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: чүгле Бурганымның меңээ чугаалаан чүвезин хаанга дамчыдар мен» – дээн.

14Медээчи чедип кээрге, хаан оон: «Михей! Галаадта Рамотка удур дайылдажып баар бис бе азы барбас бе?» – деп айтырган.

Михей: «Барып көрүңер, тиилеп аар силер. Оларны силерниң холуңарга хүлээдип бээр-дир» – деп харыылаан. 15А хаан аңаа: «Дээрги-Чаяакчының адындан алыс шындан өске чүнү-даа чугаалавазыңны сенден дилеп, чеже катап аксы-сөзүң алыр ужурлуг кижи мен?!» – дээн.

16[+]Михей ынчан: «Мен бүгү израильчилерни дагларда кадарчызы чок хойлар[†] ышкаш тоо быдарай берген чоруур кылдыр көрдүм. Дээрги-Чаяакчы: „Оларның ээзи чок-тур, кайызы-даа бажыңынче амыр-тайбың чана берзин“ – деп чугаалады» – дээн.

17Израильдиң хааны Иосафатка: «Ол медээчи меңээ хамаарыштыр кажан-даа эки эвес, чүгле багай чүве өттүр билип медеглээрин сеңээ чугаалаан ийик мен чоп» – дээн.

18[+]А Михей уламчылап чугаалаан: «Ам Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзүн дыңнаңар. Мен Дээрги-Чаяакчыны Ону долгандыр турар дээрниң аг-шерии-биле кады Бодунуң дүжүлгезинде саадап олурар кылдыр көрдүм. 19Дээрги-Чаяакчы: „Израильдиң хааны Ахав барып, Галаадтың Рамотка өлүп каар кылдыр, кым ону кажарлап үндүрерил?“ – деп айтырды. Ооң бир төлээзи бир янзы, өске төлээзи өске янзы саналдап турду. 20Ынчан база бир төлээ бурунгаар үнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга туруп алгаш: „Мен ону кажарлап үндүрүптер мен“ – диди. Дээрги-Чаяакчы: „Канчаар?“ – деп айтырды. 21Ол төлээ: „Мен моон чоруткаш, хаанның бүгү медээчилери мегелеп чугаалап турар кылып каар мен“ – деп харыылады. Дээрги-Чаяакчы: „Сен ону кажарлап үндүрүптер сен, чедиишкинниг болур сен. Барып, ону кылып каг“ – диди. 22Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы ам сээң медээчилериңни мегелеп чугаалаар кылып каан-дыр, а сээң-биле айыыл-халап боорун доктааткан-дыр».

23Ынчан Хенаананың оглу Седекия Михейже чоокшулап келгеш, ооң чаагынче дажыпкаш: «Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†] сени дамчыштыр чугаалаар дээш, кандыг орук-биле менден сенче шилчий бергени ол?» – деп айтырган.

24[+]Михей: «Сен ол дугайында шивээниң иштики өрээлдериниң бирээзинге чаштына бээриң хүнде билип аар сен» – деп харыылаан.

25Ынчан Израильдиң хааны: «Михейни тудуп алгаш, ону хоорай даргазы Амонче база Иоас тажыже чорудупкаш, 26[+]хаанның чугаалаан чүвезин оларга дамчыдыңар: „Бо кижини кара-бажыңга олурткаш, мен амыр-менди ээп келбээн шаамда, аңаа эвээш хлеб, сугдан өске аъш-чем бербеңер“» – деп дужааган.

27[+][+]Михей: «Бир эвес сен амыр-менди ээп кээр болзуңза, мени дамчыштыр Дээрги-Чаяакчы чугаалаваан боор эвеспе» – дээн. Оон ол: «Бүгү аймактар, дыңнаңар!» – деп немеп каан.

28Израильдиң хааны биле Иудеяның хааны Иосафат Галаадта Рамотче чорупканнар. 29Израильдиң хааны Иосафатка: «Мен таныттынмас кылдыр солуй кеттинип алгаш, тулчур мен, а сен хаан хевиң-биле артып каап көр» – дээн. Израильдиң хааны солуй кеттинип алган, оон тулчуп кирипкеннер.

30Арамей хаан дайынчы тергелериниң[†] башкарыкчыларынга: «Карачал-даа, ат-алдарлыг-даа улус-биле чаалашпаңар, чүгле Израильдиң хааны-биле чаалажыңар» – деп дужааган. 31Дайынчы тергелер башкарыкчылары Иосафатты көрүп кааш, «Бо кижи Израильдиң хааны-дыр» деп бодааш, олче халдаар дээш бүзээлеп алганнар. А Иосафат алгыра бээрге, Дээрги-Бурган-Чаяакчы аңаа дуза кадып, оларны оон чайладып каапкан. 32Дайынчы тергелер башкарыкчылары Израильдиң хааны ол эвес-тир деп билип кааш, ону сүрбейн барганнар.

33[+]Ол аразында бир дайынчы чазын хере тырткаш, Израильдиң хаанын куяк хевиниң тиин өттүр душ бооп балыглапкан. Хаан бодунуң дайынчы терге башкарыкчызынга: «Аъттарны ээй тырткаш, мени тулчуушкун шөлүнден үндүр сөөртү бер, мен балыгладыптым» – дээн.

34А тулчуушкун ол хүн улам киткээн, ынчангаш Израильдиң хааны дайынчы тергезинге арамейлерниң дужунга кежээге чедир турган. Хүн ажар өйде ол өлүп калган.

#### 19


Иосафатты Бурганның медээчизиниң чемелээни

1Иудеяның хааны Иосафат Иерусалимде бодунуң ордузунче менди-чаагай чанып келген. 2[+]Хаанга уткуй Ананийниң өттүр көөр оглу Иеху үнүп келгеш, аңаа мынча дээн: «Бузуттуг кижиге дузалап, Дээрги-Чаяакчыны көөр хөңнү чок улуска ынак апарып канчаарың ол? Дээрги-Чаяакчы[†] ол дээш сеңээ килеңнеп[†] тур. 3[+]Ындыг-даа болза, сенде эки чүүлдер база бар-дыр – сен чер-чуртту Ашера[†] бурганга тураскааткан адагаштардан арыглап[†] каан-дыр сен база сеткил-чүрээңни Бурганны эдереринге бараалгаткан-дыр сен».


Иосафаттың шииткекчилерни томуйлааны

4Иосафат Иерусалимге чурттап турган. Ол катап база чон аразынга Беэр-Шевадан эгелээш, Эфрем дагларынга чедир чоруп, улусту оларның ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыже ээлдирип турган. 5[+]Чер-чуртка, Иудеяның бүгү быжыглалдыг хоорайларынга Иосафат шииткекчилер томуйлап каан. 6[+]Хаан шииткекчилерге: «Кылып турар чүвеңерже кичээнгейлиг көрүңер, чүге дээрге силер улустуң адындан эвес, а Дээрги-Чаяакчының адындан шиидер болгай силер, шииткел үндүрген саныңарда-ла, Ол силер-биле кады болур. 7[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чоруңар. Оваарымчалыг шиидиңер, чүге дээрге бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы чөптүг, Ол улусту ылгай көөрүн, хээли алырын чөпшээревес» – дээн.

8[+]Иосафат Иерусалимге база чамдык левиттерни, Бурганның бараалгакчыларын[†] болгаш израиль чоннуң төрел салгалдар баштыңнарын[†] Дээрги-Чаяакчының адындан шииткел үндүрер, чаргы-чаалы үзер улус кылдыр томуйлап каан. Олар Иерусалимге чурттап турган. 9[+]Хаан оларга мынча деп чагаан: «Силер ак сеткилдии-биле, бүгү-ле чүлдү-чүрээңерден, Дээрги-Чаяакчыдан коргуп бараан болур ужурлуг силер. 10[+]Боттарының хоорайларында чурттап турар ха-дуңмаңардан силерге кандыг-даа маргылдаалыг херек – өлүрүкчү чорук дугайында-даа, ыдыктыг хоойлу,[†] айтыышкыннар, дүрүмнер дугайында-даа херек кирер болза, ол улуска Дээрги-Чаяакчыга удур кем-буруу кылбазын сагындырар ужурлуг силер, оон башка Ооң килеңи силерже, ха-дуңмаңарже[†] халдаар. Ынчаар кылыр болзуңарза, кем-буруу чок боор силер. 11Дээрги-Чаяакчыга хамаарышкан бүгү херектерге силерни Бурганның дээди бараалгакчызы Амария башкарзын, а хаанга хамаарышкан бүгү херектерге силерни Измаилдиң оглу, Иуданың[†] аймааның чагырыкчызы Зевадия башкарзын. Левиттер[†] силерге бижээчилер болур. Кылып турар чүүлдериңерге быжыг болуңар. Дээрги-Чаяакчы эки чүүл кылып чоруур улус-биле кады болзун».

#### 20


Үш чоннуң аштырыышкыны

1Ооң соонда моавтар, аммоннар болгаш чамдык меуннар[*] Иосафат-биле чаалажыр дээш үнүпкен. 2[+]Улус чедип келгеш, Иосафатка: «Эдомдан[†][*], Дус далайның ындындан сеңээ удур дүк-түмен аг-шериг кел чыдыр. Олар ам Хацацон-Фамарда (тодаргайлаарга, Эн-Гедиде) келди!» – деп дыңнаткан.

3[+]Иосафат корга бергеш, Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилээр деп шиитпирлээн. Ол бүгү Иудеяга шээрлээшкин чарлаан. 4Иудейлер[†] Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилээр дээш чыглып келген. Улус Иудеяның бүгү хоорайларындан Аңаа чаннып, дилег кылыр дээш чедип кээп турган.

5Иосафат Дээрги-Чаяакчының өргээзинге, чаа шөл мурнунга иудейлер биле иерусалимчилерниң чыыжынга туруп келгеш, 6[+]мынча дээн: «Ада-өгбевистиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы[†]! Дээрде саадаан Бурган[†] Сен эвес сен бе? А бүгү чоннарның күрүнелерин Сен чагырып турар сен. Сээң холуңда эрге-чагырга, күчү-күш бар, кым-даа Сеңээ удур туржуп шыдавас! 7[+]Бурганывыс, бо черниң биеэги чурттакчыларын Сээң израиль чонуңнуң мурнундан Сен сывырып чорудуптуп, ону Бодуңнуң өңнүүң Авраамның[†] үре-салгалынга кезээ-мөңгеде берипкен эвес сен бе? 8Олар бо черге чурттап, аңаа Сээң адыңга тураскааткан өргээ[†] тудуп кааннар. Олар мынча деп турган: 9[+][+]„Бир эвес айыыл-халап: дайын-чаа, кеземче, хамчык аарыг азы аш-чут бисти таварыыр болза, бис Сээң адың-биле алдаржаан бо өргээниң баарынга Сээң мурнуңга туруп алгаш, кызагдатканывыстан Сени кыйгырар бис, а Сен бисти дыңнап кааш, камгалаар сен“.

10[+][+]А ам көр даан, аммоннар, моавтар болгаш Сеир дагларының чурттакчылары чедип келди. Израильчилер египет черден үнүп бар чыдырда, Сен оларга ук чоннарның черлеринче кирерин чөпшээревээн сен. Ынчангаш израиль чон оларның кыдыынче ээпкеш, оларны хыдывайн барган. 11Ам олар Сээң биске өнчү кылдыр бергениң ээлел чериңден бисти үндүр сывырар дээш чедип келген-дир. Оларның биске харыызы ол-дур. 12[+]Бурганывыс! Сен оларны шиидип көрем. Чүге дээрге бисче кел чыдар эңдерик хөй аг-шеригге удур туржур күжүвүс чок-тур. Чүнү канчаптар аайын тыппас-тыр бис, карактарывыс чүгле Сенче көрүп тур!»

13Бүгү иудейлер аңаа боттарының чаш ажы-төлү, кадайлары болгаш оолдары-биле кады Дээрги-Чаяакчының мурнунга турган. 14[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†] Захарияның оглу Яхазиилди – Асафтан укталган левит кижини – чыылган чон аразынга бүргей апкан. (Захария Ванеяның оглу, Ванея – Иеиелдиң оглу, Иеиел – Маттанияның оглу болур чүве-дир.) 15Яхазиил мынча дээн: «Иудея биле Иерусалимниң бүгү чурттакчылары болгаш Иосафат хаан, мени дыңнаңар! Дээрги-Чаяакчының силерге чугаалаан чүвези бо-дур: шак ол эңдерик хөй аг-шеригден коргуп-сүртевеңер, чүге дээрге силерниң эвес, а Бурганның дайыны-дыр. 16Даарта оларга уткуй тулчуп үнүңер. Олар Циц деп артче үнүп кел чыдар болур. Силер оларны шынааның[†] ужунга, ээн кургаг Иеруил ховунуң мурнунга тып аар силер. 17[+]Бо удаада тулушпас силер. Чүгле барып туруп алгаш, Дээрги-Чаяакчының силерге хайырлап турар камгалалынче[†] көрүңер. Иудея биле Иерусалим[†], коргуп-сүртевеңер. Даарта оларга уткуштур үнүп келиңер, Дээрги-Чаяакчы силер-биле кады болур».

18Иосафат черге хаваан дегзип мөгейген, Иудеяның база Иерусалимниң бүгү чурттакчылары база Дээрги-Чаяакчыга мөгейип, Ооң мурнунга кээп дүшкен. 19[+]Ынчан Кохат биле Корахтан[†] укталган левиттер Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны аажок дыңзыг үн-биле алгап-мактаар дээш туруп келген.

20[+]Иосафаттың шерии эртен эрте тургаш, Текоя чанында ээн кургаг ховуже үнүпкен. Олар үнүп чоруп турда, Иосафат туруп келгеш: «Иудея биле Иерусалимниң чурттакчылары, мени дыңнаңар! Силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыга бүзүреңер, ынчан чайгылыш чок боор силер; Ооң медээчилеринге[†] бүзүреңер, ынчан чедиишкинниг боор силер» – дээн.

21[+]Хаан чон-биле сүмелешкеш, Дээрги-Чаяакчыга ырлап бээр ужурлуг улусту база Ооң өндүр бедик ыдыктыын алдаржыдып: «Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтириңер, Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир!» – деп чоруур ужурлуг улусту томуйлааш, шериглер мурнунга тургузуп каан.

22Олар ырлажып, алдаржыдып эгелээрге, Дээрги-Чаяакчы Иудеяже халдап кирип келген аммоннар, моавтар болгаш Сеирниң чурттакчыларының аразынга чөрүлдээ үндүрүптерге, олар чылча шапчып алган: 23[+]аммоннар биле моавтар Сеирниң чурттакчыларын кыргып-хыдыыры-биле халдай бергеш, оларны бүрүнү-биле узуткап каапкан, оон бот-боттарын өлүржүп эгелээн.

24Иудейлер ээн кургаг хову мурнунда бедээн черге чедип келгеш, шак ол эңдерик хөй аг-шеригже көөрге, чүгле черде чыдар мөчү-сөөктер көзүлген, кым-даа дириг артпаан болган. 25Иосафат бодунуң чону-биле дайзыннардан олчазын ап аар дээш келгеш, дыка хөй эт-хөреңги, идик-хеп[*] болгаш үнелиг эт-сеп тып ап, алгаш чоруй барып шыдаарындан хөйнү чыып алган. Олар үш хүн чыып келген – олчазы ындыг хөй болган! 26А дөрткү хүнде олар Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээп турганы Бераха шынаазынга чыглып келген. Ынчангаш ол черни амдыгаа чедир Бераха[*] шынаазы деп адап турар.

27Ооң соонда бүгү иудейлер биле иерусалимчилер Иосафатка баштадып алгаш, Иерусалимче өөрүшкүлүг чанып чорупкан, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы дайзыннарын ажып тиилээш, оларны өөртүп каан. 28Иерусалимге келгеш, чадаганнар, чанзылар болгаш трубаларга ойнавышаан, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче чорупканнар.

29[+]Дээрги-Чаяакчы Боду Израильдиң дайзыннары-биле чаалажып турган деп дыңнап кааш, бүгү кожа күрүнелер Бургандан коргуушкунга алзыпкан. 30[+]А Иосафаттың күрүнези тайбыңчыраан, чүге дээрге ооң Бурганы аңаа чүк-чүгүнден амыр-дышты хайырлаан.


Иосафаттың сөөлгү чылдары


(3 Хаан. 22:41-50)

31Иосафат Иудеяны ынчалдыр чагырып турган. Ол үжен беш харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге чээрби беш чыл хааннаан. Ооң авазының ады – Салаилдиң уруу Азува чүве-дир. 32Иосафат бодунуң ачазы Асаның оруктары-биле чоруп, оон өскээр барбайн, Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдер кылып турган. 33Ынчалза-даа мөгейиишкин кылыр бедик черлер[†] узуткаттынмаан, чон бодунуң бүгү сеткил-чүрээ-биле ада-өгбезиниң Бурганынче ам-даа ээлбээн турган.

34[+]Иосафаттың өске ажыл-херектери, эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир, Ананийниң оглу Иехунуң Израильдиң хааннарының номунче кирген бижилгелеринде бижиттинген.

35Соонда барып, Иудеяның хааны Иосафат Израильдиң бузут кылып турган хааны Охозия-биле дугуржулга кылгаш, 36Фарсисче эжиндирер корабльдар тудуп аар дээш ооң-биле каттыжып алган. Олар корабльдарны Эцион-Гавер өртээлге тудуп алган. 37Ынчан Мареша чурттуг Додаваның оглу Элиезер Иосафатка удур өттүр билген медеглел кылып: «Бир-тээ сен Охозия-биле каттыжып алган болганыңда, Дээрги-Чаяакчы сээң ажыл-херээңни буурадып каар-дыр» – дээн.

Корабльдар буза шаптырган, Фарсисче эжиндирип шыдавайн барган.

#### 21

1Иосафат өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону оларның чанынга, Давидтиң Хоорайынга[†] ажаап каан. Ооң оглу Иорам ачазының орнунга хааннай берген. 2Иорамның дуңмалары – Иосафаттың оолдары Азария, Иехиил, Захария, Азарияху, Михаил болгаш Шефатия олар турган. Олар шупту Израильдиң хааны[*] Иосафаттың оолдары-дыр. 3Ачазы оларга Иудеяда быжыглалдыг хоорайлар-биле кады алдын-мөңгүн, улуг үнелиг чүүлдерни белекке берген, а күрүне башкарар эргени улуг оглу Иорамга берген.


Иорам хаан


(4 Хаан. 8:16-24)

4Иорам ачазының күрүнезин хааннап эгелеп, быжыгып алгаш, бодунуң бүгү дуңмаларын база чамдык израиль нояннарны хылыш-биле шанчып өлүрүп каан. 5Ол үжен ийи харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге сес чыл чагырган. 6[+][+]Иорам Израильдиң хааннарының оруун эдерип, Ахавтың өг-бүлезин өттүнүп чурттап турган, чүге дээрге Ахавтың уруун кадай кылып алган чүве-дир. Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. 7[+]Ындыг-даа болза, Дээрги-Чаяакчы[†] Давид-биле[†] чарган керээзин бодааш, ооң үре-салгалын узуткаарын күзевээн. Бурган[†] Давидке база ооң үре-салгалынга олар, өшпес чырыткы дег, кажан кезээде хаан болуп чагырарын аазаан турган.

8[+]Иорамның үезинде эдом чон Иудеяның эрге-чагыргазынга удур тура халааш, боттарынга хаан олуртуп алган. 9Ынчангаш Иорам шериг баштыңнары-биле, бүгү дайынчы тергелери-биле[†] ынаар чорупкан. Эдомнар[†] ону бүзээлеп аарга, Иорам дүне када тургаш, эдомнарже, оларның дайынчы тергелериниң башкарыкчыларынче халдаан. 10Ынчалза-даа Эдом Иудеяның чагыргазының адаандан үнгеш, амдыгаа чедир аңаа чагыртпайн турар. Ол-ла үеде Ливна хоорай база ооң чагыргазының адаандан үне берген, чүге дээрге ол ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыдан ойталаан болган. 11Иорам оон ыңай Иудеяның дагларынга мөгейиишкин кылыр бедик черлер[†] кылгаш, Иерусалимниң чурттакчыларын самыырадып, Иудеяның чонун шын оруктан астыктырып каан.

12[+][+]Иорамга Илия[†] медээчиден[†] чагаа келген. Ында мынча деп бижээн болган: «Сээң өгбең Давидтиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: сээң ачаң Иосафаттың болгаш Иудеяның хааны Асаның оруктарын эдербээн-дир сен. 13[+][+]Израильдиң хааннарының оруктарын эдерип, Ахавтың өг-бүлезиниң үлегери-биле Иудеяның чонун, Иерусалимниң чурттакчыларын самыырадып каан-дыр сен. А сенден эки улус болур дуңмаларыңны – ачаңның үре-салгалын өлүрүп каан-дыр сен. 14Ол бүгү дээш, Дээрги-Чаяакчы сээң чонуңга, оолдарыңга, кадайларыңга, сенде бар бүгү чүвеге аар-берге кеземче онаар. 15А сен бодуң ишти-хырныңның коргунчуг аарыындан хинчектенир сен, адак соонда ишти-хырның хүн санында уштунуп эгелээр».

16[+]Дээрги-Чаяакчы Иорамга удур филистимнер болгаш эфиоптарның кожалары арабтарның адаан-өжээнин хайындырыпкан. 17Олар Иудеяже халдап киргеш, хаанның ордузунга турган бүгү эт-хөреңгини эжелеп ап, ооң оолдарын, кадайларын база тудуп алгаш барган. Охозия[*] деп адаар хеймер оглундан аңгыда, кымны-даа арттырбааннар.

18Ол бүгүнүң соонда Дээрги-Чаяакчы хаанның ишти-хырнынга эмнеттинмес аарыг халдадып каан. 19[+]Хүн санында ындыг бооп келгеш, ийиги чылды төнчүледир ооң ишти-хырны аарыындан уштунуп кээп дүшкен, ол кедергей хинчектенип өлүп калган. Чон аңаа алдар-хүндү кылдыр, ооң ада-өгбезинге дег, улуг одаг кывыспаан.

20Иорам үжен ийи харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге сес чыл чагырган. Ол чок апаарга, кым-даа ооң ажыын ажып ыглаваан, ону Давидтиң Хоорайынга ажаап каан, ынчалза-даа хааннар хөөржүдер чевег-куйларга[†] эвес.

#### 22


Охозия хаан


(4 Хаан. 8:25–9:29)

1Иерусалимниң чурттакчылары Иорамның биче оглу Охозияны ачазының орнунга хаан кылып алган, чүге дээрге арабтар-биле кады иудей турлагже чаза таварып кирип келген шериглер улуг тажыларны кыра шаап каапкан чүве-дир. Иудеяның хааны Иорамның оглу Охозия ынчалдыр хаан апарган. 2[+]Ол чээрби ийи харлыында[*] хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге бир чыл чагырган. Ооң авазын Гофолия дээр турган, ол – Омриниң үре-салгалы чүве-дир.

3Охозия база Ахавтың өг-бүлезиниң оруун эдерер болган, чүге дээрге ооң авазы бузуттуг-бак херектер үүлгедирин оглунга сүмелеп турган. 4[+]Ол Ахавтың өг-бүлезин өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган, чүге дээрге ооң ачазы өлүп каарга, Ахавтың улузу Охозияның чөвүлекчилери апарып, ону өлүмге чедирген. 5[+][+]Охозия ол өг-бүлениң сүмезин ёзугаар Ахавтың оглу, Израильдиң хааны Иехорам-биле кады арамей хаан Азаилге удур дайылдажыры-биле Галаадта[†] Рамот хоорайже үнүпкен. Арамейлер[*] Иехорамны балыглап каан. 6Иехорам арамей хаан Азаил-биле Рамот чанынга тулчуп тургаш, алган балыгларын экиртири-биле Изреелче ээп келген. А Иудеяның хааны, Иорамның оглу Охозия[*] Ахавтың оглу Иехорам-биле ужуражыр дээш Изреелче чорупкан, чүге дээрге демгизи аарып чыткан.

7Бурганның күзел-соруун ёзугаар Охозия Иехорамга келгеш, өлүп калган. Ол мынчаар болган: Охозия Иехорамга келгеш, ооң-биле кады Намессийниң оглу Иехуга – Дээрги-Чаяакчының Ахавтың өг-бүлезин кыргып-хыдыыр кылдыр шилип чаап каан кижизинге уткуй үнүп келген. 8[+]А Иеху Ахавтың өг-бүлезинге шииткелди күүседип тура, Охозияга бараан болуп турган Иудеяның нояннарын, ооң төрелдериниң оолдарын тып алгаш, кыра шаап каапкан. 9[+]Оон ол Охозияны дилеп чорупкан. Иехунуң улузу Охозияны, кажан ол Самарияга[†] чаштып турда, тудуп алгаш, Иехуга эккелген. Охозияны шаажылап өлүргеш, ажаап кааш: «Ол дээрге бүгү-ле сеткил-чүрээ-биле Дээрги-Чаяакчыже чүткүп турган Иосафаттың оглу-дур» – дээннер.

А Охозияның өг-бүлезинден хаан эрге-чагырганы ээлеп шыдаар кижи артпаан.


Гофолия биле Иоас


(4 Хаан. 11:1-20)

10[+][+]Охозияның авазы Гофолия оглунуң өлүп калганын дыңнааш, ол дораан Иудеяда хаан уктуг бүгү улусту узуткап каапкан. 11Ынчалза-даа Иорам хаанның уруу Иосавет Охозияның оглу Иоасты өлүртүр ужурлуг турган тажылар аразындан бүдүү аппарган. Иосавет оолду база ону эмзирип турган херээжен кижини удуур өрээлге чажырып каан. Иорам хаанның уруу, Иодай бараалгакчының[†] кадайы, Охозия хаанның дуңмазы Иосавет Иоасты Гофолиядан ынчаар чажырыптарга, оол өлүртпейн барган. 12Гофолия чуртту чагырып турган үеде, оолду улус Бурганның өргээзинге алды чыл чажырып келген.

#### 23

1Гофолияның чагыргазының чедиги чылында Иодай бараалгакчы[†] шиитпирлии-биле хөделип берипкен. Ол дараазында чүс шериг баштыңнары-биле дугуржулга кылган: Иерохамның оглу Азария, Иегохананның оглу Измаил, Овидтиң оглу Азария, Адайяның оглу Маасея болгаш Зихрийниң оглу Элишафат. 2Чүс шериг баштыңнары[†] Иудеяны эргип кезээш, чурттуң бүгү хоорайларындан левиттер биле израиль төрел салгалдар баштыңнарын чыып алган. Олар Иерусалимге чедип кээрге, 3[+]чыылган улус шупту Бурганның өргээзинге хаан-биле керээ чарып алган.

Иодай оларга мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчының Давидтиң[†] үре-салгалынга хамаарыштыр аазааны дег, хаанның оглу чагырар ужурлуг. 4[+]Силер мынчаар кылыр ужурлуг силер. Үш кезекке үстүп алыңар. Амыр-дыш хүнүнде[†] ажыл-албан эрттирип турар үштүң бир кезииңер – Бурганның бараалгакчылары биле левиттер – өргээниң эжик-хаалгазын таңныылдазын; 5өске үштүң бир кезииңер хаанның ордузунуң мурнунга таңныылдазын, арткан үштүң бир кезииңер Иесод хаалганы таңныылдазын, а арткан бүгү чон Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң шөлдеринге турзун. 6Бурганның бараалгакчылары биле бараан болукчу левиттерден аңгыда, кым-даа Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кирбезин. Олар болза ынаар кирип болур, чүге дээрге ыдыктанып алган-дыр. А чон Дээрги-Чаяакчының дужаалын ёзугаар таңныылдап турзун. 7Левиттер,[†] хаанны долгандыр ок-чепсектиг туруп алгаш, өргээже чоокшулаан кижи бүрүзүн өлүрүп турар силер. Хаан кайнаар-даа баар болза, ооң чанынга чоруп туруңар».

8Левиттер биле бүгү иудейлер Иодай бараалгакчының дужаалын күүсеткен. Кижи бүрүзү бодунуң улузун – амыр-дыш хүнүнде ажыл-албанынче үнүп турар-даа, ажыл-албанындан халажып чоруп турар-даа улусту – эдертип алган, чүге дээрге Иодай бараалгакчы солчур ужурлуг бараалгакчылар бөлүктерин чорутпайн барган чүве-дир. 9Чүс шериг баштыңнарынга Иодай бараалгакчы Бурганның өргээзинге шыгжаттынып турган, Давид хаанга хамааржыр чыдаларны, улуг-биче дозуг-камгалалдарны үлеп берген. 10Оон Иодай бүгү чонну, кижи бүрүзүнүң чыдазын холунга тудускаш, хаанны долгандыр – Бурганның өргээзиниң оң талазындан солагай талазынга чедир, өргүл салыр бедигээш[†] биле өргээни дескиндир тургузуп каан.

11[+][+]Оон Иоас тажыны үндүре бергеш, аңаа оваадай кедирип, ыдыктыг хоойлунуң[†] хоолгазын берип каан[*]. Иодай биле ооң оолдары тажыны хаан кылдыр чарлап, олива үзү-биле[†] чаап кааш: «Хаан делгерезин!» – деп алгыржып турган.

12Хаанга байыр чедирген чон биле шериглерниң алгы-кышкызын дыңнап кааш, Гофолия Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң мурнунда турар чонче чорупкан. 13[+]Ол топтап көөрге, өргээниң хаан кижиге хамааржыр адагажының чанында, кирер чер чанында хаан бо турган! Ооң чанында шериг баштыңнары, трубалар этсир улус бар болган, а чурттуң бүгү чону өөрүп-байырлап, трубалар этсип, хөгжүм херекселдерлиг ыраажылар мактал ырлары ырлап турган. Гофолия кеткен хевин качыгдалдан ора тыртып: «Сүлчээ! Сүлчээ!» – деп алгырган.

14Иодай бараалгакчы шеригни башкарып турган чүс шериг баштыңнарын кыйгырткаш: «Ону өргээниң девискээринден[*] үндүре бергеш, эдерип чорупкан кижи бүрүзүн хылыш-биле шанчып өлүрүп калыңар. Чүгле Дээрги-Чаяакчының өргээзинге ону өлүрбеңер» – дээн.

15[+]Гофолия кадын хаанның ордузунче аъттар кирер хаалгага чедип кээрге, ону сегирип алгаш, ол-ла черге өлүрүп кааннар.

16А Иодай боду биле бүгү чоннуң база хаанның аразынга, олар шупту Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр чон боор дугайында, керээ чарган. 17[+]Бүгү чон Ваалдың[†] өргээзинче баргаш, ону үреп бузуп каапкан. Улус өргүл салыр бедигээштерни база Ваалдың дүрзүлерин чуура шаап, өргүл бедигээжиниң мурнунга Ваалдың бараалгакчызы Маттанны өлүрүп каан.

18[+][+]Оон Иодай Дээрги-Чаяакчының өргээзи дээш сагыш салыр кылдыр левит-бараалгакчылар тургузуп каан. Давид хаан Моисейниң[†] хоойлузунда бижиттингенин ёзугаар Дээрги-Чаяакчының өргээзинге Аңаа бүрүн өрттедир өргүлдер[†] салыр хүлээлгени оларга онааган турган болгай. Давидтиң доктаатканын ёзугаар, олар ону өөрүшкүлүг, ырлап-шоорлап күүседир ужурлуг турган. 19[+]Оон ыңай Иодай Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң хаалгаларынга, кандыг-бир-ле чылдагаан-биле арыг эвес[†] апарган кижи ынаар кирип шыдавас кылдыр, хаалгачылар тургузуп каан.

20Иодай чүс шериг баштыңнарын, нояннарны, чоннуң даргаларын болгаш чурттуң бүгү чонун эдертип алгаш, хаанны Дээрги-Чаяакчының өргээзинден үндүре берген. Олар Үстүкү хаалга дамчыштыр ордуже кады кирип келгеш, Иоасты дүжүлгеде саадаар черинге олуртуп каан. 21Чурттуң бүгү чону өөрүп-хөглеп турган, а хоорайжылар, Гофолияны хылыш-биле шанчып каан соонда, оожургай берген.

#### 24


Иоастың Бурганның өргээзин септеттиргени


(4 Хаан. 12:1-15)

1Иоас хааннап эгелээрде, чеди харлыг турган. Ол чуртту Иерусалимге дөртен чыл чагырган. Ооң авазын Цивия дээр турган, Беэр-Шева чурттуг херээжен кижи чүве-дир. 2Иоас Иодай бараалгакчының[†] назынының дургузунда Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чүүлдер кылып келген. 3Иодай аңаа ийи кадай ап берген. Хаан олардан оолдар, кыстарлыг болган.

4Элээн үе эрткен соонда, Иоас сеткил-чүрээнге Дээрги-Чаяакчының өргээзин чаартып каар деп шиитпирлээн. 5Ол Бурганның бараалгакчылары биле левиттерни чыып алгаш, оларга: «Иудеяның хоорайларын эргип кезип, бүгү израильчилерден чылдың-на Бурганыңарның өргээзин септээринге херек акша-мөңгүнден чыңар, ол ажылды дүрген чорудуңар!» – дээн.

Ынчалза-даа левиттер далашпайн барган. 6[+]Хаан ынчан оларның башкарыкчызы Иодайны кыйгырып алгаш, аңаа: «Сен чүге Ужуражылга майгынынга[†] эккээр кылдыр Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисей[†] биле израильчилерниң чыыжының доктаадып кааны албан-үндүттү Иудеядан база Иерусалимден чыырын левиттерден негевейн тур сен?» – дээн.

7(Бузуттуг-бак Гофолия оолдары-биле Бурганның өргээзин үреп ажыткаш, Дээрги-Чаяакчының бүгү ыдыктыг[†] эт-херекселин безин Ваалдың[†] дүрзүлеринге бараан болурда ажыглап турган чүве-дир.)

8Хаанның дужаалын ёзугаар хааржак кылгаш, Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң хаалгазының чанынга, өргээниң даштынга салып кааннар. 9Иудея биле Иерусалимде улус-чонга Бурганның чалчазы Моисейниң ээн кургаг ховуга израильчилерге доктаадып каан албан-үндүдүн Дээрги-Чаяакчыга эккээрин чарлаан. 10[+]Бүгү нояннар болгаш бүгү чон өөрүшкү-маңнайлыг акша-мөңгүннү эккеп, хааржак дола бергижеге чедир салып турган. 11Левиттер[†] хааржакты хаанның дүжүметтеринге эккээрге, олар ында хөй акша-мөңгүн чыглы бергенин көрүп каан санында-ла, хаанның бижээчизи биле дээди бараалгакчының бүзүреттирген кижизи кээп, хааржакты божудуптар турган. Оон хааржакты катап база турган черинге салып каап турганнар. Олар үргүлчү[*] ынчалдыр кылып тургаш, дыка хөй акша-мөңгүн чыып алган. 12Хаан биле Иодай акша-мөңгүннү Дээрги-Чаяакчының өргээзинде ажыл башкарар улуска берип каарга, олар өргээни чаартыр, септээр ажылды кылыр кылдыр даш чонукчуларын, чазаныкчыларны болгаш демир база хүлер-биле дарганнаар шеверлерни хөлезилеп ап турган.

13Ажылчыннар кызымаккай ажылдап, Бурганның өргээзиниң баштайгы байдалын катап тургузуп, быжыглап кааннар. 14Бүгү ажылды дооскаш, олар хаан биле Иодайга акша-мөңгүннүң артыын эккелген. Ол акша-мөңгүнден Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң эт-херекселин: бараан болурда база бүрүн өрттедир өргүлдер[†] салырда ажыглаар эт-херексел, аяктар болгаш өске-даа алдын-мөңгүн савалар кылып кааннар. Иодайның назынының дургузунда Дээрги-Чаяакчының өргээзинге бүрүн өрттедир өргүлдерни үргүлчү салып турган.

15Иодай чөнүй берип, чуртталгазынга пөккеш, өлүп калган. Ол чүс үжен харлыында чок апарган. 16Ону Давидтиң Хоорайынга[†] хааннар-биле кады ажаап каан, чүге дээрге ол Израильге Бурган[†] дээш база Ооң өргээзи дээш эки чүүлдү кылып турган.


Иоастың Бургандан ойталааны


(4 Хаан. 12:17-21)

17Иодай өлген соонда, Иудеяның нояннары Иоас хаанга мөгейип келген. Оон хаан оларны дыңнаар апарган. 18[+]Израильчилер боттарының ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчының өргээзин каапкаш, Ашера[†] бурганга тураскааткан адагаштарга, дүрзү-бурганнарга[†] бараан болуп эгелээн. Оларның ол кем-буруузу дээш, Иудея биле Иерусалимче Дээрги-Чаяакчының килеңи[†] кыптыга берген. 19[+]Дээрги-Чаяакчы[†] оларны Бодунче ээлдирер дээш медээчилерин[†] чорудуп турган, ол медээчилер оларны чагып-сургап турган, ынчалза-даа олар тооп дыңнавас болган.

20[+]Бурганның Сүлдези[†] ынчан Иодай бараалгакчының оглу Захарияны бүргей аптарга, ол чоннуң мурнунда бедиктээшке туруп алгаш, Бурганның оларга чугаалаан чүвезин дамчыткан: «Силер чүге Дээрги-Чаяакчының айтыышкыннарын үреп тур силер? Чедимчелиг болбас силер. Дээрги-Чаяакчыдан ойталааныңар дег, Ол база силерден ойталаар».

21[+]Улус-чон Захарияга удур сүлчээ кылгаш, ону Иоас хаанның дужаалын ёзугаар Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң шөлүнге даш-биле соп өлүрүп каан. 22[+]Оон Иоас хаан Захарияның ачазы Иодайның аңаа көргүскен энерелин сагынмайн, ооң оглун өлүрүп каан. Өлүп чыда, Захария: «Дээрги-Чаяакчы көрүп кааш, өжээн негезин!» – дээн.

23Ол чылдың төнчүзүнде Иоаска удур арамей шериг үнүпкеш, Иудея биле Иерусалимче халдааш, чоннуң бүгү нояннарын кырып каапкан. Арамейлер үптеп алган бүгү олчазын Дамаскыда боттарының хаанынче чорудупкан. 24[+]Арамей шериг эвээш санныг-даа турган болза, Дээрги-Чаяакчы оларның холунга дыка хөй санныг иудей аг-шеригни хүлээдип берген. Ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыдан иудейлерниң ойталааны дээш, Иоаска онаашкан шииткел күүсеттинген. 25Чоруп тура, арамейлер аар балыглаттырган Иоасты чыттырзын арттырып каан. Ынчан хаанның дүжүметтери Иодай бараалгакчының оглунуң өлүмү дээш аңаа удур сүлчээ кылгаш, орун-дөжээнге өлүрүп каан. Иоас өлү бээрге, ону Давидтиң Хоорайынга ажаап каан, ынчалза-даа хааннар чевээнге эвес.

26Аңаа удур сүлчээ кылган улус болза аммон херээжен Шимеаттың оглу Завад биле моав херээжен Шимриттиң оглу Иегозавад болган.

27Иоастың оолдарының дугайы, аңаа удур хөй өттүр билген медеглелдер дугайы болгаш Бурганның өргээзин катап тургусканының дугайы хааннарның төөгү номунда бижиттинген. Ооң оглу Амасия ачазының орнунга хаан апарган.

#### 25


Амасия хаан


(4 Хаан. 14:1-22)

1Амасия чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге чээрби тос чыл чагырган. Ооң авазын Иегоаддан дээр турган, Иерусалим[†] чурттуг херээжен чүве-дир. 2Амасия Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чүүлдер кылып турган, ындыг-даа болза, хаанның чүрээ Аңаа бүрүнү-биле бердинмээн болган. 3[+]Кажан Амасияның күрүне башкарар эрге-чагыргазы быжыга бээрге, ол бодунуң хаан ачазын өлүрген дүжүметтерни чок кылып каан. 4[+]Ынчалза-даа оларның ажы-төлүн Амасия өлүрбээн. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] Моисейни[†] дамчыштыр айтып-чагааны дүрүм-хоойлу[†] номунда: «Ада кижи ажы-төлүнүң кем-буруузу дээш өлүмге онаар кеземче албас ужурлуг, ажы-төл база адазы дээш өлбес ужурлуг; кижи бүрүзү чүгле бодунуң кем-буруузу дээш өлүртүр ужурлуг» – деп дужааган чүве-дир.

5[+]Амасия Иудеяның чонун чыып алгаш, оларны төрел салгалдар аайы-биле бөлүктерге үскеш, бүгү иудей болгаш вениаминчи дайынчыларны муң болгаш чүс шериг баштыңнарынга чагыртып каан. Хаан оларның чээрби харлыг болгаш оон улуг назылыг улузун санаарга, дайынче үнүп шыдаар, чыда, дозуг-камгалал тудуп билир 300 000 шилиндек дайынчы бар болган. 6Оон ыңай ол Израильден 100 000 күштүг-шыырак дайынчыны 100 талант[†][*] мөңгүн-биле хөлезилеп алган. 7А Бурганның бир кижизи аңаа келгеш: «Хаан, израиль шериглер сээң-биле кады чорбазын, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы израильчилер-биле – Эфремниң бүгү улузу-биле эвес-тир. 8А сен чааскаан барып, эки белеткенгеш, эрес-дидим чаалаш[*]. Оон башка Бурган[†] сени дайзының мурнунга буурадып каар, чүге дээрге Бурганда деткиир-даа, буурадыр-даа күш бар» – дээн.

9Амасия Бурганның кижизинден: «Израиль[†] шериглерге төлеп бергеним 100 талант мөңгүннү канчаарыл?» – деп айтырган.

Бурганның кижизи: «Дээрги-Чаяакчы сеңээ оон хөйнү берип шыдаар» – деп харыылаан.

10Амасия ынчан Эфремниң черинден аңаа чедип келген аг-шеригни тарадып, аал-оранынче чандырыпкан. Олар Иудеяга аажок хорадап, аал-оранынче килеңи[†] кыптыгып чана берген.

11[+]А Амасия дидимнени бергеш, бодунуң аг-шериин Дус шынаазынче[†] аппаргаш, аңаа Сеирниң[*] 10 000 шериин өлүрүп каан. 12[+]Иудейлер[†] оон өске 10 000 кижини диригге тудуп алган. Ол улусту хая бажынче аппаргаш, оортан дүжүр октаптарга, шупту өлгүлеп калган.

13Ол аразында Амасияның кады чаалашпас дээш дедир чорудупканы израиль аг-шериг Самариядан[†] эгелээш, Бет-Оронга чедир иудей хоорайларже халдап чоруп берген. Олар 3000 кижини өлүрүп кааш, эңдерик хөй олча-тывышты үптеп алган.

14[+]Сеирде эдом чонну чылча шапкан соонда ээп келгеш, Амасия оларның дүрзү-бурганнарын[†] эккелгеш, бодунуң бурганнары кылдыр салып алгаш, оларга мөгейип, айдызаашкын кылып турган. 15Дээрги-Чаяакчының килеңи Амасияже кыптыга берген. Ол медээчизин[†] хаанче чорудуптарга, демгизи аңаа: «Сен чүге бо чоннуң бурганнарынга мөгейип тур сен? Олар боттарының чонун сээң холуңдан камгалап шыдаан эвес» – дээн.

16Медээчи ону айтырарга, хаан: «Бис сени хаанның чөвүлекчизи кылып каан бис бе? Соксап көр! Оон башка өлүртүп каар сен» – деп харыылаан.

Ынчан медээчи ыыттавайн барган, а оон: «Билип кагдым, Бурган сени узуткаар деп шиитпирлээн-дир, чүге дээрге сен шак ынчаар кылып, мээң сүмем дыңнавайн барган-дыр сен» – дээн.

17Иудеяның хааны Амасия чөвүлекчилери-биле сүмелешкеш, Иехунуң оглунуң оглу, Иоахазтың оглу, Израильдиң хааны Иехоашче элчилер ыдып: «Арыннарывыс удур-дедир көржүп ужуражыылы!» – деп чөңгээлиг сөс дамчыткан.

18[+]А Израильдиң хааны Иехоаш Иудеяның хааны Амасияга мынча деп харыылаан: «Ливан[†] сынында бир-ле тенниг үнүш ол сынның пөжүнге: „Урууңну мээң оглумга кадай кылдыр бер“ – деп сөглеткен. А оон Ливан сынының черлик аң-меңи келгеш, тенниг үнүштү таптап каапкан. 19„Эдомну[†] чылча шаап кагдым!“ – деп мактанып, менээргенип турар-дыр сен. Ынчалза-даа аал-чуртуңга артып кал! Бодуңга айыыл-халап дилеве, оон башка буураар сен, Иудея база сээң-биле кады узуткаттырар!»

20Ынчалза-даа Амасия сагындырыгны тоовайн барган, чүге дээрге Эдомнуң бурганнарынга мөгейип турганы дээш, Иехоаштың холунга иудейлерни хүлээдип бээри-биле Бурган ынчаар доктааткан болган. 21[+]Израильдиң хааны Иехоаш тулчуп үнүп келген. Иехоаш биле Иудеяның хааны Амасия Иудеяда Бет-Шемеш деп черге удур-дедир көржүп ужурашкан. 22Иудея Израильге чылча шаптырып алган, бүгү иудейлер аалдарынче тарай маңнажы берген. 23[+]Израильдиң хааны Иехоаш Иудеяның хааны, Охозияның оглунуң оглу, Иоастың оглу Амасияны Бет-Шемештиң чанынга тудуп алгаш, Иерусалимге эккелген. Оон хоорайның ханазын – Эфремниң хаалгазындан эгелээш, Азыгда хаалгага чедир – 400 кыры дурту[†] черни үрегдеп каапкан. 24[+]Иехоаш Бурганның өргээзинге Овед-Эдомнуң хайгааралынга турган шупту алдын-мөңгүннү, шупту саваларны база хаанның ордузунуң эртинелерин алгаш барган. Оон ыңай ол долаа кылдыр улус тудуп алгаш, Самарияже ээп келген.

25Израильдиң хааны, Иоахазтың оглу Иехоаштың өлгениниң соонда, Иудеяның хааны, Иоастың оглу Амасия он беш чыл чурттаан. 26Амасияның өске ажыл-херектери, эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир, Иудеяның болгаш Израильдиң хааннарының номунда тодараттынып бижиттинген. 27[+]Амасия Дээрги-Чаяакчыдан ойталаан соонда, аңаа удур Иерусалимге сүлчээ кылырга, ол Лахис хоорайже дезе берген. Ынчалза-даа дайзыннары ооң соондан Лахисче улус ыдыпкаш, ону өлүрүп каан. 28Амасияның мөчү-сөөгүн аъттарга дедир чүдүрүп эккелгеш, ада-өгбезиниң чанынга, Иудеяның найысылалынга[*] ажаап каан.

#### 26


Озия хаан


(4 Хаан. 15:1-7)

1Оон Иудеяның бүгү чону Амасияның он алды харлыг оглу Озияны[*] ачазының орнунга хаан кылып алган. 2[+]Амасия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган соонда, Озия Эйлат өртээлди Иудеяга дедир эгидип алгаш, ону быжыглап тудуп каан.

3Озия он алды харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге бежен ийи чыл чагырган. Ооң авазын Иехолия дээр турган, Иерусалим[†] чурттуг херээжен кижи чүве-дир. 4[+]Озия Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдерни, ачазы Амасияның кылып турганы дег, кылып турган. 5[+]Захарияның назынының дургузунда Озия Бурганче чүткүп турган, чүге дээрге Захария ону Бургандан коргуп чоруур кылдыр чагып-сургап чораан чүве-дир. Озияның Дээрги-Чаяакчыже чүткүп турган үезинде Бурган[†] аңаа чедиишкинни хайырлап келген.

6Озия ооң соонда филистимнерге удур тулчуп үнгеш, Геф, Иавне болгаш Азот хоорайларның ханаларын үреп бузуп каапкан. Оон ол Азот хоорайның чанынга база филистимнерниң девискээринде өске-даа черлерге бодунуң хоорайларын тудуп каан. 7[+]Бурган Озияга филистимнерге удур, Гур-Ваалга[†] чурттап турган арабтарга болгаш меуннарга удур дайын-чаага дузалап турган. 8[+]Аммоннар база Озияга албан-үндүт төлеп турган, ооң ады Египеттиң[†] кызыгаарынга чедир алдаржый берген, чүге дээрге ол аажок күчү-күштүг апарган чүве-дир.

9[+]Озия Иерусалимге Азыгда хаалганың кырынга, Шынаа[†] хаалгазының кырынга болгаш хананың азыынга камгалал суургалар туткаш, оларны быжыглап каан. 10Ол ээн кургаг ховуга база камгалал[†] суургалар тудуп, хөй кудуктар оюп кылып каан, чүге дээрге шат болгаш оргулааш черлерде хөй сүрүг малдыг турган. А дагларга болгаш дүжүткүр черлерге ооң тараачыннары база виноград[†] ажаакчылары ажылдап турган, чүге дээрге Озия чер ажылынга ынак кижи чүве-дир.

11Озия Иеиел бижээчиниң болгаш Маасея харагалзакчының даңзызын ёзугаар тургускан база хаанның нояннарының бирээзи Ананияга баштаткан, тулчуушкунче салбырлар аайы-биле үнеринге белен аг-шериглиг турган. 12Күштүг-шыырак шериглерниң төрел салгалдар аайы-биле баштыңнарының[†] ниити саны 2600 кижи чүве-дир. 13Оларга 307 500 өөредип каан дайынчы – хаанны деткип, дайзыннарга удур тулчур шериг күжү чагыртып турган. 14Озия бүгү аг-шериинге дозуг-камгалалдар, чыдалар, куяк бөрттер, хептер, ча-согуннар болгаш шывадаар даштар белеткеп берген. 15Иерусалимге ол шевер ус-дарганнарга согуннар адар, улуг даштар шывадаар чепсек-херекселдер чогааттырып кылгаш, оларны суургаларга база ханалар азыгларынга тургузуп каан. Озияның ат-алдары талыйтыр нептерей берген, ол улуг деткимче ап, күчүлүг хаан апарган.

16Ынчалза-даа ол күчү-күштүг апаарга, сеткил-чүрээ улуургап, ону буураашкынга чедирген. Озия бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга шынчы чоруун үреп, айдызаар бедигээшке чаагай чыттыг чүүлдер кыпсыр дээш, Ооң өргээзинче кире берген. 17Бурганның бараалгакчызы[†] Азария болгаш ооң-биле кады сезен эрес-дидим бараалгакчы хаанның соо-биле кире берген. 18[+]Олар Озия хаанга удурланып, аңаа: «Сен Дээрги-Чаяакчыга айдызаар өргүл кылбас ужурлуг сен, ол дээрге Аароннуң[†] үре-салгалының, Бурганның бараалгакчыларының херээ-дир, оларны айдызаар кылдыр ыдыктап каан-дыр. Ыдыктыг[†] өргээден үне бер. Кем-буруулуг болган-дыр сен, ол дээш, Дээрги-Бурган-Чаяакчы сеңээ алдар-хүндү көргүспес» – дээннер.

19Холунда айдызаар сава туткан Озия килеңней[†] берген. Дээрги-Чаяакчының өргээзинде айдызаар өргүл бедигээжиниң мурнунга хаан Бурганның бараалгакчыларынга килеңнеп турар аразында, олар көрүп турда, ооң хаваанга кеш аарыы[†] тыптып келген. 20[+]Бурганның дээди бараалгакчызы Азария база бүгү бараалгакчылар хаанче көөрге, ооң хаваанда кеш аарыы бар болган. Хаанны оон үне бээр кылдыр далаштырып турганнар, ол боду-даа дүрген үнүксей берген, чүге дээрге ону Дээрги-Чаяакчының кезеткени илдең болган.

21[+]Озия хаан өлгүжеге чедир кеш аарыын эдилеп, аңгы бажыңга чурттаар, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кирбес салым-хуулуг болган. Ооң оглу Иоафам ордуну башкарып, чонну чагырып турган.

22[+]Озияның өске ажыл-херектерин, эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир, Амоцтуң оглу Исайя[†] медээчи[†] бижип каан. 23Озия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, кеш аарыглыг кижи дээш, ону оларның чоогунда хааннар чевээ турар шөлге ажаап каан. Ооң оглу Иоафам ачазының орнунга хаан апарган.

#### 27


Иоафам хаан


(4 Хаан. 15:32-38)

1Иоафам чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он алды чыл чагырган. Ооң авазы – Садоктуң уруу, Иеруша дээр херээжен кижи чүве-дир. 2[+][+]Иоафам, ачазы Озияның кылып турганы дег, Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдер кылып турган. Чүгле ол Дээрги-Чаяакчының өргээзинче чаза базып кирбээн. А чон бачыт[†] үүлгедирин соксатпаан. 3[+]Иоафам Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң Үстүкү хаалгазын база Иерусалимниң Офел тейде ханазын хөй черде быжыглап каан. 4Оон ыңай Иудеяның дагларынга хоорайларны, арга-эзимниг черлерге шивээлерни база камгалал суургаларны тудуп каан.

5Иоафам аммон хаан-биле дайылдашкаш, ону тиилеп алган. Аммоннар аңаа үш чыл дургузунда чылдың-на 100 талант[†][*] мөңгүннү, 10 000 кор[*] кызыл-тасты болгаш база ол хире арбайны эккеп берип турган. 6Иоафамның ындыг күчүлүг апарган чылдагааны ооң бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга чагыртып чурттап чораанында болган.

7Иоафамның өске ажыл-херектери, ооң бүгү дайын-чаазы болгаш чуртталгазы Израиль[†] биле Иудеяның хааннарының номунда тодараттынып бижиттинген. 8Ол чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он алды чыл чагырган. 9Иоафам өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Давидтиң Хоорайынга[†] ажаап каан. Ооң оглу Ахаз ачазының орнунга хаан апарган.

#### 28


Ахаз хаан


(4 Хаан. 16:1-20)

1Ахаз чээрби харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он алды чыл чагырган. Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга, бодунуң өгбези Давид-биле[†] деңнээрге, таарымчалыг чүүлдер кылбайн турган. 2Ол Израильдиң хааннарының оруун эдерип, Ваал[†] бурганга мөгеер дээш, шуткуп куткан дүрзүлер безин кылып алган. 3[+]Ахаз Бен-Энном шынаазынга[†] айдызаар өргүлдер кылып, Дээрги-Чаяакчының израильчилерниң мурнундан үндүр сывырыпканы чоннарның чүдек-бужар чаңчылдарын өттүнүп, бодунуң оолдарын от-биле өрттедип турган. 4[+]Ол мөгейиишкин кылыр бедик черлерге,[†] тейлер бажынга болгаш саглагар ыяш-ла адаанга өргүлдер салып, айдызап турган.

5[+]Ынчаарга Бурганы Дээрги-Чаяакчы[†] Ахазты арамейлерниң хаанының холунга хүлээдип бээрге, олар ону чылча шапкаш, чонундан хөй улусту Дамаскыже тудуп аппарган. Оон Ахазты Израильдиң хаанының холунга база хүлээдип бээрге, ол хаан аңаа аар аштырыышкын таварыштырган. 6Ремалияның оглу Факей Иудеяның 120 000 күштүг-шыырак дайынчызын чаңгыс хүн хыдып каапкан, чүге дээрге иудей чон ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны каапкан болган. 7Эфремчилерниң маадыры Зихрий дээрзи Ахаз хаанның оглу Маасеяны, орду башкарыкчызы Азрикамны болгаш хаанның соонда ийиги кижи болур Элкананы өлүрүп каан. 8Израильчилер боттарының иудей ха-дуңмазының[†] 200 000 кадайларын, оглу-кызын тудуп алган. А ол ышкаш эңдерик хөй олча-тывышты үптеп алгаш, Самарияже[†] чорудупканнар.

9[+]А аңаа Дээрги-Чаяакчының Одед дээр медээчизи[†] турган чүве-дир. Медээчи Самарияже ээп кел чыткан аг-шеригниң мурнунче үнүп келгеш, мынча дээн: «Ада-өгбеңерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчы Иудеяның чонунга килеңнээш,[†] оларны силерниң холуңарга хүлээдип бергени шын-дыр. Ындыг-даа болза, силерниң оларны кыргып-хыдып турган килеңиңер эмин эрттип, ооң дугайында сураг дээрде чеде берген-дир. 10Ам силер Иудеяның база Иерусалимниң чурттакчы чонун эр-кыс кулдарыңар кылып аар деп тур силер. А силер база боттарыңарның Бурганыңар Дээрги-Чаяакчының мурнунга кем-буруулуг эвес силер бе? 11Ынчаарга мени тооп дыңнап, тудуп алган ха-дуңмаңарны дедир салып чорудуптуңар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының килеңи силерже кыптыккан-дыр».

12Эфремчилерниң чамдык баштыңнары[†] – Иегохананның оглу Азария, Мешиллемоттуң оглу Берехия, Шаллумнуң оглу Эзекия болгаш Хадлайның оглу Амаса – ээп кел чыткан шериглерни сагындырып: 13«Туттурган улусту бээр эккелбеңер, оон башка Дээрги-Чаяакчының мурнунга буруулуг апаар бис. Бачыттарывысты, кемниг херектеривисти улгаттырып аар дээн силер бе? Кем-буруувус ол чокка-ла кончуг улуг-дур, Ооң килеңи Израильче кыптыккан-дыр» – дээннер.

14Дайынчылар ынчан баштыңнарның база бүгү чыылган чоннуң мурнунга тудуп алган улузундан база олча-тывыжындан ойталаан. 15[+][+]Аттары адаттынган кижилер туттурган иудейлерни хүлээп алгаш, ол чанагаш улустуң шуптузун олча-тывыштан хеп алгаш, хепкерип каан. Олар туттурганнарга идик-хеп кедиргеш, аъш-чем, суг бергеш, эм үс-биле чаап каан. Оон бүгү кошкак улуска элчигеннер мундургаш, Пальмалар хоорайы дээр Иерихонче, оларның ха-дуңмазынче чорудупкаш, боттары Самарияже ээп келгеннер.

16Ол үеде Ахаз хаан Ассирияның[†] хаанындан дуза дилеп, элчилер ыдыпкан. 17[+]Эдом[†] чон база катап халдап келгеш, иудейлерни чылча шаап, чамдык улусту тудуп аппарган чүве-дир. 18[+]А филистимнер Иудеяның Шефела[†] болгаш Негев[†] девискээрлеринде хоорайларны хоозурадып туруп берген. Олар Бет-Шемеш, Айалон, Гедерот, а ол ышкаш Сохо, Тимна, Гимза хоорайларны база оларның чоок-кавызында хоорай-суурларны эжелеп алгаш, аңаа чурттай берген. 19Дээрги-Чаяакчы Иудеяны Ахаз хаан дээш шак ындыг дорамчылалга таварыштырган, чүге дээрге ол хаан Иудеяны самыырадып, Дээрги-Чаяакчыга шынчы эвес болган чүве-дир. 20[+]Ахазка Ассирияның хааны Тиглат-Пилесер чедип келген, ынчалза-даа дуза кадар орнунга, кызагдап эгелээн. 21Ахаз Дээрги-Чаяакчының өргээзинден, хаанның ордузундан болгаш нояннар бажыңнарындан эртине-байлак чыып алгаш, Ассирияның хаанынга берипкен, ынчалза-даа ол чорук аңаа дузалаваан.

22Кызагдаткан үезинде-даа Ахаз хаан Дээрги-Чаяакчыга шынчы чорукту улам күштүг үреп турган. 23Ол Дамаскының бурганнарынга, ону олар чылча шаап каан деп бодааш, өргүлдер салып: «Арамей хааннарның бурганнары оларга дузалап турар-дыр. Мен ол бурганнарга өргүлден салыйн, олар меңээ дузалазын» – деп турган. Ынчалза-даа олар ону база бүгү израиль чонну буураашкынга чедирип каан.

24Ахаз Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының өргээзиниң эт-херекселин чыып алгаш, буза шаап, чара кезип каапкан. Өргээниң эжиктерин хаггаш, Иерусалимниң янзы-бүрү булуңнарынга өргүл салыр бедигээштер[†] тургузуп каан. 25Иудеяның бүгү хоорайларынга хары бурганнарга айдызаар өргүл кылыр бедик черлер тургускаш, ооң-биле ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны хорададып алган.

26Ахазтың өске ажыл-херектери болгаш чуртталгазы эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир Иудея биле Израильдиң хааннарының[†] номунда тодараттынып бижиттинген. 27Ахаз өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Иерусалим[†] хоорайга ажаап каан, ынчалза-даа ооң мөчү-сөөгүн Израильдиң хааннарының чевег-куюнга[†] салбаан. Ооң оглу Эзекия ачазының орнунга хаан апарган.

#### 29


Эзекия хаанның өргээни арыглап чаартканы


(4 Хаан. 18:1-3)

1Эзекия чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге чээрби тос чыл чагырган. Ооң авазын Авия дээр турган, ол – Захарияның уруу чүве-дир. 2Эзекия, өгбези Давидтиң[†] кылып турганы дег, Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдер кылып турган.

3Бодунуң чагыргазының бирги чылының бирги айында-ла Эзекия Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң эжиктерин ажыткаш, септеп, быжыглап каан. 4Бурганның бараалгакчылары[†] биле левиттерни өргээниң чөөн талазында шөлге чыггаш, 5мынча дээн: «Левиттер,[†] мени дыңнаңар! Ам боттарыңар ыдыктанып-арыгланып[†] алгаш, ада-өгбелериңерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчының өргээзин ыдыктап калыңар, ыдыктыг черден[†] чүдек-бужар чүвени үндүр октаптыңар. 6Ада-өгбевис Дээрги-Чаяакчыга шынчы чорукту үреп, бистиң Бурганывыстың мурнунга таарымчалыг эвес чүүлдер кылып, Ону каапкаш барып, Ооң өргээзинден көрүжүн чайладып, хая көрнү берген-дир. 7[+]Олар Израильдиң Бурганының ыдыктыг[†] өргээзинде серилиг черниң эжиин хаап, чырыткыларны өжүрүп каапканнар, чаагай чыттыг чүүлдер кывыспайн, бүрүн өрттедир өргүлдер[†] кылбайн турганнар. 8Ол дээш, Дээрги-Чаяакчы[†] Иудея биле Иерусалимге килеңней[†] берген. Ол оларны хоозурал болгаш кочу-шоотка таварыштырыптарга, ам бодуңар көрүп турарыңар дег, коргунчуг апарганнар. 9Ынчангаш адаларывыс хылышка кырдырган-дыр, а оолдарывыс, кыстарывыс болгаш кадайларывыс туттуруушкунда турар-дыр. 10[+]Ам мен Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы-биле керээ чарып аарын күзеп тур мен – Ооң кыптыккан килеңи бистен чайлазын. 11[+]Ажы-төлүм! Сагыш амыр болбаңар, чүге дээрге силерни Дээрги-Чаяакчы Ооң мурнунга бараан болур база чаагай чыттыг чүүлдер кыпсыр кылдыр шилип алган болгай».

12[+]Дараазында левиттер бараан болуушкунун эгелээн:

Кохаттың үре-салгалындан – Амессайның оглу Махат, Азарияның оглу Иоил;

Мерариниң үре-салгалындан – Авдийниң оглу Кис, Иегаллелелдиң оглу Азария;

Гирсоннуң үре-салгалындан – Зимманың оглу Иоах, Иоахтың оглу Эден;

13[+][+]Элицафанның үре-салгалындан – Шимри биле Иеиел;

Асафтың үре-салгалындан – Захария биле Маттания;

14[+]Еманның үре-салгалындан – Иехиил биле Шимей;

Идифуннуң үре-салгалындан – Шемайя биле Узиил.

15Олар боттарының ха-дуңмазын[†] чыып, ыдыктанып алгаш, хаанның дужааганы-биле, Дээрги-Чаяакчының сөстерин ёзугаар, Ооң өргээзин арыглаар дээш чорупканнар. 16[+]Бурганның бараалгакчылары Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кире бергеш, оон тып алганы арыг эвес бүгү чүвени өргээниң шөлүнче үндүрүп каапканнар. Оон левиттер ол бүгүнү алгаш, Кедрон шынаазынче[†] аппарган. 17Олар бир айның бирээде арыглаашкынны кылып эгелээш, ол-ла айның сесте Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң серилиг черинге чеде бергеннер. Өргээни оон ыңай сес хүн ыдыктап-арыглап келгеш, бир айның он алдыда доозупканнар.

18Оон Эзекия хаанга келгеш: «Бис Дээрги-Чаяакчының өргээзин бүрүнү-биле арыглап кагдывыс: бүрүн өрттедир өргүл салыр бедигээшти[†] ооң бүгү херексели-биле, ыдыктаан хлебтер[†] салыр ширээни ооң бүгү херексели-биле; 19[+]Ахаз хаанның чагырып тургаш, Бургандан ойталааш, бужартадып кааны бүгү эт-херекселди бис, ажыглаар дээш, ыдыктап кагдывыс. Олар ам Дээрги-Чаяакчының өргүл бедигээжиниң мурнунда бо-дур» – дээн.

20Даартазында эртен Эзекия хаан тургаш, хоорайның даргаларын чыып алгаш, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче чорупкан. 21Олар чеди бугажык, чеди кошкар болгаш чеди хураганны[†] бүрүн өрттедир өргүл кылдыр, чеди хунаны бачыт[†] дээш өргүл кылдыр күрүне, ыдыктыг өргээ[†] болгаш иудей чон дээш эккелген. Хаан Бурганның бараалгакчыларынга, Аароннуң[†] үре-салгалынга бүрүн өрттедир өргүлдү Дээрги-Чаяакчының өргүл бедигээжинче салырын дужааган. 22[+]Бугажыктарны соккан соонда, Бурганның бараалгакчылары оларның ханын дозуп алгаш, өргүл бедигээжинче төпкен. Оон кошкарларны дөгергеш, ханын өргүл бедигээжинче төпкен. Оон хураганнарны дөгергеш, ханын өргүл бедигээжинче төпкен. 23[+]А бачыт дээш өргүл болур хуналарны хаанның база чыылган чоннуң мурнунга эккеп тургузуп каарга, олар холдарын малдарже салган. 24Бурганның бараалгакчылары хуналарны дөгергеш, бүгү израиль чоннуң бачыттарын арыглаар кылдыр, оларның ханы-биле өргүл бедигээжин арыглап каан, чүге дээрге хаан бүрүн өрттедир өргүл биле бачыт дээш өргүлдү бүгү Израиль[†] дээш кылырын дужааган турган.

25[+][+]Эзекия Давид хаанның, ооң өттүр көөр кижизи Гадтың болгаш Нафан медээчиниң[†] доктаатканын ёзугаар кимвалдарлыг, чадаганнарлыг болгаш чанзыларлыг левиттерни Дээрги-Чаяакчының өргээзинге тургузуп каан. Ол доктаалды Дээрги-Чаяакчы медээчилерин дамчыштыр берген чүве-дир. 26[+]Левиттер Давид хаанның хөгжүм херекселдерин тудуп алгаш, Бурганның бараалгакчылары трубалар тудуп алгаш, белен турган.

27Эзекия ынчан бүрүн өрттедир өргүлдү өргүл бедигээжинче салырын дужааган. Өргүл салыышкыны эгелээрге, Израильдиң хааны Давидтиң хөгжүм херекселдери биле трубаларынга үдеткен Дээрги-Чаяакчыга йөрээл ырылары эгелээн. 28Бүрүн өрттедир өргүл салыышкыны доозулбаан шаанда, бүгү чыылган чон Бурганга мөгейип турган, ыраажылар ырлажып, трубаларны этсип турган.

29Өргүл салыышкыны доозулган соонда, хаан болгаш ооң-биле кады турган бүгү улус дискек кырынга олуруп, Дээрги-Чаяакчыга мөгейген. 30Эзекия хаан болгаш нояннар левиттерге Дээрги-Чаяакчыны Давид хаанның болгаш өттүр көөр Асафтың сөстери-биле алдаржыдарын дужааган. Левиттер өөрүшкүлүг алдаржыдып, хаваан черге дегзип, мөгейип турган. 31Эзекия улаштыр: «Силер ам боттарыңарны Дээрги-Чаяакчыга бараалгаттыңар. Бээр чоокшулап, өөрүп четтириишкин өргүлдери биле өске-даа өргүлдерни Дээрги-Чаяакчының өргээзинче эккелиңер» – дээн. Бүгү чыылган чон өөрүп четтириишкин өргүлдери биле өске-даа өргүлдерни эккелген. Ынчаар кылыксаан кижи бүрүзү бүрүн өрттедир өргүлдерни эккеп турган. 32Чоннуң эккелгени бүрүн өрттедир өргүл малы 70 буга, 100 кошкар, 200 хураган болган. Ол бүгү мал – Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл-дүр. 33Өске ыдыктыг өргүл малы 600 бода, 3000 шээр мал болган. 34А Бурганның бараалгакчылары эвээш болганындан, ол бүгү өргүл малының кежин союп күш четпейн барган. Ынчангаш оларга ха-дуңмазы левиттер ажыл төнмээн шаанда база өске бараалгакчылар ыдыктанып-арыгланып албаан шаанда, дузалажып турган, чүге дээрге левиттер боттарын ыдыктаар талазы-биле, бараалгакчыларга көөрде, кызымак улус чүве-дир. 35Бүрүн өрттедир өргүлдер, эп-найырал өргүлдериниң үс-чаа болгаш бүрүн өрттедир өргүлдер-биле кады кудар арага өргүлдери дыка хөй болган.

Дээрги-Чаяакчының өргээзинге бараан болуушкунну ынчаар катап тургускан. 36Эзекия болгаш бүгү чон Бурганның чонну ынчаар таарыштыр белеткеп кааны дээш өөрүп турган, чүге дээрге ол ажыл-херек дүрген кылдына берген чүве-дир.

#### 30


Эзекияның Хосталыышкын байырлалын демдеглээни

1Эзекия бүгү Израильдиң болгаш Иудеяның чонунче шапкынчылар чоруткан, а Эфрем биле Манассияның чонунга база чагаалар бижип, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан Хосталыышкын байырлалын[†] демдеглээри-биле Иерусалимде Ооң өргээзинге чыглып кээрин чалаан. 2[+]Хаан, ооң нояннары болгаш Иерусалимде бүгү ниитилел чөвүлешкеш, Хосталыышкын байырлалын ийи айда эрттирер деп шиитпирлээн. 3[+]Олар ону бир айда эрттирип шыдавайн барган, чүге дээрге ыдыктанып ап четтигипкен Бурганның бараалгакчылары[†] чедишпейн турган, чон база Иерусалимге чыглып келбээн болган. 4Ол шиитпир хаанга-даа, бүгү ниитилелге-даа таарышкан. 5[+]Ынчаарга олар бүгү израильчилерге, соңгу чүкте Дандан эгелээш, мурнуу чүкте Беэр-Шевага чедир, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан Хосталыышкын байырлалын демдеглээри-биле Иерусалимге келир кылдыр чарлаарын шиитпирлээн. Чүге дээрге ол байырлалды, ыдыктыг хоойлуда[†] айытканы дег кылдыр, хөй санныг чон шагдан бээр демдеглеп көрбээн болган.

6[+]Хаанның, ооң нояннарының чагааларын тарадып чедирген шапкынчылар бүгү Израиль[†] биле Иудеяны эргип кезип, хаанның дужаалын ёзугаар медеглеп чораан:

«Израиль чон! Авраамның,[†] Исаактың[†] болгаш Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыже эглип келиңер, ынчан Ол база силерниң чонуңарның Ассирияның[†] хааннарының холундан уштунуп дескен артынчызынче эглип келир. 7[+]Боттарының ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга шынчы чоруун үрээн адаларыңар болгаш ха-дуңмаңар[†] дег болбаңар: Ол оларны хоозураашкынга таварыштырган дээрзин ам бодуңар көрүп тур силер. 8[+]Силер ам ада-өгбеңер дег чөрүү болбаңар, Дээрги-Чаяакчыже холуңар сунуңар. Ооң кезээ-мөңгеде ыдыктап каан өргээзинче чедип келиңер. Силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыга бараан болуңар, Ол ынчан кыптыккан килеңин[†] силерден чайладыр. 9[+]Дээрги-Чаяакчыже эглип кээр бооруңарга, силерниң ха-дуңмаңарны, ажы-төлүңерни тудуп алган ассирийлер оларны кээргей бээр, олар ынчан бо чуртче чанып кээр, чүге дээрге бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы[†] ачылыг болгаш кээргээчел. Силер Олче эглип кээр болзуңарза, Ол силерден хая көрүнмес».

10Шапкынчылар Эфремниң, Манассияның аймактарының черинге, мырыңай Завулоннуң[†] аймааның черинге чедир, хоорайлар кезип чоруп турган, а улус-чон оларны дорамчылап кочулаар болган. 11Ындыг-даа болза, Асир, Манассия болгаш Завулоннуң аймактарындан чамдык улус томаарый берип, Иерусалимге чедип келген. 12А Иудеяга Бурганның холу чонга дузалап, хаанның база нояннарның Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар дужааган чүвезин күүседир эп-сеткилди аңаа хайырлаан.

13Иерусалимге ийи айда эңдерик хөй чон Хаарган далганнар байырлалын демдеглээр дээш чыглып келген. 14[+]Ол улус хөделип эгелээш, Иерусалимниң кудумчуларынга турган өргүл салыр бедигээштерни,[†] айдызаашкын кылыр бедигээштерни ап каапкаш, оларны Кедрон шынаазынче[†] октапкан. 15Ийи айның он дөртте олар Хосталыышкын байырлалының анай-хураганнарын[†] дөгерген. Бурганның бараалгакчылары биле левиттер, ыяды бергеш, ыдыктанып ап, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге бүрүн өрттедир өргүлдерни[†] эккеп салган. 16[+]Олар Бурганның кижизи Моисейниң[†] хоойлузунда айтып каанын ёзугаар боттарының турар ужурлуг черлерин ээлепкен. Бурганның бараалгакчылары левиттерден өргүл малының ханын алгаш, өргүл бедигээжинче төп турган. 17Чыылган чон аразында ыдыктанып-арыгланыр[†] ёзулал эртпээн улус хөй болганындан, Дээрги-Чаяакчыга бараалгадыр Хосталыышкын байырлалының анай-хураганнарын бүгү арыг эвес улустуң адындан левиттер дөгерип, ол өргүлдерниң Дээрги-Чаяакчының мурнунга ыдыктыын хевээр арттырган.

18[+]Чоннуң хөй кезии, колдуунда-ла Эфрем, Манассия, Иссахар болгаш Завулоннуң аймактарындан үнген улус, ыдыктанып-арыгланып албаан болган, ынчалза-даа олар ыдыктыг хоойлунуң айтыышкынын үреп, өргүл эъдин чип турган. 19А Эзекия олар дээш мөргүп: «Ыдыктыг[†] арыгланыышкын ёзулалын эртпээн-даа болза, ада-өгбезиниң Бурганынче сеткил-чүрээнден чүткүп турар бүгү улусту ачы-буянныг Дээрги-Чаяакчы өршээзин!» – дээн. 20Дээрги-Чаяакчы Эзекияны дыңнап кааш, чонну өршээген[*].

21[+]Иерусалимге турган израильчилер Хаарган далганнар байырлалын чеди хүн дургузунда аажок өөрүп-хөглеп байырлап келген. Левиттер[†] биле Бурганның бараалгакчылары хөгжүм херекселдеринге үдедип, Дээрги-Чаяакчыны хүннүң-не ыыткыр алдаржыдып ырлап турган. 22Эзекия Дээрги-Чаяакчыга бараан болуушкунну мергежилдиг кылып билир бүгү левиттерниң сеткилин өөртүп, чугаалашкан. Чеди хүн дургузунда улус байырлалдың аъш-чемин чип, эп-найырал өргүлдерин салып, ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдып турган.

23Бүгү чыылган чон ам-даа чеди хүн байырлаар деп сүмележип шиитпирлээш, ол чеди хүнде база байырлалды демдеглеп, хөглеп эрттиргеннер. 24Иудеяның хааны Эзекия чыылган чонга 1000 бугажык, 7000 шээр мал берген, а нояннар чыылганнарга 1000 бугажык, 10 000 шээр мал берген. Хөй санныг Бурганның бараалгакчылары ам ыдыктанып алган турган. 25Иудеядан чыглып келген бүгү улус, Бурганның бараалгакчылары биле левиттер, Израильден чыглып келген бүгү улус база ооң мурнунда Израильден көжүп келгеш, Иудеяга чурттай берген кижилер – олар шупту өөрүп-хөглеп турган. 26[+]Иерусалимге аажок улуг хөглээшкин болган, чүге дээрге Давидтиң[†] оглу, Израильдиң хааны Соломоннуң[†] үезинден бээр Иерусалимге ол ышкаш байырлал болуп көрбээн чүве-дир. 27[+][+]Бурганның бараалгакчылары биле левиттер туруп келгеш, чонну алгап-йөрээрге, Бурган[†] оларны дыңнап каан, оларның мөргүлү[†] Ооң дээрде ыдыктыг оран-савазынга чеде берген болган.

#### 31

1[+]Ол бүгү доозулган соонда, аңаа турган бүгү израильчилер Иудеяның хоорайларынче чорупкаш, ыдыктыг[†] көжээлерни буза шаап, Ашера[†] бурганга тураскааткан адагаштарны ужуруп каапкан. Олар бүгү Иудеяга, Вениамин,[†] Эфрем болгаш Манассияның аймактарының бүгү девискээрлеринге мөгейиишкин кылыр бедик черлерни[†] болгаш өргүл салыр бедигээштерни[†] бүрүнү-биле үрегдеп каапкан. Оон бүгү израильчилер боттарының хувааглыг черлеринче, боттарының хоорайларынче ээп келген.


Бурганның бараалгакчыларының хандырылгазынга хамаарыштыр

2[+]Эзекия Бурганның бараалгакчылары[†] биле левиттерни салбырлар аайы-биле, оларның кайызы-даа бараалгакчы азы левит ажыл-хүлээлгезин кылыр кылдыр, таарыштыр тургузуп каан. Олар бүрүн өрттедир өргүлдер,[†] эп-найырал өргүлдери эккеп салыр, бараан болур, Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң хаалгазының чанынга Ону алгап-мактап, алдаржыдар ужурлуг турган. 3[+]Хаан бодунуң мал-маганының чамдыызын Дээрги-Чаяакчының хоойлузунда[†] бижиттингенин ёзугаар эртен, кежээ база амыр-дыш хүнү,[†] ай чаазында болгаш байырлалдарда бүрүн өрттедир өргүлдер кылыры-биле берген. 4[+]Хаан Иерусалимниң чурттакчы чонунга Бурганның бараалгакчылары биле левиттерге онаажыр үлүгнү, олар Дээрги-Чаяакчының хоойлузун күүседиринге боттарын бараалгатсын дээш, үндүрүп берип турарын дужааган.

5[+]Ол айтыышкынны чонга чарлаптарга, израильчилер тараазының, виноград[†] арагазының, олива үзүнүң,[†] ары чигириниң баштайгы дүжүдүнүң – шөлдеринге өстүрүп алган бүгү дүжүдүнүң башкылыын эккелген. Олар бүгү чүүлдүң оннуң бир кезиин хөйү-биле эккелген. 6[+]Иудеяның хоорайларында чурттап турар израильчилер, иудейлер бода болгаш шээр малының оннуң бир кезиин болгаш боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан өске ыдыктыг өргүлдерни база эккелген – олар ол бүгүнү эңдере оваалай салып каан. 7Үш айда эңдере оваалай салып эгелээш, чеди айда доосканнар[*]. 8Эзекия биле чоннуң даргалары чедип келгеш, овааларны көргеш, Дээрги-Чаяакчыны болгаш Ооң израиль чонун алгап-йөрээген.

9Эзекия Бурганның бараалгакчылары биле левиттерден ол оваалар дугайында айтырарга, 10[+]Бурганның дээди бараалгакчызы, Садоктуң угундан Азария аңаа мынча деп харыылаан: «Бо өргүл белектерин чон Дээрги-Чаяакчының өргээзинче эккеп эгелээн үеден бээр, бис тоттур чемненип турар апардывыс, хөй аъш-чем-даа артып каап тур. Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң чонунга ачы-буян хайырлаан болгаш, ындыг хөй аъш-чем артып каар-дыр».

11[+]Эзекия Дээрги-Чаяакчының өргээзинге шыгжамыр-өрээлдер белеткеп каарын дужаарга, улус ону күүсеткен. 12Оон ынаар өргүл белектериниң оннуң бир кезектерин болгаш ыдыктыг чүүлдерни ак сеткилдии-биле эккелген. Хонания деп кижи кол харагалзакчы турган, ооң дуңмазы Шимей ийи дугаар дарга турган. 13Эзекия хаан биле Бурганның өргээзиниң башкарыкчызы Азария оларга дузалаар кылдыр Иехиил, Азазия, Нахат, Асаил, Иеримот, Иозавад, Элиел, Исмахия, Махат болгаш Ванея оларны томуйлап каан.

14Левит Имнаның оглу Коре – өргээниң чөөн талазында хаалгачы – улустуң Бурганга эки тура-биле салган өргүлдери дээш харыылап, Дээрги-Чаяакчыга эккелген өргүлдерни, аажок ыдыктыг чүүлдерни үлеп берип турган. 15[+]Бурганның бараалгакчылары чурттаар хоорайларга Эден, Миниамин, Иисус[†], Шемайя, Амария болгаш Шехания олар Кореге ак сеткилдиг дузалажып, боттарының бараалгакчы ха-дуңмазының[†] аразынга, оларның бөлүктериниң аайы-биле, ат-сураглыг, бөдүүн дивейн[*], деңге үлеп берип турган.

16Оон аңгыда олар аттары төрел салгалдар даңзызынче кирген үш харлыг болгаш оон улуг назылыг бүгү эр улус аразынга үлеп турган. Ол бүгү эр улус дээрге Дээрги-Чаяакчының өргээзинче хүннүң кылыр ажыл-хүлээлгезин бүдүрер дээш база боттарының албан-дужаалы болгаш салбырларын ёзугаар бараан болуушкунун боттандырар дээш кирип турган улус-тур. 17[+]Бурганның бараалгакчыларын даңзыже төрел салгалдар аайы-биле киирген; чээрби харлыг болгаш оон улуг назылыг левиттерни оларның албан-дужаалы болгаш салбырларын ёзугаар даңзыже киирген. 18Төрел салгалдар даңзызынче оларның кадайларының, шупту оглу-кызының аттарын база киирген турган, чүге дээрге олар боттарын бараан болуушкунга ак сеткилдии-биле ыдыктанып белеткеп алган улус чүве-дир.

19Аароннуң[†] үре-салгалы болур, боттарының хоорайларын долгандыр одар-белчиирлиг бараалгакчыларның өг-бүлелеринге хамаарыштыр алыр болза, хоорайларның шуптузунга бүгү эр улуска чогуур үлүгнү үлеп бээри-биле тускай томуйлаттырган улус турган. Олар төрел салгалдар даңзызынче аттары кирген бүгү левиттерге үлүүн база үлеп турган.

20[+]Эзекия бүгү Иудеяга ынчалдыр кылган. Ол бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының мурнунга эки, таарымчалыг болгаш шынныг чүүлдер кылып турган. 21Бурганның өргээзинге бараан болуру-биле база ыдыктыг хоойлунуң айтыышкыннарын сагып, күүседири-биле Эзекия кылып турган бүгү чүвезинге бодунуң Бурганынче чүткүп, бүгү-ле сеткил-чүрээнден ажылдап келген. Ынчангаш ол чедиишкинниг болган-даа.

#### 32


Ассирий хаанның Иерусалимге кыжанганы


(4 Хаан. 18:13–19:37; Иса. 36:1–37:38)

1Эзекия шынчызы-биле ол бүгү ажыл-херектерин кылып каан соонда, Ассирияның[†] хааны Сеннахирим Иудеяже халдап кирип келген. Ол быжыглалдыг хоорайларны бүзээлеп алгаш, оларны хунаап алыр деп бодаан. 2Эзекия Сеннахиримниң Иерусалимге удур чаалажыр дээш чедип келгенин көргеш, 3бодунуң нояннары болгаш шериг баштыңнары-биле сүмелешкеш, хоорайның даштында суг баштарын дуй базырыптарын шиитпирлээн, а олар ону деткээн. 4Эңдерик хөй чон чыглып келгеш: «Ассирияның хааннары бээр чедип кээрге, оларга суг чедишпезин!» – деп чугаалааш, бүгү суг баштарын база чуртту таварып агып чыткан хемни дуй базырып, хөөп каапкан. 5[+][+]Эзекия сорук кирип, хоорай ханазының үрелген бүгү черлерин катап тургузуп, ооң кырынга суургалар тудуп үндүрүп каан. Ол биеэги хананың даштынга база бир хана туткаш, Давидтиң Хоорайында[†] Милло шивээни быжыглап, хөй ок-чепсек болгаш дозуг-камгалалдар белеткеп каан.

6Эзекия чонну баштаар шериг баштыңнарын[†] томуйлааш, оларны хоорай хаалгазының[†] чанында төп шөлге чыып алгаш, сорук киирип, мынча дээн. 7[+][+]«Кадыг-быжыг, эрес-дидим болуңар, Ассирияның хаанындан база ооң-биле кады келген эңдерик хөй аг-шеригден коргуп-сүртевеңер, чүге дээрге бистиң-биле кады турар Күш ооң-биле кады турар күштен улуг-дур. 8[+]Ооң-биле мага-бот күжү, а бистиң-биле Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы[†] кады-дыр, Ол биске дузалап, чаа-дайынывыска тулчур-дур».

Чон Иудеяның хааны Эзекияның сөстеринден сорук кире берген.

9Ассирияның хааны Сеннахирим бүгү аг-шерии-биле Лахис хоорайны бүзээлеп алгаш тура, бодунуң дүжүметтерин Иерусалимче айбылап чорудуп, аңаа турган Иудеяның хааны Эзекия биле бүгү иудейлерге мону дамчыткан:

10«Ассирияның хааны Сеннахиримниң чугаалаан чүвезин дыңнаңар: Иерусалимде бүзээлеттирип алган олургаш, чүү чүвеге идегеп тур силер? 11Эзекия: „Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы бисти Ассирияның хаанының холундан камгалаар“ – деп чугаалааш, аштап, суксап өлүп калзын дээш, силерни мегелеп турар-дыр. 12[+]Эзекия боду Дээрги-Чаяакчының бедик черлерин,[†] Ооң өргүл бедигээштерин узуткап каапкаш, Иудея биле Иерусалимниң чурттакчыларынга: „Чаңгыс өргүл бедигээжиниң мурнунга Бурганга мөгейиңер, чүгле аңаа чаагай чыттыг чүүлдер кыпсыңар“ – деп дужааган эвес чүве бе?

13[+]Таанда силер өске чурттарның бүгү чоннарын мээң база ада-өгбемниң канчанганын билбес силер бе? Ол чурттарның бурганнарының кайызы бодунуң черин мээң холумдан адырып алганыл? 14Мээң ада-өгбемниң бүрүнү-биле узуткап каан чоннарының бурганнарының кайызы бодунуң чонун мээң холумдан адырып шыдааныл? Бурганыңар силерни мээң холумдан канчап камгалап шыдаарыл? 15[+]Ам Эзекияга мегелеттирбеңер, ооң аайы-биле будалбаңар. Аңаа бүзүревеңер, чүге дээрге чаңгыс-даа чоннуң база күрүнениң бурганы бодунуң чонун мээң холумдан азы ада-өгбемниң холундан адырып шыдаваан болгай. Силерниң Бурганыңар база силерни мээң холумдан камгалап шыдаар харыы чок!»

16Сеннахиримниң дүжүметтери Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчыга болгаш Ооң чалчазы Эзекияга удур чүве чугаалап шаг болган. 17Сеннахирим Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны бак сөглээн чагаалар бижип, Аңаа удур: «Өске чурттарның бурганнарының боттарының чоннарын мээң холумдан адырып шыдавааны дег, Эзекияның Бурганы база Бодунуң чонун мээң холумдан адырып шыдавас» – деп турган. 18Ассирийлер хана кырында турган Иерусалимниң чурттакчыларынче, оларны коргудуп-сүртедипкеш, хоорайны эжелеп аар дээш, еврейлеп дыңзыдыр алгыржы берген. 19Олар Иерусалимниң Бурганының дугайында чер-делегейниң өске чоннарының бурганнары – кижи холу кылган дүрзүлер дугайында дег чугаалаар болган.

20Ол дээш Эзекия хаан биле Амоцтуң оглу Исайя[†] медээчи[†] мөргүл[†] кылып, дээрже кыйгы салган. 21[+]Дээрги-Чаяакчы төлээзин чорудуптарга, ол ассирий хаанның турлаанда бүгү күштүг-шыырак дайынчыларны, баштыңчыларны болгаш шериг баштыңнарын кыргып-хыдып кааптарга, Сеннахирим бодунуң чуртунче, бак атка кирип, чана берген. Ол бир-ле бодунуң бурганының өргээзинче кире бээрге, ооң бодунуң оолдары ачазын хылыш-биле шанчып каан[*].

22Дээрги-Чаяакчы Эзекияны болгаш Иерусалимниң чурттакчыларын Ассирияның хааны Сеннахиримниң холундан база өске бүгү дайзыннарның холундан ынчалдыр адырып кааш, оларга бүгү таладан амыр-тайбыңны хайырлаан. 23Ынчан дыка хөй улус Иерусалимче Дээрги-Чаяакчыга өргүлдер биле Иудеяның хааны Эзекияга улуг үнелиг белектер эккелген. Ол үеден бээр, Эзекия бүгү чоннарның мурнунга улуг алдар-хүндүлүг апарган.


Эзекияның томаарааны, чаагай чоруу болгаш өлүмү

24[+]Ол хүннерде Эзекия аарый берген, өлүрүнүң кырында келген. Хаан Дээрги-Чаяакчыга мөргүүрге, Ол аңаа харыылап, бадыткал демдээ берген. 25[+][+]Ынчалза-даа Эзекия аңаа көргүскен ачы-буян дээш төлептиг харыы бербээн, харын ооң сеткил-чүрээ улуургай берген турган. Ол дээш хаанче, Иудеяже болгаш Иерусалимче Дээрги-Чаяакчының килеңи[†] кыптыга берген. 26[+]Ынчан Эзекия-даа, Иерусалимниң чурттакчылары-даа сеткил-чүрээниң улуургаан томаартып алган. Ынчангаш Эзекияның чуртталгазының үезинде Дээрги-Чаяакчы оларны кезетпээн.

27Эзекия аажок бай, улуг ат-алдарлыг кижи чораан. Ол бодунуң алдын-мөңгүнү, эртине даштары, чаагай чыттыг чүүлдери, дозуг-камгалалдары[†] болгаш янзы-бүрү улуг үнелиг эт-севинге шыгжамырлар кылып алган. 28Оон ыңай черниң дүжүдү, виноград[†] арагазы болгаш олива үзү[†] шыгжаар аңмаарлар, сүрүг малдар турар черлер, кажаалар тудуп каан. 29Бодунга ол хоорайлар тудуп алган. Шээр болгаш бода малының коданнары база дыка хөй турган, чүге дээрге Бурган аңаа байлакты бажын ажыр хайырлаан чүве-дир. 30[+]Гихоннуң суун бажындан дуй базыргаш, сугнуң агымын Давидтиң Хоорайының барыын талазынче аксыпкан кижи база Эзекия турган. Ол бодунуң бүгү ажыл-херээнге чедимчелиг бооп келген.

31Бир катап Вавилоннуң[†] чагырыкчылары Эзекияже ооң чуртунга болган Бурганның көскү демдээниң дугайында айтырып, элчиннер[†] ыдыпкан. Ынчан Бурган ону хынаар дээш база ооң сеткил-чүрээниң кандыызын билип аар дээш, чааскаандырзын каапкаш барган.

32Эзекияның өске ажыл-херектери, ооң Бурганга бердингени Амоцтуң оглу Исайя медээчиниң Иудея биле Израильдиң хааннарының[†] номунче кирген көстүүшкүнүнде[†] бижиттинген. 33Эзекия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган, ону Давидтиң[†] үре-салгалының чевег-куюнуң[†] үстүү кезээнге ажаап каан. Иудеяның бүгү чону болгаш Иерусалимниң чурттакчылары Эзекия өлген соонда, аңаа хүндү көргүскен. Ооң оглу Манассия ачазының орнунга хаан апарган.

#### 33


Манассия хаан


(4 Хаан. 21:1-9)

1Манассия он ийи харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге бежен беш чыл чагырган. 2Манассия Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Ооң израильчилерниң мурнундан үндүр сывырыпканы чоннарның чүдек-бужар чаңчылдарын өттүнүп турган. 3[+][+][+]Ол бодунуң ачазы Эзекияның узуткап каапканы бедик черлерни[†] катап тудуп, Ваалдың[†] дүрзүлеринге өргүл салыр бедигээштер,[†] Ашера[†] бурганга тураскааткан адагаштар тургузуп каан. Манассия сылдыстарның бүгү аг-шериинге мөгейип, аңаа бараан болуп турган. 4[+][+]Ол Дээрги-Чаяакчының аңаа хамаарыштыр: «Иерусалимге Мээң алдар-адым кезээ-мөңгеде турар» – дээни өргээзинге өргүл салыр бедигээштер тудуп каан. 5[+]Манассия Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң даштыкы, иштики шөлүнге сылдыстарның бүгү аг-шериинге өргүл салыр бедигээштер тудуп каан. 6[+][+]Ол бодунуң оолдарын Бен-Энном шынаазынга[†] от өттүр эрттирип турган база төлгелээр, илби-шиди кылыр болгаш өлүг улус сүнезини кыйгырар, караң-көрнүр улус-биле харылзажып турган. Манассия Дээрги-Чаяакчының мурнунга хөй бузутту үүлгедип, Ооң килеңин[†] кыптыктырып алган.

7Манассия оюп хээлээн дүрзү-бурган[†] кылып алгаш, ону Бурганның өргээзинге тургузуп каан. А Бурган[†] ол өргээге хамаарыштыр Давид[†] хаанга база ооң оглу Соломонга:[†] «Мен бо өргээге база Израильдиң бүгү аймактарының аразындан шилип алганым Иерусалимге Бодумнуң алдар-адымны мөңгези-биле тургузуп каар мен. 8[+]Бир эвес израильчилер Мээң оларга дужааган бүгү чүвемни күүседип, оларга Моисейни[†] дамчыштыр берген бүгү хоойлу,[†] дүрүмнер болгаш айтыышкыннарны сагып чурттаар болза, Мен оларны ада-өгбезинге үзүп берген черимден моон соңгаар улчуп чоруурунче албадавас мен» – деп турган. 9Ынчалза-даа Манассия Иудеяның болгаш Иерусалимниң чурттакчыларын шын оруундан өскээр аппаарга, олар Дээрги-Чаяакчының израильчилерниң мурнундан кыргып-хыдып каапканы чоннардан-даа хөй бузут үүлгедип эгелээн.


Манассияның бодунуң бачыдын билингени

10Дээрги-Чаяакчы[†] Манассияга база ооң чонунга сагындырып чугаалап турган, ынчалза-даа олар тооп дыңнавайн барган. 11[+]Дээрги-Чаяакчы оларга удур Ассирияның[†] хаанының шериг баштыңнарын эккелген. Баштыңнар Манассияны тудуп алгаш, тыртпа-биле бурундуктааш, хүлер кинчи-биле бектээш, Вавилонче[†] аппарган. 12Кызагдалга таварышкаш, хаан бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчыдан өршээл дилеп, чаннып эгелээн, оон ада-өгбезиниң Бурганының мурнунга аажок томаараан. 13[+]Манассия мөргүүрге, Бурган олче ээ көрнүп, ооң чалынган дилээн дыңнап кааш, ону Иерусалимче, дүжүлгезинче эгидип каан. Манассия Дээрги-Чаяакчы дээрге Бурган-дыр деп билип алган.

14[+][+]Ооң соонда хаан Давидтиң Хоорайының[†] даштыкы ханазын быжыглап тудуп каан. Хаан ону Гихон суунуң барыын талазында шынаадан[†] эгелээш, Балык хаалгазынче кирер черге чедир болгаш Офел тейни долгандыр тудуп чоруткаш, мурнундагызындан бедидип каан. Ол Иудеяның бүгү быжыглалдыг хоорайларынга шериг баштыңнарын[†] тургузуп каан.

15Манассия Дээрги-Чаяакчының өргээзинден өске бурганнарны болгаш оюп хээлээн дүрзүнү үндүргеш, өргээ[†] турар тейде база Иерусалимде тудуп алганы өргүл салыр бедигээштерни ап каапкаш, ол бүгүнү хоорайдан үндүр октапкан. 16Ол Дээрги-Чаяакчының өргүл бедигээжин катап тургускаш, аңаа эп-найырал болгаш өөрүп четтириишкин өргүлдерин эккеп салгаш, иудейлерге Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга бараан болурун дужааган. 17А чон мөгейиишкин кылыр бедик черлерге өргүлдер салырын, ам чүгле бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга-даа болза, уламчылавышаан турган.

18Манассияның өске ажыл-херектери, ооң бодунуң Бурганынга мөргүлү[†] болгаш өттүр көөр медээчилерниң[†] Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының адындан аңаа чугаалап турган сөстери Израильдиң хааннарының бижилгелеринде бижиттинген. 19Ооң мөргүлү, Бурганның олче ээ көргени, ооң бүгү бачыттары болгаш шынчы эвес чоруу, бодун томаартып аар бетинде мөгейиишкин кылыр бедик черлер тудуп кааны база Ашера бурганга тураскааткан адагаштар болгаш дүрзүлер тургузуп каан черлери өттүр көөр медээчилерниң бижилгелеринде[*] бижиттинген. 20Манассия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону ордузунуң чанынга ажаап каан. Ооң оглу Амон ачазының орнунга хаан апарган.


Амон хаан


(4 Хаан. 21:19-26)

21Амон чээрби ийи харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге ийи чыл чагырган. 22[+]Амон, ачазы Манассия ышкаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, ачазы Манассияның кылып кааны бүгү дүрзү-бурганнарга өргүлдер эккеп салып, оларга бараан болуп турган. 23[+]Амон Дээрги-Чаяакчының мурнунга, ачазы Манассия ышкаш, бодун томаартып албаан, харын-даа бачыттарын көвүдедип-ле турган. 24Ооң дүжүметтери аңаа удур сүлчээ кылгаш, ону ордузунга өлүрүп каан. 25Ынчалза-даа чурттуң чону бүгү сүлчээчилерни кыра шаап каапкаш, Амоннуң оглу Иосияны ачазының орнунга хаан кылып алган.

#### 34


Иосия хаан


(4 Хаан. 22:1-7)

1Иосия сес харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге үжен бир чыл чагырган. 2[+]Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдер кылып турган база бодунуң өгбези Давидтиң[†] оруктарын эдерип, оң-даа, солагай-даа талаже өскээр барбаан.

3[+]Чагыргазының сески чылында, аныяк оол тургаш, Иосия бодунуң өгбези Давидтиң Бурганынче чүткүп эгелээн, а он ийиги чылында Иудея биле Иерусалимни мөгейиишкин кылыр бедик черлерден,[†] Ашера[†] бурганга тураскааткан адагаштардан, оюп хээлээн болгаш шуткуп кылган дүрзү-бурганнардан[†] арыглап[†] эгелээн. 4[+]Иосияның улузу Ваалдың[†] дүрзүлеринге өргүл салыр бедигээштерни[†] үрегдеп, оларның кырында турган ыдыктыг[†] адагаштарны буза шаап каапкан. Оон хаан Ашера бурганга тураскааткан адагаштарны кезип, оюп хээлээн, шуткуп куткан дүрзүлерни үрегдеп, чуура соктап каапкаш, бир шагда оларга өргүл салып турган улустуң чевеглеринче[†] чажыпкаш, 5[+]ол бурганнарның бараалгакчыларының[†] сөөктерин оларның өргүл бедигээштеринге өрттедипкен. Иудея биле Иерусалимни ынчалдыр арыглап каан. 6Манассия, Эфрем болгаш Симеоннуң аймактарының хоорайларынга, мырыңай Неффалимниң[†] аймааның черинге чедир база оларның хоозураан чоок-кавызынга 7Иосия өргүл бедигээштери биле Ашера бурганның адагаштарын үрегдеп, дүрзү-бурганнарны хүл-далганналдыр чуура соктап, бүгү израиль черге ыдыктыг деп турган адагаштарны буза шаап каапкан. Оон ол Иерусалимче ээп келген.

8Чагыргазының он сески чылында Иосия, чуртту база Бурганның өргээзин арыглаан соонда, Мешулламның оглунуң оглу, Ацалияның оглу Шафанны, хоорай чагырыкчызы Маасеяны болгаш Иоахазтың оглу, төөгү бижикчизи Иоахты бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының өргээзин септезин дээш чорудупкан. 9Олар Бурганның дээди бараалгакчызы Хелкияга келгеш, хаалга кадарып турар левиттерниң Манассия биле Эфремниң аймаандан, бүгү өске израильчилерден, бүгү Иудея биле Вениаминден,[†] Иерусалимниң чурттакчыларындан чыып алган акша-мөңгүнүн Бурганның өргээзинге эккелгеш, аңаа хүлээдип берген. 10Акша-мөңгүннү Дээрги-Чаяакчының өргээзинде ажыл башкарып турар харагалзакчыларга берип каан, а олар ону өргээде септелге кылып турар ажылчыннарга төлеп берип турган. 11Харагалзакчылар акша-мөңгүннү бызаңчылар биле тудугжуларга Иудеяның хааннарының элеп, хоозураарынга чедирип кааны өргээ[†] бажыңнарын чаартып, шыварынга херек чонуп каан даштар биле илдиргелээр ыяш садып алзын дээш дамчыдып берген.

12[+]Ол ажылчыннар ак сеткилдиг ажылдап турган. Оларның ажылын удуртуру-биле Мерариниң үре-салгалындан үнген Яхат биле Авдий, Кохаттың үре-салгалындан – Захария биле Мешуллам деп левиттерни томуйлап каан. Ол левиттер шупту хөгжүм херекселдеринге ойнап мергежээн улус чүве-дир. 13Олар аар чүък дажыкчыларын база харагалзап, кандыг-даа ажыл кылып турар бүгү ажылчыннарны удуртуп турган. Левиттерниң[†] чамдыызы бижээчилер, харагалзакчылар, а өскелери – хаалгачылар бооп турган.


Ыдыктыг хоойлу номунуң тывылганы


(4 Хаан. 22:8-20)

14[+]Кажан олар Дээрги-Чаяакчының өргээзинче эккелген акша-мөңгүннү уштуп турда, Бурганның бараалгакчызы Хелкия Моисейни[†] дамчыштыр берген Дээрги-Чаяакчының хоойлузунуң[†] номун тып алган. 15Хелкия Шафан бижээчиге: «Мен Дээрги-Чаяакчының өргээзинден ыдыктыг хоойлунуң дүрүг-номун[†] тып алдым» – дээш, номну аңаа тутсуп берген.

16А Шафан дүрүг-номну хаанга эккелгеш, аңаа: «Силерниң чалчаларыңарга дааскан бүгү ажылды олар кылып тур – деп айыткаан. – 17Дээрги-Чаяакчының өргээзинде бар-ла акша-мөңгүннү чыып алгаш, өргээде ажылдап турар улуска болгаш оларның харагалзакчыларынга дамчыдып бердилер».

18Ооң соонда Шафан бижээчи хаанга: «Хелкия бараалгакчы меңээ бир дүрүг-ном берди» – деп дыңнаткаш, ону хаанның мурнунга номчуп берген. 19Ыдыктыг хоойлунуң сөстерин дыңнааш, хаан кеткен хевин качыгдалдан ора тыртып каапкан[*]. 20[+]Ол Хелкия бараалгакчыга, Шафанның оглу Ахикамга, Миханың оглу Авдонга, Шафан бижээчиге болгаш бодунуң чалчазы Асайяга мынча деп дужааган: 21[+]«Барып, мээң адымдан база Израильдиң болгаш Иудеяның чонунуң артынчызының адындан бо номнуң сөстериниң дугайында Дээрги-Чаяакчыдан айтырып көрүңер. Бистиң ада-өгбевис Дээрги-Чаяакчының сөстерин сагывайн келген, бо номда бижээн бүгү чүүл ёзугаар кылбайн чораан боорга, Ооң коргунчуг килеңи[†] бисче кыптыккан-дыр».

22[+]Хелкия бараалгакчы болгаш хаанның айбылапкан улузу Шаллумнуң кадайы, өттүр билип медеглээр Олда деп херээжен кижи-биле ол дугайында чугаалажыр дээш чорупкан. (Шаллум болза хаанның хевиниң кадагалакчызы кижи чүве-дир. Ол Тавкегаттың оглу турган, а Тавкегат – Хасраның оглу турган чүве-дир.) Олда Иерусалимниң чаа кезээнге чурттап турган. 23Олда оларга мынча дээн: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы[†]: „Силерни Менче айбылап чорудупкан кижиге 24Мээң чугаалаан чүвемни дамчыдыңар: Мен бо черже база ооң чурттакчыларынче айыыл-халапты – Иудеяның хаанының мурнунга номчаан номда бижээн бүгү каргыштарны ыдарым ол-дур. 25[+]Менден ойталааны дээш, хары бурганнарга айдызаашкын кылып, боттарының холу-биле кылган бүгү чүүлдери-биле Мени хорадатканы дээш, Мээң килеңим бо черге удур кыптыгар, ол ам өжүртүнмес“ – деп чугаалады.

26Дээрги-Чаяакчыдан чүве айтырары-биле силерни айбылап чорудупкан Иудеяның хаанынга мону дамчыдыңар: дыңнаан сөстериң дугайында Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы мынча дээн-дир: 27[+]„Сээң чүрээңниң чымчай бергени дээш, Мээң мурнумга бодуңну томаартканың дээш; бо черге база ооң чурттакчыларынга удур Бурганның чугаалаан сөстерин дыңнааш, Мээң мурнумга бодуңну томаартканың дээш, кеткен хевиңни ора тыртып, Мээң мурнумга ыглап турганың дээш, Мен сени дыңнап кагдым – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 28[+]Ынчангаш Мен сени ада-өгбеңге кадып каар мен, чевег-куйга амыр-тайбың ажааттырар сен. Мээң бо черже база ооң чурттакчыларынче ыдарым бүгү айыыл-халапты сээң карактарың көрбес“».

Айбычылар ол харыыны хаанга дамчыдып берген.


Дүрзү-бурганнарга чүдүүр чоруктан Иудеяны арыглааны


(4 Хаан. 23:1-3)

29Иосия хаан Иудея биле Иерусалимниң бүгү баштыңнарын[†] кыйгыртып алган. 30[+]Оон хаан Дээрги-Чаяакчының өргээзинче Иудеяның бүгү чону-биле, Иерусалимниң бүгү чурттакчылары-биле кады чорупкан. Бурганның бараалгакчылары болгаш левиттер, бүгү чон – карачал-даа, дарга-даа улус ооң-биле кады чорупкан. Чонга ол Дээрги-Чаяакчының өргээзинден тывылган номда бижиттинген чагыг-керээниң[†] бүгү сөстерин дыңналдыр номчуп берген. 31[+][+]Хаанның турар ужурлуг черинге туруп алгаш, Иосия ол номда бижиттинген чагыг-керээниң сөстерин сагыыры-биле Дээрги-Чаяакчының мурнунга Ооң айтыышкыннарын, доктаалдарын, дүрүмнерин бүгү чүлдү-чүрээнден, бүгү сагыш-сеткилинден күүседип, Ону эдерер дугайында керээ чарып алган. 32Хаан Иерусалимде болгаш Вениаминниң черинде чурттап турар бүгү улуска ону бадыткаарын дужааган. Иерусалимниң чурттакчылары боттарының ада-өгбезиниң Бурганының чагыг-керээзин сагып чурттап эгелээн.

33[+]Иосия израильчилерниң бүгү черлеринден чүдек-бужар чүүлдерни чайладып каапкаш, Израильде чурттап турар бүгү чонга боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыга бараан болурун дужааган. Ооң чуртталгазының үезинде израильчилер боттарының ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыдан ойталап көрбээн.

#### 35


Иосияның Хосталыышкын байырлалын демдеглээни


(4 Хаан. 23:21-23)

1[+]Иосия Иерусалимге Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан Хосталыышкын байырлалын[†] демдеглеп эрттирген. Хосталыышкын байырлалында чиир анай-хураганнарны[†] бир айның он дөртте дөгерген. 2Иосия Бурганның бараалгакчыларынга[†] албан-хүлээлгезин айтып бергеш, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге бараан болур кылдыр сеткилин өөртүп каан. 3[+]Хаан левиттерге – бүгү Израильдиң башкыларынга, Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп чурттаар улуска мынча дээн: «Ыдыктыг аптараны[†] Израильдиң хааны Давидтиң[†] оглу Соломоннуң[†] тудуп каан өргээзинге тургузуп калыңар. Ам ону эктиңерге көдүрүп чораан херээңер чок. Силер ам Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыга, Ооң израиль чонунга бараан болуңар. 4[+]Бараан болуушкун кылыр дээш, төрел салгалдар, салбырларыңар аайы-биле, Израильдиң хааны Давидтиң, ооң оглу Соломоннуң айытканын ёзугаар белеткенип алыңар. 5Ыдыктыг[†] өргээге левиттерниң төрел бөлүктерин ёзугаар туруп алгаш, ха-дуңма[†] улус-чоннуң төрел салгал бүрүзүнге дузалаарынга белен болуңар. 6Хосталыышкын байырлалында чиир анай-хураганнарны дөгериңер, ыдыктанып алыңар, Дээрги-Чаяакчының Моисейни[†] дамчыштыр берген дужаалын күүседип, анай-хураганнарны израиль ха-дуңмаңарга белеткеп бериңер».

7[+]Иосия аңаа турган бүгү израильчилерге Хосталыышкын байырлалында дөгерер кылдыр ниитизи-биле 30 000 анай-хураган, 3000 бугажык берген. Ол мал-маганны хаанның кошкулундан алган чүве-дир. 8Ооң нояннары база эки туразы-биле чонга, Бурганның бараалгакчыларынга болгаш левиттерге малын берип турган. Дээрги-Чаяакчының өргээзи дээш харыылаар Хелкия, Захария болгаш Иехиил Бурганның бараалгакчыларынга Хосталыышкын байырлалында дөгерер кылдыр 2600 шээр мал биле 300 бугажык берген. 9Хонания болгаш ооң дуңмалары Шемайя биле Нафанаил, база ол ышкаш левиттер даргалары болур Хашавия, Иеиел болгаш Иозавад олар левиттерге Хосталыышкын байырлалында дөгерер кылдыр 5000 шээр мал, 500 бугажык берген.

10[+]Бараан болуушкунун ынчаар белеткеп каан соонда, Бурганның бараалгакчылары боттарының турар черлеринге, а левиттер хаанның дужаалын ёзугаар боттарының бөлүктериниң аайы-биле туруп алган. 11Байырлалдың хураганнарын дөгерип каан. Левиттер[†] малдың кежин союп турган, а Бурганның бараалгакчылары оларның холундан малдың ханын алгаш, өргүл бедигээжинче төп турган. 12Оон бүрүн өрттедир өргүл[†] малын чоннуң төрел салгалдарының бөлүктер аайы-биле үлеп бээр дээш аңгылап кааннар. Дээрги-Чаяакчыга өргүлдерни Моисейниң номунда бижиттингенин ёзугаар салган турзун дээш ынчаар кылганнары ол. Бугаларны база шак ынчаар соп, өргээн. 13[+]Левиттер дөгерген хураганнарын дүрүм ёзугаар отка быжырып каан, а ыдыктыг өргүлдерни паштар, дой савалар болгаш сакпыңнарга дүлгеш, чонга дүргени-биле үлеп берген. 14А ооң соонда боттарынга база Бурганның бараалгакчыларынга өргүл эъдин белеткеп алганнар, чүге дээрге Аароннуң[†] үре-салгалы болур бараалгакчылар дүн дүшкүже, бүрүн өрттедир өргүлдер биле өргүл малының үс-чаан өрттедип, чай чок болган чүве-дир. Ынчангаш левиттер боттарынга-даа, Аароннуң үре-салгалы болур Бурганның бараалгакчыларынга-даа белеткеп каан. 15[+][+]Асафтан укталган ыраажылар база Давид хаанның, Асаф, Еман болгаш өттүр көөр Идифуннуң оларга доктаадып каан черлеринге турганнар. Хаалгачылар база хүлээлге күүседип турар хаалгаларын кагбайн турган, чүге дээрге оларга өргүл эъдин ха-дуңмазы левиттер белеткеп берген.

16Иосия хаанның дужааганын ёзугаар Хосталыышкын байырлалын демдеглээри-биле база Дээрги-Чаяакчының өргүл бедигээжинге бүрүн өрттедир өргүлдерни эккеп салыры-биле Дээрги-Чаяакчыга бүгү бараан болуушкунну ол хүн ынчаар күүсеткен. 17[+]Аңаа турган израильчилер ол үеде Хосталыышкын байырлалын база Хаарган далганнар байырлалын чеди хүн дургузунда демдеглеп келген. 18Самуил[†] медээчиниң[†] үезинден бээр Израильге ол ышкаш Хосталыышкын байырлалы эртип көрбээн. Израильдиң өске чаңгыс-даа хааны Хосталыышкын байырлалын Иосия хаанның ону Бурганның бараалгакчылары, левиттер-биле кады база аңаа турган бүгү иудейлер болгаш израильчилер-биле, Иерусалимниң чурттакчылары-биле кады демдеглээни дег кылдыр демдеглевээн. 19Ол Хосталыышкын байырлалын Иосияның чагыргазының он сески чылында демдеглээн.


Иосияның өлүмү


(4 Хаан. 23:28-30)

20[+]Иосияның Бурганның өргээзин корум-чурум киирип, кылып каан бүгү чүүлдериниң соонда, Египеттиң[†] хааны Нехао Евфрат хемде Кархемис хоорайже дайылдажыр дээш чорупкан. Иосия аңаа удур үнүп келген.[*] 21А Нехао олче элчиннер[†] чорудуп: «Иудеяның хааны, аравыста кандыг адаан-өжээн барыл? Мен бөгүн сеңээ удур келбедим, а дайзыннарым-биле чаалажыр дээш чоруурум ол. Бурган[†] меңээ дүргедээрин дужаады. Мээң таламда турар Бурганга удурланыр болзуңза, Ол сени өлүрүп каар» – деп сөглеткен.

22[+]Ынчалзажок Иосия орук чайлавайн, фараон-биле чаалажыр дээш таныттынмас кылдыр солуй кеттинип алган. Ол Нехаонуң Бурганның дужаалы-биле аңаа чугаалаан чүвезин тооп дыңнавайн, Мегиддон шынаазынче[†] дайылдажып үнүп келген. 23[+]Ча адыгжылары Иосияже адыпкан. Хаан ынчан чалчаларынга: «Мени алгаш барыңар, мен аар балыгладыптым» – дээн. 24[+]Чалчалары хаанны дайынчы тергезинден[†] алгаш, ооң эккелгени өске тергеге чыттыргаш, Иерусалимче сөөртүп эккээрге, ол аңаа өлүп калган. Ханны ооң ада-өгбезиниң чевег-куюнга[†] ажаап каан. Бүгү Иудея болгаш Иерусалим[†] Иосияның ажыын ажып ыглап турган.

25Иеремия[†] медээчи Иосия дээш кажыыдал ыры чогаадып каан, амдыгаа чедир эр, херээжен ыраажылар боттарының кажыыдал ырыларынга хаанны сактып турар. Ол ырылар Израильге ажыглалга кирип, оларны Кажыыдал ырыларының номунче киир бижип каан.

26-27Иосияның Бурганга бердингени, Дээрги-Чаяакчының хоойлузунда[†] бижээнин ёзугаар кылган бүгү ажыл-херектери эгезинден эгелээш, төнчүзүнге чедир Израильдиң база Иудеяның хааннарының номунда бижиттинген.

#### 36


Иоахаз хаан


(4 Хаан. 23:30-35)

1Чурттуң чону Иосияның оглу Иоахазты шилип алгаш, ону ачазының орнунга Иерусалимге хаан кылып алган. 2Иоахаз чээрби үш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге үш ай чагырган. 3Египеттиң[†] хааны ону Иерусалимге дүжүлгезинден дүжүргеш, Иудеяга 100 талант[†] мөңгүн биле бир талант алдын төлээр торгаал онаап каан[*]. 4[+]Египет хаан Иудея биле Иерусалимни чагырар кылдыр Иоахазтың акызы Элиакимни олурткаш, ооң адын Иоаким деп ат-биле солуп берген, а ооң дуңмазы Иоахазты Египетче аппарган.


Иоаким хаан


(4 Хаан. 23:36–24:7)

5Иоаким чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он бир чыл чагырган. Ол бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. 6[+]Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносор Иоакимче халдап келгеш, ону Вавилонче аппаар дээш, хүлер кинчи-биле бектеп каан. 7[+]Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң эт-херекселиниң чамдыызын база Навуходоносор Вавилонче аппаргаш, ында бодунуң ордузунга салып алган. 8Иоакимниң өске ажыл-херектери, ооң кылып турган чүдек-бужар чүүлдери болгаш бүгү кем-буруузу Израиль[†] биле Иудеяның хааннарының номунда бижиттинген. Ооң оглу Иехония ачазының орнунга хаан апарган.


Иехония хаан


(4 Хаан. 24:8-17)

9Иехония он сес харлыында[*] хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге үш ай, он хонук чагырган. Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. 10[+]Чылдың эгезинде Навуходоносор хаан улузун чорудуптарга, олар Иехонияны база Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң улуг үнелиг эт-херекселин Вавилонче эккелген. Навуходоносор Иудея биле Иерусалимниң хааны кылдыр Иехонияның төрели Седекияны олуртуп каан.


Седекия хаан


(4 Хаан. 24:18-20; Иер. 52:1-2)

11Седекия чээрби бир харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он бир чыл чагырган. 12[+]Ол бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Седекия Дээрги-Чаяакчының сөзүн медеглеп турган Иеремия[†] медээчиниң[†] мурнунга бодун томаартпаан. 13[+]Ол Навуходоносор хаанга Бурганның ады-биле даңгырак берген-даа болза, аңаа удур тура халаан. Седекия аажок чөрүү, дедир апарып, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыже эглип келбээн. 14[+]Бурганның бараалгакчыларының[†] болгаш чоннуң бүгү баштыңнары[†] база хөй бачыт[†] үүлгедип, шынчы чоруун чидирип, өске чоннарның бүгү чүдек-бужар чаңчылдарын өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының Иерусалимге ыдыктап каан өргээзин бужартадып турган.


Иерусалимниң буурааны


(4 Хаан. 25:1-21; Иер. 39:1-10; 52:1-30)

15[+]Иудейлерниң[†] ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчы[†] оларже Бодунуң төлээлекчилерин катап-катап чорудуп шаг болган, чүге дээрге Бодунуң чонун база Бодунуң өргээзин кээргеп турган. 16[+]Иудейлер Бурганның ыдып турган төлээлекчилерин дорамчылап кочулап, Ооң сөстерин тоовайн, Ооң медээчилерин бак сөглеп турган. Адак сөөлүнде Дээрги-Чаяакчының килеңи[†] Ооң чонунче кыптыгып, ону кым-даа оожургадып шыдавас апарган. 17[+]Бурган[†] оларже халдей хаанны ыдыптарга, ол хаан аныяк оолдарны ыдыктыг[†] өргээге хылыш-биле шанчып каапкан, аныяк оолдар, кыстарны-даа, кырган, чөнүк улусту-даа кээргевээн. Бурган оларның шуптузун Навуходоносор хаанга хүлээдип берген. 18Дээрги-Бурган-Чаяакчының өргээзиниң улуг-биче бүгү эт-херекселин, өргээниң база хаанның, ооң нояннарының эртине-байлааның шуптузун ол хаан Вавилонче аппарган. 19Бурганның өргээзин өрттедипкен, Иерусалимниң ханазын үрегдеп каапкан, хоорайның ордуларын шуптузун өрттедипкен, бүгү үнелиг чүүлдерин узуткап каапкан.

20Навуходоносор хылыштан дириг арткан чонну Вавилонче тудуп аппарган, олар аңаа Персия[†] күрүнези күш кирип келгижеге чедир, Вавилоннуң хаанының, ооң оолдарының кулдары бооп келген. 21[+]А израиль чер Иеремия медээчиниң дамчытканы Дээрги-Чаяакчының сөстери күүсеттинер кылдыр, бодунуң хоозуралының бүгү үези – чеден чыл дургузунда – дыштанып, амыр-дыш чылдарының орнун тургузуп ап чыткан.


Кир хаанның иудейлерни чандырганы


(Эзра 1:1-4)

22[+][+][+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң Иеремияны дамчыштыр чугаалаан сөстери боттанзын дээш, Персияның хааны Кирниң чагыргазының бирги чылында[*] ол хаанны хөделиринче чыгапкан. Кир хаан ынчан бодунуң бүгү күрүнезинге мындыг чарлык үндүргеш, ону бижидип, номчуткан база чарлаткан:

23[+][+] «Персияның хааны Кирниң чугаалаан чүвези бо-дур: Дээрде саадаан Дээрги-Бурган-Чаяакчы меңээ чер-делегейниң бүгү күрүнелерин хүлээдип бергеш, иудей черде Иерусалим[†] хоорайга Аңаа өргээ[†] тударын дааскан. Ооң чонунга хамааржыр кым-даа бар болза – Бурганы Дээрги-Чаяакчы ооң-биле кады болзун! – ынаар чоруй барзын».

### Эзра

#### Эзра

Эзра


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### Киирилде


Эзра


Киирилде

Эзраның ному Персия Вавилонну эжелеп алган соонда, еврей чоннуң туттуруушкундан Иудеяже ээп кээп турганының дугайында, Иерусалимге амыдыралды аайлап-башкарганының база Дээрги-Чаяакчыга мөгейиишкинни катап тургусканының дугайында тоожуп турар. Бо ном биле Неемияның номун чаңгыс-ла ол автор Чылдар демдеглели деп номнарның уланчызы кылдыр чыып тургускан чадавас.

Номну үш кол кезекке чарып болур.

1) Персияның хааны Кирниң үезинде иудейлерниң бир дугаар (бистиң эрага чедир 539/538 ч.) ээп келгени (1–2 эгелер).

2) Вавилон аг-шеригниң 587/586 чылда үреп бузуп кааны Бурганның өргээзин катап тургускаш, ыдыктааны (3–6 эгелер). Еврейлер Вавилонга туттуруушкунга турда, Иудеяны ээлеп чурттай берген чоннар болганчок-ла удурланып турза-даа, ыдыктыг өргээни тудар ажыл 515 чылда, Аггей биле Захария медээчилерни дамчыштыр Бурганның хей-аът киириишкининиң ачызында, доозулган. Мында оон ыңай оон-даа орай үеде кожа чоннарның Иерусалимниң ханазын тударынга удурланганын тодарадып бижээн. Номнуң ол үзүндүзүнүң улуг кезии еврей дылда эвес, а Персияның күрүне дылы болур арамей дылда бижиттинген.

3) Элээн каш салгал солушкан соонда, бистиң эрага чедир V вектиң ортан үезинде чадавас, Иерусалимче Вавилондан Бурганның бараалгакчызы, шажынчы эртемден Эзра еврейлерниң база бир бөлүү-биле кады ээп келген (7–10 эгелер). Ол бодунуң чонунга Дээрги-Чаяакчыга бүзүрелдиң эге дөзүнче эглип кээр база Ооң хоойлузун оон-даа кызымак күүседир талазы-биле дузалаан. Эзраның аажок улуг салдарының ужун хоойлу тайылбырлакчылары еврейлер аразынга дараазында чылдарда салдарлыг улус апарган.

#### 1


Кир хаанның иудейлерни чандырганы


(2 Чыл. 36:22-23)

1[+][+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң Иеремияны[†] дамчыштыр чугаалаан сөстери боттанзын дээш, Персияның[†] хааны Кирниң чагыргазының бирги чылында[*] ол хаанны хөделиринче чыгапкан. Кир хаан ынчан бодунуң бүгү күрүнезинге мындыг чарлык үндүргеш, ону бижидип, номчуткан:

2[+]«Персияның хааны Кирниң чугаалаан чүвези бо-дур: „Дээрде саадаан Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы меңээ чер-делегейниң бүгү күрүнелерин хүлээдип бергеш, иудей черде Иерусалим[†] хоорайга Аңаа өргээ[†] тударын дааскан. 3Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга иудей черде Иерусалим хоорайда мөгейип турар Ооң чонунга хамааржыр бүгү улус – Бурганы олар-биле кады болзун! – Иерусалимче чоруй баргаш, Ооң өргээзин тутсун. 4Иудейлерниң[†] артынчызынга оларның чурттап турар бүгү черлеринде кожалары дузалап, оларны алдын-мөңгүн, эт-хөреңги, мал-маган болгаш Иерусалимде Бурганның өргээзинге эки тура-биле кылган өргүл белектери-биле хандырзын“».

5Иуда[†] биле Вениаминниң[†] аймактарының баштыңнары,[†] Бурганның бараалгакчылары,[†] левиттер – Бурганның хөделиринче чыгапкан бүгү улузу – Иерусалимге Дээрги-Чаяакчының өргээзин барып тудар дээш көдүрлүп үнген. 6Оларның бүгү кожалары эки тура-биле эккелгени шупту өргүл белектеринден аңгыда, алдын-мөңгүн эт-херексел, эт-хөреңги, мал-маган болгаш улуг үнелиг эт-септи оларга берген. 7[+]Навуходоносорнуң Иерусалимден ап алгаш, бодунуң бурганнарының өргээзинге салып алганы Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң эт-херекселин Кир хаан боду үндүрүп берген. 8[+]Персияның хааны Кир ол эт-херекселди үндүрерин эртине-байлак шыгжамырының кадагалакчызы Митредатка дагзып каан. Митредат ол эт-херекселди санап-түңнээш, Иудеяның чагырыкчызы Шешбацарга хүлээдип берген.

9Оларның даңзызы бо-дур:

алдын тавактар – 30;
мөңгүн савалар – 1000;
бижектер – 29;
10алдын аяктар – 30;
эжеш мөңгүн аяктар – 410;
өске савалар – 1000.

11Шупту алдын-мөңгүн эт-херекселдиң саны 5400 болган. Улус-чон Вавилондан[†] Иерусалимче көжүп чанып турда, Шешбацар ол бүгүнү ап алгаш, эккелген.

#### 2


Туттуруушкундан ээп келген улустуң даңзызы


(Неем. 7:6-73)

1[+]Чурттуң туттуруушкундан ээп келген улузу бо-дур. Оларны Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносор бодунуң чуртунче тудуп аппарган турган. Олар Иерусалим[†] болгаш Иудеяже, кижи бүрүзү бодунуң хоорайынче, 2[+][+]Зоровавел, Иисус[†], Неемия, Серайя, Раалия, Мардохей, Билшан, Мисфар, Бигвай, Рехум болгаш Баана оларны эдерип чедип келген.

Израиль[†] чоннуң сан-даңзызы бо-дур:

3[+]Пароштуң үре-салгалы – 2172 кижи,
4Шефатияның үре-салгалы – 372,
5Арахтың үре-салгалы – 775,
6Пахат-Моавтың[†] үре-салгалы (Иисус биле Иоавтың төрел бөлүүнден) – 2812,
7Эламның үре-салгалы – 1254,
8Заттунуң үре-салгалы – 945,
9Заккайның үре-салгалы – 760,
10Баниниң үре-салгалы – 642,
11Бевайның үре-салгалы – 623,
12Азгадтың үре-салгалы – 1222,
13Адоникамның үре-салгалы – 666,
14Бигвайның үре-салгалы – 2056,
15Адинниң үре-салгалы – 454,
16Атерниң үре-салгалы (Эзекияның төрел бөлүүнден) – 98,
17Бецайның үре-салгалы – 323,
18Иораның үре-салгалы – 112,
19Хашумнуң үре-салгалы – 223,
20Гиббарның үре-салгалы – 95.
21Вифлеемниң улузу – 123 кижи,
22Нетофаның чурттакчылары – 56,
23Анатоттуң чурттакчылары – 128,
24Азмаветтиң улузу – 42,
25Кириат-Иаримниң, Кефира биле Беероттуң улузу – 743,
26Рама биле Геваның улузу – 621,
27Михмастың чурттакчылары – 122,
28Вефил биле Гайның чурттакчылары – 223,
29Невонуң улузу – 52,
30Магбиштиң улузу – 156,
31Элам-Ахерниң улузу – 1254,
32Харимниң чурттакчылары – 320,
33Лод, Хадид болгаш Ононуң улузу – 725,
34[+]Иерихоннуң улузу – 345,
35[+]Сенааның улузу – 3630.

36[+]Бурганның бараалгакчылары:[†]

Иедайяның үре-салгалы (Иисустуң төрел салгалындан) – 973 кижи,
37[+]Иммерниң үре-салгалы – 1052,
38[+]Пашхурнуң үре-салгалы – 1247,
39[+]Харимниң үре-салгалы – 1017.

40[+]Левиттер:[†] Иисус биле Кадмиилдиң үре-салгалы (Годавияның төрел салгалындан) – 74 кижи.

41[+][+]Ыраажылар: Асафтың үре-салгалы – 128 кижи.
42[+]Хаалгачы улус: Шаллум, Атер, Талмон, Аккув, Хатита болгаш Шовайның үре-салгалы – 139 кижи.

43[+]Бурганның өргээзиниң ажылчыннары: Циха, Хасуфа болгаш Таббаоттуң үре-салгалы, 44Керос, Сиага болгаш Фадоннуң үре-салгалы, 45Левана, Хагава болгаш Аккувтуң үре-салгалы, 46Хагав, Шамлай болгаш Хананның үре-салгалы, 47Гиддел, Гахар болгаш Реайяның үре-салгалы, 48Рецин, Некода болгаш Газамның үре-салгалы, 49Уза, Пасеах болгаш Бесайның үре-салгалы, 50Асна, Меуним болгаш Нефисимниң үре-салгалы, 51Бакбук, Хакуфа болгаш Хархурнуң үре-салгалы, 52Бацлут, Мехида болгаш Харшаның үре-салгалы, 53Баркос, Сисара болгаш Фамахтың үре-салгалы, 54Нециах биле Хатифаның үре-салгалы.

55[+]Соломоннуң[†] чалчаларының үре-салгалы: Сотай, Гассоферет болгаш Феруданың үре-салгалы, 56Иаала, Даркон болгаш Гидделдиң үре-салгалы, 57Шефатия, Хаттил, Похерет-Гаццевайим болгаш Амийниң үре-салгалы.

58Бурганның өргээзиниң ажылчыннары биле Соломоннуң чалчаларының ук-салгалы шупту – 392 кижи.

59Израильче Тел-Мелах, Тел-Харша, Херув-Аддан, Иммер хоорайлардан чедип келген-даа болза, оларның төрел бөлүктери израиль чондан укталган дээрзин шынзыдып шыдаваан улус:

60Делайя, Товия болгаш Некоданың үре-салгалы – 652 кижи.

61[+]Бурганның бараалгакчыларындан укталган улус: Ховайя, Гаккоц болгаш Верзеллийниң үре-салгалы. (Ол Верзеллий дээрге Галаад[†] чурттуг Верзеллийден укталган бир кысты кадай кылып алгаш, ол ат-биле адаттынып эгелээн кижи турган.) 62Ол улус боттарының төрел угунуң бижилгезин дилеп турган, ынчалза-даа тыппайн баргаш, арыг эвес[†] кылдыр санаттырып, Бурганның бараалгакчыларының даңзызынче киир бижиттирбээн. 63[+]Тус чер чагырыкчызы оларга, урим биле туммимни[†][*] ажыглап шыдаптар бараалгакчы көстүп келгижеге чедир, аажок ыдыктыг[†] өргүлдерниң эъдин чивезин дужаап каан.

64Эглип келген бүгү ниитилел 42 360 кижилиг болган чүве-дир.

65Оон аңгыда 7337 эр, херээжен кул кижи турган, оон ыңай 200 эр, херээжен ыраажы база олар-биле кады турган. 66Олар 736 аъттыг, 245 мулдуг, 67435 тевелиг болгаш 6720 элчигенниг турган.

68Төрел салгалдарның чамдык баштыңнары[†] Иерусалимде Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының өргээзинге келгеш, ону биеэде турган черинге катап тудар дээш, эки тура-биле өргүл кылган. 69Олар боттарының шыдаар шаа-биле ол ажыл дээш акша-хөреңги шыгжамырынче 61 000 драхма алдын, 5000 мина мөңгүн[*] болгаш Бурганның бараалгакчылары кедер 100 хеп дужаап берген.

70Ынчалдыр Бурганның бараалгакчылары, левиттер, карачалдар, ыраажылар, хаалгачылар болгаш Бурганның өргээзиниң ажылчыннары – бүгү израиль чон боттарының хоорайларынга чурттап эгелээн.

#### 3


Өргүл салыр бедигээшти катап тургусканы

1[+]Израильчилер боттарының хоорайларынга чурттай берген соонда, ол чылдың чеди айда бүгү чон, чаңгыс кижи ышкаш, Иерусалимге чыглып келген. 2[+][+][+][+][+][+]Иоседектиң оглу Иисус[†] бодунуң ха-дуңмазы[†] болур Бурганның бараалгакчылары-биле,[†] Салафиилдиң оглу Зоровавел бодунуң акы-дуңмазы-биле Израильдиң Бурганынга өргүл салыр бедигээш[†] тудуп эгелээн. Олар ону Бурганның кижизи Моисейниң[†] хоойлузунда[†] бижип каанын ёзугаар аңаа бүрүн өрттедир өргүлдер[†] кылыр дээш тудуп эгелээн. 3[+][+]Олар кожа чоннардан коргуп турган-даа болза[*], өргүл салыр бедигээшти биеэги таваанга тудуп кааш, аңаа Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүлдерни эртен, кежээ эккеп салып турган. 4[+]Оон олар ыдыктыг хоойлуда айтып каанын ёзугаар Чадырлар байырлалын[†] демдеглеп, ону эрттирер хүн бүрүзүнде бүрүн өрттедир өргүлдерни доктааткан сан-хемчээл ёзугаар салып турган. 5[+][+]Ооң соонда олар хүннүң-не кылыр ужурлуг өргүлдерни, ай чаазының байырлалында болгаш Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан бүгү ыдыктыг[†] хүннерде кылыр өргүлдерни, эки тура-биле кылып турар өргүлдерин эккеп салып эгелээн. 6Чеди айның бирээде, Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң таваа ам-даа салдынмаан-даа турган болза, олар Аңаа бүрүн өрттедир өргүлдерни эккеп салып эгелээн.


Бурганның өргээзин катап тудуп эгелээни

7[+]Израильчилер даш чонукчуларынга, чазаныкчыларга акша-мөңгүннү, а Тир биле Сидоннуң чурттакчыларынга аъш-чем, арага-хымыс болгаш олива үзүн,[†] олар Персияның[†] хааны Кирниң чөпшээрели-биле пөш ыяшты Ливандан[†] Иоппияже далайлап сөөртсүн дээш, берип эгелээн.

8[+]Олар Иерусалимде Бурганның өргээзинче чедип келген соонда, ийиги чылдың ийи айда Салафиилдиң оглу Зоровавел, Иоседектиң оглу Иисус болгаш оларның өске ха-дуңмазы – Бурганның бараалгакчылары, левиттер болгаш Вавилонга[†] туттуруушкундан Иерусалимче ээп келген бүгү улус ажылдап эгелээн. Олар чээрби харлыг болгаш оон улуг назылыг левиттерни Дээрги-Чаяакчының өргээзин тудар ажылдар хайгаараары-биле томуйлап каан. 9[+]Ынчангаш Иисус, ооң оолдары, акы-дуңмазы; Кадмиил, ооң оолдары база Иуданың[†] аймаа Бурганның өргээзин тудар ажылдарны, чаңгыс кижи дег, хайгаарап көрүп эгелээн. Хенададтың оолдары болгаш оларның левит ха-дуңмазы оларга дузалап турган.

10[+][+]Тудугжулар Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң таваан салып каарга, боттарының тускай хептерин кеткеш, трубалар тудуп алган Бурганның бараалгакчылары биле кимвалдар тудуп алган левиттер (Асафтың үре-салгалы) Израильдиң хааны Давидтиң[†] чагыын ёзугаар Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдар дээш туруп алган. 11[+]Оон олар Дээрги-Чаяакчыны алгап-мактаан, алдаржыткан ырыларны ырлажып эгелээн: «Ол ачылыг-дыр, Ооң Израильге энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир».

Бүгү чон Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдып, ыыткыр ырлажып турган, чүге дээрге Ооң өргээзиниң таваан салып каан болган. 12[+]Ынчалза-даа дыка хөй улус – Бурганның биеэги өргээзин көрген, назы-хары улгаткан бараалгакчылар, левиттер, төрел салгалдар баштыңнары[†] чаа өргээниң таваан салып турарын көргеш, ишкирнип ыглажып турган. А өске хөй улус өөрүшкүден ыыткыр алгыржып турган. 13Чон ынчаар шимээргеп, хөлзээрге, өөрүшкүнүң алгы-кышкызын ыы-сыыдан ылгаары болдунмас болган. Ыыт-шимээн кайы ырактан дыңналып турган.

#### 4


Бурганның өргээзин база Иерусалимни катап тударынга удурланыышкыннар

1Иуда[†] биле Вениаминниң[†] аймактарының дайзыннары туттуруушкундан ээп келген улустуң Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга өргээ[†] тудуп турарын дыңнап кааш, 2[+][+][+]Зоровавелге база төрел салгалдар баштыңнарынга[†] чедип келгеш: «Силер-биле кады тудаалы. Бис база, силер ышкаш, Бурганыңарга мөгейип, бисти бээр көжүрүп каан Ассирияның[†] хааны Асарданның үезинден эгелээш, Аңаа өргүл салып турар болгай бис» – дээннер.

3[+]А Зоровавел, Иисус[†] база израиль чоннуң төрел салгалдарының өске баштыңнары: «Чок, Бурганывыстың өргээзин бис-биле кады тутпас силер. Персияның[†] хааны Кирниң биске дужааганын ёзугаар, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының өргээзин чүгле боттарывыс тудар бис» – деп харыылаан.

4[+]Ынчан ол черниң чурттакчылары иудей чон өргээни улаштыр тутпазын дээш, оларны коргудуп, холу салдына бээр кылдыр ундарадып турган. 5[+]Олар иудейлерниң бодалдарынга шаптыктаар дээш, Персияның хааны Кирниң чагырган бүгү үезинде, оон Персияны Дарий хаан чагырып эгелегижеге чедир, чөвүлекчилер хээлилеп ап турган.

6[+]Ахашверош хаанның чагыргазының эгезинде дайзыннар Иудея биле Иерусалимниң чурттакчыларынга удур улуг буруудадыышкын бижээн.

7[+][+]Оон Персияның хааны Артаксеркстиң үезинде Бишлам, Митредат, Табеел болгаш оларның өске-даа эш-өөрү ол хаанга чагаа бижээн. Олар чагааны арамей үжүктер-биле арамей дылга бижээн.

8Тус чер чагырыкчызы Рехум биле Шимшай бижээчи Артаксеркс хаанга Иерусалимге хамаарыштыр мындыг чагаа бижээн[*]:

9-10«Тус чер чагырыкчызы Рехум, Шимшай бижээчи болгаш оларның эш-өөрү – шииткекчилер, дүжүметтер, тарпелейлер, апарсалар, архилер, вавилончулар, сузыжылар (азы эламнар) болгаш өндүр улуг, хүндүлүг Аснафар хаанның[*] тудуп алгаш, Самарияга[†] чагырткан хоорайларже база Евфрат хемниң барыын талазында өске девискээрлерже көжүрүп каан улузу бо чагааны бижээн».

11Оларның хаанче чорудупкан чагаазының хоолгазы мындыг болган:

«Артаксеркс хаанга, Евфрат хемниң барыын талазында чурттап турар силерниң чалчаларыңардан.

12Хаан билип алзын дээш бижип тур бис. Силерниинден бистиң черже үнүпкен иудейлер Иерусалимге келгеш, шак ол үймээнчи, бузут-бактыг хоорайны катап тудуп эгеледи. Олар ханаларны катап тургузуп, оларның үндезинин эде салып тур.

13[+][+]Хаан оон ыңай мону база билип алзын. Бир эвес бо хоорай катап туттунуп, ооң ханаларын чедир тудуп каар болза, албан-үндүт, үндүрүг, каайлы төлеттинмейн баар, хаанның орулгазы эвээжей бээр. 14Бис хаандан хамаарылгалыг болганывыста, хаанның адын баксырадып турарын анаа көрүп шыдавас болгаш, хаанга медээ чедирип, чагаа бижидивис. 15Силерниң мурнуңарда турган хааннарның төөгү бижилгелеринден дилеттирип көрүңер. Ол бижилгелерден бо хоорай – үймээнчи, хааннарга болгаш тус чер девискээрлеринге хоралыг, эрте шагдан-на тура халыышкын үндүрүп турган хоорай дээрзин тып номчуп, билип аар силер. Ынчангаш ону үреп бузуп каан чүве-дир. 16Хаанга дыңнадып тур бис: бир эвес бо хоорай катап туттуна берип, ооң ханаларын чедир тудуп каар болза, Евфрат хемниң барыын талазында силерниң ээлээн девискээриңерден чүү-даа артпас».

17Хаан оларга мындыг харыы берген:

«Тус чер чагырыкчызы Рехум, Шимшай бижээчи болгаш силерниң Самарияда-даа, Евфрат хемниң барыын талазында өске черлерде-даа чурттап турар эш-өөрүңер, амыр-мендиңерни эредим.

18Силерниң биске чоруткан чагааңарны мээң мурнумга очулдуруп[*], дыңналдыр номчуп берди. 19Мен дужаал бээримге, дилеп номчааш, ол хоорайга эрте шагда-ла хааннарга удур тура халыышкыннар болуп, үймээннер, хөлзээшкиннер үнер чер турганы билдине берди. 20[+][+]Иерусалимге Евфраттың барыын талазында бүгү девискээрни чагырган күчүлүг хааннар турган, чон оларга албан-үндүт, үндүрүг, каайлы төлеп турган болду. 21Ынчаарга ол улуска ажылын доктаадырын дужааңар, мен айтыышкын бербээн шаамда, ук хоорайны катап тутпазын. 22Көрдүңер бе, ол херекти эки хайгаараңар. Хаанга когарал чедирер хире апаар кылдыр, ол айыылды өстүрген херээ чүл?»

23Артаксеркс хаанның чагаазының хоолгазын Рехумга, Шимшай бижээчиге болгаш оларның эш-өөрүнге номчуп бээри билек, олар доп-дораан Иерусалимде иудейлерже чорупкаш, ажылды доктаадырын күш-биле албадапкан.


Татнайның Дарий хаандан дилээ

24[+]Ынчалдыр Иерусалимде Бурганның өргээзин тудар ажыл соксай берген болгаш Персияның хааны Дарийниң чагыргазының ийиги чылынга чедир катап эгелевээн.

#### 5

1[+][+]Ынчан Бурганның медээчилери:[†] Аггей биле Аддонуң үре-салгалы Захария Иудеяда база Иерусалимде чурттап турар иудейлерге Израильдиң Бурганының адын тудуп, өттүр билип медеглеп турган. 2[+][+]Салафиилдиң оглу Зоровавел биле Иоседектиң оглу Иисус[†] Иерусалимде Бурганның өргээзин тудуп эгелээн, а Бурганның медээчилери олар-биле кады болуп, деткип турган.

3[+]Ол үеде Евфрат хемниң барыын талазында девискээрниң чагырыкчызы Татнай, Шефар-Бознай болгаш оларның эш-өөрү демги иудейлерге чедип келгеш: «Бо өргээни тударын, тудугну катап тургузарын кым силерге чөпшээреди?» – деп айтырган.

4Олар[*] оон ыңай: «Бо тудугну кылып турар улустуң аттары кымыл?» – деп айтырган.

5[+]Ынчалза-даа Иудеяның баштыңнарын[†] Бурганы камгалап-карактап турган болгаш, Дарий хаанче чоруткан медээ четпээн шаанда, ол херекке хамаарыштыр хаанның шиитпири келбээн шаанда, оларның ажылын доктаатпаан. 6Евфраттың барыын талазында девискээрниң чагырыкчызы Татнай, Шефар-Бознай болгаш оларның демги девискээрде дүжүмет эш-өөрүнүң Дарий хаанга бижээн чагаазының хоолгазы бо-дур. 7Оларның хаанче чорудупкан дыңнадыында бижээни болза:

«Дарий хаан, амыр-мендиңер эреп, мөгейдивис!

8Хаан мону билип алзын: бис Иудеяның девискээринче, өндүр улуг Бурганның өргээзинче барып чордувус. Чон ол өргээни чонган даштардан тудуп, ооң ханаларында ыяш оорга чудуктар салып турар болду. Ажыл чүткүлдүү-биле, чедимчелиг кылдынып турар-дыр.

9Бис оларның баштыңнары-биле чугаалажып: „Бо өргээни тударын, тудугну катап тургузарын кым силерге чөпшээреди?“ – деп айтырдывыс. 10Оон аңгыда оларның аттарын база айтырдывыс, ынчангаш силерни билип аар кылдыр, оларның баштыңнарының аттарын бижип берип болур бис. 11[+]Иудейлер[†] биске мынча деп харыылады:

„Бис – дээр биле черниң Бурганының чалчалары – Ооң хөй-хөй чылдар мурнунда туттунган турган, Израильдиң өндүр улуг хаанының эгелээш, төндүр тудуп каан өргээзин катап тудуп тур бис. 12[+][+]Бистиң ада-өгбевис дээрде саадаан Бурганны килеңнедип[†] аарга, Ол оларны Вавилоннуң[†] хааны, халдей аймак-сөөктүг Навуходоносорнуң холунга хүлээдип берген. Навуходоносор демги өргээни үрегдеп каапкаш, чонувусту Вавилонче тудуп аппарган.

13[+]Ынчалза-даа Вавилоннуң хааны Кирниң чагыргазының бирги чылында ол хаан Бурганның өргээзин катап тударын дужааган. 14[+][+]Навуходоносор хаанның Иерусалимде Бурганның өргээзинден ап алгаш, Вавилонда өргээже аппарганы алдын-мөңгүн ыдыктыг[†] эт-херекселди безин Кир хаан Вавилондан үндүрүп берген. Кир хаан ол эт-херекселди тус чер чагырыкчызы кылдыр томуйлап кааны Шешбацарга бергеш, 15[+]аңаа: ‘Бо эт-херекселдерни Иерусалимде Бурганның өргээзинге аппарып салып каг. Ол өргээни ооң турган черинге катап тудуп кагзын’ – деп дужааган.

16[+]Ол Шешбацар ынчан бээр келгеш, Иерусалимде Бурганның өргээзиниң таваан салып каан. Ол хүнден эгелээш, амгы хүнге чедир өргээни тудуп турар бис, ынчалза-даа ажыл ам-даа доозулбаан“.

17[+]Бир эвес хаан күзээр болза, Вавилонда эртине шыгжамырларында хаанның бижилгелеринден улуска дилеттирип көрзүн – Кир хаанның Иерусалимде Бурганның өргээзин катап тудар айтыышкын бергени шын бе? Хаан бо херекке хамаарыштыр бодунуң шиитпирин бисче бижип чорудар болза, эки боор ийик».

#### 6


Дарий хаанның чарлыы

1Дарий хаан ынчан дужаал бээрге, Вавилонда[†] эртине шыгжамырларында бижимелдер шыгжаар черден дилээшкин кылдырган. 2[+]А херек бижимел Мидия[†] девискээринде Экбатана хоорайның ордузундан тывылган. Шак ол сагындырыглыг албан бижиинде мынча деп бижээн болган:

3Чагыргазының бирги чылында Кир хаан Иерусалимде Бурганның өргээзинге хамаарыштыр дужаал үндүрген:

«Бо өргээ[†] – өргүлдер эккеп салып турар чер-дир; ону катап тудуп, таваан салып кагзын. Өргээниң бедии алдан кыры дурту,[†] дооразы база алдан кыры дурту болзун. 4[+]Ооң ханаларын үш одуруг чонган даштардан, бир одуруг ыяштан салып кагзын. Чарыгдалдарны хаанның акша-хөреңгизинден төлеп берзин. 5[+]А оон ыңай Навуходоносор хаанның Иерусалимде Бурганның өргээзинден ап алгаш, Вавилонче эккелгени алдын-мөңгүн эт-херексел Иерусалимде өргээже эглип келзин, оларны турган черлеринге салып кагзын».

6[+]Ынчангаш Дарий хаан мындыг дужаал үндүрген:

«Евфрат хемниң барыын талазында девискээрниң чагырыкчызы Татнай, Шефар-Бознай болгаш оларның эш-өөрү, шак ол девискээрниң дүжүметтери! Бурганның өргээзинден ыңай туруңар, 7ону тудар ажылга шаптык катпаңар. Иудеяда тус чер чагырыкчызы база чоннуң баштыңнары[†] Бурганның ол өргээзин турган черинге катап тудуп кагзын.

8[+]Оон ыңай Бурганның өргээзин тударынга демги иудей баштыңнарга дуза кадарының талазы-биле мээң дужаалым бо-дур: тудуг ажылы доктаавазын дээш, оларның чарыгдалдарын хаанның акша-хөреңгизинден – Евфрат хемниң барыын талазында девискээрниң үндүрүг орулгазындан бүрүнү-биле төлеп бээр ужурлуг силер. 9Оларга херектиг бүгү чүвени: дээрде саадаан Бурганга өргүл кылыр бугажыктар, кошкарлар болгаш хураганнарны[†] база кызыл-тас, дус, арага болгаш олива үзүн[†] Иерусалимде Бурганның бараалгакчыларының[†] айытканын ёзугаар хүннүң-не ыяап-ла берип туруңар. 10[+]Олар ынчан дээрде саадаан Бурганга таарымчалыг өргүлдерни салып, хаанның болгаш ооң оолдарының менди-чаагай чоруу дээш мөргүп шыдаар.

11[+]Мындыг дужаал база берип тур мен: бир эвес кандыг-бир кижи бо чарлыкты үрээр болза, ооң бажыңындан чудук уштуп, сүүрткеш, ол кижиниң мага-бодун өттүр шанчып шаажылазын, а бажыңын кемниг херээниң ужун бузуп каапсын. 12Ол чарлыкты үреп, Иерусалимде Бурганның өргээзин үрегдээр дээш холун көдүрер кандыг-даа хаанны азы чонну Бодунуң ат-алдарын ында тургузуп каан Бурган[†] узуткап кагзын.

Мен, Дарий, ындыг дужаалды бердим. Ону ыяап-ла күүсетсин».


Бурганның өргээзин катап тудуп доосканы

13[+]Ынчан Евфрат хемниң барыын талазында девискээрниң чагырыкчызы Татнай, Шефар-Бознай болгаш оларның эш-өөрү Дарий хаанның чорудупкан дужаалында ооң айыткан бүгү чүвезин ылаптыг күүсеткен. 14[+][+][+][+]Иудей баштыңнар өргээниң тудуун Бурганның медээчилери[†] Аггей биле Аддонуң үре-салгалы Захарияның өттүр билген медеглелдериниң деткимчези-биле чедиишкинниг уламчылаан. Олар өргээни Израильдиң Бурганының айтыышкынын ёзугаар база Персияның[†] хааннары Кир, Дарий болгаш Артаксеркс оларның чарлыктарын ёзугаар тудуп дооскан. 15[+]Бурганның өргээзиниң тудуун Адар деп айның үште, Дарий хаанның чагыргазының алдыгы чылында дооскан.

16[+]Израиль[†] чон – Бурганның бараалгакчылары, левиттер болгаш туттуруушкундан ээп келген бүгү арткан улус бо өргээни Бурганга бараалгадып, чаартканын өөрүшкүлүг байырлап демдеглээн. 17Бурганның өргээзин чаартып турар үеде, израильчилер өргүл кылдыр чүс буганы, ийи чүс кошкарны, дөрт чүс хураганны база бүгү израиль чоннуң бачыды дээш өргүл кылдыр – Израильдиң аймактарының санын ёзугаар – он ийи хунаны эккеп салган. 18[+][+]Израильчилер оон Моисейниң[†] номунда бижээнин барымдаалап, Бурганның бараалгакчылары биле левиттерни оларның салбыр, бөлүктерин ёзугаар Бурганга Иерусалимге бараан боору-биле тургузуп каан.


Хосталыышкын байырлалын демдеглээни

19[+]Бир айның он дөртте туттуруушкундан ээп келген улус Хосталыышкын байырлалын[†] демдеглээн[*]. 20[+]Бурганның бараалгакчылары биле левиттер ыдыктанып-арыгланып[†] каапкан – олар шупту арыг апарган турган. Левиттер[†] Хосталыышкын байырлалында дөгерер хураганнарны туттуруушкундан ээп келген бүгү улуска, ха-дуңмазы[†] бараалгакчыларга болгаш боттарынга белеткеп алган. 21[+]Туттуруушкундан чанып келген израильчилер дөгерген хураганның эъдин чип турган. Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга мөгеер дээш, ол черде чурттап турар чоннарның арыг эвес чаңчылдарындан адырлып алган бүгү улус база байырлалга киришкен. 22[+]Оон олар чеди хүн дургузунда Хаарган далганнар байырлалын өөрүшкүлүг демдеглеп келген, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] оларны өөрүшкү-биле бүргээн. Израильдиң Бурганы Ассирияның[†] хаанын оларже ээ көрүндүрүптерге, ол хаан израильчилерниң холун Дээрги-Чаяакчының өргээзин тудар кылдыр быжыглап каан болгай.

#### 7


Ном-хоойлу тайылбырлакчызы Эзра

1[+][+]Ол болуушкуннарның соонда Персияның[†] хааны Артаксеркстиң чагыргазының үезинде Серайяның үре-салгалы Эзра (Серайя – Азарияның оглу, Азария – Хелкияның оглу, 2[+]Хелкия – Шаллумнуң оглу, Шаллум – Садоктуң оглу, Садок – Ахитувтуң оглу, 3Ахитув – Амарияның оглу, Амария – Азарияның оглу, Азария – Мерайоттуң оглу, 4Мерайот – Зерахияның оглу, Зерахия – Узийниң оглу, Узий – Буккийниң оглу, 5[+][+][+]Буккий – Авишуйнуң оглу, Авишуй – Финеестиң оглу, Финеес – Элеазарның оглу, Элеазар – Бурганның дээди бараалгакчызы[†] Аароннуң[†] оглу болур чүве-дир) Вавилондан[†] үнгеш, Иерусалимге чедип келген. 6[+]Эзра болза Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының израильчилерге Моисейни[†] дамчыштыр берген ыдыктыг хоойлузун[†] шыырак билир ном-хоойлу тайылбырлакчызы[*] турган. Хаан Эзраның дилеглерин бүрүнү-биле хандырган, чүге дээрге Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының холу ону камгалап турган. 7Чамдык израильчилер база Бурганның бараалгакчылары, левиттер, ыраажылар, хаалгачылар болгаш Бурганның өргээзиниң ажылчыннарының чамдыызы Эзра-биле кады Артаксеркс хаанның чагыргазының чедиги чылында Иерусалимче чедип келген.

8Эзра Иерусалимге хаанның чедиги чылының беш айда келген турган. 9Ол Вавилондан бир айның бирээде чоруурун шиитпирлээш, Иерусалимге беш айның бирээде келген, чүге дээрге Бурганның буянныг холу ону камгалап турган. 10[+]Эзра бодунуң сеткил-чүрээн Дээрги-Чаяакчының хоойлузун шинчилеп көөрүнге, ону күүседиринге база израиль чонну Ооң дүрүмнер, айтыышкыннарынга өөредиринге бараан болдурган кижи турган.


Артаксеркс хаанның Эзрага чагаазы

11Артаксеркс хаан Бурганның бараалгакчызы Эзрага – Дээрги-Чаяакчының Израильге берген айтыышкыннары болгаш хоойлуларын шинчилеп турган эртемденге мындыг чагаа[*] бижээн:

12[+]«Хааннарның хааны Артаксеркстен. Дээрде саадаан Бурганның хоойлузунуң тайылбырлакчызы, Ооң бараалгакчызы Эзра, амыр-мендиңни эредим.[*]

13[+]Мээң дужаалым бо-дур: күрүнемде израиль чонга хамааржыр кижи бүрүзү, Бурганның бараалгакчызы азы левит кижи бүрүзү сээң-биле кады Иерусалимче чоруур дизе, чорупсун, ажырбас. 14[+]Сени хаан мен болгаш чеди чөвүлекчим Бурганыңның сенде бар хоойлузунга хамаарыштыр Иудея биле Иерусалимни хайгаарап көрзүн дээш чорудуп тур бис. 15[+]Харын-даа хаан мээң болгаш чөвүлекчилеримниң Иерусалимде чурттап турар Израильдиң Бурганынга өргээн алдын-мөңгүнүн чедирип бээр сен. 16Вавилоннуң бүгү девискээринден чыып шыдаарың алдын-мөңгүннү, ол ышкаш чонуңнуң болгаш Бурганның бараалгакчыларының Ооң өргээзинге өргүп турар өргүл-белектерин база Иерусалимче чедирип бээр сен. 17[+]Ол акша-мөңгүн-биле ыяап-ла бугалар, кошкарлар, хурагаганнар, далган-тараа болгаш арага садып алгаш, ол бүгүнү силерниң Бурганыңарның Иерусалимде өргээзиниң өргүл салыр бедигээжинче эккеп салып каар сен.

18Сен база сээң ха-дуңмаң[†] арткан алдын-мөңгүннү шиитпирлээн аайыңар-биле, Бурганыңарның күзел-соруун ёзугаар чарыгдап болур силер. 19Бурганыңның өргээзинге бараан болуру-биле сеңээ хүлээдип берген эт-херекселди Иерусалимде Бурганның мурнунга салып каг. 20Бурганыңның өргээзинге херек апарган өске-даа чүүлдерни, олар херектиг деп көөр болзуңза, хаанның эртине шыгжамырларындан ап берип болур сен.

21Мен, Артаксеркс хаан, Евфрат хемниң барыын талазында девискээрде хаанның акша-хөреңги кадагалакчыларынга дужаал берип тур мен: дээрде саадаан Бурганның хоойлузунуң тайылбырлакчызы, Ооң бараалгакчызы Эзраның силерден айтырган бүгү чүвезин ыяап-ла хандырып бериңер. 22Аңаа 100 талант[†] чедир деңзилиг мөңгүннү, 100 кор ишти чедир кызыл-тасты, 100 бат чедир араганы, 100 бат чедир олива үзүн,[†] а дусту, күзээнин ёзугаар, кызыгаарлаашкын чок бээр силер[*]. 23Дээрде саадаан Бурганның дужааган бүгү чүвезин Ооң өргээзи дээш чүткүлдүү-биле күүседир ужурлуг – Бурган хаанның болгаш ооң оолдарының күрүнезинче килеңневезин.[†] 24[+]Силерге билдингир болзун: Бурганның бараалгакчызы, левит, ыраажы, хаалгачы, Бурганның өргээзиниң ажылчыны болгаш өске-даа бараан болукчу улустуң кайызындан-даа албан-үндүт, үндүрүг, каайлы хавырар эргеңер чок. 25[+]А сен, Эзра, Бурганыңның сеңээ хайырлаан мерген угааны-биле чагырыкчылар, шииткекчилерден томуйлап каг. Олар Евфрат хемниң барыын талазында девискээрниң бүгү чонунга – сээң Бурганыңның хоойлуларын билир бүгү улуска чөптүг шииткелден көргүссүн, а билбес улусту өөредип калыңар. 26Сээң Бурганыңның хоойлузун база хаанның хоойлузун күүсетпес кижи бүрүзүн ыяап-ла шиидип кагзын: азы өлүрүп кагзын, азы чурттан үндүр шөлүпсүн, азы эт-хөреңгизин хавырзын, азы кара-бажыңнап кагзын».


Эзраның Бурганны алдаржытканы

27Ада-өгбевистиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга алдар! Ол Иерусалимде Бодунуң өргээзинге демги дужаалы-биле алдар-хүндү көргүзеринче хаанны сагыш алындырыпкан болгай. 28Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң энерелин меңээ хаанның, ооң чөвүлекчилериниң болгаш бүгү күчү-күштүг нояннарының мурнунга көргүскен болгай. Мээң Бурганым Дээрги-Чаяакчының холу мени кагбаан болгаш, мен дидимненип, мээң-биле кады чоруптар кылдыр израиль чоннуң төрел салгалдар баштыңнарын[†] чыып алган мен.

#### 8


Эзра-биле кады ээп келген эр улустуң даңзызы

1Артаксеркс хаанның чагыргазының үезинде мээң-биле кады Вавилондан[†] үнүп келген төрел салгалдар баштыңнарының[†] оларның ада-өгбезин ёзугаар даңзызы бо-дур:

2[+][+][+]Финеестиң үре-салгалындан – Гирсам;

Ифамарның үре-салгалындан – Даниил;[†]

Давидтиң[†] үре-салгалындан – Хаттуш;

3[+]Шеханияның үре-салгалындан чамдык улус;

Пароштуң үре-салгалындан – Захария болгаш ооң-биле кады 150 эр кижи төрел салгал даңзызынче кирген;

4[+]Пахат-Моавтың[†] үре-салгалындан – Зерахияның оглу Элиоенай болгаш ооң-биле кады 200 эр кижи;

5Заттунуң[*] үре-салгалындан – Яхазиилдиң оглу Шехания болгаш ооң-биле кады 300 эр кижи;

6Адинниң үре-салгалындан – Ионафанның[†] оглу Эвед болгаш ооң-биле кады 50 эр кижи;

7Эламның үре-салгалындан – Аталияның оглу Исайя[†] болгаш ооң-биле кады 70 эр кижи;

8Шефатияның үре-салгалындан – Михаилдиң оглу Зевадия болгаш ооң-биле кады 80 эр кижи;

9Иоавтың үре-салгалындан – Иехиилдиң оглу Авдий болгаш ооң-биле кады 218 эр кижи;

10[+]Баниниң[*] үре-салгалындан – Иосифияның[†] оглу Шеломит болгаш ооң-биле кады 160 эр кижи;

11[+]Бевайның үре-салгалындан – Бевайның оглу Захария болгаш ооң-биле кады 28 эр кижи;

12Азгадтың үре-салгалындан – Гаккатанның оглу Иоханан болгаш ооң-биле кады 110 эр кижи;

13Адоникамның үре-салгалындан – сөөлзүредир чедип келген Элифелет, Иеиел, Шемайя болгаш олар-биле кады 60 эр кижи;

14Бигвайның үре-салгалындан – Утай, Заббуд болгаш олар-биле кады 70 эр кижи төрел салгал даңзызынче кирген.


Иерусалимче ээп келиишкин

15Мен ол бүгү улусту Агава хемче киир агып чыдар хемчигештиң чанынга чыып алган мен. Бис аңаа үш хондувус. Чонну база Бурганның бараалгакчыларын[†] хынап көөрүмге, оларның аразында чаңгыс-даа левит кижи чок болду. 16[+]Мен ынчан баштыңнар болур Элиезер, Ариил, Шемайя, Элнафан, Иарив, Элнафан, Нафан, Захария болгаш Мешулламны база эртемденнер Иегоиарив биле Элнафанны кыйгыртып алгаш, 17оларны Касифия деп черниң даргазы Иддоже чорудупкан мен. Иддога база ооң Касифияда ха-дуңмазы[†] болур ыдыктыг[†] өргээниң ажылчыннарынга Бурганывыстың өргээзинге бараан болур улустан чорудуп бээр кылдыр чүнү дамчыдарын оларга айтып берген мен.

18[+][+]Бурганывыстың буянныг холу бисти кагбаан болгаш, олар биске бараан болукчу улусту: Махлиниң үре-салгалы, салым-чаяанныг Шеревияны база ооң оолдары биле акы-дуңмазы болур он сес кижини эккелген. (Махли Левийниң оглу, а Левий – Израильдиң оглу чүве-дир.) 19[+][+]Хашавияны, ооң-биле кады Мерариниң үре-салгалы Исайяны болгаш ооң акы-дуңмазы, оолдары болур чээрби кижини база эккелген. 20[+]Олар оон ыңай Бурганның өргээзиниң ажылчыннары болур 220 кижини – левиттерге дузалажыр кылдыр Давид хаанның, ооң нояннарының томуйлап каан улузун эккелген. Оларның шуптузунуң аттарын даңзылап бижип каан.

21[+][+]Аңаа, Агава хемниң чанынга, боттарывысты Бурганывыстың мурнунга томаартып, биске, ажы-төлүвүске база бүгү эт-хөреңгивиске айыыл чок орук-суурну Оон дилеп аар дээш, шээрлээшкин кылырывысты чарлаан мен. 22Хаандан орук-суурга дайзыннардан бисти камгалаар чадаг болгаш аъттыг шериглер дилээри меңээ ыядынчыг болган, чүге дээрге бис аңаа: «Бурганывыстың холу Олче чүткүп турар кижи бүрүзүнге буян көргүзер, а Оон ойталаан бүгү улусче Ооң килеңи[†] болгаш күчү-күжү угланыр» – дээн турган бис.

23Ынчангаш бис шээрленип, Бурганывыстан ол дугайында дилээривиске, Ол бистиң мөргүлүвүске[†] харыылаан.

24[+]Оон мен Бурганның кол бараалгакчыларындан он ийи кижини – Шеревия биле Хашавияны база оларның он акы-дуңмазын аңгылап кагдым. 25-27[+]Мен оларның мурнунга хаанның, ооң чөвүлекчилер, нояннарының болгаш Вавилонга турган бүгү израильчилерниң Бурганывыстың өргээзинге өргүл белээ кылдыр берген алдын-мөңгүнүн, эт-херекселин деңзилээш, оларның холунга 650 талант[†] мөңгүннү, 100 талант мөңгүн эт-херекселди, 100 талант алдынны, 1000 драхма деңзилиг 20 алдын дашканы болгаш эки дээн кылагар хүлерден кылган, алдын ышкаш үнелелдиг ийи саваны берипкен мен[*].

28Мен оон ыңай оларга: «Силер – Бурганга бараалгаткан улус-тур силер, бо эт-херексел база ыдыктыг. Бо алдын-мөңгүн дээрге ада-өгбеңерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга эки тура-биле берген өргүл-дүр. 29Ол бүгүнү Бурганның кол бараалгакчыларының, левиттерниң, Израильдиң төрел салгалдар баштыңнарының мурнунга деңзилээш, Иерусалимде Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң шыгжамыр-өрээлдеринче дужаап бергижеңерге чедир серемчилелдиг кадагалаңар» – дээн мен.

30Оон Бурганның демги бараалгакчылары биле левиттер Иерусалимде Бурганывыстың өргээзинче аппарзын дээш, оларның мурнунга деңзилеп каан алдын-мөңгүннү, ыдыктыг эт-херекселди хүлээп алган.

31Иерусалимге чедер дээш, бир айның он ийиде Агава хемден үнүпкен бис. Бурганывыстың холу бисти кагбайн турган болгаш, Ол бисти орук-суурга дайзыннардан, дээрбечилерден камгалап турду. 32[+]Иерусалимге чедип келгеш, үш хүн дыштанган бис.

33[+][+]Дөрткү хүнде бис Бурганывыстың өргээзинге алдын-мөңгүннү, ыдыктыг эт-херекселди деңзилээш, Урияның оглу, Бурганның бараалгакчызы Меремотка хүлээдип бердивис. Ооң-биле кады Финеестиң оглу Элеазар, а ол ышкаш левиттер – Иисустуң оглу Иегозавад, Биннуйнуң оглу Ноадия олар турган. 34Бүгү чүве санаттынып, деңзилеттинген, база ол-ла үеде ниити деңзи бижиттинген.

35[+]Ооң соонда туттуруушкундан ээп келген улус Израильдиң Бурганынга бүрүн өрттедир өргүлдер:[†] бүгү израиль чон дээш он ийи бугажык, тозан алды кошкар, чеден чеди хураган[†] болгаш бачыт[†] дээш өргүл болур он ийи хунаны эккелген. Ол бүгү мал-маганны Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл кылдыр салган. 36[+][+]Ол улус оон ыңай хаанның дужаалдарын Евфрат хемниң барыын талазында девискээрниң чагырыкчыларынга база ооң томуйлааны өске эргелекчилерге эккеп берген. Ынчан ол даргалар израиль чонга база Бурганның өргээзинге деткимче көргүскен.

#### 9


Даштыкы херээженнер-биле өг-бүле тутканнарны илереткени

1Ол бүгүнү кылган соонда, баштыңчылар меңээ чедип келгеш: «Израильдиң чону, Бурганның бараалгакчылары[†] болгаш левиттер кожа чоннардан: хананей, хет, ферез, иевус, аммон, моав, египет, амор чоннардан, оларның чүдек-бужар чаңчылдарындан аңгыланмаан-дыр. 2[+][+][+]Израильчилер ол чоннарның кыс уругларын боттарынга база оолдарынга кадай кылдыр ап турган болгаш, ыдыктыг[†] чон кожа чоннар-биле холужа берген-дир, артында-ла баштыңчылар биле даргалар Бурганга ындыг шынчы эвес чоруктуң үлегерин бир дугаарында көргүскен-дир» – дээн.

3Ону дыңнап кааш, мен качыгдалдан бодумнуң тонум, хөйлеңимни ора тыртып каапкаш, бажым дүгүн, сегел салымны чула тыртып, муңгаралга алзыпкан олурган мен. 4[+]Ынчан Израильдиң Бурганының сөстеринден сүрээдеп турар бүгү улус туттуруушкундан ээп келгеннерниң ол кемниг херээ дээш, мени долгандыр чыглып келген. Мен аңаа кежээки өргүл салыр үеге чедир муңгаралга алзыпкан олурган мен.


Эзраның чоннуң бачыдын билинген мөргүлү

5[+]Кежээки өргүл салыр үеде, бодумну томаартып, олурган черимден ора тыртып каапкан хептиг туруп келгеш, дискек кырынга олура дүжүп, бодумнуң Бурганым Дээрги-Чаяакчыже холдарым сунуп, 6[+][+]мөргүп эгеледим:

«О, Бурганым! Меңээ аажок ыядынчыг-дыр, Сенче дорт көрүп шыдавас-тыр мен, чүге дээрге бистиң бачыттарывыс бажывысты ажа берген-дир, кем-буруувус дугайында сураг дээрде чеде берген-дир. 7[+]Ада-өгбевистиң үезинден бээр, амгы үеге чедир кем-буруувус кончуг улуг. Бачыттарывыс ужун боттарывыс, хааннарывыс, Бурганның бараалгакчылары өске чер чурттуг хааннар холунче, олар бисти кыргып-хыдызын, тудуп алзын, үптезин, бак атка киирип кагзын дээш, хүлээттирген бис, амгы үеде-даа ындыг хевээр-дир.

8[+]А ам, хензиг үеде бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы[†] бисти кээргей берип, чамдыывыска дириг артарын чөпшээреп, ыдыктыг черге[†] тургустунуп аар арганы биске хайырлады. Бурганывыс бистиң карактарывыска чырыкты хайырлап, кулданыгга турган биске бичии-даа болза дирлип кээр арганы берди. 9[+]Бис – кулдар бис, ынчалза-даа кулданыышкынга турувуста безин, Бурганывыс бисти каапкаш барбаан. Персияның[†] хааннарының мурнунга Ол биске энерелин илереткен: Бурганывыстың өргээзин тудуп үндүрүп, ону бузундулар аразындан катап тургузуп кагзын дээш, Ол бисти диргизипкен база Иудея биле Иерусалимге бисти камгалап, хана-биле херимнеп каан.

10Бурганывыс, бис ол бүгүнүң соонда ам чүү дээр бис? Сээң айтыышкыннарыңдан ойталаан-дыр бис. 11Оларны Сен биске Бодуңнуң чалча-медээчилериң[†] дамчыштыр берип: „Эжелеп аар дээш бар чыдарыңар чер дээрге ында чурттап турар чоннарның бужар-бак чоруундан арыг эвес[†] апарган чер-дир. Олар боттарының чүдек-бужар чаңчылдары-биле ол черни бүрүнү-биле долдуруп каапкан-дыр. 12Ынчангаш боттарыңарның кыс уругларыңарны оларның оолдарынга кадай кылдыр бербеңер, а оларның кыс уругларын оолдарыңарга кадай кылдыр албаңар. Олар-биле кажан-даа эп-найырал тутпаңар, оларның чаагай чоруун күзевеңер. Ынчан силер күштүг боор силер, ук черниң кежиктерин чиир силер база ажы-төлүңерге мөңге өнчү кылдыр арттырып каар силер“ – дээн сен.

13[+]Бузут-бактыг үүлгедиглеривис дээш, өндүр улуг кем-буруувус дээш бисти тавараан бүгү айыыл-халаптың соонда, Сен – бистиң Бурганывыс, бачыттарывыс дээш алыр ужурлуг кеземчевисти чиигедип, биске дириг артар арганы бердиң. 14Таанда-ла бис Сээң айтыышкыннарыңны ам база үреп, шак ол бужар-бак чоннар-биле төрелдежир бис бе? Сен ам бисти кыргып-хыдып каарынга чедир килеңней[†] бербес сен бе, таанда-ла чаңгыс-даа кижи дириг артпайн барбас бе?! 15[+]Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы, Сээң чөптүүңнү билир бис, чүге дээрге бөгүнге чедир дириг арттывыс. Кем-буруувус Сеңээ илдең-дир. Ынчангаш бистиң чаңгызывыс-даа Сээң көрүжүңнү ууп шыдавас».

#### 10


Чоннуң даштыкы кадайларын чандырыпканы

1[+]Эзра мөргүп, ол бачытты ажыы-биле миннип, ыглап-сыктап, Бурганның өргээзиниң мурнунга доңгая кээп дүжүп турда, ону долгандыр мөөң израильчилер: эр, херээжен улус болгаш ажы-төл чыглып келген. Ол улус база ажыг-шүжүглүг ыглап турган. 2Ынчан Иехиилдиң оглу, Эламның үре-салгалының бирээзи Шехания Эзрага: «Бис Бурганывыска шынчы эвес болуп, долгандыр чурттап турар чоннар аразындан даштыкы кадайлар ап алган-дыр бис. Ындыг турбуже, израиль чонда идегел ам-даа бар. 3[+][+]Ам мээң дээргимниң база Бурганывыстың айтыышкыннарын хүлээп көөр улустуң сүмезин ёзугаар ол кадайларывыстың шуптузун база олардан төрүттүнген ажы-төлдү боттарывыстан чорудуптар бооп, бистиң Бурганывыс-биле керээден чарып аалы. Ыдыктыг хоойлу[†] ёзугаар болур болзун. 4Туруп келиңер, бо дээрге силерниң херээңер-дир. Бис силерни деткиир бис, кадыг-быжыг болуп, хөделип кириптиңер!» – дээн.

5[+]Эзра туруп келгеш, Бурганның кол бараалгакчылары,[†] левиттер болгаш бүгү израиль чонну олар Шеханияның саналын ёзугаар кылыр бооп даңгыраглаарынче албадапкан. Олар шупту даңгыраан берген.

6[+][+]Эзра Бурганның өргээзиниң мурнундан чорупкаш, Элиашивтиң оглу Иохананның өрээлинге чедип келгеш, аңаа хонуп алган[*]. Ол аңаа аъш-чем-даа чивээн, суг-даа ишпээн, чүге дээрге туттуруушкундан чанып келген улустуң кемниг херээ дээш качыгдап ыглап турган.

7Иудея биле Иерусалимге туттуруушкундан ээп келген бүгү улус Иерусалимге чыглыр ужурлуг деп чарлаан. 8Бир эвес үш хүн эрткенде, келбейн баар кижи турар болза, дарга, баштыңнарның[†] шиитпирин ёзугаар, ооң бүгү эт-хөреңгизин хавырар, а ол боду туттуруушкундан чанып келген улус аразындан үндүр сывыртадып аар.

9Иуда[†] болгаш Вениаминниң[†] аймактарының бүгү чурттакчылары үш хүн дургузунда Иерусалимге чыглып келген. Тос айның чээрбиде бүгү чон Бурганның өргээзиниң мурнунда шөлге ол херек ужун база чаъс ужун сириңейнип олурган. 10Бурганның бараалгакчызы Эзра туруп келгеш, чонга: «Даштыкы кадайлар ап алгаш, Бурганга шынчы эвес бооп, Израильдиң кем-буруузун көвүдеткен-дир силер. 11Ам силерниң ада-өгбеңерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдып, Ооң күзел-соруун күүседиңер: кожа чоннардан – даштыкы кадайларыңардан аңгыланып алыңар» – дээн.

12Бүгү ниитилел дыңзыдыр харыылаан: «Силернии шын-дыр. Чугаалааныңар ёзугаар кылыр бис. 13Ынчалза-даа мында хөй чон бар-дыр, чаъстаан үе-дир, даштыгаа турар аргавыс чогул. Бо херек база ийи-бир хүннүң херээ эвес-тир, чүге дээрге ындыг янзылыг бачыт[†] үүлгеткен улус хөй болгай. 14Бистиң даргаларывыс бүгү ниитилелди төлээлеп, хөделип кирипсин. Бистиң хоорайларывыста даштыкы кадайлар ап алган бүгү улус боттарының хоорайларының баштыңнары болгаш шииткекчилери-биле кады Иерусалимче доктааткан үеде чедип келзин. Бурганывыстың ол херек дээш бисче кыптыккан килеңи[†] бистен чайлай бергижеге чедир, улус ынчаар кылзын». 15[+][+](Чүгле Асаилдиң оглу Ионафан[†] биле Тикваның оглу Яхзейя база оларны деткээн Мешуллам болгаш левит Шавтай олар ук саналга удурланган.)

16Туттуруушкундан ээп келген улус-чон санал ёзугаар кылган. Бурганның бараалгакчызы Эзра төрел салгалдар баштыңнарын, оларның төрел бөлүктерин ёзугаар, аттарын адап, томуйлап каан. Он айның бирээде олар бо херекти сайгарары-биле хуралдап олуруп алгаш, 17бир айның бирээде даштыкы кадайлар-биле өгленчип алган бүгү улуска хамаарыштыр хыналданы кылып дооскан.


Даштыкы кадайларын чандырыпкан улустуң даңзызы

18[+]Бурганның бараалгакчыларының аразында даштыкы кадайлар-биле чурттап турган улус бо-дур.

Иоседектиң оглу Иисустуң болгаш ооң ха-дуңмазының[†] үре-салгалындан: Маасея, Элиезер, Иарив болгаш Гедалия. 19[+]Олар боттарының кадайлары-биле чарлып аарын аазаан. Оон кем-буруузу дээш, кодан малында кошкарны өргүл кылдыр эккеп салган.

20[+]Иммерниң үре-салгалындан: Ананий биле Зевадия.

21[+]Харимниң үре-салгалындан: Маасея, Илия,[†] Шемайя, Иехиил болгаш Озия.

22[+]Пашхурнуң үре-салгалындан: Элиоенай, Маасея, Измаил, Нафанаил, Иегозавад болгаш Элеаса.

23Левиттерден:[†] Иегозавад, Шимей, Келайя (ооң Клита деп ады база бар турган), Петахия, Иуда болгаш Элиезер.

24[+]Ыраажылардан: Элиашив.

Хаалгачылардан: Шаллум, Телем болгаш Урий.

25[+]Өске израильчилерниң аразындан даштыкы кадайлар-биле чурттап турган улус бо-дур.

Пароштуң үре-салгалындан: Рамайя, Изия, Малхия, Миямин, Элеазар, Малхия болгаш Ванея.

26Эламның үре-салгалындан: Маттания, Захария, Иехиил, Авдий, Иремот болгаш Илия.

27Заттунуң үре-салгалындан: Элиоенай, Элиашив, Маттания, Иремот, Завад болгаш Азиза.

28[+]Бевайның үре-салгалындан: Иоханан, Анания, Заббай болгаш Афлай.

29[+]Баниниң үре-салгалындан: Мешуллам, Маллух, Адайя, Иашув, Шеал болгаш Иремот.

30[+]Пахат-Моавтың[†] үре-салгалындан: Адна, Хелал, Ванея, Маасея, Маттания, Веселиил, Биннуй болгаш Манассия.

31Харимниң үре-салгалындан: Элиезер, Ишшия, Малхия, Шемайя, Симеон, 32Вениамин, Маллух болгаш Шемария.

33Хашумнуң үре-салгалындан: Мафнай, Мафафа, Завад, Элифелет, Иеремай, Манассия болгаш Шимей.

34Баниниң үре-салгалындан: Маадай, Амрам, Уел, 35Ванея, Бидья, Келуги, 36Ванья, Меремот, Элиашив, 37Маттания, Мафнай, Иаасай, 38Бани, Биннуй, Шимей, 39Шелемия, Нафан, Адайя, 40Махнадбай, Шашай, Шарай, 41Азариил, Шелемиягу, Шемария, 42Шаллум, Амария болгаш Иосиф.[†]

43Невонуң үре-салгалындан: Иеиел, Маттифия, Завад, Зевина, Иаддай, Иоил болгаш Ванея.

44Ол улус шупту даштыкы кадайлар-биле чурттап турган. Оларның кадайларының чамдыызы ашактарынга ажы-төл божуп берген турган[*].

### Неемия

#### Неемия

Неемия


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Киирилде


Неемия


Киирилде

Персия күрүнеге тоо быдараан черлеринден ээп келген соонда, Иудеяга еврей ниитилелдиң катап тургустунганы деп, Эзраның номунда илереттинген теманы бо номда уламчылап көргүзүп турар.

Еврей омак-сөөктүг Неемия Персияның найысылалынга хаанның чоок дүжүмеди турган-даа болза, ооң чүрээнге хамыктың мурнунда Дээрги-Чаяакчыга болгаш бодунуң чонунга ынакшылы хайныгып турган. Бодунуң чаңгыс омак-сөөк улузунуң Иудеяда амгы чаржынчыг байдалының дугайында билип алгаш, Неемия хаандан Иерусалимче эглип келгеш, ону бузундулардан катап тургузар чөпшээрел дилеп алыр (1:1–2:10).

Иерусалимче Иудеяның тус чер чагырыкчызы бооп ээп келгеш, Неемия израильчилерни хоорайның ханазын болгаш хаалгазын өжээннешкек чоннардан камгалал кылдыр катап тударынче мөөңнээн (2:11–7:72). Ол чоннарның удурланыышкыны болгаш еврейлерниң боттарының аразында иштики чөрүлдээлер турбуже, Неемия деткимче алыр дээш үргүлчү мөргүп турганы «Дээрги-Чаяакчының ачы-буянныг холунуң» ачызында бодунуң сорулгазын эр соруктуу-биле чедип алыр.

Неемия Бурганның бараалгакчызы Эзра-биле кады бодунуң чонун Дээрги-Чаяакчыга шынчы чоруун катап база көргүзүп, Ооң ыдыктыг хоойлузун улам кызымак күүседир кылдыр сөс болгаш ажыл-херек-биле өөредип турган (8–13 эгелер).

#### 1


Неемияның мөргүлү

1[+][+][+][+]Гахалияның оглу Неемияның бижээн сөстери бо-дур.

Чээрбиги чылда[*] Кислев деп айда мен Сузы хоорайның ордузунга турган мен. 2[+]Ынчан мээң Ананий дээр бир дуңмам өске улус-биле кады Иудеядан чедип келген. Мен олардан туттуруушкундан ээп чана берген иудейлерниң дугайында база Иерусалимниң дугайында айтырган мен.

3[+][+]Олар меңээ: «Туттуруушкун соонда Иудеяже дедир чана берген улус ам ында улуг бергедээшкин, базындырыышкынга таваржып тур. Дайзыннар Иерусалимниң ханазын үреп бускан, а хаалгаларын өрттедипкен-дир» – дээн.

4Ол бүгүнү дыңнап кааш, олуруп алгаш, ыглап бадырыпкан мен. Элээн каш хүн муңгарап, чем чивейн, дээрде саадаан Бурганның мурнунга мөргүп келдим. 5[+]Мен мынча деп мөргүп турдум: «О, дээрде саадаан Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы! Өндүр улуг, сүртенчиг, чагыг-керээзинге[†] шынчы Бурган, Сеңээ ынак, Сээң айтыышкыннарыңны тооп дыңнап турар улуска энерелдиг Бурган! 6[+][+]Сээң кулааң кичээнгейлиг болуп, карааң ажык болуп, чалчаларың болур израиль чон дээш дүне-хүндүс Сээң мурнуңда мөргүп турар чалчаң мээң мөргүлүмнү[†] дыңнап көрем. Мен израильчилерниң Сеңээ удур үүлгеткен бачыттарын, ооң иштинде бодумнуң болгаш төрел бөлүүмнүң үүлгеткен бачыттарын миннип чугаалаайн. 7[+]Бис Сээң мурнуңга улуг кем-буруулуг болган бис. Бодуңнуң чалчаң Моисейге[†] берген айтыышкыннар, дүрүмнер болгаш хоойлуларыңны[†] тооп дыңнавайн турган бис.

8[+]Бодуңнуң чалчаң Моисейге айтыышкын берип, чугаалаан сөзүңнү бодап көрем: „Бир эвес Меңээ өскерлир болзуңарза, Мен силерни өске чоннар аразынга тарадып кааптар мен. 9[+]А бир эвес Менче эглип кээп, Мээң айтыышкыннарымны күүседип, тооп дыңнаар болзуңарза, силерниң тоо быдарадып каапкан улузуңар чер-делегейниң ужу-кыдыында-даа турар болза, Мен силерни оортан чыып алгаш, Бодумнуң ат-алдарым турар кылдыр шилип алган черимче эккээр мен“.

10[+]Олар – Сээң чалчаларың-дыр, Сээң чонуң-дур. Сен оларны Бодуңнуң өндүр улуг күжүң-биле, күчүлүг холуң-биле хостаан сен. 11[+]О, Дээрги, Сээң кулааң чалчаң мээң мөргүлүмге база Сээң адыңны өөрүшкүлүг хүндүлээр чалчаларыңның мөргүлүнге кичээнгейлиг бооп көрзүн. Ам меңээ бо кижиниң кээргээр сеткилин чедип аар аргадан берип, чедиишкинден хайырлап көр». (Мен хаанның кундага тудукчузу турган мен.)

#### 2


Хаанның Неемияны Иерусалимче салып чорутканы

1[+][+][+]Нисан деп айда, Артаксеркс хаанның чагыргазының чээрбиги чылында хаанга арага кудар үе кээрге, мен ону сөңнедим. Ооң мурнунда мен кажан-даа хаанның мурнунга муңгаргай туруп көрбээн мен. 2[+]Ынчангаш хаан менден: «Аарыг эвес хиреңде, чүге муңгаргай сен? Сеткил-чүрээң сарынналга алзыпкан-дыр аа?» – деп айтырган.

Мен аажок коргуп турзумза-даа, 3[+][+][+]хаанга мынча деп харыыладым: «Хаан мөңге назылазын! Мээң ада-өгбемни хөөржүткен хоорай буступ калган чыдырда, ооң хаалгазын от-биле өрттедипкенде, арын-шырайым муңгаргай болбас харыым бар бе?»

4Хаан ынчан менден: «Чүнү күзеп тур сен?» – деп айтырды.

Мен дээрде саадаан Бурганга мөргээш, 5хаанга: «Бир эвес хаанымга таарымчалыг болза, бир эвес чалчаңарже ээ көрнүп турар болзуңарза, мени Иудеяже, мээң ада-өгбемни хөөржүткен хоорайже салып чорудуптуңар – мен ону катап тудуп каайн» – деп харыыладым.

6Хаан ынчан (а ооң кадыны чанынга олурган чүве) менден: «Сээң чорууң кайы хире үр боорул, кажан ээп кээр сен?» – деп айтырды.

Хаанга мени салып чорудары таарымчалыг болган, мен ынчан ээп кээр хуусаамны айтып бердим.

7[+]Мен хаанга оон ыңай: «Бир эвес хаанга таарымчалыг болза, Евфрат хемниң барыын талазында тус черлер чагырыкчыларынга чагаалардан бижээш, меңээ берип кагзын – мен Иудеяга чеде бергижемче, олар мени эрттирип турзун. 8[+]Хаанның арга-эзиминиң кадагалакчызы Асафка бижээн чагаадан база берзин – ол дарга меңээ Бурганның өргээзиниң чанында шивээниң хаалгазын, хоорай ханазын болгаш мээң чурттаар бажыңымны тударынга херек ыяш бээрин чөпшээрезин» – дээн мен.

Бурганымның буянныг холу мени кагбаан, хаан дилээн чүвемни берген. 9Мен Евфрат хемниң ындында черлерниң чагырыкчыларынга келгеш, хаанның чагааларын оларга берип кагдым. Хаан шериг баштыңнарын база аъттыг шериглерни мээң-биле кады чорудупкан турган. 10[+][+][+]Хорондан келген Санаваллат биле аммон дүжүмет Товия олар[*] ол дугайында дыңнап кааш, кандыг-бир кижи израиль чоннуң чаагай чоруунче сагыш салып келген боорга, аажок хорадап турган.


Неемияның Иерусалимниң ханазын хынап көргени

11[+]Мен Иерусалимге келгеш, үш хонган мен. 12Оон дүне каш кижи эдерткеш, үнүпкен мен. Бурганымның мени Иерусалим[†] дээш кылыр кылдыр сагыш алындырган чүвезин кымга-даа чугаалавадым. Мунуп алгаш чораан элчигенимни санавас болза, менде кандыг-даа дириг амытан чок турган. 13[+][+]Дүне када мен Шынаа[†] хаалгазын дамчыштыр Улу деп суг бажының[*] база Өдек хаалгазының чаны-биле эрте бердим. Иерусалимниң үрелген ханазын, өрттедипкен хаалгаларын көрүп чордум. 14[+][+]Оон Суг бажы хаалгазынга, Хаан хөөлбээнге келдим, ынчалза-даа ында мээң мунуп алган элчигеним эрте бээр хире чер чок болду. 15[+]Ол-ла дүне шынаалап өрү чоктааш, хананы улаштыр хынап көрүп чордум. Адак сөөлүнде дедир ээпкеш, Шынаа хаалгазын дамчыштыр хоорайже ээп келдим. 16Чоннуң даргалары мээң кайнаар барып чораанымны-даа, чүнү кылып турганымны-даа билбээн – чүге дээрге иудейлерге-даа, Бурганның бараалгакчыларынга-даа,[†] нояннарга-даа, даргаларга-даа, ол ажыл-херекти бүдүрер ужурлуг бүгү өске улуска-даа мен ам дээрезинде чүнү-даа чугаалаваан турган мен.

17[+][+]Оон мен оларга: «Байдалывыстың бергезин көрүп тур силер: Иерусалим бузундулар апарган чыдыр, а ооң хаалгаларын өрттедипкен-дир. Барып, хоорайның ханазын катап тудуп каалы, моон соңгаар базындырбаалы» – дээн мен.

18Оларга оон ыңай Бурганымның меңээ ачы-буянныг болган холунуң дугайында, хаанның меңээ чүнү чугаалаанының дугайында чугаалап бердим. Олар: «Ындыг-дыр, тудаалы» – деп харыылааш, хей-аът кирип, буянныг үүле-херекти кылып эгелээн.

19[+][+]А Хорондан келген Санаваллат, аммон дүжүмет Товия болгаш араб Гешем олар ону дыңнап кааш, бисти кочулап эгелээн. «Чүнү канчап турарыңар ол? Хаанга удур үймээн үндүрериңер ол бе?» – деп, олар бисти дорамчылап турган.

20Мен оларга: «Дээрде саадаан Бурган[†] – чүгле Ол биске чедиишкин хайырлаар. Ооң чалчалары бис хоорайны катап тудуп эгелээр бис, а силерниң Иерусалимде хувааглыг чериңер-даа, ону ээлээр эргеңер-даа чок, аңаа силерниң адыңар-даа сагышка артпас!» – деп харыылаан мен.

#### 3


Хананың тудугжулары

1[+][+][+]Бурганның дээди бараалгакчызы[†] Элиашив биле ооң ха-дуңмазы[†] болур бараалгакчылар Хой хаалгазын катап тудуп эгелээн. Олар ук хаалганы ыдыктап кааш, ооң эжиин туружунга тургузуп каан. Олар хананы Меа суургазынга чедир база Хананел суургазынга чедир ыдыктап каан.[*] 2[+]Хананың чанында кезээн Иерихоннуң чурттакчылары тудуп турган, а оларның чанынга Имриниң оглу Заккур тудуп турган.

3[+][+]Балык хаалгазын Сенааның чурттакчылары тудуп каан. Олар ооң оорга чудуктарын салгаш, эжиктерин тургузуп, шоочалар болгаш дээктерин кылып каан. 4[+]Урияның оглу Меремот хананың дараазында кезээн катап тудуп каан. (Урия болза Гаккоцтуң оглу чүве-дир.) Ооң чанынга Берехияның оглу Мешуллам, а ооң чанынга Баананың оглу Садок хананы катап тудуп турган. Берехия болза Мешезавелдиң оглу болур чүве-дир.

5[+]Хананың дараазында кезээн Текояның чурттакчылары катап тудуп каан, ынчалза-даа оларның дарга улузу боттарының Дээргизинге ажылдап бээри-биле оорга-мойнун ээктирбээн. 6Иешана хаалгазын[*] Пасеахтың оглу Иодай болгаш Бесодияның оглу Мешуллам олар катап тудуп каан. Олар ооң оорга чудуктарын салгаш, эжиктер, шоочалар болгаш дээктерин кылып каан. 7Оларның чанынга Гаваон чурттуг Мелатия, Меронот чурттуг Иадон – Гаваон биле Мицпаның чурттакчылары – Евфрат хемниң барыын талазында девискээрниң чагырыкчызының доктаар черинге чедир[*] катап тудуп турган. 8[+]Харгаяның оглу, эзилдирикчи-усчу Узиил хананың дараазында кезээн катап тудуп каан, а ооң чанынга чаагай чыттыг чүүлдер кылыкчызы Анания катап тудуп турган. Ол улус Иерусалимниң ханазын Делгем ханага чедир тургузуп каан. 9Хананың дараазында кезээн Хурнуң оглу Рефайя – Иерусалим[†] девискээриниң бир чартыының даргазы катап тудуп турган. 10Ооң чанынга, бодунуң бажыңының дужунга Харумафтың оглу Иедайя, а ооң чанынга Хашавнияның оглу Хаттуш катап тудуп турган. 11[+]Хананың база бир кезээн Харимниң оглу Малхия болгаш Пахат-Моавтың[†] оглу Хашув катап тудуп каан. Олар Суугу суургазын база катап тудуп каан. 12Оларның чанынга Галлохештиң оглу, Иерусалим девискээриниң өске-бир чартыының даргазы Шаллум кыс уруглары-биле кады катап тудуп турган.

13[+][+]Шынаа[†] хаалгазын Ханун деп кижи база Заноахтың чурттакчылары катап тудуп каан. Олар ону тудуп дооскаш, ооң эжиктер, шоочалар болгаш дээктерин кылып каан. Олар оон ыңай хананың Өдек хаалгазынга чедир муң кыры дурту[†] кезээн база катап тудуп каан.

14[+]Өдек хаалгазын Рехавтың оглу, Бет-Карем девискээриниң чагырыкчызы Малхия катап тудуп каан. Ол ону тудуп дооскаш, ооң эжиктер, шоочалар болгаш дээктерин кылып каан.

15[+][+][+]Суг бажы хаалгазын Колхозейниң оглу, Мицпа девискээриниң даргазы Шаллум катап тудуп каан. Ол ону тудуп дооскаш, ооң дээвиирин салгаш, эжиктер, шоочалар болгаш дээктерин кылып каан. Оон ыңай Хаан сесерлииниң чанында Селах деп хөөлбектиң дужунда хананы Давидтиң Хоорайындан[†] тепкииштер бадып келген черге чедир катап тудуп каан. 16[+]Хананың дараазында кезээн Азбуктуң оглу, Бет-Цур девискээриниң бир чартыының даргазы Неемия катап тудуп турган. Хананы ол Давид[†] хаанның чевег-куйларынга[†] чедир, кылымал хөөлбек биле Маадырлар бажыңынга чедир катап тудуп каан.

17Ооң соо-биле левиттер катап тудуп чоруп олурган: Баниниң оглу Рехум, ооң чанынга Кеила девискээриниң бир чартыының даргазы Хашавия бодунуң девискээрин төлээлеп катап тудуп турган. 18Ооң чанынга оларның ха-дуңмазы Хенададтың оглу, Кеила девискээриниң өске чартыының даргазы Баввайның удуртулгазы-биле катап тудуп турган. 19А ооң чанынга, хананың ок-чепсек шыгжаар өрээлче көдүрүлген тепкииштериниң дужундан азыгга чедир база бир кезээн Иисустуң оглу, Мицпаның чагырыкчызы Эзер катап тудуп каан. 20[+]Хананың база бир кезээн – азыгдан эгелээш, Бурганның дээди бараалгакчызы Элиашивтиң бажыңының эжиинге чедир – Заббайның оглу Варух чүткүлдүү-биле катап тудуп турган. 21[+]Ооң соо-биле хананың база бир кезээн – Элиашивтиң бажыңының эжиинден эгелээш, ооң бажыңының ужунга чедир – Гаккоцтуң оглунуң оглу, Урияның оглу Меремот катап тудуп каан.

22Ооң соо-биле чоок-кавы черлер чурттуг Бурганның бараалгакчылары катап тудуп турган. 23Оларның соо-биле Вениамин[†] болгаш Хашув боттарының бажыңнарының дужунга катап тудуп турган, а оларның соо-биле Ананияның оглунуң оглу, Маасеяның оглу Азария бодунуң бажыңының чанынга катап тудуп турган. 24Ооң чанынга, хананың база бир кезээн – Азарияның бажыңындан эгелээш, азыг биле ээр черге чедир – Хенададтың оглу Биннуй катап тудуп каан. 25[+]Узайның оглу Фалал хананың азыг дужунда кезээн катап тудуп каан база хаанның үстүкү ордузундан бедип үнген, Таңныылдар шөлүнүң чанында суурганы катап тудуп турган. Ооң чанынга Пароштуң оглу Федайя катап тудуп турган. 26[+]Офел тейде[*] чурттап турар Бурганның өргээзиниң ажылчыннары хананың дараазында кезээн – Суг хаалгазының чөөн талазында черге болгаш бедип үнген суургага чедир катап тудуп каан. 27[+]Оларның соо-биле Текоя чурттуглар бедип үнген улуг суургадан эгелээш, Офел ханазынга чедир база бир кезекти катап тудуп каан.

28[+]Хананың Аът хаалгазындан ыңай кезээн Бурганның бараалгакчылары – кижи бүрүзү бодунуң бажыңының дужунда хананы катап тудуп каан. 29[+]Оларның соо-биле Иммерниң оглу Садок бодунуң бажыңының дужунга, а ооң чанынга Шеханияның оглу, Чөөн хаалганың таңныылы Шемайя олар катап тудуп турган. 30[+]Ооң соо-биле хананың база бир кезээн Шелемияның оглу Анания, Цалафтың алдыгы оглу Ханун олар катап тудуп каан. Оларның чанынга Берехияның оглу Мешуллам бодунуң өрээлиниң дужунга катап тудуп турган. 31Ооң соондан эзилдирикчи-усчу Малхия хананың дараазында кезээн – Гаммифкад хаалгазының мурнунда турар Бурганның өргээзиниң ажылчыннарының болгаш садыгжыларның бажыңынга чедир база хананың азыында өрээлге чедир катап тудуп каан. 32[+]А хананың азыгда өрээл биле Хой хаалгазының аразында кезээн эзилдирикчи-усчулар биле садыгжылар катап тудуп турган.

#### 4


Хананы катап тударынга удур хөделиишкин

1[+]Хананы катап тудуп турарывысты Санаваллат дыңнап кааш, ажынып, аажок анчыгзынган. Ол кижи иудейлерни дорамчылап кочулап, 2[+]бодунуң эвилелчилериниң болгаш Самарияның[†] шерииниң мурнунга: «Чаржынчыг иудейлерниң бо чүнү канчап турары ол? Ханазын катап тудуп аар деп турары ол бе кай? Өргүлдер кылыры ол бе кай? Таанда олар тудуун чаңгыс хүнде доозуптар деп бе? Таанда олар бо оваалап каан довурактан ам отка чиртип каапкан даштар диргизери ол бе?» – деп турган.

3[+]Санаваллат-биле кады турган аммон Товия: «Олар тудуг кылып де! Дилги безин оларның даш ханазынче үне халааш, бузуп кааптар» – дээн.

4[+][+]Бурганывыс, бисти тооп дыңнап көрем, бак көрдүрүп турарывыстың кончуун. Дайзыннарывыстың бисти дорамчылаан кочузун оларның-на бажынче халдадып көрем. Оларны өске черже тудуп аппаарга, олча апарзыннар! 5[+]Оларның кем-буруузун базырбайн көрем, оларның бачыдын Бодуңнуң карактарыңдан чайлатпайн көрем, чүге дээрге тудугжуларны базымчалап турдулар.

6Бис хананы тударын уламчылаан бис, ол бедииниң чартыы чедир туттуна берген, чүге дээрге чон ажылга чүрээниң ханызындан бердинип турган. 7Ынчалза-даа Санаваллат, Товия, арабтар, аммоннар болгаш Азот хоорайның чурттакчылары Иерусалимниң ханазын катап тудар ажылдың шуудай бергенин, дежик черлер дуглаттынып турарын дыңнап кааш, аажок хорадай берген. 8[+]Олар шупту Иерусалимге удур дайылдажып баргаш, ону мөгүдедирин дугуржуп алган. 9А бис Бурганывыска мөргүп, ол айыылды чайладыр дээш, оларга удур дүне-даа, хүндүс-даа таңныылдар тургузуп турган бис.

10А ол үеде иудейлер: «Дажыкчы ажылчыннарның шаг-шинээ төнүп тур, мында бок-сак дыка хөй-дүр, хана тудар харыывыс чок-тур» – дижип турган.

11Ынчаарга бистиң дайзыннарывыс: «Олар чүү болуп турарын билип албаанда азы бисти көрүп кагбаанда, оларның ортузунче халдап киргеш, кыра шаап кааптаалы, ажыл-херекти ынчаар соксадыылы» – дишкен.

12Дайзыннарывыстың чанынга чурттап турган иудейлер биске келгеш: «Олар бисче чурттап турар бүгү черлеринден халдап кээр» – деп он-даа катап чугаалаан[*].

13Ынчан мен хоорай ханазын дургаар эң чавыс болгаш ажык черлерге улус тургузуп кагдым. Оларны төрел салгалдар аайы-биле, хылыш, чыда болгаш ча-согуну-биле тургузуп кагдым. 14[+]Бүгү байдалды хынап көргеш, нояннар, даргалар болгаш арткан чонга: «Дайзыннардан кортпаңар; өндүр улуг, сүртенчиг Дээргини утпайн сактыңар, боттарыңарның ха-дуңмаңар[†] дээш, оглу-кызыңар дээш, кадайларыңар дээш, бажың-балгадыңар дээш тулчуңар» – дээн мен.

15Дайзыннарывыс оларның сүлчээзин билип каапканывысты база Бурган[†] оларның бодалын үрей шаапканын дыңнап каан соонда, бис шупту ханаже, кижи бүрүзү бодунуң ажылынче ээп келген бис. 16Ол хүнден эгелээш, мээң улузумнуң чартык кезии тудуг кылып ажылдап турган, а арткан чартык кезии чыда, дозуг-камгалал, ча-согун болгаш куяк хевин тудуп алгаш, белен турган. Шериг баштыңчылары бүгү иудей чоннуң артында турушту ээлеп алган. 17Чон хананы тудуп турда, аар чүък дажыглаан улус бир холу-биле ажылын кылып, өске холу-биле ок-чепсээн тудуп алгаш турган. 18Тудугжу бүрүзү хылыжын белинге астып алгаш, ажылдаан, а мээң чанымга медээ этсир кижи турган.

19Мен ынчан нояннар, даргалар болгаш арткан чонга: «Ажыл кончуг улуг, аажок хөй-дүр, хананы дургаар тарамык, бот-бодувустан ырак турар-дыр бис. 20[+]Труба үнү дыңнап кагзыңарза, ооң дыңналган черинче маңнап келиңер. Бурганывыс бистиң талавыска дайылдажыр!» – дээн мен.

21Ажылды ынчаар уламчылаан бис. Улустуң чартык кезии чыдаларын даң хаяазындан эгелээш, сылдыстар чырыгыжеге чедир холдан салбастаан. 22Ол үеде мен чонга: «Тудугжу кижи бүрүзү, ооң чалчазы база, Иерусалимге хонуп ап турзун – олар дүне када бисти таңныылдазын, а хүндүс – ажылдазын» – дээн мен.

23Мен-даа, мээң ха-дуңмам-даа, чалчаларым-даа, мээң-биле кады чоруур таңныылдар-даа хевивисти уштуп көрбээн бис; кижи бүрүзү ок-чепсээн холунга тудуп алган чоруур турган[*].

#### 5


Неемияның ядыыларга болушканы

1[+]Карачал чон аразында эр, херээжен улус боттарының ха-дуңмазы[†] иудейлерге удур күштүг хомудаашкын көдүрген. 2Чамдык улус: «Бис боттарывыс оглу-кызывыс-биле кады хөй-дүр бис. Чемненир, амыдыраар дизе, биске далган-тараа херек-тир» – дишкен. 3Өске улус: «Аштааш, далган-тараа тып аары-биле шөлдеривис, виноград[†] тарыыр черлеривис болгаш бажың-балгадывысты долаага салыр ужурга таваржып тур бис» – дишкен. 4Оон өскелери: «Бистиң шөлдеривис болгаш виноград тарыыр черлеривис дээш хаанга үндүрүг төлээри-биле, акша-мөңгүн чээп аар ужурга таваржып тур бис – дижип турган. – 5[+]Бис база ха-дуңмавыс-биле чаңгыс аймак-сөөктүг кижилер-дир бис[*], оолдарывыс-даа оларның оолдары дег-дир, ындыг-даа болза, бис оглу-кызывысты кулданыышкынга хүлээдир ужурга таваржып тур бис, кыс уругларывыстың чамдыызы дора көрдүрүп турар-дыр! А бистиң чүнү-даа канчаптар харыывыс чок-тур, чүге дээрге бистиң шөлдеривис болгаш виноград тарыыр черлеривис өске улустуу апарган-дыр».

6Оларның хомудаан сөстерин дыңнааш, мен аажок хорадаан мен. 7[+]Боданып көргеш, беглер болгаш даргалар-биле чаргы кылып: «Боттарыңарның ха-дуңмаңарга чээли кылгаш, хуу ап турар-дыр силер!» – дээн мен.

Оон оларны сайгарып көөрү-биле улуг чыыш кылгаш, 8[+]оларга: «Боттарывыстың иудей ха-дуңмавысты оларны садыпкан чоннардан шыдаар шаавыс-биле дедир садып хостап ап турдувус. А ам боттарыңарның ха-дуңмаңарны садып тур силер, бис оларны катап база садып хостаар ужурга таваржып тур бис!» – дээн мен.

Олар ыытташпаан, чүге дээрге харыылаптар чүве тыппаан.

9[+][+]Мен ынчан мынча дидим: «Багай чүве үүлгедип тур силер. Бистиң дайзыннарывыс болур өске чоннарга бактатпазы-биле, Бурганывыстан коргуп чоруур ужурлуг эвес силер бе? 10Мен-даа, мээң акы-дуңмам-даа, улузум-даа – бис база чонга акша-мөңгүннү, далган-тарааны чээлиге бергенивис шын болгай. Ам черле чээли кылгаш, хуу алырын соксадыр-дыр! 11Доп-дораан чоннуң шөлдерин, виноград база олива тараан сесерликтерин, бажың-балгадын эгидип бериңер, оларга чээли кылгаш, онаап каан хууңарны – акша-мөңгүн, далган-тараа, чаа арага болгаш олива үзүнүң[†] хуузун база эгидип бериңер».

12[+]«Бис эгидип бээр бис – деп, олар харыылады, – моон соңгаар олардан чүнү-даа негевес бис. Силерниң чугаалааныңар ёзугаар кылыр бис».

Мен Бурганның бараалгакчыларын[†] кыйгырткаш, ол улусту аазаашкынын күүседир дугайында даңгырак бээринче албадаптым. 13[+]Оон хевимни силгипкеш: «Бодунуң берген аазаашкынын күүсетпес кижи бүрүзүн Бурган[†] ооң бажың-балгадындан, эт-хөреңгизинден шак ынчаар ушта силгипсин. Ол кижи ушта силгидип алзын, куруглап калзын!» – дээн мен.

Чыылган бүгү ниитилел ынчан: «Ындыг-ла болзунам!» – дээш, Бурганны алдаржыткан. Улус боттарының аазаан сөзүн ээлээн.


Неемияның экииргек чоруу

14[+][+]Оон туржук, Артаксеркс хаанның чагыргазының чээрбиги чылында иудей черге чоннуң чагырыкчызы кылдыр томуйлатканымдан эгелээш, ооң чагыргазының үжен ийиги чылынга чедир – он ийи чыл дургузунда – мен-даа, мээң ха-дуңмам-даа чагырыкчы кижини хандырар аъш-чем үндүдү негеп көрбээн бис. 15А мээң мурнумда турган биеэги чагырыкчылар чоннуң амыдыралын бергедедип, улустан дөртен шекел[†][*] акша-мөңгүн үндүрүүнден аңгыда, аъш-чем биле арага ап турган. Оларның чалчалары безин чоннуң кырынга тергиидеп турган. А мен Бургандан коргар болгаш, ынчап көрбээн мен. 16Харын-даа хананы катап тудар ажылды идепкейлиг кылып турдум. Мээң хамык чалчаларым аңаа ажылдаары-биле чыглып келген; бис боттарывыска шөлдер садып албайн турдувус.

17Оон аңгыда, чоок-кавы чоннардан биске кээп турган аалчыларны санаваска, чүс бежен иудейлер болгаш даргаларны чемгерип турдум. 18Хүннүң-не улус чемгерери-биле, бир шарыны, алды семис хойну, куштарны белеткеп, хандырып турдум; а он хонгаш-ла, янзы-бүрү араганы хөйү-биле эккеп кудуп турган. Ол хирезинде-ле, девискээр чагырыкчызын хандырар аъш-чемни кажан-даа негеп көрбээн мен, чүге дээрге бо чоннуң үүрге-чүъгү аар-берге дээрзин билип турдум. 19[+]Бурганым, бо чон дээш кылган бүгү чүвемни бодап келгеш, меңээ ачылыг бооп көрем!

#### 6


Чаа бергедээшкиннер

1[+]Санаваллат, Товия, араб Гешем болгаш бистиң өске-даа дайзыннарывыска мээң хананы катап тудуп кааным, ында чаңгыс-даа үрелик чер артпааны дыңналы берген. (Ындыг-даа болза, мен хаалганың эжиктерин ам-даа тургуспаан турган мен.) 2[+]Ынчан Санаваллат биле Гешем менче «Оно шынаазында[†] суурларның кайы-бирээзинге ужуражыылы, чедип кел» деп сөс ыткан.

Олар меңээ багай чүве кылыр бодап алган боорга, 3мен оларже элчилер аъткарып: «Чугула ажыл-херек бүдүрүп тур мен. Силерже барып, ужуражыр дээш, ажылды ара каап, соксадырга, кайын боор» – деп харыы берген мен.

4Олар менче дөрт катап ындыг чалалга чоруткан, а мен дөрт катап ол-ла харыым берген мен. 5Ынчан Санаваллат бешки удаа бодунуң чалчазын айбылапкан. Ол чалча холунда ажык чагаа тудуп алган болду.[*] 6[+]Ында бижээни болза:

«Өске чоннар аразында дамчыыр чугаа тарап тур, Гешем база ону бадыткаар-дыр: сен база иудейлер тура халыышкын үндүрер деп барган-дыр силер, ынчангаш хананы катап тудуп эгелээн-дир сен. Ол-ла дамчыыр чугаа ёзугаар оларның хааны болуксап турар-дыр сен, 7харын-даа сээң дугайыңда Иерусалимге „Иудеяның хааны бо-дур!“ деп чарлаар ужурлуг Бурганның медээчилерин[†] безин томуйлап каан-дыр сен. Ындыг чугаалар хаанга чеде бээр болдур ийин. Ынчангаш чедип кел, кады сүмележип көрээли».

8А мен олче мындыг харыы чоруттум: «Сээң ол чугаалап турар чүвең херек кырында болбайн тур, ол бүгүнү бодуң чогаадып алган-дыр сен».

9Дайзыннарывыс шупту бисти коргудуп аарын кызыдып, «Иудейлерниң[†] холдары суларап, бо ажылды кылып шыдавас апаар, ынчангаш хана туттунмас» деп бодап турган. Ынчалза-даа мээң холдарым күш кире берген.

10Бир катап мен Мегетавелдиң оглунуң оглу, Делайяның оглу Шемайяның бажыңынга келдим. (Ол бажыңында хагдынып алган болду.) Шемайя: «Бурганның өргээзинге ужуражыылы, ынаар киргеш, хаалгазын хаап аалы, чүге дээрге улус сени өлүрер дээш чедип кээр-дир. Сени өлүрер дээш, олар дүне када чедип кээр-дир!» – дээн.

11А мен аңаа: «Мен ышкаш кижи дезе берип болур бе? Мен ышкаш кижи амы-тынын камгалаар дээш, Бурганның өргээзинче дезип кирип болур бе? Чок, барбас мен!» – деп харыыладым.

12Ынчан Шемайяны Бурган[†] чорутпаанын, ону Товия биле Санаваллат хөлезилеп аарга, ооң меңээ удур өттүр билип медеглеп турарын билип кагдым. 13Олар Шемайяны мени коргудары-биле хөлезилеп алган болган. Мен корга берип, бачыт[†] үүлгедиптеримге, мээң адымны баксырадыр, чемелээр чылдактыг болур дээш ынчап турганнары ол.[*]

14[+]Бурганым, Товия биле Санаваллаттың үүлгеткен херектерин утпайн көрем; Мени коргудар деп турган өттүр билип медеглээр улусту, ылаңгыя Ноадия деп херээжен кижини, утпайн көрем.


Хананы тудуп доосканы

15Иерусалимниң ханазын Элул деп айның чээрби беште, бежен ийи хүн дургузунда тудуп дооскан. 16Ол дугайында дайзыннарывыс шуптузу дыңнап каанда, чоок-кавыда чурттап турар бүгү чоннар корга берип, боттарынга бүзүрелин[†] чидирипкен[*], чүге дээрге ол ажыл-херек Бурганывыстың дузазы-биле кылдынган дээрзин билип каан.

17Ол-ла үеде Иудеяның беглери Товияже хөй-ле чагаалар бижээн, а Товияның чагаалары база оларга кээп турган. 18[+]Иудеяда хөй-ле кижилер ооң-биле даңгырак солчуп, эвилелдежип алган чүве-дир, чүге дээрге Товия Арахтың оглу Шеханияның күдээзи турган, а ооң оглу Иоханан Берехияның оглу Мешулламның уруун кадай кылып алган турган. 19Олар меңээ Товияның буянныг херектериниң дугайында безин чугаалап турду, а ооң соонда мээң чугаалаан чүвемни аңаа дамчыдып берип турду. Товия мени коргудары-биле чагаалар чорудуп туруп берген.

#### 7

1Хананы тудуп доозуптарга, хаалганың эжиктерин тургузуп кааным соонда, хаалгачылар, ыраажылар болгаш левиттерни Бурганга бараан болуру-биле томуйлап каан. 2[+]Мен ынчан бодумнуң дуңмам Ананий биле Иерусалимде шивээниң даргазы Ананияга – ак сеткилдиг база өске хөй улуска бодаарга, Бургандан коргар кижиге – хоорайны камгалап-кадагалаарын дагзып кагдым.

3[+]Мен оларга: «Хүн караа изиде бербээн шаанда, Иерусалимниң хаалгазын ажытпас ужурлуг. Хаалгачылар албан-хүлээлгезин хүлээдир бетинде, эжиктерни хаап, дээктеп турзун. Оон ыңай Иерусалимниң чурттакчыларын таңныылдар кылдыр тургузуп калыңар: чамдыызын – таңныылдаар черлерге, а бир чамдыызын – боттарының бажыңнарының чанынга» – дээн мен.


Туттуруушкундан ээп келген улустуң даңзызы


(Эзра 2:1-70)

4Иерусалим[†] хоорай улуг, делгем турган, а чурттакчы чон ында эвээш, бажыңнар ам-даа катап туттунмаан турган. 5Бурганым мээң сеткил-чүрээмге беглерни, дарга улусту база карачал чонну чыггаш, чизе кылыр бодал киирип каан. Туттуруушкундан баштай ээп келген улустуң төрел салгал аайы-биле чизе-даңзызын тып алган мен. Ында бижиттинген чүве бо-дур.

6[+]Чурттуң туттуруушкундан ээп келген улузу бо-дур. Оларны Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносор тудуп аппарган турган. Олар Иерусалим болгаш Иудеяже, кижи бүрүзү бодунуң хоорайынче, ээп келген. 7[+][+]Оларны Зоровавел, Иисус[†], Неемия, Азария, Раамия, Нахманий, Мардохей, Билшан, Мисферет, Бигвай, Наум болгаш Баана эдертип турган.

Израиль[†] чоннуң ээп келген төрел бөлүктериниң даңзызы бо-дур:

8[+]Пароштуң үре-салгалы – 2172 кижи,
9Шефатияның үре-салгалы – 372,
10Арахтың үре-салгалы – 652,
11Пахат-Моавтың[†] үре-салгалы (Иисус биле Иоавтың төрел бөлүүнден) – 2818,
12Эламның үре-салгалы – 1254,
13Заттунуң үре-салгалы – 845,
14Закхайның үре-салгалы – 760,
15Биннуйнуң үре-салгалы – 648,
16Бевайның үре-салгалы – 628,
17Азгадтың үре-салгалы – 2322,
18Адоникамның үре-салгалы – 667,
19Бигвайның үре-салгалы – 2067,
20Адинниң үре-салгалы – 655,
21Атерниң үре-салгалы (Эзекияның төрел бөлүүнден) – 98,
22Хашумнуң үре-салгалы – 328,
23Бецайның үре-салгалы – 324,
24Харифтиң үре-салгалы – 112,
25Гаваоннуң үре-салгалы – 95.
26Вифлеем биле Нетофаның чурттакчылары – 188 кижи,
27Анатоттуң чурттакчылары – 128,
28Бет-Азмаветтиң чурттакчылары – 42,
29Кириат-Иарим, Кефира болгаш Беероттуң чурттакчылары – 743,
30Рама биле Геваның чурттакчылары – 621,
31Михмастың чурттакчылары – 122,
32Вефил биле Гайның чурттакчылары – 123,
33Нево-Ахерниң чурттакчылары – 52,
34Элам-Ахерниң чурттакчылары – 1254,
35Харимниң чурттакчылары – 320,
36[+]Иерихоннуң чурттакчылары – 345,
37Лод, Хадид болгаш Ононуң чурттакчылары – 721,
38[+]Сенааның чурттакчылары – 3930.
39[+]Бурганның бараалгакчылары:[†]
Иедайяның үре-салгалы (Иисустуң төрел салгалындан) – 973 кижи,
40[+]Иммерниң үре-салгалы – 1052,
41[+]Пашхурнуң үре-салгалы – 1247,
42[+]Харимниң үре-салгалы – 1017.
43Левиттер:[†] Иисустуң үре-салгалы (Годеваның төрел салгалындан, Кадмиилди дамчыштыр) – 74 кижи.
44[+][+]Ыраажылар: Асафтың үре-салгалы – 148 кижи.
45[+]Хаалгачылар: Шаллум, Атер, Талмон, Аккув, Хатита болгаш Шовайның үре-салгалы – 138 кижи.

46[+]Бурганның өргээзиниң ажылчыннары: Циха, Хасуфа болгаш Таббаоттуң үре-салгалы, 47Керос, Сиа болгаш Фадоннуң үре-салгалы, 48Левана, Хагава болгаш Шалмайның үре-салгалы, 49Ханан, Гиддел болгаш Гахарның үре-салгалы, 50Реайя, Рецин болгаш Некоданың үре-салгалы, 51Газам, Уза болгаш Пасеахтың үре-салгалы, 52Бесай, Меуним, Нефисимниң үре-салгалы, 53Бакбук, Хакуфа болгаш Хархурнуң үре-салгалы, 54Бацлит, Мехида болгаш Харшаның үре-салгалы, 55Баркос, Сисара болгаш Фамахтың үре-салгалы, 56Нециах биле Хатифаның үре-салгалы.

57[+]Соломоннуң[†] чалчаларының үре-салгалы: Сотай, Соферет болгаш Фериданың үре-салгалы, 58Иаала, Даркон болгаш Гидделдиң үре-салгалы, 59Шефатия, Хаттил, Похерет-Гаццевайим болгаш Амоннуң үре-салгалы.

60Бурганның өргээзиниң ажылчыннары биле Соломоннуң чалчаларының ук-салгалы шупту – 392 кижи.

61Израильче Тел-Мелах, Тел-Харша, Херув-Аддон болгаш Иммер хоорайлардан чедип келген-даа болза, оларның төрел бөлүктери израиль чондан укталган дээрзин шынзыдып шыдаваан улус:

62Делайя, Товия болгаш Некоданың үре-салгалы – 642 кижи.

63[+]Бурганның бараалгакчыларындан укталган улус: Ховайя, Гаккоц болгаш Верзеллийниң оолдары. (Ол Верзеллий дээрге Галаад[†] чурттуг Верзеллийден укталган бир кысты кадай кылып алгаш, ол ат-биле адаттынып эгелээн кижи турган.) 64Ол улус боттарының төрел угунуң бижилгезин дилеп турган, ынчалза-даа тыппайн баргаш, арыг эвес[†] кылдыр санаттырып, Бурганның бараалгакчыларының даңзызынче киир бижиттирбээн. 65[+]Тус чер чагырыкчызы оларга урим биле туммимни[†][*] ажыглап шыдаптар бараалгакчы көстүп келгижеге чедир аажок ыдыктыг[†] өргүлдерниң эъдин чивезин дужаап каан.

66Эглип келген бүгү ниитилел 42 360 кижилиг болган чүве-дир.

67-69Оон аңгыда 7337 эр, херээжен кул кижи турган, оон ыңай 245 эр, херээжен ыраажы база олар-биле кады турган. Олар[*] 435 тевелиг болгаш 6720 элчигенниг турган чүве-дир.

70Төрел салгалдарның чамдык баштыңнары[†] Бурганның өргээзиниң тудуунга ажыглаары-биле акша-хөреңги өргүлү кылган:

тус чер чагырыкчызы акша-хөреңги шыгжамырынче 1000 драхма алдын[*], хан[†] кудар 50 аяк болгаш Бурганның бараалгакчылары кедер 530[*] хеп берген.

71Төрел салгалдар баштыңнары 20 000 драхма алдын, 2200 мина мөңгүн[*] берген. 72Чоннуң арткан бүгү улузу 20 000 драхма алдын, 2000 мина мөңгүн болгаш Бурганның бараалгакчылары кедер 67 хеп берген. 73Ынчалдыр Бурганның бараалгакчылары, левиттер, хаалгачылар, ыраажылар, Бурганның өргээзиниң ажылчыннары база карачалдар – бүгү израиль чон боттарының хоорайларынга чурттап эгелээн.

#### 8


Эзраның ыдыктыг хоойлуну номчааны

1[+][+][+]Чеди айда, кажан израильчилер боттарының хоорайларынга чурттай берген соонда, бүгү чон, чаңгыс кижи дег, Суг хаалгазының баарында шөлге чыглып келгеш, ном-хоойлу[†] тайылбырлакчызы Эзрага: «Дээрги-Чаяакчының израиль чонга Моисейни[†] дамчыштыр берген хоойлузунуң дүрүг-номун[†] эккелем» – деп чугаалаан. 2Бурганның бараалгакчызы[†] Эзра ыдыктыг хоойлуну чыылган бүгү эр, херээжен улустуң, дыңнаан чүүлүн билип шыдаптар бүгү улустуң мурнунга чеди айның бирээде эккелген. 3[+]Хоойлуну ол Суг хаалганың баарында шөлге, ол бүгү улустуң мурнунга даң бажындан эгелээш, дүъшке чедир номчуп келген. Бүгү чон ыдыктыг хоойлунуң номун аажок кичээнгейлиг дыңнап турган.

4Ном-хоойлу тайылбырлакчызы Эзра номчулга кылыр кылдыр тудуп каан ыяш бедиктээш кырынга турган, а ооң чанынга, оң талазынга Маттифия, Шема, Анайя, Урия, Хелкия болгаш Маасея олар, а солагай талазынга – Федайя, Мисаил, Малхия, Хашум, Хашбаддана, Захария болгаш Мешуллам олар турган.

5Эзра дүрүг-номну ажыдыпкан. Ону бүгү чон көрүп шыдаар болган, чүге дээрге ол олардан бедик черге турган. Кажан Эзра дүрүгнү ажыдып турда, бүгү чон туруп келген. 6[+]Эзра өндүр улуг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчыны алгап-йөрээп каарга, бүгү чон холдарын өрү сунуп: «Аминь![†] Ындыг-ла болзунам!» – деп харыылаан. Ооң соонда улус-чон Дээрги-Чаяакчыга мөгейип, хаваан черге дегзип, сөгүрген.

7Чон туруп кээрге, Иисус[†], Бани, Шеревия, Ямин, Аккув, Шавтай, Годия, Маасея, Клита, Азария, Иозавад, Ханан болгаш Фелайя деп левиттер улуска ыдыктыг хоойлуну тайылбырлап турган. 8Левиттер[†] Бурганның хоойлузунуң номун номчуп, улус номчаан чүүлдү билип алзын дээш, билдингир кылдыр тайылбырлап турган.

9Тус чер чагырыкчызы Неемия, Бурганның бараалгакчызы болгаш ном-хоойлу тайылбырлакчызы Эзра база чонга тайылбыр кылып турган левиттер чыылган бүгү чонга: «Бо хүн болза силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыга ыдыктыг[†] хүн-дүр[*]. Муңгарап, ыглаваңар» – дээн. (Чүге дээрге ыдыктыг хоойлунуң сөстерин дыңнааш, бүгү чон ыглажып турган чүве-дир.)

10Неемия улуска: «Барып, чаагай аъш-чемден чиңер, амданныг суксундан ижиңер, чүнү-даа белеткеп албаан улуска база үлүгден чорудуп бериңер. Бо хүн болза бистиң Дээргивиске ыдыктыг хүн-дүр. Муңгараваңар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының хайырлаан өөрүшкүзү силерни күш киириптер» – дээн.

11Левиттер бүгү чонну оожургадып: «Соксап көрүңер, бо болза ыдыктыг хүн-дүр. Муңгараваңар» – деп турган.

12[+]Оон бүгү чон дойлаар, өске улуска белек кылдыр аъш-чем чорудар, аажок улуг өөрүшкүлүг байырлаар дээш тарап чоруй барган. Чүге дээрге оларга чугаалаан сөстерниң утказын билип каапканнар.


Чадырлар байырлалын демдеглээни

13Чеди айның ийиги хүнүнде бүгү чоннуң төрел салгалдарының баштыңнары[†] Бурганның бараалгакчылары болгаш левиттер-биле кады, ыдыктыг хоойлуну оон-даа хандыр билип аарын күзээш, ном-хоойлу тайылбырлакчызы Эзраның чанынга чыглып келген. 14[+]Олар Дээрги-Чаяакчының Моисейни дамчыштыр берген хоойлузундан израильчилер чеди айның байырлалының үезинде чадырларга чурттаар ужурлуун номчуп тып алган. 15Ол ышкаш боттарының бүгү хоорайларынга база Иерусалимге мону чарлаар ужурлуун билип алганнар: улус даглыг черлерже барып, хоойлуда бижиттингенин ёзугаар ол чадырлар кылыры-биле черлик-даа, тарымал-даа олива ыяштарының будуктарын, мирт, пальма болгаш өске-даа калбак бүрүлүг ыяштарның будуктарын эккээр ужурлуг.

16[+][+]Улус-чон чоруткаш, будуктар эккеп, боттарынга чадырлар кылып алган. Кижи бүрүзү азы бодунуң бажыңының кырынга, азы херимнериниң иштинге, азы Бурганның өргээзиниң иштинде шөлдерге, азы Суг хаалгазының баарында шөлге база Эфрем хаалгазының баарында шөлге чадырлар тудуп алган. 17Туттуруушкундан ээп келген бүгү улус-чон чадырлар кылып алгаш, аңаа кезек үеде чурттап турган. Нуннуң оглу Иисустуң үезинден бээр, ол хүнге чедир израильчилер ук байырлалды ынчаар демдеглеп көрбээн чүве-дир. Олар аажок өөрүп турган.

18[+][+]Эзра Бурганның хоойлузунуң дүрүг-номун байырлалдың бирги хүнүнден сөөлгү хүнүнге чедир, хүннүң-не номчуп келген. Израильчилер чеди хүн байырлаан, а сески хүнде дүрүм ёзугаар онзагай чыыш болган.

#### 9


Чоннуң Бурганның мурнунга бодунуң бачыттарын билингени

1[+][+]Ол-ла айның чээрби дөртте бүгү израильчилер шээрленип, качыгдалдың самдар хевин кедип, баштарынче довурак-доозун чажып алган чыглып келген. 2[+][+]Израиль[†] уктуг улус бүгү даштыкы улустан аңгыланы берген соонда, олар туруп алгаш, боттарының бачыттарын, ада-өгбезиниң кемниг херектерин ажыы-биле миннип турган. 3Улус аңаа турган черлеринге артып каап, үш шак дургузунда боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчының хоойлузунуң[†] номун номчуп, дараазында үш шак дургузунда бачыттарын миннип, боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыга мөгейип турган. 4Иисус[†], Бани, Кадмиил, Шевания, Вунний, Шеревия, Бани болгаш Хенани олар левиттерниң бедиктээжинче туруп алгаш, боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыны дыңзыдыр кыйгырып эгелээн. 5Оон левиттер – Иисус, Кадмиил, Бани, Хашавния, Шеревия, Годия, Шевания болгаш Петахия: «Боттарыңарның Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыны мөңгеде алдаржыдыңар-ла! – дээннер. – Улус сээң алдарлыг, кандыг-даа алгаг-макталдан, алгыш-йөрээлден өндүр бедик адыңны алдаржытсын! 6[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†], Сен чаңгыс сен! Кудай-дээрни, эң бедик дээрлерни, оларның бүгү аг-шериин, черни болгаш ында бар бүгү чүвени, далайларны болгаш ында бар бүгү чүвени Сен чаяап каан сен! Бүгү чүвеге амы-тынны хайырлап турар сен, дээрлерниң аг-шерии Сеңээ мөгейип турар.

7[+]Сен, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы, Аврамны шилип алгаш, ону халдей черде Ур хоорайдан үндүре бергеш, Авраам[†] деп адап каан сен. 8[+][+][+]Ооң чүрээ Сеңээ шынчы дээрзин көргеш, ооң үре-салгалынга хананей, хет, амор, ферез, иевус, гергес чоннарның черин бериптер дээш, ооң-биле керээ чарып алган сен. Ол сөзүңнү ээлээн-даа сен, чүге дээрге чөптүг-шынныг-дыр сен!

9[+]Бистиң ада-өгбевистиң Египетке[†] хилинчээн көрүп каан сен, оларның Кызыл далай чанынга дуза дилээн алгызын дыңнап каан сен. 10[+]Сен фараонга удур, ооң бүгү дүжүметтеринге удур, ооң чуртунуң бүгү чонунга удур бадыткал демдектери биле кайгамчык чүүлдерни көргүскен сен, чүге дээрге египетчилерниң Сээң чонуңну туразында аажылап келгенин билир турдуң. Сен алдаржаан сен, алдарлыг адың бөгүнге чедир дириг. 11[+]Сен далайны чонуңнуң мурнунга ийи чарыптарыңга, олар далайны кургаг чер кыры-биле эрте берген, а оларны сүрүп чораан улусту, ээрем сугже даш октааны дег, терең далайже дүжүрүпкен сен. 12[+]Хүндүс оларны булут чагыдан, а дүне – оларның чоруур ужурлуг оруун чырыдар дээш – от чагыдан эдертип аппар чыткан сен.

13[+][+]Сен дээрден Синай дагже[†] дүжүп келгеш, чонуң-биле чугаалажып турган сен. Оларга чөптүг шииткелдер, шынныг хоойлулар берген сен, ачылыг дүрүмнер, айтыышкыннар берген сен. 14[+]Оларга Сеңээ тураскааткан амыр-дыш хүнүн[†] айтып берип, Бодуңнуң чалчаң Моисейни[†] дамчыштыр айтыышкыннар, дүрүмнер, хоойлуңну берген сен. 15[+][+][+]Олар аштап турда, Сен хлебти дээрден бадырып берген сен, суксап турда – сугну хаядан үндүр аксып берген сен. Чонга бээр бооп даңгыраглаан чериңче барып, ээлеп аарын оларга чугаалаан сен.

16Оон бистиң ада-өгбевис турамык, чөрүү апарып, Сээң айтыышкыннарыңны тооп дыңнавайн турган. 17[+][+]Олар Сени тооп дыңнаарындан ойталап, аразынга Сээң кылып турган кайгамчык чүүлдериңни сагынмайн барган. Олар чөрүүленип, Египетте кулданыынче эглирин күзээш, боттарынга баштыңчы олуртуп алган. Ынчалза-даа Сен – килеңнээчел[†] эвес, өршээринге ынак, ээ көрнүүчел, кээргээчел, өндүр улуг энерелдиг Бурган-дыр сен. Оларны каапкаш барбаан сен! 18[+]Олар бугажык дүрзүзү шуткуп алгаш: „Израиль чон, сени Египеттен үндүре берген бурганың бо-дур“ – деп турда безин, Сеңээ удур коргунчуг дорамчылалдар кылып турда безин, оларны каапкаш барбаан сен.

19[+][+]Сен оларны Бодуңнуң өндүр улуг кээргелиң-биле ээн кургаг ховуга каапкаш барбайн турдуң. Хүндүс булут чагы оларны эдертирин соксатпады, а дүне от чагы оларның чоруур ужурлуг оруун чырыдарын соксатпады. 20[+][+][+]Сен Бодуңнуң ачылыг Сүлдеңни[†] оларны өөредип каар кылдыр оларга берген сен. Манна[†] деп чемиңни олардан хунаап албаан сен, олар суксап турда, сууң берип турган сен. 21[+][+]Сен ээн кургаг ховуга дөртен чыл дургузунда оларның хереглелин хандырып келдиң; оларның хереглээн бүгү чүвези бар турду, идик-хеви элеведи, буттары ышпады.

22[+]Сен чонуңга күрүнелерни, чоннарны хүлээдип берип кагдың, кожа черлерни үлеп бердиң. Олар Эсевоннуң хааны Сигоннуң чери биле Васанның[†] хааны Огтуң черин эжелеп алды. 23[+]Израильчилерниң ажы-төлүн дээрде сылдыстар дег хөй санныг кылып кааш, ада-өгбезинге: „Ынаар киргеш, ээлеп аар силер“ – деп турган чериңче эккелдиң. 24[+]Ол салгал чер-чуртче кирип келгеш, эжелеп алды. Сен оларга ук черге чурттап турган хананей чонну чагыртып кагдың, оларның холунга хананей хааннарны-даа, чурттуң өске чоннарын-даа кара туразында аажылаар кылдыр хүлээдип бердиң. 25[+][+]Израильчилер быжыглалдыг хоорайларны, дүжүткүр черлерни эжелеп алган. Янзы-бүрү эт-хөреңги долган бажыңнарны, хаяда оюп кылып каан кудуктарны, виноград[†] шөлдерин, оливалыг сесерликтерни, эңдерик чимистиг ыяштарны олар эжелеп алган. Олар Сээң өндүр улуг буяның ачызында чемненип, тодуп, семирип, таалап-ханып турган.

26[+][+]Ындыг-даа болза, үймээнчилер апарып, Сеңээ удур тура халааннар, Сээң хоойлуңну артынче октапканнар. Сээң медээчилериң[†] израильчилерни Сенче ээлдирер дээш сагындырып турган, а олар демги медээчилерни өлүрүп турду. Улус-чон Сеңээ удур коргунчуг дорамчылалдар кылып турган, 27[+][+][+]ынчангаш Сен оларны дайзыннарының холунга хүлээдип бээриңге, олар кызагдадып турду. Ынчалза-даа кызагдаттырган үезинде Сенден дуза дилеп, кыйгырарга, оларны дээрден дыңнап, Бодуңнуң өндүр улуг кээргелиң-биле дайзыннарының холундан хостап турган камгалакчыларны[†] оларга чорудуп берип турдуң.

28[+][+]Ынчалза-даа дыштанып алгаш-ла, олар катап база Сээң мурнуңга бузут үүлгедир болду. Ынчангаш Сен оларны дайзыннарының холунга хүлээдип бээриңге, дайзыннары оларны чагырып турду. А кажан олар катап база Сенден дуза дилеп, кыйгырарга, Сен дээрден дыңнап, Бодуңнуң өндүр улуг кээргелиң-биле оларны хөй катап камгалап турдуң. 29[+]Сээң хоойлуңче эглип кээр кылдыр оларны сагындырып турдуң, ынчалза-даа олар турамыы-биле Сээң айтыышкыннарыңны тооп дыңнавайн турду, Сээң дүрүмнериңге удур бачыт[†] үүлгедип турду, а ол дүрүмнерни күүседип турар кижи ооң ачызында амылыг артар турган ийик. Олар Сенден чөрүүзү-биле хая көрнүп, дедир чаңын көргүзүп, Сени тооп дыңнавайн турду. 30[+]Сен оларны хөй чыл шыдажып келдиң. Бодуңнуң медээчилериң дамчыштыр Бодуңнуң Сүлдең-биле оларны сагындырып турдуң, ынчалза-даа олар тооп дыңнавайн келди. Ынчангаш Сен оларны өске чер чурттуг чоннарның холунга хүлээдип бердиң. 31[+][+]Ындыг-даа болза, Бодуңнуң өндүр улуг кээргелиң-биле Сен оларны бүрүнү-биле узуткавадың, каапкаш барбадың, чүге дээрге ээ көрнүүчел, кээргээчел Бурган-дыр сен.

32[+][+]Бистиң Бурганывыс – өндүр улуг, күчүлүг, сүртенчиг, чагыг-керээни[†] үревес, кезээде энерелдиг Бурган! Бистиң ада-өгбевисти, хааннарывысты, нояннарывысты, Бурганның бараалгакчыларын,[†] медээчилерин – бүгү чонувусту тавараан шупту түрегдел-хилинчек Сээң мурнуңга бичии бооп көзүлбезин. Ол бергедээшкиннер ассирий хааннарның үезинден эгелээш, амгы үеге чедир болуп келди. 33[+]Бистиң-биле болган бүгү чүве дээш, Сен чөптүг-шынныг сен, чүге дээрге шынчыңны кадагалап келдиң, а бис кем-буруулуг болдувус. 34[+]Бистиң хааннарывыс, нояннарывыс, Бурганның бараалгакчылары болгаш ада-өгбевис Сээң хоойлуңну күүсетпейн турду. Сээң оларга чорудуп берип турган айтыышкыннарыңны, баш бурунгаар сагындырыгларыңны олар тооп дыңнавайн барды. 35[+]Боттарының күрүнезинге чурттап тургаш безин, Сээң оларга берген делгем, дүжүткүр чериңге өндүр улуг ачы-буянныыңга таалап-ханып тура безин, олар Сеңээ бараан болбайн турду, боттарының бузуттуг херектеринден ойталавады. 36[+]Бо-дур, бис ам кулдар-дыр бис. Сээң бистиң ада-өгбевиске ооң чимизин, ачылыг беримчезин чип амыдыразын дээш берген чериңде кулдар-дыр бис. 37[+]Чер ам элбек дүжүдүн Сээң бисти бачыттарывыс ужун чагыртып кааның хааннарга берип турар-дыр. Ол хааннар бистиң мага-бодувусту, мал-маганывысты кара туразында эдилеп тур. Бис улуг бергедээшкинге таварыштывыс».


Чоннуң Бурган-биле керээзин катаптааны

38[+]«Ол бүгүнүң ужурунда бис быжыг хүлээлге ап, ат салып кагдывыс. Бистиң нояннарывыс, левиттеривис болгаш Бурганның бараалгакчылары ону шынзыдып, таңмалап кагды.

#### 10

1[+][+][+]Таңмалар[†] салып, шынзыткан улус бо-дур:

Гахалияның оглу, тус чер чагырыкчызы Неемия;

Седекия, 2Серайя, Азария, Иеремия,[†] 3Пашхур, Амария, Малхия, 4[+]Хаттуш, Шевания, Маллух, 5Харим, Меремот, Авдий, 6Даниил,[†] Гиннетон, Варух, 7Мешуллам, Авия, Миямин, 8Маазия, Вилгай болгаш Шемайя – Бурганның бараалгакчылары.[†]

9[+][+]Левиттер:[†] Азанияның оглу Иисус[†], Хенададтың оолдарының бирээзи Биннуй, Кадмиил 10база оларның акы-дуңмазы – Шевания, Годия, Клита, Фелайя, Ханан, 11Миха, Рехов, Хашавия, 12Заккур, Шеревия, Шевания, 13Годия, Бани, Венинуй.

14[+]Чоннуң баштыңнары:[†] Парош, Пахат-Моав,[†] Элам, Затту, Бани, 15Вунний, Азгад, Бевай, 16Адония, Бигвай, Адин, 17Атер, Эзекия, Азур, 18Годия, Хашум, Бецай, 19Хариф, Анатот, Невай, 20Магпиаш, Мешуллам, Хезир, 21Мешезавел, Садок, Иаддуй, 22Фелатия, Ханан, Анайя, 23Осия, Анания, Хашув, 24Галлохеш, Пилха, Шовек, 25Рехум, Хашавна, Маасея, 26Ахия, Ханан, Анан, 27Маллух, Харим, Баана.

28[+]Арткан чон база – Бурганның бараалгакчылары, левиттер, хаалгачылар, ыраажылар, Бурганның өргээзиниң ажылчыннары, Бурганның хоойлузу[†] дээш өске чоннардан аңгыланып келген бүгү улус боттарының кадайлары база дыңнаан чүүлүн угаап шыдаптар ажы-төлү-биле кады – 29олар шупту боттарының ха-дуңмазынга,[†] аразында алдар-хүндүлүг улуска каттыжып, Бурганның Бодунуң чалчазы Моисейни[†] дамчыштыр берген хоойлузун ёзугаар чурттаар, бистиң Чагырыкчывыс Дээрги-Чаяакчының бүгү айтыышкын, дүрүм-хоойлуларын сагып, күүседир аазаашкынны берген. А күүсетпес болза, каргаттырар бооп даңгыраглааннар.

30[+]Боттарывыстың кыстарывысты кожа чоннарның оолдарынга кадай кылдыр бербес бис, оларның кыстарын боттарывыстың оолдарывыс-биле өглевес бис.

31[+]Кожа чоннар амыр-дыш хүнүнде[†] азы өске-бир ыдыктыг[†] хүнде бараан-сараан азы тараа эккелгеш, садар болза, бис садып албас бис.

Чедиги чыл санында-ла черни болбаазыратпас бис база биске өрелиг улустуң бүгү өрелерин өршээр бис.

32[+]Бис Бурганывыстың өргээзиниң хереглелдеринге чылдың-на бир шекелдиң[†] үштүң бири[*] мөңгүннү бээр деп хүлээлгени боттарывыска ап тур бис. 33[+]Ол үндүрүгнү ыдыктаан хлебтер[†] быжырарынга, хүннүң салыр далган-тараа болгаш бүрүн өрттедир өргүлдер[†] салырынга, амыр-дыш хүнүнде, Ай чаазында база өске-даа доктааттынган байырлалдарда салыр ыдыктыг өргүлдер кылырынга, Израильди арыглаар[†] ужурлуг бачыт[†] дээш өргүлдер салырынга, бистиң Бурганывыстың өргээзинге кылып турар бүгү ажылдар бүдүреринге ажыглаар.

34[+][+]Бис, Бурганның бараалгакчылары, левиттер болгаш карачал чон, чылдың-на, доктааттынган үеде бистиң Бурганывыстың өргээзинче оттулар ыяшты кайы төрел бөлүк эккээрин билип аары-биле үлүгден тыртар бис. Ол ыяшты ыдыктыг хоойлуда бижээнин ёзугаар Бурганывыс Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээшке[†] өрттедир ужурлуг бис.

35[+]Бис чылдың-на Дээрги-Чаяакчының өргээзинче черивистиң баштайгы дүжүдүн база бүгү ыяштарның баштайгы чимизин эккеп салыр хүлээлге алган бис.

36[+]Ыдыктыг хоойлуда бижээнин ёзугаар бистиң Бурганывыстың өргээзинче, ында бараан болуп турар Бурганның бараалгакчыларынга дун оолдарывысты эккеп-даа, бода болгаш шээр малывыстың дун төлдерин хүлээдип-даа турар болган бис.

37[+][+][+]Бурганның өргээзиниң шыгжамыр-өрээлдеринче, Бурганның бараалгакчыларынга баштай дээрбелээн далганны, баштайгы дүжүдүвүстен далган-тараа өргүлүн, бүгү ыяштарывыстың баштайгы чимизин, чаа арагавыс биле олива үзүвүстү[†] эккээр бис. Черивистиң дүжүдүнүң оннуң бир кезээн[†] левиттерге эккеп бээр бис. Чер ажылы кылып турар бүгү хоорай-суурларывыска левиттер дүжүдүвүстүң оннуң бир кезээн чыып аар ужурлуг болгай. 38[+]Левиттер ол оннуң бир кезээн чыып турда, олар-биле кады Аарондан[†] укталган Бурганның бараалгакчызы кады чоруур ужурлуг, а левиттер дүжүттүң оннуң бир кезээниң онгу кезээн Бурганывыстың өргээзинче, шыгжамыр-өрээлдерже сөөртүп эккээр ужурлуг. 39[+][+][+]Израильдиң чону, ооң иштинде левиттер база, шак ол өрээлдерже боттарының өргүл белектерин: далган-тараа, чаа арага болгаш олива үзүн эккээр ужурлуг, чүге дээрге Бурганның өргээзиниң ыдыктыг эт-херекселдери ол өрээлдерге кадагалаттынар, бараан болуп турар Бурганның бараалгакчылары, хаалгачылар, ыраажылар база ол өрээлдерни ажыглаар.

Бурганывыстың өргээзинче сагыш салыр бис!»

#### 11


Иерусалимниң чаа чурттакчылары


(1 Чыл. 9:1-22)

1[+][+]Чоннуң баштыңнары[†] Иерусалимге чурттай берген. Өске бүгү улус ыдыктыг[†] хоорай Иерусалимге кым чурттаар эвес дээш, үлүгден тыртып турган: он кижиниң бирээзи-ле аңаа чурттаары-биле чоруй баар, а арткан тос кижи боттарының хоорай-суурларынга артып каар турган. 2Иерусалимге чурттаар бооп, эки туразы-биле чөпшээрешкен бүгү улусту чон алгап-йөрээп каан.

3[+][+]Иерусалимге чурттап турган чурттуң баштыңнары бо-дур. (Израильчилерниң хөй кезии, Бурганның бараалгакчылары,[†] левиттер, Бурганның өргээзиниң ажылчыннары болгаш Соломоннуң[†] чалчаларының үре-салгалы Иудеяның хоорайларынга – кижи бүрүзү бодунуң хувааглыг черинге, янзы-бүрү хоорай-суурларга чурттап турган. 4[+]А Иуда[†] биле Вениаминниң[†] аймактарынга хамааржыр чамдык улус Иерусалимге чурттап турган.)

Иуданың аймаандан:

Озияның оглу Атайя (Озия – Захарияның оглу, Захария – Амарияның оглу, Амария – Шефатияның оглу, Шефатия – Малелеилдиң оглу, Малелеил – Фарестиң үре-салгалы болур чүве-дир);

5[+]Варухтуң оглу Маасея (Варух – Колхозейниң оглу, Колхозей – Хазайяның оглу, Хазайя – Адайяның оглу, Адайя – Иегоиаривтиң оглу, Иегоиарив – Захарияның оглу, Захария – Шеланың үре-салгалы болур чүве-дир). 6Фарестиң Иерусалимге чурттап турган үре-салгалы болур 468 кижи шупту күштүг-шыырак улус чүве-дир.

7Вениаминниң аймаандан: Мешулламның оглу Саллу (Мешуллам – Иоедтиң оглу, Иоед – Федайяның оглу, Федайя – Колайяның оглу, Колайя – Маасеяның оглу, Маасея – Ифиилдиң оглу, Ифиил – Исайяның[†] оглу болур чүве-дир), 8ооң соондан Габбай биле Саллай. Вениаминчилер шупту 928 кижи.

9Оларның даргазы Зихрийниң оглу Иоил турган, а Гассенуаның оглу Иуда кол хоорайның оралакчы даргазы турган.

10Бурганның бараалгакчыларындан: Иегоиаривтиң оглу Иедайя, Яхин, 11[+]Хелкияның оглу Серайя (Хелкия – Мешулламның оглу, Мешуллам – Садоктуң оглу, Садок – Мерайоттуң оглу, Мерайот – Бурганның өргээзинде эргелекчи Ахитувтуң оглу болур чүве-дир), 12Бурганның өргээзинге бараан болуп турган оларның ха-дуңмазы[†] – 822 кижи; Иерохамның оглу Адайя (Иерохам – Фелалияның оглу, Фелалия – Амцийниң оглу, Амций – Захарияның оглу, Захария – Пашхурнуң оглу, Пашхур – Малхияның оглу болур чүве-дир), 13ооң ха-дуңмазы, төрел салгалдар баштыңнары болур 242 кижи; Азариилдиң оглу Амашсай (Азариил – Ахзайның оглу, Ахзай – Мешиллемоттуң оглу, Мешиллемот – Иммерниң оглу болур чүве-дир), 14оларның ха-дуңмазы болур 128 кижи – күштүг-шыырак улус. Оларның даргазы Гагедолимниң оглу Завдиил турган.

15Левиттерден:[†] Хашувтуң оглу Шемайя (Хашув – Азрикамның оглу, Азрикам – Хашавияның оглу, Хашавия – Вуннийниң оглу болур чүве-дир), 16[+][+][+]Шавтай биле Иегозавад – левиттернин баштыңнары, Бурганның өргээзиниң даштыкы ажылдарын харыылаар хүлээлгелиг кижилер, 17[+][+][+]Миханың оглу Маттания (Миха – Завдийниң оглу, Завдий – Асафтың үре-салгалы болур чүве-дир). Маттания мөргүл[†] үезинде кол йөрээкчи кижи турган. Бакбукия – ооң ха-дуңмазының аразында оралакчы болгаш Шаммуйнуң оглу Авда (Шаммуй – Галалдың оглу, Идифуннуң үре-салгалы болур чүве-дир). 18Ыдыктыг хоорайга шупту 284 левит кижи турган.

19[+]Хаалгачылар: Аккув, Талмон болгаш оларның хаалга кадарып турган ха-дуңмазы – 172 кижи.

20Арткан израильчилер, Бурганның бараалгакчылары болгаш левиттер Иудеяның бүгү хоорай-суурларынга, кижи бүрүзү бодунуң хувааглыг черинге, чурттап турган.

21[+]Бурганның өргээзиниң ажылчыннары Офел тейге чурттап турган. Оларның даргалары – Циха биле Гишфа олар чүве-дир.

22[+]Иерусалимде левиттерниң удуртукчузу – Баниниң оглу Узий турган. (Бани – Хашавияның оглу, Хашавия – Маттанияның оглу, Маттания – Миханың оглу, Миха – Асафтың үре-салгалы болур чүве-дир.) Асафтың үре-салгалы Бурганның өргээзинге бараан болуушкун дээш харыылаар ыраажылар болур турган. 23Ыраажыларга хамаарыштыр хаанның чарлыын үндүрүп, оларның хүн санындагы хүлээлгелерин ында айтып каан чүве-дир.

24[+]Мешезавелдиң оглу Петахия (Мешезавел Иуданың аймаандан, зерах төрел бөлүктен укталган кижи чүве-дир) бүгү херектер талазы-биле хаанның мурнунга чоннуң төлээлекчизи турган.


Өске хоорай-суурларның чурттакчылары

25Көдээ черлерге, боттарының шөлдеринге чурттап турган улуска хамаарыштыр алыр болза, иудейлер дараазында черлерге чурттап турган: Кириат-Арбага болгаш ооң чоок-кавызында суурларга, Дивонга болгаш ооң чоок-кавызында суурларга, Иекавцеилге болгаш ооң чоок-кавызында суурларга, 26Иешуага, Моладага, Бет-Палетке, 27Хацар-Шуалга, Беэр-Шевага болгаш ооң чоок-кавызында суурларга, 28Циклагка, Мехонага болгаш ооң чоок-кавызында суурларга, 29Аин-Риммонга, Цорага, Иармутка, 30Заноахка, Одолламга болгаш оларның чоок-кавызында суурларга, Лахиске болгаш ооң шөлдеринге, Азекага болгаш ооң чоок-кавызында суурларга. Иудейлер[†] Беэр-Шевадан эгелээш, Энном шынаазынга[†] чедир турумчуп чурттай берген.

31Вениаминчилер Гевага, Михмаска, Гаяга, Вефилге болгаш ооң чоок-кавызында суурларга, 32Анатотка, Новка, Ананияга, 33Асорга, Рамага, Гиффаимге, 34Хадидке, Цевоимге, Неваллатка, 35Лодка, Онога болгаш Харашим шынаазынга[†] чурттап турган.

36Иуданың аймааның черинде чурттаан чамдык левит бөлүктер Вениаминниң аймааның аразынга Бурганга бараан болуп турган.

#### 12


Бараалгакчылар биле левиттер

1[+][+]Салафиилдиң оглу Зоровавел чагырыкчы-биле база дээди бараалгакчы[†] Иисус[†]-биле кады Иудеяже ээп келген Бурганның бараалгакчылары болгаш левиттер бо-дур.

Серайя, Иеремия,[†] Эзра, 2Амария, Маллух, Хаттуш, 3Шехания, Рехум, Меремот, 4Аддо, Гиннетой, Авия, 5Миямин, Маадия, Вилга, 6Шемайя, Иегоиарив, Иедайя, 7Саллу, Амок, Хелкия болгаш Иедайя. Олар болза Иисустуң үезинде Бурганның бараалгакчызы ха-дуңмазын[†] баштап турган улус-тур.

8[+]Левиттер[†] бо-дур: Иисус, Биннуй, Кадмиил, Шеревия, Иуда,[†] Маттания. Маттания бодунуң ха-дуңмазы-биле Бурганны алгап-йөрээп ырлаары дээш харыылаар турган. 9Бакбукия биле Унний – оларның ха-дуңмазы – бараан болуушкун үезинде олар-биле дужааштыр турар турган.

10[+]Дээди бараалгакчы Иисус Иоакимниң ачазы, Иоаким – Элиашивтиң ачазы, Элиашив – Иодайның ачазы, 11Иодай – Ионафанның[†] ачазы, Ионафан – Иаддуйнуң ачазы болур чүве-дир.[*]

12Иоакимниң үезинде Бурганның бараалгакчыларының төрел салгалдарының баштыңнары[†] бо-дур:

Серайяның төрел салгалының баштыңы – Мерайя,

Иеремияның төрел салгалының баштыңы – Анания,

13Эзраның төрел салгалының баштыңы – Мешуллам,

Амарияның төрел салгалының баштыңы – Иоханан,

14Мелихунуң төрел салгалының баштыңы – Ионафан,

Шеванияның төрел салгалының баштыңы – Иосиф,[†]

15Харимниң төрел салгалының баштыңы – Адна,

Мерайоттуң төрел салгалының баштыңы – Хелкия,

16[+]Аддонуң төрел салгалының баштыңы – Захария,

Гиннетоннуң төрел салгалының баштыңы – Мешуллам,

17Авияның төрел салгалының баштыңы – Зихрий,

Миниамин болгаш Моадияның төрел салгалының баштыңы – Пилтай,

18Вилганың төрел салгалының баштыңы – Шаммуй,

Шемайяның төрел салгалының баштыңы – Ионафан,

19Иегоиаривтиң төрел салгалының баштыңы – Мафнай,

Иедайяның төрел салгалының баштыңы – Узий,

20Саллайның төрел салгалының баштыңы – Каллай,

Амоктуң төрел салгалының баштыңы – Евер,

21Хелкияның төрел салгалының баштыңы – Хашавия,

Иедайяның төрел салгалының баштыңы – Нафанаил.

22[+]Левиттерниң төрел салгалдар баштыңнарын Элиашив, Иодай, Иоханан болгаш Иаддуй оларның үезинде даңзыже киир бижип каан. А Бурганның бараалгакчыларын – Персияның[†] хааны Дарийниң чагырган үезинде бижип каан.[*] 23Левит төрел салгалдар баштыңнарын Элиашивтиң оглу Иохананның үезинге чедир чылдар бижилгезиниң номунче киир бижип каан. 24[+][+][+][+]Хашавия, Шеревия болгаш Кадмиилдиң оглу Иисус левиттерниң баштыңнары бооп турган. Оларның ха-дуңмазының бир бөлүү өске бөлүкке дужааштыр туруп алгаш, Бурганны алгап-йөрээп, алдаржыдып турган. Бурганның кижизи Давид[†] хаан ынчаар доктаадып каан чүве-дир.

25[+]Маттания, Бакбукия, Авдий, Мешуллам, Талмон, Аккув – өргээниң хаалгаларының чанында шыгжамыр черлери кадарар хүлээлгелиг хаалгачылар болур. 26[+]Олар Иоседектиң оглунуң оглу, Иисустуң оглу Иоакимниң үезинде база тус чер чагырыкчызы Неемия биле Бурганның бараалгакчызы, ном-хоойлу[†] тайылбырлакчызы Эзраның үезинде чурттап турган.


Иерусалимниң ханазын Бурганга бараалгатканы

27[+]Иерусалимниң ханазын Бурганга бараалгадыр үе келгенде, хоорайже левиттерни оларның чурттап турган бүгү черлеринден кыйгыртып эккелген. Олар хананы Бурганга бараалгатканын өөрүшкүлүг байырлап, Ону алгап-мактаан, Аңаа өөрүп четтирген ырыларны чадаган, чанзы болгаш кимвалдар-биле үдеп, күүседир ужурлуг турган. 28Ыраажылар оон ыңай Иерусалимниң чоок-кавызындан, Нетофа чанында суурлардан, 29Бет-Гаггилгалдан, Гева биле Азмаветтиң девискээрлеринден чедип келген. (Ыраажылар Иерусалимниң чоок-кавызынга суурлар тудуп алган турган чүве-дир.) 30[+]Бурганның бараалгакчылары биле левиттер ыдыктанып-арыгланып[†] алгаш, улус-чонну, хаалгалар биле хананы арыглап каан.

31[+]Мен Иудеяның нояннарын ханаже үндүре бердим. Бурганны алгап-мактаары-биле база чыскаалып кылаштаары-биле ыраажыларның ийи улуг бөлүүн база тургузуп кагдым. Оларның бирээзи хананың кыры-биле оң талаже, Өдек хаалгазынче чорупкан.[*] 32Ол ыраажыларның соо-биле Гошайя база Иудеяның нояннарының чартык кезии: 33Азария, Эзра, Мешуллам, 34Иуда, Вениамин,[†] Шемайя болгаш Иеремия бар чыткан. 35[+]Оон ыңай трубалар туткан Бурганның элээн каш бараалгакчызы: Ионафанның оглу Захария (Ионафан – Шемайяның оглу, Шемайя – Маттанияның оглу, Маттания – Михейниң оглу, Михей – Заккурнуң оглу, Заккур – Асафтың оглу болур чүве-дир) 36[+]база ооң ха-дуңмазы Шемайя, Азариил, Милалай, Гилалай, Маай, Нафанаил, Иуда болгаш Ананий бар чыткан. Олар Бурганның кижизи Давидтиң кылган хөгжүм херекселдерин тудуп алгаш чораан. Ном-хоойлу тайылбырлакчызы Эзра чыскаалды баштап чораан. 37[+][+]Суг бажы хаалгазының чанынга – ооң чиге дужунга олар Давидтиң Хоорайынче,[†] хана кырынче тепкииштер дамчып көдүрлү бергеш, Давидтиң ордузунуң чаны-биле эрткеш, Суг хаалгазынче чорупкан.

38[+][+]Ыраажыларның ийиги бөлүү өске талаже бар чыткан, мен чоннуң чартык кезии-биле ол ыраажыларның соондан хана кырлап чоруптувус. Суугу суургазының чаны-биле Делгем ханаже шиглей, 39[+][+][+][+][+]Эфрем хаалгазының чаны-биле, Иешана хаалгазының[*], Балык хаалгазының, Хананел суургазының, Меа суургазының чаны-биле Хой хаалгазынга чедир кылаштааш, Таңныыл хаалгазының чанынга доктаай бердивис.

40Ыраажыларның ийи бөлүү Бурганның өргээзиниң мурнунда турар черлерин ээлеп алган, мен биле даргаларның чартык кезии база. 41Бис-биле кады трубалар туткан бараалгакчылар Элиаким, Маасея, Миниамин, Михей, Элиоенай, Захария, Анания олар, 42оон ыңай Маасея, Шемайя, Элеазар, Узий, Иоханан, Малхия, Элам болгаш Эзер турган. Израхия баштаан ыраажылар дыңзыдыр ырлажып эгелээн. 43Ол хүн улус-чон эңдерик хөй өргүлдер эккеп салып, өөрүп-хөглеп турган, чүге дээрге Бурган[†] оларга өндүр улуг өөрүшкүнү хайырлаан болгай. Херээженнер, ажы-төл база өөрүп-хөглээн. Иерусалимде өөрүшкү-хөглелдиң шимээн-даажы кайы ырактан дыңналып турган.


Левиттер биле бараалгакчыларны хандырар үлүглер

44Ол хүн баштайгы чимистерниң, дүжүттүң оннуң бир кезээниң[†] өргүлдерин Бурганның өргээзинге шыгжаар өрээлдерни харыылаар кижилерни томуйлап каан. Ол кижилер хоорайларны долгандыр турар шөлдерден ыдыктыг хоойлуда айытканын ёзугаар Бурганның бараалгакчылары биле левиттерге онаажыр үлүглерни шыгжамырларже чыыр ужурлуг турган, бараан болуушкун кылып турар Бурганның бараалгакчылары биле левиттер дээш, иудейлер өөрүп турган чүве-дир. 45Бурганның бараалгакчылары биле левиттер боттарының Бурганынга бараан болуушкунун, арыглаашкын ёзулалын Давид хаанның, ооң оглу Соломоннуң[†] айтыышкыннарын ёзугаар кылып турган. Ыраажылар биле хаалгачылар база ынчаар кылып турган. 46[+]Шаг шаанда, Давид биле Асафтың үезинде, ыраажыларның башкарыкчылары-даа, Бурганны алгап-йөрээген, Аңаа өөрүп четтирген ырылар-даа бар турган болгай.

47[+]Зоровавелдиң-даа, Неемияның-даа үезинде бүгү израильчилер ыраажылар биле хаалгачыларны хандырар үлүглерни оларга хүннүң-не берип турган. Ол ышкаш арткан левиттерге база ыдыктыг[†] үлүглерни бээри көрдүнген, а левиттер Аароннуң[†] үре-салгалынга үлүглерни аңгылап берип турган.

#### 13

1[+][+]Ол хүн Моисейниң[†] номун чонга дыңналдыр номчуурга, ында мынча деп бижээни билдинген: «Аммон азы моав аймак-сөөктүг кижи Бурганга мөгеер ниитилелге кажан-даа каттыжып болбас, 2[+]чүге дээрге олар израильчилерге аъш-чем, суг бээринден ойталаан, харын израиль чонга каргыш салзын дээш, Валаамны[†] хөлезилеп алган-дыр. Ынчалза-даа бистиң Бурганывыс ооң каргыжын йөрээл кылдыр хуулдурупкан». 3[+]Ол хоойлуну[†] дыңнап кааш, израильчилер өске аймак-чоннардан укталган улусту боттарындан аңгылап каапкан.

4-5[+][+][+]А ооң мурнунда Бурганның бараалгакчызы[†] Элиашив Бурганывыстың өргээзинде шыгжамыр-өрээлдер дээш харыысалгалыг кижи апарган. Товия-биле чоок эжишки турган болгаш, Элиашив аңаа улуг өрээл белеткеп берген. Ооң мурнунда ол өрээлге далган-тараа өргүлдери, чаагай чыттыг чүүлдер, өргээниң эт-херексели болгаш ыдыктыг хоойлуда айытканын ёзугаар левиттер, ыраажылар, хаалгачыларга бээри көрдүнген тараа, чаа арага биле олива үзүнүң[†] оннуң бир кезээ[†] база Бурганның бараалгакчыларынга өргүл белектери шыгжаттынып турган.

6[+]Ол бүгү болуп турда, мен Иерусалимге турбаан мен, чүге дээрге Вавилоннуң[†] хааны Артаксеркстиң чагыргазының үжен ийиги чылында мен хаанче чоруй барган турган мен. Элээн үе эрткенде, оон чөпшээрел дилеп алгаш, 7Иерусалимче ээп келген мен. Аңаа келгеш, Элиашивтиң бак үүлгедиг кылып, Бурганның өргээзиниң шөлүнге Товияга өрээл белеткеп бергенин дыңнап кагдым. 8Аажок килеңнээш,[†] Товияның эт-хөреңгизин үндүр октапкан мен. 9[+]Өрээлдерни арыглаарын[†] дужаагаш, Бурганның өргээзиниң эт-херекселин, далган-тараа өргүлүн[†] болгаш чаагай чыттыг чүүлдерни катап база ынаар киирдирип кагдым.

10[+]Оон ыңай левиттерни хандырары-биле көрдүнген үлүглерни улус-чоннуң оларга бербейн турарын билип кагдым. Ынчангаш бараан болуушкун кылып турар левиттер биле ыраажылар боттарының шөлдеринче тарап чана берген болган. 11[+]Дарга улусту чемелеп, олардан: «Чүге Бурганның өргээзинче сагыш салбайн тур силер?» – деп айтырдым. Оон левиттерни чыып алгаш, ажыл-албан кылыр черлеринге тургузуп кагдым. 12[+]Ынчан Иудеяның бүгү чону шыгжамырларже далган-тараа, чаа арага биле олива үзүнүң оннуң бир кезээн эккелген. 13Шыгжамыр-өрээлдерни Бурганның бараалгакчызы Шелемияның, ном-хоойлу тайылбырлакчызы Садоктуң, левит Федайяның хайгааралынга дагзып, оларга дузалакчы кылдыр Маттанияның оглунуң оглу, Заккурнуң оглу Хананны томуйлап кагдым, чүге дээрге ол улус бүзүрелдиг деп санадып турган. Оларга ха-дуңмазы[†] левиттерниң аразынга аъш-чем үлээр даалга берип каан мен.

14[+]Бурганым, ол дээш мени бодап чоруп көрем, Сээң өргээң дээш база аңаа бараан болуушкуннар дээш кылган буянныг херектеримни балавайн көрем!


Неемияның өске чаартылгалары

15[+][+]Ол үеде мен Иудеяга мындыг чүүл көрдүм: улус амыр-дыш хүнүнде[†] оңгарларда виноград[†] сыскырып турар, тараа моожаларын сөөртүп, элчигеннерге арага, виноград, фига болгаш өске-даа чүък-биле кады чүдүргеш, ол бүгүнү ыдыктыг[†] хүнде Иерусалимче сөөртүп аппарып турар болду. Амыр-дыш хүнүнде аъш-чем сатпазын оларга сагындырып каан мен. 16Иерусалимде турумчуп алган Тир чурттуг садыгжылар балык болгаш янзы-бүрү барааннар сөөртүп эккеп, амыр-дыш хүнүнде иудейлерге Иерусалимге садып турган. 17Мен Иудеяның дарга кижилерин чемелеп: «Чүге ындыг бузут үүлгедип, амыр-дыш хүнүн бужартадып турарыңар ол? 18Силерниң ада-өгбеңер база ынчаар кылып турган эвес чүве бе – Бурганывыс ол дээш бисче, бо хоорайже ол бүгү айыыл-халапты ыдыпкан эвес чүве бе? А ам израиль чонга удур Ооң оон-даа улуг килеңин кыптыктырып, амыр-дыш хүнүн бужартадып тур силер» – дээн мен.

19Ооң соонда, амыр-дыш хүнүнүң бүдүүзүнде, Иерусалимниң хаалгазының чанынга имир дүжүп кел чыдырда, эжиктерни хаап кааш, амыр-дыш хүнү эрте бергижеге чедир ажытпазын дужааган мен. Ол хүн кандыг-даа чүъктү хоорайже эрттирбес кылдыр, хаалга аксынга элээн каш кижи тургузуп каан мен. 20Бир-ийи катап садыгжылар, янзы-бүрү бараан садып турар улус Иерусалимниң даштынга хонган. 21А мен оларны сагындырып: «Чүге хана баарында хонуп тур силер? Бир эвес ам бир катап ынчаар болзуңарза, силерге удур күш ажыглаар мен» – дидим.

Оон соңгаар олар амыр-дыш хүнүнде келбес апарган. 22[+][+]Мен оон левиттерге ыдыктанып-арыгланып алгаш, амыр-дыш хүнүн ыдыктыг кылдыр арттырары-биле хаалганы барып кадарарын дужааган мен.

Бурганым, ол бүгү дээш, мени бодап чоруп көрем, Бодуңнуң өндүр улуг энерелдииң-биле мени кээргеп көрем!

23[+]Ол үеде мен азот, аммон болгаш моав херээженнер-биле кады чурттап турар иудейлер көрдүм. 24Ынчангаш оларның ажы-төлүнүң чартык кезии азоттап азы өске чоннарның дылы-биле чугаалаар, еврейлеп чугаалап билбес болган. 25[+]Мен ол иудейлерни чемелеп, оларже каргыш салып турдум. Чамдык эр улусту эттеп, бажының дүгүн чулуп-даа турдум. Бурганның ады-биле даңгыраглаарын албадап, оларга: «Силер боттарыңарның кыс уругларыңарны өске чоннарның эрлери-биле өглевес база оларның кыс уругларын оолдарыңарга кадай кылдыр албас ужурлуг силер! 26[+]Шак ындыг чоруктар Израильдиң хааны Соломонну[†] бачытче киирип каан эвес чүве бе? Хөй-ле чоннарда ол ышкаш хаан турбаан. Бурганы Соломонга ынак болган, Ол ону бүгү израильчилерниң хааны кылып каан. Ынчалзажок даштыкы кадайлары ону безин бачытче киирип каан болгай. 27[+]Бис ам силерге хамаарыштыр ол-ла бүгү коргунчуг бузутту үүлгедип, даштыкы херээженнерни кадай кылып ап, Бурганывыска шынчыңарны үреп турарыңарны дыңнаар апаар бис бе?» – дээн мен.

28[+]Бурганның дээди бараалгакчызы Элиашивтиң оглу Иодайның оолдарының бирээзи Хорон чурттуг Санаваллаттың күдээзи апарган. Ынчангаш мен ону бодумдан сывырып чорудупкан мен.

29[+]Бурганым, оларны бодап кээп, анаа эрттирбейн көрем, чүге дээрге Сеңээ бараан болуушкунну болгаш Сээң бараалгакчылар, левиттерге чагыыңны бакка суккан улус-тур.

30Мен улус-чонну ынчалдыр бүгү-ле даштыкы салдардан арыглап, Бурганның бараалгакчылары биле левиттерниң бараан болуушкунун, кайыларының-даа ажыл-албанын катап тургузуп каан мен. 31[+][+]Оон ыңай доктааттынган үеде өргүл бедигээжиниң оттулар ыяш-биле хандырылгазынче, улустуң баштайгы чимистерни эккеп турарынче сагыш салып турган мен.

Бурганым, мени бодап, меңээ ачылыг бооп көрем!

### Эсфир

#### Эсфир

Эсфир


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### Киирилде


Эсфир


Киирилде

Эсфир деп номда еврей чонну долузу-биле узуткаттырарының айыылындан канчаар чайлатканын чугаалап турар. Тоожуушкуннуң болуушкуннары бистиң эрага чедир V чүс чылда болуп турар. Ол үеде Персия-Мидия империязы бүгү Чоокку Чөөн чүктү, Индиядан Африкага чедир, чагырып турган. Перстер вавилон империяны эжелеп алгаш (бистиң эрага чедир 539 чыл), вавилон чонга туттуруп турган еврейлерге төрээн чуртунче чана бээрин чөпшээрээннер. Ынчалза-даа хөй санныг еврейлер ол арганы ажыглавайн, диаспорага (тоо быдараашкынның байдалынга) артып калып, израиль черден дашкаар еврей бөлүглежиишкиннерге чурттап артканнар. Еврейлер боттарының чүдүлгези болгаш ёзу-чаңчылдарының талазы-биле оларны долгандыр турган чоннардан аажок ылгалдыг болгаш, ол чоннарның көөр хөөн чок база өжээннешкек чоруу-биле бо-ла таваржып турганнар. Перси хаанның эреңгей сайыды Аман биле еврей дүжүмет Мардохейниң аразында чөрүлдээ шак ындыг адаан-өжээнниң дүшкүүрлүг чижээ болур.

А Мардохейниң кижизиткен кызы Эсфирни Персияның кадынының дүжүлгезинге олуртканы Бурганның Бодунуң чонун эң айыылдыг байдалда безин өлүмден камгалаарын көргүзүп турар. Бо номнуң еврей үндезин сөзүглелинде Бурганның ады чаңгыс-даа катап кирбээнин база тоожуушкуннуң болуушкуннарынга Ооң киржилгезин дорт айытпаанын демдеглээри солун. Ынчалза-даа кичээнгейлиг номчукчуга тоожуушкунда байдалдарның таварылга болган ышкаш тургустунганы херек кырында таварылга эвези шуут-ла илдең болур ужурлуг. Харын-даа Дээрги-Чаяакчы Ооң күзел-соруун күүседири-биле чогуур черлерге тургузуп кааны улустуң (Эсфир, Мардохей, перси хаан) ажыл-херектериниң дузазы-биле Бодунуң чонун камгалап турар.

Адак сөөлүнде еврейлерге кыжаныышкын оларның боттарының дайзыннарын тиилээни бооп хуула берген. Ол өндүр улуг болуушкун иудейлерниң амдыгаа чедир байырлап турары Пурим деп байырлалды доктаатканы-биле демдеглеттинген. Ол байырлал үезинде иудейлер бо номну номчуп, Аманның кара сагыштыын болгаш Эсфирниң дидимин сактып турар.

#### 1


Ахашверош хаанның дою

1[+]Ахашверош[*] хаанның Индиядан Эфиопияга[†] чедир 127 девискээрни башкарып турган үезинде бо бүгү болган.

2[+]Ахашверош хаан эрге-чагырганы холга алганының үшкү чылында найысылал хоорай Сузының ордузунга[*] 3бодунуң бүгү нояннарынга, девискээрлер чагырыкчыларынга, перси-мидий шеригниң кол баштыңчыларынга база бүгү чалчаларынга дой эрттирген. 4Күрүнезиниң бай-шыдалдыын, күчү-күштүүн, бодунуң ылгалдыг өндүр бедиин көргүзүп, ол 180 хонук дургузунда дойлап келген.

5Ол хуусаа эрткенде, хаан Сузының ордузунуң улуг-биче чонунга база бир чеди хонуктуң доюн бодунуң ордузунуң хериминиң иштинде садынга эрттирген. 6Маңган ак болгаш көк өңнүг пөстерни ак болгаш хүрең-кызыл хендирлерге быжыглааш, мөңгүн дээрбектерге, маны даш чагыларга аскылааш, херим иштин каастап каан. 7Маны даш-биле база ногаан, кара болгаш өске-даа янзы-бүрү өңнүг даштар-биле шыпкан черлерде алдын, мөңгүн олуттарны чалаттырганнарга белеткеп каан. 8Янзы-бүрү саваларга[*] суксуннарны кудуп турган; хаанның холунуң элбээн херечилээн арага-дарызы-даа далай-ла. Ишкен улуска хаанның дужаалын ёзугаар хоругдал-даа, албадал-даа турбаан: хаан чалчаларынга арага-дарыны аалчыларның күзели-биле кударын дужааган.

9Астин кадын база аңгы дойну Ахашверош хаанның ордузунда херээжен чонга эрттирген.


Астин кадынны дүжүлгеден дүжүргени

10[+]Дойлаашкынның чеди дугаар хүнүнде, арага хаанның хөрек-чүрээн хөгледи эзирти бергенде, ол бодунга хууда бараан болуп турар чеди бүзүрелдиг чалчазынга – Мегуман, Бизта, Харбона, Бигта, Авагта, Зетар болгаш Каркаска 11Астин кадынга дүжүлге бөргүн кедиргеш, аңаа эккээрин дужааган. Хаан Астинни чонга болгаш нояннарынга көргүзүксээн, чүге дээрге ол тергиин чараш турган. 12Ынчалза-даа Астин хаанның чалчаларын дамчыштыр дыңнаткан дужаалын тоовайн, келбейн барган.

13Шак ынчан хаан аажок килеңнеп[†] хорадаан. Кандыг-даа байдалдарны сайгарып шыдаар, эрге-хоойлуну[†] эки билир чеди мерген угаанныг кижини хаан келдиртип алган, чүге дээрге кандыг-даа берге айтырыгларны шиитпирлээрде, ол ынчаар кылыр турган. 14[+]Хаанның арнын көөр, аралажыр эргелиг, аңаа чоок чеди перси-мидий ноян: Каршена, Шетар, Адмата, Тарсис, Мерес, Марсена, Мемухан олар хаан төрениң эң бедик эрге-дужаалдарын ээлеп турганнар.

15Ахашверош хаан: «Чалчаларым дамчыштыр сөглеткен сөзүмнү Астин кадын тооп көрбээн-дир. Хоойлу ёзугаар ону канчаар көөр ужурлугул?» – деп айтырган.

16Мемухан ноян хаанга болгаш ооң нояннарынга мынча дээн: «Астин кадын чүгле чаңгыс Ахашверош хаанның мурнунга эвес, а хаанның чагыргазының адаанда турар бүгү девискээрниң шупту чонунуң база нояннарының мурнунга буруулуг кижи-дир. 17Чүге дизе Астин кадынның бо херээ бүгү херээжен улуска үлегер болу берип, олар ашактарын тооп көрбестей берзе канчаарыл. Олар: „Ахашверош хаан Астин кадынга бараалгап кээрин дужаарга, ол тооваан“ – дижи бээр болгай. 18Ол дораан перси-мидий нояннарның кадайлары кадынның дугайын дыңнааш, ашактарын база тоовастай бээрлер: хүндүлешпес чорук-даа, хомудал-даа көвүдээр. 19[+]Бир эвес Ахашверош хаан күзээр болза, Астин кадынның ооң арнын көөр эргезин казып каапсын. Ол дугайында кажан-даа өскертип болбас, перси-мидий хоойлуларже киир бижиир чарлыктан үндүрзүн. А ооң кадын дүжүлгезин өске, оон дээре, төлептиг херээжен кижиге хүлээдип берзин. 20[+]Хаанның ол чарлыы ооң аажок улуг күрүнезиниң бүгү булуңнарынга тарай бээрге, шупту херээженнер боттарының кандыг-даа байдалда турар ашактарын ханы хүндүлей бээрлер».

21Мемуханның ол сүмези хаанга болгаш нояннарга кончуг таарышкан. Хаан ол ёзугаар кылган. 22Чурттуң булуң бүрүзүнде чоннарның төрээн дылдарынга, оларның үжүк-бижиктеринге бижээн чагааларны хаан тараткан. Оларда: «Өг-бүлеге ашаа кол ээ болур дээрзин оларның төрээн дылдарынга чарлаңар» деп дужааган.

#### 2


Эсфирниң дүжүлгеге саадааны

1[+]Бо бүгү болуушкуннарның соонда Ахашверош хаан кылыы частып, оожургай бергеш, Астин кадынның болгаш ооң кылган херээниң дугайында, аңаа хамаарыштыр бодунуң үндүрген шиитпириниң дугайында сактып келген. 2Хаанның бараан болукчулары мынча дишкеннер: «Хаанга аныяк чараш кыстардан тып берзе эки боор, 3ол бодунуң күрүнезиниң девискээринге көрүштүг аныяк кыстар чыыр кижилерден томуйлап кагзын. Олар кыстарны Сузының ордузунга, хаанның кадайларының бажыңынга чыып эккелзин. Хаанның кадайларының хайгааракчызы, бүзүрелдиг чалча эр Гегайга ол кыстарны кадартып кааш, оларга чараштанып чагдынар чүүлдерден үлеп бээр-дир. 4Хаанның таарзынганы кыс Астинниң орнунга кадын болгай-ла». Ол сөстер хаанга кончуг таарышкан. Хаан шуптузун ынчаар күүсеткен.

5Сузының ордузунга бир еврей кижи чурттап чораан. Ооң адын Мардохей дээр чүве-дир. Ол Вениаминниң[†] үре-салгалындан Иаирниң оглу турган. А Иаир – Шимейниң оглу, Шимей – Кистиң оглу турган чүве-дир. 6[+](А Кисти Иерусалимден туттуруушкунче аппарган улус-биле кады эккелген. Ол бүгү Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносорнуң Иудеяның хааны Иехонияны тудуп алгаш барганы үеде болган.) 7Мардохей бодунуң адазының дуңмазының уруу Гадассаны кижизидип өстүрүп каан. Ону Эсфир деп база адаар турган. Эсфирниң адазы-даа, иези-даа чок болуп, өскүс арткан. Ол дурт-сын-даа, арын-шырай-даа талазы-биле чараш кыс турган. Ада-иези өлген соонда, Мардохей ону уруг кылдыр азырап алган чүве-дир.

8Хаан чарлыы тарай бергенде, Сузының ордузунда хаанның бажыңынга Гегайның хайгааралының адаанга дыка хөй кыстарны чыыпканда, Эсфирни база аңаа эккелген. 9Ол кыс Гегайга онзагай кылдыр көзүлген. Гегай олче ээ көрнүп, дораан-на өскелерден ылгап, каастанып чараштаныр, мага-бодун чагдынар чүүлдерни бергеш, алыр ужурлуг чемин үндүрүп берген. Ону ажаап карактаар кылдыр хаанның бажыңындан шилиттинген чеди чалча кысты тускайлааш, херээженнер бажыңында дээре дээн өрээлдерни Эсфирге болгаш ол кыстарга аңгылап берген. 10Эсфир бодунуң ук-ызыгуурунуң-даа, төрелдериниң-даа дугайында чугаалаваан, чүге дээрге Мардохей ол дугайын чугаалавазын аңаа чагып каан. 11Мардохей Эсфирниң кадыкшыл байдалын, кандыг турарын айтырар дээш хүннүң-не херээженнер бажыңының хериминиң чанынга кээп турган.

12Он ийи ай дургузунда кыстар бүгү талалыг белеткелди эрткен турар ужурлуг: алды ай иштинде мирра[†] деп чуксуг үс-биле чагдынар, база бир алды ай иштинде чаагай чыттыг үнүштер болгаш чүүлдер-биле чагдынар. Бо бүгү белеткел төнерге, кыс бүрүзүнүң Ахашверош хаанга көстүр өйү келген болур. 13Ынчан кыс хаанга мынчалдыр көстүп кирер турган: херээженнер бажыңындан ол чүнү-даа негээр болза, шуптузун күүседип бээр ужурлуг чүве-дир. 14Кежээ ол кыс хаанның бажыңынче киргеш, эртенинде херээженнерниң өске бажыңынче хаанның бүзүрелдиг[†] чалчазы эр Шаазгазтың хайгааралы-биле ээп кээр турган. (Шаазгаз хаанның кул-кадайларын[†] кадарып турган.) Ооң соонда демги кыстарның хаанче катап кирер аргазы чок болур. Кандыг-бир кысты хаан онзазынып, адын адап, катап кыйгыртып аар болза, ол чүгле ынчан кээп болур.

15[+]Мардохейниң төрел акызы Авихаилдиң уруу – Мардохейниң азыраан уруу Эсфирниң хаанга көстүр өйү кээрге, ол кыс хаанның херээженнериниң кадарчызы, бүзүрелдиг чалча Гегайның сүмелээнинден өске чүнү-даа дилевээн. Эсфир ону көрген бүгү улустуң сеткилинге кирген. 16Ахашверош хаанның дүжүлгеге саадаанының чедиги чылының Тевет деп онгу айында Эсфирни ооң бажыңынче аңаа көстүр кылдыр киирипкеннер. 17Шак ынчан хаан Эсфирже кайы-даа кыстардан артык ээ көрнүп, кайы-даа кадайларындан артык ынакшый берген; ынчангаш хаан ооң бажынга дүжүлге бөргүн кедирип бергеш, Астинниң орнунга кадын кылып алган. 18Ынчан хаан Эсфирниң алдар-хүндүзү дээш бодунуң шупту нояннарынга, чалчаларынга улуг дой эрттирген. Ол чуртунуң девискээринде чонга янзы-бүрү чиигелделерни берген болгаш бодунуң белек-селээн харам чокка үлээн.


Мардохейниң хаанны камгалааны

19Кыстарны ийи дугаар чыып турда, Мардохей хаанның күрүнезинге бараан бооп турган. 20(Эсфир Мардохейниң чагыын ёзугаар бодунуң ук-ызыгуурунуң, төрелдериниң дугайында чүнү-даа чугаалаваан. Мардохейниң сөзүн Эсфир, аңаа азырадып турган үезинде дег, ам-даа хажык чокка дыңнаар турган.) 21Мардохей хаанга бараан бооп турар өйде, эжик таңныылдаан ийи чалча: Бигтан биле Тереш Ахашверош хаанга хорадааш, ооң амы-тынынга чедерин дугуржуп ап турганнар. 22Ол дугайын Мардохей билип кааш, Эсфир кадынга дыңнадыпкан. А Эсфир ону Мардохейниң адындан хаанга дамчыдыпкан. 23[+]Херекти истээрге, шуптузу шын болган, ынчангаш ол ийи чалчаны ыяшка азып шаажылаан. Мардохейниң кылган эки херээниң дугайын хаанның демдеглелдер дептеринче киир бижээн.

#### 3


Мардохей биле еврейлерге удур Аманның кара сагыжы

1Ол бүгү болуушкуннарның соонда Ахашверош хаан Аман деп аттыг бир кижини канчаар-даа аажок алдаржыдып, бүгү нояннардан бедидир көдүрүп, оларның үстүнге салып каан. Аман дээрге Агагтың[*] үре-салгалы, Амадаттың оглу болган. 2Хаанның чоок дүжүметтери шуптузу хаанның дужаалын ёзугаар Аманга черге чедир мөгейип бараалгап турганнар. Чүгле Мардохей аңаа черге чедир мөгейип бараалгавайн барган. 3Шак ынчан хаанның чоок дүжүметтери Мардохейден: «Сен хаанның дужаалын чүге күүсетпейн тур сен?» – деп айтырганнар. 4Хүннүң-не аңаа чугаалаарга-даа, Мардохей оларны дыңнавас болган, ынчангаш олар Аманга ооң дугайында, ол «Еврей кижи мен» деп турганының дугайында хоптаныпканнар. Хаанның чоок дүжүметтери Мардохей Аманның мурнунга бодун канчаар алдынар ирги дээрзин көрүксеп турганнар. 5Мардохей ооң мурнунга черге чедир мөгейип бараалгавас боорга, Аманның килеңи[†] кыптыга берген. 6Чүгле Мардохейниң амызынга чедип, шаажылаары Аманның сагыжынга четпес болган; ынчангаш Мардохей еврей кижи болганда, Ахашверош хаанның чагыргазының адаанда бүгү еврейлерни узуткаарын Аман бодап алган.

7[+][+][+]Ахашверош хаанның чагыргага келгениниң он ийи дугаар чылының Нисан деп баштайгы айы турган. Ынчан Аманның мурнунга ай, хүн тодарадыр «пур» деп төлге салганнар. Ол төлге Адар деп он ийиги айга дүшкен. Аман еврейлерни ол өйде узуткап эгелээр деп шиитпирлээн.

8[+]Аман Ахашверош хаанга мынча дээн: «Силерниң чагырган девискээриңерде аңгы чоннар аразында тарай берген бир чон бар-дыр; ол чоннуң хоойлузу[†] өскелерниинден ылгалдыг, хаанның дужаалдарын олар күүсетпейн турарлар-дыр; ынчангаш хаан кижи ону ынчаар арттырып болбас ужурлуг. 9Бир эвес хаан күзээр болза, оларны узуткаар деп дужаалдан үндүрзүн; ынчан хаанның күрүне хөреңгизинче киирер дээш, хаанның дүжүметтеринге 10 000 талант[†] хире деңзилиг мөңгүннү бээр мен[*]».

10[+]Ынчан хаан бодунуң холундан таңмалыг[†] билзээн ужулгаш[*], Агагтың үре-салгалы, Амадаттың оглу, еврейлерниң дайзыны Аманга ап берипкен. 11Хаан Аманга: «Бо мөңгүннү болгаш чонну сеңээ берип тур мен; оларны канчаарыңны бодуң бил» – дээн.

12[+]Бирги айның он үште хаанның бижээчилерин келдирткеш, Аманның айтыышкыны-биле күрүне эргелекчилеринге, девискээрлер чагырыкчыларынга, чон бүрүзүнүң нояннарынга оларның үжүк-бижиктери-биле оларның дылдарынга чагааларны бижиткен; ол бүгү Ахашверош хаанның адындан бижиттинген болгаш ооң билзээ-биле таңмалаттынып бадыткаттынган. 13[+][+]Чагааларны шапкынчылар дамчыштыр хаанның чагыргазында бүгү девискээрлерже тарадыпкан. Ында бижээнин ёзугаар еврейлерниң шуптузун: аныяк-кырганны-даа, уруг-дарыгны-даа, херээжен улусту-даа чаңгыс хүнде – Адар деп он ийи дугаар айның он үште кыргып-хыдыыр, узуткаар, оран-савазын база акша-хөреңгизин үптээр ужурлуг. 14Дужаалдыг чагааның хоолгазын чурттуң булуң бүрүзүнче чорудары көрдүнген. Ол хоойлу дег бооп, бүгү чоннарга четкен турзун дээн, чүге дээрге олар демги хүнге белен турар ужурлуг.

15[+]Шапкынчылар хаанның чарлыы-биле кончуг дүрген чорупканнар. Чарлык Сузының ордузунга база тарай берген; хаан биле Аман дойлап найырлап органнар, а Сузы хоорай хөлзээзин-дүвүрелге алзыпкан.

#### 4


Мардохейниң Эсфир кадындан дуза дилээни

1Мардохей чүү болганын билип кааш, бодунуң идик-хевин ора соп каапкаш, качыгдалдың самдар хевин кеткеш, бодунче хүл чажып алган; оон хоорайның ортузунга үнүп келгеш, муңгаранчыг ыглап-сыктап, алгырып-кышкырып эгелээн. 2Ындыг янзылыг ол хаанның хериминиң чанынга чедип келгеш, кирбейн барган, чүге дээрге качыгдал хевин кеткен кижи хаанның хериминче кирип болбас турган. 3[+]Хаанның чарлык-дужаалы четкен девискээр, булуң бүрүзүн еврейлерниң качыгдалы, ыы-сыызы долуп, олар шээрленип турган; качыгдал хеви болгаш хүл оларның орун-дөжээн солуй берген.

4Эсфирниң бүзүрелдиг чалчалары база чалча кыстары аңаа келгеш, Мардохейниң дугайын чугаалап бергеннер. Кадын дыка-ла хөлзеп, дүвүрээн. Мардохей качыгдал хевин ужулзун дээш, Эсфир олче идик-хеп чорудупкан, ынчалза-даа ол ону хүлээп албаан, качыгдал хевин ужулбаан. 5Ынчан Эсфир хаанның аңаа бараан болзун дээн бүзүрелдиг[†] чалчазы Гатахты кыйгырыпкаш, ону Мардохейже: «Чүү деп чүвел бо? Чүү болганыл?» деп билип эккээри-биле чорудупкан. 6Гатах хаанның бажыңының мурнунда хоорай шөлүнде турган Мардохейже чорупкан. 7[+]Мардохей аңаа ооң-биле чүү болганын дөгерезин чугаалап берген, еврейлерни узуткап каар болза, хаанның хөреңгизинче Аманның киирер болуп аазаан мөңгүнүнүң сан-түңүнден бээр чугаалаан. 8[+]Мардохей Гатахка еврейлерни узуткаар дугайында Сузыга чарлаттынган дужаалдың хоолгазын Эсфирге көргүзери-биле берип каан. Ол Эсфирниң шупту чүвени билип алырын күзээн. Хаандан еврей чонну өршээрин барып дилээрин ол Эсфирге чагаан.

9Гатах ээп келгеш, Эсфирге Мардохейниң сөстерин дамчыдып берген. 10Эсфир Гатахка Мардохейге барып, дараазында чүүлдү чугаалаарын айыткан: 11[+]«Хаанның чоок дүжүметтери болгаш ооң чагыргазының адаанда бүгү чон билир: хаан боду келдиртпээнде, ооң иштики хериминче кирер эр-даа, херээжен-даа кижилерге кеземче чаңгыс – өлүм; чүгле хаан кымче алдын даянгыыжы-биле айтырыл – ол кижи дириг артар. А мени хаанче үжен хүн иштинде келдиртпейн тур».

12Мардохейге Эсфирниң сөстерин дамчыдып бергеннер. 13Ол Эсфирге мынча деп харыылаан: «Бүгү еврейлерден кара чааскаан хаанның бажыңынга камгаланып артып каар мен деп бодава. 14Бир эвес сен бөгүн ыыттавайн эрттириптер болзуңза, еврейлерге хосталга болгаш камгалал[†] өске черден чедип кээр, а сен база сээң адаңның төрелдери өлүп каар. Канчап билир, мындыг байдалда чонуңга дузалаар дээш сен кадын апарган эвес сен бе?»

15Эсфир Мардохейге мынча деп харыылаан: 16[+]«Сузыда бар еврейлерниң шуптузун барып чыып ал, ынчангаш үш хүн иштинде дүне-хүндүс-даа чемненмейн, суг-даа ишпейн, мен дээш шээрлениңер, мен база чалча кыстарым-биле ол шээрлениишкинни[†] шак-ла ынчаар сагыыр мен, ооң соонда хоойлуга[†] дүүшпес-даа болза, хаанга баар мен, а өлүр-даа болза, өлгей-ле мен». 17Мардохей чорупкаш, Эсфир канчаар дужааганыл, шак-ла ынчаар күүсеткен.

#### 5


Эсфирниң хаанга дидими-биле чедип келгени

1[+]Үшкү хүнде Эсфир каас-коя кадын хевин кедип алгаш, хаанның ордузунуң иштики хериминче киргеш, ооң бажыңының мурнунга кээп туруп алган; ынчан хаан хүлээп алыышкын кылыр өрээлинде бодунуң дүжүлгезинге эжикче көрүндүр саадап олурган. Ол херим иштинде турган кадынны көрүп каан. 2[+]Ынчан хаан Эсфирже ээ көрнүп, холунга тудуп органы алдын даянгыыжы-биле олче айтыпкан. Эсфир чоокшулап келгеш, ооң ужунга дээпкен. 3[+]Хаан аңаа мынча дээн: «Сеңээ чүү херегил, Эсфир кадын, кандыг дилеглиг сен? Күрүнениң чартыын-даа дилээр болзуңза, берип болур мен».

4Эсфир: «Бир эвес күзелдиг болза, хаан бөгүн Аман-биле кады мээң белеткеп кааным дойга келзин» – деп чалаан.

5Хаан: «Эсфирниң чалалгазынга баары-биле Аманны дүрген барып эккелиңер!» – деп чугаалаан. Хаан Аман-биле кады Эсфирниң белеткеп каан доюнга чедип келген. 6Арага-дарыны ижип, дойлап ора, хаан Эсфирге чугаалаан: «Күзелиң чүл? Ону хандырар мен. Дилээң кандыгыл? Күрүнемниң чартыын-даа дилезиңзе, бээр мен».

7Эсфир мынча деп харыылаан: «Мээң күзелим болгаш дилээм бе? 8[+]Хаан менче ээ көрнүп турар болза, мээң күзелимни хандырып, дилээмни күүседиксеп турар болза, ол даарта Аман-биле кады мээң белеткеп каар доюмче база катап чедип келзин, ынчан мен хаанның айтырыынга харыылаар мен».


Аманның Мардохейни өлүрер деп бодап алганы

9[+]Ол хүн Аман дойдан хөглүг болгаш чазык-чаагай, тайбың сеткилдиг чанып чорупкан. Оон Аман ордудан үнүп чыда, эжик-хаалга чанынга олурган Мардохейни көрүп каан, а демгизи турбаан, шимчеш-даа дивээн. Ынчан Аманның килеңи[†] Мардохейже база катап кыптыга берген. 10[+]Ынчалза-даа Аман кызып туттунупкан. Бажыңынга чедип келгеш, бодунуң өңнүктерин болгаш кадайы Зерешти келдирткен. 11[+][+]Аман оларга бодунуң аажок бай-шыырааның дугайында, хөй оолдарлыының дугайында база хаанның ону канчаар алдаржыдып, нояннарның болгаш дүжүметтерниң эң-не үстүнче үндүрүп каанының дугайында мактанып олурган. 12Аман мынча дээн: «Эсфир кадын безин бодунуң белеткээн доюнче хаан-биле кады менден өске кымны-даа чалаваан; даарта база хаан-биле кады ынаар чалаттырдым. 13Ынчалза-даа еврей Мардохей хаанның күрүнезинге ам-даа бараан болбушаан хевээр-дир. Ону көрүптеримге-ле, бүгү чүве меңээ хоозун-дур!»

14[+]Кадайы Зереш база шупту өңнүктери аңаа мынча дээннер: «Бежен кыры дурту[†] хире бедик, кижи азар ыяштан белеткеп кагзыннар, эртен хаанга баргаш, Мардохейни аңаа азып кагзыннар деп чугаала, ооң соонда хаан-биле кады дойже хөглүг чоруптар сен». Ол сүме Аманга дыка таарышкан, ынчангаш ол ыяшты белеткедип каан.

#### 6


Аманның Мардохейге хүндүлел көргүскени

1[+]Ол дүне хаан удуп чадап каан[*], ынчан ол тураскаалдыг болуушкуннар бижиир демдеглелдер дептерин эккээрин дужааган; ону хаанның мурнунга номчуп берген. 2[+]Ол дептерде мынча деп бижээн болган: «Хаанның эжик таңныылдаан чалчалары Бигтан биле Терештиң Ахашверош хаанның амы-тынынга чедер деп дугуржуп турганының дугайында медээни Мардохей берген».

3Хаан: «Ол дээш Мардохейге кандыг хүндүлел көргүскенил, кандыг шаңнал тывысканыл?» – деп айтырган.

Хаанның хууда бараан болукчулары: «Аңаа эки чүнү-даа көргүспээн» – деп харыылааннар.

4[+]Хаан: «Херим иштинде кым бар-дыр?» – деп айтырган. А ол өйде хаанның ордузунуң даштыкы хериминче Аман кирип орган. Ол белеткеп алганы ыяжынга Мардохейни азып өлүрериниң дугайында хаан-биле чугаалажыр дээш келген турган.

5Хаанның бараан болукчулары мынча дээннер: «Херим иштинде Аман турар чүве-дир».

Хаан: «Кирип келзин» – дээн. 6Ынчан Аман кирип кээрге, хаан: «Хаанның хүндүлел көргүзүксээн кижизинге чүнү кылза экил?» – деп айтырган.

Аман иштинде өөрүп боданган: «Менден өске кымга хаан хүндүлел көргүзүксээр деп?» 7-8[+]Аман хаанга мынча дээн: «Ол кижиге хаанның кедип чоруур идик-хевин эккеп берзин, хаанның аъдын мундургаш, аъттың бажынга хаанның онзагай каасталгазын кедирзиннер. 9Ынчангаш ол хепти болгаш аътты хаанның эң ат-сураглыг дээн нояннарының бирээзиниң холунга тутсуп берзиннер. Ындыг янзылыг хаанның хүндүлел көргүзер дээн кижизин хепкергеш, хоорайның төп шөлүнче үндүргеш, ооң мурнунга мынча деп чугаалазыннар: „Хаанның хүндүлел көргүзүксээн кижизин мынчаар хүндүлээр ужурлуг!“»

10Ынчан хаан Аманга чугаалаан: «Доп-дораан идик-хепти болгаш аътты эккелгеш, бодуң чугаалааның ёзугаар, мээң күрүнемге бараан болуп чоруур еврей Мардохейге ол хүндүлелди көргүс; чугаалаан чүүлүңден чаңгыс-даа чүве эрттирбе». 11Аман идик-хепти база аътты эккелгеш, Мардохейни хепкергеш, аътка мундургаш, хоорайның төп шөлүнче үндүре бергеш, ооң мурнунга: «Хаанның хүндүлел көргүзүксээн кижизин мынчаар хүндүлээр ужурлуг!» – деп чугаалаан.

12[+]Мардохей хаанның ордузунче ээп келген. А муңгаргай, бажын шып алган Аман бажыңынче далажыпкан. 13[+]Аман бодунуң кадайы Зерешке база бүгү өңнүктеринге чүү болганын шуптузун чугаалап берген. Ооң мерген угаанныг өңнүктери болгаш кадайы Зереш мынча дээннер: «Ооң мурнунга адың баксырап эгелээниң Мардохей еврей чоннуң төлээзи боор чүве болза, аңаа күш чедер харыың чок-тур, аштырар деп барганың ол-дур». 14Олар ынчаар-ла чугаалажып олурда, хаанның чалчалары келгеш, Аманны Эсфирниң белеткеп кааны дойже баарын далаштырып туруп бергеннер.

#### 7


Эсфирниң ийиги дою, Аманны шаажылааны

1-2[+]Хаан Аман-биле кады Эсфир кадынның ийи дугаар доюнга чедип келгеннер. Дой шуудай бергенде, арага-дарыны ижип турар өйде, хаан база катап Эсфир кадынга мынча дээн: «Күзелиң чүл, Эсфир кадын, ону хандырып бээр мен; дилээң чүл? Күрүнемниң чартыын-даа дилээр болзуңза, ону күүседир мен».

3[+]Эсфир кадын мынча деп харыылаан: «Бир эвес хаан менче ээ көрнүп турар болза, хаан күзээр-ле болза, мээң күзелим-биле, мээң дилээм-биле мени болгаш чонумну амы-тынныг арттырып кагзынам! 4[+]Мен болгаш мээң чонум кыргып-хыдыышкынга, өлүм-чидимге таваржыр кылдыр саттырыпкан-дыр бис. Бир эвес чүгле кулдар кылдыр саттырыпкан болзувусса, мен ыыттавас ийик мен, чүге дээрге ол айыыл-халап хаанны дүвүредир хире эвес үүрмек чүүл болгу дег-дир».

5Ахашверош хаан Эсфир кадындан: «Ындыг багай чорукту кылырын семээн кижи кайыл, кымыл ол?» – деп айтырган.

6[+]Эсфир: «Шак ындыг дайзын – өштүг-өжээнниг Аман бо-дур!» – деп харыылаан. Ынчан Аман хаанның болгаш кадынның мурнунга девидеп, сириңейнип эгелээн.

7Хаан ажынып-хорадап, дойну каапкаш, ордунуң садынче чоруй барган. А Аман Эсфир кадындан бодунуң амы-тынын өршээрин дилеп, чаннып артып калган. Хаанның аажызындан коргунчуг кеземче аңаа онаажырын Аман билип турган. 8Кажан хаан ордунуң садындан дой болуп турган черже кирип кээрге, Аман Эсфир кадынның мурнунда орун-дөжээнде кээп дүшкен чыткан! Хаан мынча дээн: «Мен бажыңымга бодум турумда-ла, кадынны күштээр бодап турар де!» Хаан ынча дээри билек, Аманның арнын дуглааш, тудуп алганнар.

9[+][+][+]Хаанның база бир бүзүрелдиг чалчазы Харбона мынча дээн: «Хаанга эки чүве кылган Мардохейни шаажылаар дээш Аманның белеткеп алган бежен кыры дурту[†] хире бедик ыяжы бо-дур. Ол Аманның бажыңының чанында тур ышкажыл».

Ону дыңнааш, хаан дужааган: «Аманны аңаа азып өлүрүңер!» 10[+]Мардохейге белеткеп каан турган ыяшка Аманны азып каан. Хаанның кылыы ам кээп чазылган.

#### 8


Еврейлерге дайзыннардан камгаланырын хаанның чөпшээрээни

1Ол хүн Ахашверош хаан Эсфир кадынга еврейлерниң дайзыны Аманның эт-хөреңгизин берипкен; а Мардохей хаанның чоок кижизи болу берген, чүге дээрге Эсфир кадын Мардохей аңаа төрел боор дээрзин чарлапкан. 2[+]Хаан Амандан дедир ап алган билзээн Мардохейге берипкен; Эсфир Мардохейни Аманның эт-хөреңгизиниң хайгааракчызы кылдыр томуйлап каан.

3[+]Эсфир база катап хаан-биле чугаалажып, ооң мурнунга кээп дүшкеш, ыглап, чаннып турган. Ол Агагтың үре-салгалы Аманның еврейлерге удур өштүг-өжээнниг бодалын соксадырын дилээн. 4[+]Хаан Эсфирже алдын даянгыыжын айтыпкан; Эсфир ынчан хаанның мурнунга туруп келген. 5Ол мынча дээн: «Хаан күзээр болза, ол менче ээ көрнүр болза, мээң бо херээмни чөптүг деп бодаар болза база мен аңаа эргим болзумза, ол ынчан Агагтың үре-салгалы, Амадаттың оглу Аманның еврейлерни узуткаар дугайында бүгү девискээрлерже бижип чоруткан чагааларын дедир чыып эккелзин деп бижээн болза. 6Ынчанмас болза, мен чонумнуң хоозуралын, төрел-дөргүлүмнүң өлүм-чидимин канчап көрүп шыдаар мен?»

7Ахашверош хаан Эсфир кадынга болгаш еврей Мардохейге мынча дээн: «Көрүңер даан, мен Аманның эт-хөреңгизин Эсфирге бериптим, еврейлерже хол көдүргени дээш ооң бодун ыяшка азып өлүрдүлер; 8[+]а силер еврейлерниң дугайында күзээн-не чүвеңерни мээң адымдан бижээш, мээң билзээм-биле таңмалап калыңар. Хаанның адындан бижээн болгаш хаанның билзээ-биле таңмалаан кандыг-даа чагааны кым-даа өскертип шыдавас болгай».

9[+][+][+]Шак ынчан, Сиван деп үш дугаар айның чээрби үште, хаанның бижээчилерин кыйгыртып эккелген. Олар Мардохейниң айтыышкыны-биле Индиядан Эфиопияга[†] чедир 127 девискээрде еврейлерге, девискээрлер эргелекчилеринге, чагырыкчыларга база нояннарга чагаалар бижээн. Ол чагааларны ында чурттап чоруур бүгү чоннарның (ооң иштинде еврейлерниң) үжүк-бижии-биле оларның дылдарынга бижип чорударын дужааган. 10[+][+]Мардохей чагааларны хаанның адындан бижээш, ооң билзээ-биле таңмалааш,[†] хаанның чүгүрүк аъттарын мунган шапкынчылар таварыштыр тарадыпкан. 11Чагааларда бижээни болза: «Кайы-даа хоорайда чурттап турар еврейлерге, чыглып алгаш, боттарының чуртталгазын камгалаар дээш, оларга удурланыр кандыг-даа аймак-сөөктүг, кайыын-даа келген аг-шеригни, оларның кадайларын, ажы-төлүн өлүрүп, узуткап, эт-севин үптеп-дээрбедеп болурун хаан чөпшээрээн». 12[+]Ахашверош хаанның чагыргазының адаанда турар девискээрлерге чаңгыс-ла хүнде, Адар деп он ийи дугаар айның он үште, бо дужаал күштүг болур турган. 13Ынчангаш үнген дужаалдан хоолганы девискээр бүрүзүнче чорудуп, хоойлу[†] дег, шупту чоннарга билдинген турар кылдыр чарлазын дээн. Еврейлер дайзыннарындан ол хүнде өжээн негеп алырынга белен турар ужурлуг турган. 14[+]Хаанның чүгүрүк аъттарын мунган шапкынчылар дужаалды тарадыры-биле кончуг шалыпкын үнүпкеннер. Сузының ордузунга база дужаалды чарлапкан.

15[+]Ынчан Мардохей хаандан ооң ховар чараш, ак база көк өңнүг хептерин кеткен, каас-коя алдын бөрттүг, хүрең-кызыл шыва тоннуг үнүп келген. Сузы хоорай улуг өөрүшкүлүг хөглеп турган. 16[+]А Сузыда чурттап турар еврейлерге ынчан чүден-даа чырыткылыг, өөрүнчүг үе дүжүп келген. 17Кайы-даа хоорайга, девискээрге хаанның чарлыы чеде бээрге-ле, еврейлерге өөрүшкү-хөглүг, найыр-дойлуг байырлал хүнү эгелеп турган. Чурттуң өске чоннарының хөй-ле улузу ынчан «еврейлер бис» деп эгелээн, чүге дээрге олар еврейлерден корга берген.

#### 9


Еврейлерниң дайзыннарын тиилээни

1[+][+]Адар деп он ийи дугаар айның он үште хаанның чарлыын күүседир ужурлуг турган. Ол хүнде еврейлерниң удурланыкчылары оларны чагырып аар деп турган. Ынчалза-даа шупту чүве сыр дедир болуп, еврейлер боттары дайзыннарындан артык эрге-күштүг апарганнар. 2Оларга багай чүве күзеп турган удурланыкчыларындан өжээн негеп алыр дээш, еврейлер Ахашверош хаанның чагырганы девискээрлерде боттарының хоорайларынга чыглып келгеннер; оларга удур кым-даа туржуп шыдаваан, чүге дээрге олардан өске чоннар шупту корга берген. 3Девискээрлерниң бүгү нояннары, чагырыкчылары, эргелекчилери, хаанның дүжүметтери еврейлерни деткип эгелээннер, чүге дээрге олар шупту Мардохейден коргуп турганнар. 4[+]Мардохей хаанның ордузунда аажок улуг салдарлыг апарган, ооң ат-алдары бүгү девискээрлерде тарай берген, чүге дээрге Мардохей улам-на күштүг бооп кел чыткан. 5Еврейлер хамык дайзыннарын өлүрүп, кыргып-хыдып, хылыш-биле шанчып узуткап турганнар, олар удурланыкчыларын хыын хандыр аажылап турганнар.

6Сузының ордузунга еврейлер 500 кижини өлүрүп узуткап кааннар. 7-10Еврейлер боттарының дайзыны Амадаттың оглу Аманның он оглун – Паршандатаны, Далфонну, Асфатты, Поратты, Адалияны, Аридатты, Пармаштаны, Арисайны, Аридайны, Ваиезатаны – өлүрүп кааннар, а үптээшкин кылбааннар.

11Ол-ла хүн Сузының ордузунда өлүрткен кижилерниң санын хаанга илеткээннер. 12[+]Хаан Эсфир кадынга чугаалаан: «Сузының ордузунда еврейлер 500 кижини болгаш Аманның он оглун өлүрген-дир; а хаанның оон өске девискээрлеринде олар чүнү канчап кааннар деп?! Сээң күзелиң кандыгыл? Шуптузун хандырар мен. Оон өске кандыг дилээң барыл? Ону база күүседир мен».

13Эсфир мынча дээн: «Бир эвес хаан күзээр болза, Сузыда еврейлерге даарта база бөгүн ышкаш аажылаарын чөпшээрезин, а Аманның он оглунуң мөчү-сөөгүн ыяшка азып кагзын». 14Хаан ол ёзугаар кылырын дужааган; ол чарлыкты Сузыга үндүрген, Аманның он оглун азып каан. 15Адар айның он дөртте Сузының еврейлери чыглып алгаш, 300 кижини өлүрүп кааннар, а үптээшкин кылбааннар.

16Хаанның өске-даа девискээрлеринде еврейлер боттарының амы-тынын камгалап, дайзыннарындан адырлып аар дээш 75 000 кижини өлүрүп узуткааннар, а үптээшкин кылбааннар. 17Ол бүгү Адар айның он үшкү хүнүнде болуп турган; а он дөртте олар оожургап, ол хүннү байыр-дой база хөглээшкин хүнү кылып алганнар. 18А Сузыда чурттап турар еврейлер Адар айның он үш-он дөртте чыылгаш, он бештиң хүнүнде оожургап, ол хүннү байыр-дой база хөглээшкин хүнү кылып алганнар. 19[+]Ынчангаш көдээ черлерде, суурларда чурттап чоруур еврейлер Адар айның он дөрткү хүнүн бот-боттарынга белек кылдыр аъш-чем сунчур байыр-дой база хөглээшкин хүнү кылдыр байырлап эрттирип турарлар.


Пурим байырлалын Мардохейниң доктаатканы

20Мардохей ол болуушкуннарның дугайында бижээш, Ахашверош хаанның ырак-чоок девискээрлеринде бүгү еврейлерже чагаалар чорудупкан. 21Чылдың-на Адар айның он дөрттү база он бешти байырлал кылдыр доктаадып аарын ында бижээн. 22Чүге дизе ол хүннерде еврейлер боттарының дайзыннарындан адырылганнар, ол айда оларның муңгаралы – өөрүшкүже, дүвүрели – байырлалче шилчээн. Ынчангаш ол хүннерни байыр-дой база хөглээшкин байырлалы деп, бот-боттарынга белек кылдыр аъш-чем сунчур, ядыыларга хайырлал бээр хүннер деп санаар. 23Еврейлер ону ынчаар кылыр деп шиитпирлээннер, ынчангаш Мардохейниң оларга мынча деп бижээн чүүлүн хүлээп алганнар: 24[+]«Бүгү еврейлерниң дайзыны, Агагтың үре-салгалы, Амадаттың оглу Аман канчаар еврейлерни узуткаар дугайында пур деп төлге октааныл, 25бо херек[*] канчап хаанга чеде бергенил, хаан канчаар чагаа-биле дужаал үндүрүпкенил, еврейлерге удур Аманның каржы бодалы канчап ооң бодунуң бажынче суг кутканыл, ону база ооң оолдарын канчап ыяшка азып кааныл».

26Ынчангаш ол хүннерни Пурим[†] деп адап каан: ол ат «пур» деп сөстен укталган. Ол чагааның шупту сөстеринге дүүштүр, оон аңгыда боттарының чүнү көргенин база олар-биле чүү болганын ёзугаар, 27[+]еврейлер боттарынга, салгалдарынга болгаш оларга катчып турар бүгү улуска хамаарыштыр ол ийи хүннү чылдың-на байырлаар деп доктаадып алганнар. Ону кым-даа өскертип болбас турган. 28Девискээр бүрүзүнге, хоорай бүрүзүнге, кайы-даа үениң төрел бөлүк бүрүзүнге ол хүннер тураскаалдыг болгаш байырланчыг болур; Пурим хүннери еврейлерге үргүлчү турар, ол хүннерни үре-салгалы база үргүлчү утпайн сагып чоруур ужурлуг.

29[+]Авихаилдиң уруу Эсфир кадын бодунуң бүгү ат-алдары-биле еврей Мардохейниң Пурим байырлалының дугайында бижиин бадыткаан. 30[+]Ахашверош хаанның чагырганы 127 девискээрлеринде бүгү еврейлерже амыр-тайбыңның, оожургалдың сөстерин бижээн чагааларны чоруткан. 31[+]Ооң мурнунда оларның боттары дээш база салгалдары дээш шээрлениишкинни[†] доктаадып тургусканы дег, еврей Мардохейниң болгаш Эсфир кадынның доктаадып кааны Пурим байырлалының хүннерин шыңгыы сагыырын ында айыткан. 32Эсфирниң чарлыы Пурим дугайында сөстү бадыткаан, ынчангаш ону номче киир бижээн.

#### 10


Ахашверош биле Мардохейниң алдары

1Ооң соонда Ахашверош хаан кургаг черде болгаш далайның ортулуктарында чурттап турар чонга албан-үндүт онаап эгелээн. 2[+]Ахашверош хаанның бүгү алдарлыг херектерин мидий-перси хааннарның демдеглел дептерлеринче киир бижип каан. Ында ооң күштүүн болгаш өндүр улуун бижип демдеглээн. Оон аңгыда Ахашверош хаан Мардохейни өрү депшиткен деп база айыткан. 3[+][+]Еврей Мардохей Ахашверош хаанның соонда ийи дугаар черни ээлеп, еврей чоннуң өндүр улуг, ынак кижизи апарган, чүге дээрге ол чонунга буян-кежик дилеп, салгалдарның чаагай чоруу дээш сагыш човап чораан.

### Иов

#### Иов

Иов


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]


#### Киирилде


Иов


Киирилде

Иовтуң номунда Бурган эки кижиниң бүзүрелиниң ылап шынныын хынап, шенээрге, ооң амыдыралы аажок улуг айыыл-халапка таварышканының төөгүзүн чугаалап турар. Иовтуң эштери ону аргалаар дээш чедип кээр, ынчалза-даа аргалал орнунга ону буруудадып, чемелеп эгелээр. Оларның бодалдары эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң бир аай мерген угаанынга дүгжүп, Иовтуң хилинчээ дээрге ооң бачыттары дээш Бургандан келген кеземче-дир деп турар. Ындыг-даа болза, Иов оларның бөдүүн логиказын хүлээп ап шыдавас, чүге дээрге ол ындыг коргунчуг кеземче алгы дег кедергей бачыт үүлгетпээнин билир турган. Иов Бурганның ону чөптүг эвес аажылап турарын, бодунда буруу чогун шынзыдар дээш, Ооң-биле удур-дедир көржүп ужуражыр деп күштүг күзелдиг. (Номчукчулар мону утпас ужурлуг: Иов боду-даа, ооң эштери-даа Иовтуң хилинчээниң чылдагааны апарган, дээрлерге болган маргылдаага хамаарылга чок.) Улустуң чугаазынче Элиуй деп аттыг база бир кижи киржип эгелээр, адак соонда Дээрги-Чаяакчы Иов-биле Боду база чугаалажыр. Бурган Иовтуң айтырыгларынга дорт харыы бербейн турар-даа болза, ол ужурал Иовка бодунуң Чаяакчызының кызыгаар чок мерген угаанныын көргүзүп, ону Дээргизиниң-биле эптештирип каар.

Номну дараазында кезектерге чарып боор:

– прозалаан киирилде (1–2 эгелер);

– Иовтуң эштери-биле үш бөлүкке чарган чугаалары (3–11, 12–20, 21–31 эгелер);

– Элиуйнуң киржилгези (32–37 эгелер);

– Дээрги-Чаяакчының Иовка айтырыглар салганы (38–41 эгелер);

– прозалаан түңнел (42-ги эге).

Иовтуң ному колдуунда кайгамчык чараш поэтиктиг дыл-биле бижиттинген. Ындыг-даа болза, ол дыл амгы үениң шинчилекчилеринге номну билип аарынга улуг бергедээшкиннерни таварыштырар. Мында кирген хөй еврей сөстер бүгү Библияда чүгле чаңгыс катап ажыглаттынып турар, ынчангаш оларның утказы эки билдинмес. Ол ышкаш бо номнуң эрте-бурунгу сөзүглелдериниң аразында ылгалдар дыка хөй. Ындыг бергелер Иовтуң номунуң очулгазын хөй черлерде даап бодаан кылып турар.

#### 1


Иов – Бургандан коргар, чөптүг кижи

1[+][+][+]Уц деп черге Иов дээр кижи чурттап чораан.[*] Ол болза кем-буруу чок, чөптүг, Бургандан коргар болгаш бачыттан хая көрнүп чоруур кижи чүве-дир. 2Иов чеди оол биле үш кыстың адазы турган. 3[+]Ол 7000 өшкү-хой, 3000 теве, 500 эжеш шары болгаш 500 кыс элчиген кошкул малдыг, дыка хөй санныг чалча-хөделдиг кижи чүве-дир. Чөөн чүктүң бүгү аймактарының аразында Иов эң ат-алдарлыг кижи турган.

4Ооң оолдары ээлчег аайы-биле бот-боттарының бажыңнарынга найырлап-дойлаар дээш чыглыр, олар-биле кады дойлазын дээш, кыс дуңмаларын база кыйгырып аар чаңчылдыг улус чүве-дир. 5[+][+]Дойлаашкын үези эрте берген санында-ла, Иов оолдарын келдиртип алгаш, оларны ыдыктап-арыглап[†] турган. «Мээң оолдарым бачыт[†] үүлгедип, боттарының сеткил-чүрээнде Бурганны бак сөглепкен[*] бооп чадавас» деп бодап, Иов эртен эрте тургаш, оларның саны-биле бүрүн өрттедир өргүлдер[†] салып турган. Ол үргүлчү ынчаар кылып келген.


Буруудадыкчының Иовту нүгүлдээни

6[+]Бир-ле хүн Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының оолдары[*] Ооң мурнунга турар дээш чедип келген, оларның аразынга буруудадыкчы[*] турган. 7[+]Дээрги-Чаяакчы[†] оон: «Сен кайыын келдиң?» – деп айтырган.

Буруудадыкчы: «Мен чер-делегейни эргип кезип чордум» – деп харыылаан.

8Дээрги-Чаяакчы буруудадыкчыга: «Мээң чалчам Иовту эскердиң бе? Чер кырында өске ындыг кижи чок – ол кем-буруу чок, чөптүг, Бургандан коргар болгаш бачыттан хая көрнүп чоруур кижи чүве» – дээн.

9Буруудадыкчы Дээрги-Чаяакчыга: «Иов Бургандан хей черге коргар деп бе? 10[+]Сен ооң бодун, өг-бүлезин база кошкул-хөреңгизин бүгү талазындан камгалап турбаан сен бе? Ооң холунуң ажыл-херээнге ачы-буян хайырлаан сен, ооң кодан-кодан малдары чер кырында өзүп-көвүдеп-ле турар-дыр. 11[+]Ынчалза-даа ооң бар-ла кошкул-хөреңгизинге Бодуңнуң холуң-биле дээптер болзуңза, ол Сени арныңга албан бак сөглээр» – дээн.

12Дээрги-Чаяакчы буруудадыкчыга: «Ындыг бе? Ооң бар-ла кошкул-хөреңгизи сээң холуңче кирзин. Чүгле ооң бодунга дегбе» – дээн.

Буруудадыкчы Дээрги-Чаяакчыдан ыңай чорупкан.

13Бир-ле хүн, Иовтуң оолдар, кыстары улуг акызының бажыңынга найырлап-дойлап, арага-дары чооглап турда, 14Иовка шапкынчы кижи келгеш: «Шарылар чер аңдарып турду, а элчигеннер чанынга оъттап турду. 15[+]Хенертен Шева чурттуглар халдап келгеш, оларны сүрүп аппарды, а силерниң ажылчыннарыңарны хылыш-биле кыра шанчып каапты. Силерге дыңнадып болур чаңгыс мен дириг арттым!» – дээн.

16[+]Ол төндүр чугаалаваанда-ла, өске шапкынчы чедип келгеш: «Бурганның оду дээрден баткаш, өшкү-хой болгаш ажылчыннарыңарны өрттедип каапты. Силерге дыңнадып болур чаңгыс мен дириг арттым!» – дээн.

17[+]Ол төндүр чугаалаваанда-ла, база бир кижи чедип келгеш: «Халдей аймактан үш бөлүк халдап, тевелерже хөме келгеш, оларны сүрүп аппарды, а ажылчыннарыңарны хылыш-биле кыра шанчып кагды. Силерге дыңнадып болур чаңгыс мен дириг арттым» – дээн.

18Ол төндүр чугаалаваанда-ла, оон өске кижи чедип келгеш: «Силерниң оолдар, кыстарыңар улуг акызының бажыңынга найырлап-дойлап, арага-дары чооглап турда, 19ээн кургаг ховудан коргунчуг шуурган хадып келгеш, ол бажыңның дөрт азыын силгиптерге, бажың аныяктар кырынче кээп дүштү, олар өлүп калды. Силерге дыңнадып болур чаңгыс мен дириг арттым» – дээн.

20[+]Иов ынчан туруп келгеш, качыгдалдан хевин ора тыртып, бажын чүлүп каапкаш, черже кээп дүжүп, Бурганга мөгейген. 21[+][+]Ол мынча дээн: «Иемниң иштинден делегейже чанагаш үнүп келген мен, чер-иемче дедир чанагаш кире бээр мен. Дээрги-Чаяакчы берген-дир, Дээрги-Чаяакчы дедир ап алган-дыр, Ооң ады алгаг-йөрээлдиг болзун!»

22Ол бүгү болуп турза-даа, Иов черле бачыт үүлгетпээн, Бурган дугайында багай чүве чугаалаваан.

#### 2


Буруудадыкчының Иовту катап база нүгүлдээни

1[+]Бир-ле хүн Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының оолдары катап база Ооң мурнунга турар дээш чедип келген, оларның аразынга буруудадыкчы турган. Буруудадыкчы база Дээрги-Чаяакчының мурнунга туруптарга, 2Бурган оон: «Сен кайыын келдиң?» – деп айтырган.

Буруудадыкчы Дээрги-Чаяакчыга: «Мен чер-делегейни эргип кезип чордум» – деп харыылаан.

3Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа: «Мээң чалчам Иовту эскердиң бе? Чер кырында өске ындыг кижи бар бе – ол кем-буруу чок, чөптүг, Бургандан коргар болгаш бачыттан хая көрнүп чоруур кижи чүве. Ол Меңээ шынчы чоруун быжыг кадагалап чоруур хевээр-дир, а сен Мени Иовту кем-буруу чокка-ла узуткап каар кылдыр күткүп турдуң чоп» – дээн.

4Буруудадыкчы Аңаа: «Кеш орнунга кеш! Амы-тыны дээш кижи бодунда бар-ла чүвени бериптер. 5Ынчалза-даа Бодуңнуң холуң-биле ооң сөөк-даяанга, эът-бодунга дээптер болзуңза, ол Сени арныңга албан бак сөглээр!» – деп харыылаан.

6Дээрги-Чаяакчы буруудадыкчыга: «Ол боду ам сээң холуңда-дыр че, чүгле амызын үспе» – дээн.

7[+]Буруудадыкчы Дээрги-Чаяакчыдан ыңай чорупкаш, Иовка таваңгайындан эгелээш, тейинге чедир коргунчуг оюлганнар чыпшырып каан. 8[+]А Иов качыгдалдан хүлге олуруп алгаш, ириңин сивирери-биле сава бузундузу тудуп алган.

9Кадайы аңаа: «Сен Бурганга шынчы чорууңга быжыг хевээр сен бе? Бурганны бак сөглепкеш, өлү бер!» – дээн.

10[+]Иов аңаа: «Сээң чугааң сээдең кадай чугаазы-дыр! Таанда-ла бис Бургандан чүгле эки чүве хүлээп аар, а багай чүве хүлээп албас улус бе?» – деп харыылаан.

Ол бүгү болуп турза-даа, Иов бодунуң аксы-сөзү-биле бачыт[†] үүлгетпээн.


Иовтуң үш эжи

11[+][+][+]Иовту тавараан бүгү хай-халап дугайында ооң үш эжи дыңнап кааш, кижи бүрүзү бодунуң чуртундан: Элифаз – Темандан, Вилдад – Шуахтан болгаш Софар – Наамадан олче чорупкан. Олар Иовка кады барып, ооң-биле кады хараадап ыглажыр, ону аргалаар дээш ужуражып келген. 12[+]Иовту ырактан көрүп кааш, танывайн барганнар. Олар ынчан качыгдалдан ишкирнип ыглажып, боттарының хевин ора соп, доозун-довуракты дээрже чажып, баштарынче уруп эгелээн. 13[+]Чеди хүн, чеди дүн дургузунда эжи-биле кады черге олурганнар. Ооң кедергей хилинчектенип турарын көргеш, оларның кайызы-даа аңаа чаңгыс сөс-даа чугаалаваан.

#### 3


Иовтуң бодунуң төрүттүнген хүнүн каргааны

1Ооң соонда Иов чугааланып эгелээш, бодунуң төрүттүнген хүнүн каргап каапкан. 2Ол мынча дээн:

3[+]«Мээң төрүттүнген хүнүм чиде берзин,
„Оол ботталды!“ дээн дүн база читсин.
4Ол хүн дүмбей караңгы бооп хуулзун,
дээрде Бурган[†] ону сагынмазын,
чырык ол хүн чырытпазын!
5Ол хүн дүмбейге алзып алзын,
ону коргунчуг караңгы бүргей апсын,
булут шыва апсын, хүн туттуруушкуну коргудупсун!
6Ботталганым дүннү дүмбей хөме апсын,
чылдың бир хүнү кылдыр ол санаттынмазын,
айлар санаашкынынче ол кирбезин!
7Ол дүне үре-төл ботталбас болзун,
өөрүшкүнүң ыыткыр алгызы аңаа дыңналбазын!
8Левиафанны[†][*] оттуруп шыдаар илби-шидичилер,
хүннерге каргыш салыр кижилер
ол дүннү база каргап каапсын!
9Ол дүннүң эртенги сылдыстары өжүп калзын,
даң адарын ол хей-ле маназын,
эртенги хаяаның чырыш дээрин көрбезин!
10Чүге дээрге ол үе төрүттүнеримни болдурбайн барбаан-дыр,
човалаңны менден чажырбаан-дыр.

11[+]Чүге-ле мен төрүттүнеримде өлү бербээним ол,
иемниң иштинге-ле өлүп калбааным ол?
12Чүге мени хойнунга олуртуп,
эмиг сүдү-биле эмзирип турганыл?
13Ынчан бүрлүп калган болзумза,
ам амыр-дыштыг чыдар ийик мен,
чыргал көрүп, удуур ийик мен;
14чер-делегейниң хааннары, даргалары-биле –
ам буступ калган тудуглар кылып каан чагырыкчылар-биле кады;
15бажыңнарын мөңгүн-биле долдуруп,
алдын чыып турган нояннар-биле кады удуур ийик мен.
16[+]Мени, дүжүрген уругну дег,
чырык көрбээн чаш төлдү дег,
ажаап каары кай!
17Өлүглер оранынга бузуттугларның чедирген дүвүрели оожургаар,
могап-шылааннар дыжын көөр.
18Хоругдаттырганнар аңаа кады оожургап,
дарлакчының үнүн дыңнавастар.
19Аңаа чөгенчиг-даа, өндүр улуг-даа кижи дең болур,
кул кижи дээргизинден хостуг болур.

20[+]Чүге-ле човалаң көрген кижиге чырыкты бергенил,
сеткили хинчектенген кижиге чуртталганы бергенил?
21[+]Ындыглар өлүмнү четтикпейн манаарга-даа, келбес,
ону үнелиг шыгжагдан кызып дилээрге-даа, тывылбас.
22[+]Чевегни[†] тып алгаш, ол хөөкүй хөглеп,
өөрүп-байырлап шаг боор.
23[+]Ындыг хөөкүйнүң оруу муңгаш,
Бурган аңаа бүгү таладан шаптараазын тургузуп каан.
24Ам мээң човуурум аъш-чемимни солуду,
караам чажы суг дег агып тур.
25[+]Коргуп турган чүвем меңээ таварышты,
сүртеп турган чүвем мени хөме апты.
26Меңээ оожургал-даа, амыр-дыш-даа,
тайбың-даа чок – чүгле дүвүрээзин!»

#### 4


Элифазтың чугаазы: бачыт чок кижи турбас

1Теман чурттуг Элифаз мынча деп харыылаан:

2«Чугаа-сөзүм сеңээ анчыг бооп чадавас,
ындыг-даа болза, ыыттавайн баар арга бар бе?!
3[+]Сен бодуң хөй улусту билиндир сургап,
суларап калган холдарны күш киирип турдуң.
4Илдигип кээп дүшкен улусту сээң сөстериң көдүрүп турду,
тептиккен улусту быжыглап турдуң.
5А ам айыыл-халап сени таварыырга, харыксырап калдың,
ол сеңээ дээптерге, сагыш-сеткилиң дүвүреди.
6[+]Бургандан коргуушкун сеңээ чөленгиишти,
а оруктарың кем-буруу чогу – идегелди берип турар эвес бе?

7[+]Сактып кел: буруу чок кижи өлүр ийик бе,
чөптүглер узуткаткан бе?
8[+]Мен көөрүмге, хай-бачыт[†] аңдарып,
човалаң тарып турар улус оозун ажаап аар-дыр.
9[+]Олар Бурганның тыныжындан өлүп каар-дыр,
Ооң килеңиниң[†] эзининден чиде бээр-дир.
10Арзылаңнар алгызы, ырланган үнү дыңналып турза-даа,
оларның дижин тура тыртып кааптар;
11араатан аң олча тыппаанындан өлүп каар,
арзылаңчыгаштар тарай маңнажы бээр.

12Чажыт сөс меңээ билдингир апарды,
мээң кулаам сымыранган сөс дыңнап кагды:
13[+]дүвүренчиг дүнеки көстүүшкүннер[†] аразында,
улус улуг уйгузунче дүлүнген үеде,
14[+]коргуушкун болгаш сирилээшкин мени хөме ап,
сөөктерим сириңейни берди.
15Бир сүлде[†] мурнум-биле эрте берди[*],
бажым дүгү дораан адыя берди.
16[+]Ол кээп туруп алды, а кым боор деп танывадым –
чүгле тода эвес хевир-дүрзү мурнумда турду.
Ыржым өттүр бир-ле үн дыңнап кагдым:
17[+]„Кижи амытан Бургандан шынныг[*] боор бе,
Чаяакчызындан арыг[†] боор бе?
18[+]Бурган[†] Бодунуң чалчаларынга безин бүзүревес-тир,
Бодунуң төлээлериниң безин четпестерин көрүп каар-дыр.
19А дойдан туткан, довурак-доозунда турар бажыңнарда чурттаан[*],
үзүт-ховаган ышкаш чылча базып каап болур
кижилер дугайында чугаалаан-даа ажыы бар бе?
20Олар эртен бар, а кежээ чок апаар –
шуут чиде бээри эскертинмес.
21[+]Оларның оран-савазын быжыглаан багларны үзе тыртып каапкан.
Улус мерген угаан чедип албайн өлүп каар“».

#### 5


Бурганның чемелеп турар кижизи амыр-чыргалдыг

1[+]«Кый деп көр, кым сеңээ харыылаар-дыр?

Дээрниң ыдыктыг[†] төлээлериниң кайызын дуза дилеп кыйгырар сен?
2[+]Мелегей кижини килеңнээчели[†] өлүмге чедирер,
а бөдүүн кижини[†] изигленир чаңы узуткап каар.
3Көрген мен: мелегей кижи турумчуп чурттай берген болур,
ынчалза-даа ооң бажыңын хенертен каргыш таварыыр[*].
4Ооң ажы-төлүнге болчур кижи чок,
оларны хоорайның төп шөлүнге дарлап-бастыр,
а камгалаптар кым-даа чок болур.
5Оларның дүжүдүн өске – аштаан кижи сыырыптар,
тенниг хараган аразында үнгенин безин арттырбас,
а суксаан кижи оларның эт-хөреңгизин ажырыптар.
6Хай-халап черден үнүп келбес,
човалаң хөрзүнден өзүп келбес-ле болгай;
7а кижи, чаштанчының өрү ужары дег,
човалаңны боду төрүүр[*].

8А мен бодум Бургандан дуза дилеп кыйгырар мен,
ажыл-херээмни Аңаа бүзүреп дагзыр мен.
9[+]Ооң ажыл-херээ өндүр улуг, билип аары болдунмас,
Ооң кайгамчык чүүлдери эмге-тикчок.
10[+]Бурган[†] черже чаъс чагдырып,
шөлдерни суггарып турар;
11[+]базындырганнарны бедикче үндүрүп,
ыглап-сыктааннарны камгалалче[†] өрү көдүрүп турар;
12кажарларның бодалдарын үрей шаап,
оларның холунче чедимче кирбес кылып турар;
13[+]мерген угаанныг дирткеннерни оларның-на кажары-биле тудуп ап,
оптугларның сүмелерин будулдуруп турар:
14[+]чырык хүндүс-ле оларны караңгы бүргей аптар,
дал дүъште, дүне дег, суйбанып чоруурлар.
15[+]Бурган ядыы күжүрнү хылыштан,
дайзыннарының аксындан, күштүглерниң холундан камгалаар.
16[+]Ынчаарга түреңги кижиде идегел бар,
а бузут-бак аксын хаап аар.

17[+]Бурганның чемелеп турар кижизи амыр-чыргалдыг!
Күчүлүг Бурганның эдип-чазаар сургаалын хүлээвейн барба:
18[+]Ол сени балыглаза-даа, балыыңны Боду шарып бээр,
Ол сопса-даа, Ооң-на холдары экиртип каар.
19[+]Алды айыыл-халаптан Ол сени камгалаар,
чедиги-даа айыыл сеңээ дегбес;
20[+]аш-чут үезинде сени өлүмден,
дайын үезинде – хылыштан адырып каар;
21[+]нүгүлдүң кымчызындан чайлай бээр сен,
хоозурал кээринден кортпас сен.
22Хоозурал биле аш-чутту кочулаар сен,
черлик аң-араатандан кортпас сен;
23шөлде даштар-биле тайбың керээзи чарар сен,
черлик аң-мең сээң-биле эп-найырал тудар.
24Сээң аалыңга чаагай чорук келгенин билип аар сен,
хой кажаазынче көөрүңге, четпес чүүл чок боор[*];
25[+]хөй санныг үре-салгалдыыңны көрүп каар сен,
салгакчыларың чер кырында оът-сиген дег боор.
26[+]Четчип бышкан назыныңда чевегже[†] кире бээр сен,
үезинде ажааган тараа бажы дег боор сен.
27Илередип билип алган чүүлүвүс ол-дур – ылап-ла ындыг!
Дыңнап алгаш, бодуң шиңгээдип ал».

#### 6


Иовтуң чугаазы: мээң хомудалым чөптүг

1Иов ынчан мынча деп харыылаан:

2«Бир эвес мээң качыгдалымны деңзилеп,
хилинчээмни деңзи таваанче салыр болза,
3[+]ол далайлар элезининден-даа аар болур ийик!
Ынчангаш мээң чугаа-соодум ындыг доңгун-дур.
4[+]Күчүлүг Бурганның согуннары мага-бодумда,
мээң сеткил-чүрээм оларның хоранын ижип турар,
Бурганның ыдыпканы коргунчуг кеземчелер кырымда хөме келген.
5Черлик элчиген, оът-сигени бар болза, алгырар бе,
шары, чиир чемниг болза, мөөрээр бе?

6Дус чок аъш-чем амданныг бе,
чуурганың агында амдан бар бе?
7Ындыг аъш-чемге дээр хөңнүм чок,
оон ам хөөн булганыр апардым!

8О, дилээм боттаны берген болза,
Бурган[†] мээң күзелимни күүсеткен болза –
9[+]Ол мени узуткап каарын болгааган болза,
холун сунгаш, чок кылып каан болза!
10Ындыг төнчү меңээ аргалал,
кадыг-дошкун аарышкы аразында өөрүшкү болур ийик –
Ыдыктыг[†] Бурганның сөстеринден ойталавааным ол-дур!
11Идегеп, манаар хире кандыг күштүг мен,
шыдажыр хире кандыг эчис сорулгалыг мен?
12Мээң быжыым – даштың быжыы бе?
Мээң мага-бодум – хүлер бе?
13Кандыг-даа деткимчени менден хунаап турда,
бодумга дузалаптар арга менде бар бе?

14Эжинге энерелдиг эвес кижи
Бургандан коргуушкунну уттупкан-дыр[*].
15[+][+]А мээң ха-дуңмам, соглуучал дамырак дег, бүзүрел чок,
савазыраан хем суу дег, доктаамал эвес:
16эрип чыдар доштан бораңгай-даа апаар,
хар эриирге, шапкын ага-даа бээр;
17а кааңнаашкын эгелээрге, оожургап, соглур,
изип кааңнаарга, уну куруглап каар.
18Чиңнер аңаа суг дилээш, оруктарындан өскээр барып,
ээн кургаг ховуже киргеш, өлүп чидер;
19[+][+]Темадан чиңчилер суг дилеп, харап көөр,
Шевадан садыгжылар суг тып аарынга идегеп турар,
20ынчалза-даа оларның идегели меге болур:
кургаг унга чедип келгеш, чөгели төнерлер.
21Силер меңээ база ындыг хем дег апардыңар!
Мээң коргунчуг үүле-чолум көргеш, корга бердиңер.
22Мен силерден белек дилеп тур мен бе
азы „Мен дээш байлааңардан хээли бериңер“ деп тур мен бе?
23„Дайзынның холундан мени адырыңар,
дарлакчылар холундан садып хостаңар“ дидим бе?

24Мени сургаңар, ынчан ыыттавайн баар мен,
шын эвес чүүл кылганымны көргүзүңер.
25Шынныг сөстер күштүг-дүр[*],
а силерниң чемеңер чүнү шынзыдып турарыл?
26[+]Мээң сөстеримни буруу шавар деп тур силер бе?
Идегелин ышкынган кижиниң чугаазы чүгле хоозун хат бе?
27Силер өскүс кижиже-даа халдаар,
эжиңерни-даа садыптар ийик силер чоп!

28Ам-на менче көрүп келиңер:
кызыл арныңарга-ла мегелээр деп мен бе?
29Боданып көрүңер, бузут-бак үүлгетпеңер,
боданып көрүңер, мен актыг мен.
30Мээң чугаамда шын эвес чүүл бар-дыр бе,
ажыг амданны ылгап шыдавас мен бе?»

#### 7


Иовтуң хилинчээ хемчээл чок

1[+]«Чер кырынга кижиниң хуу-салымы – шыланчыг күш-ажыл албаны, ооң хүннери – хөлечиктээр хүннер эвес бе?

2[+]Хөлегеге дыштаныксап турар кул кижиге дег,
ажылы дээш төлевир манап турар хөлечикке дег,
3меңээ база хоозун куруг айлар онаашты,
мээң үлүг-хуум – хилинчектиг дүннер болду.
4[+]Удуп чыдыпкаш-ла, „Кажан турар мен“ деп бодаар-дыр мен,
а дүн төнместеп, даң аткыже, аңдарлып-дүңдерлип кээр-дир мен.
5Мага-бодумну курттар үглээн,
доозун сиңген балыглар шыпкан,
кежим кестип-чарлып, ириңнели берген.
6[+][+]Мээң хүннерим аргыыр херексел хемези дег караңайнып,
төнчүзүнче чоокшулап, идегелим үстүп тур.

7Бурганым, сактып келем: мээң чуртталгам – эзин-бус-тур,
аас-кежикти катап база караам-биле көрбес мен.
8[+]Мени ам көрүп турар карак удавайн көргеш, тыппас,
Сен көрүп кээриңге, мен чок боор мен.
9Булуттуң шаарарып, чиде бээри дег,
өлүглер оранынче бада берген кижи эглип келбес;
10[+]бодунуң бажыңынче чанып келбес,
ооң турган чери ону ам танывайн баар.

11Ынчангаш мен аксы-сөзүм тыртпас мен,
качыгдаан сеткилимден чугаалаар мен,
хилинчектенген сагыжымдан хомудалым илередир мен.
12Мен далай мен бе азы далай моозу мен бе[*],
чүге Сен мени таңныылдарга кадартып кагдың?
13„Уйгум мени аргалаар,
дөжээмге сагыш аарыы оожургаар“ деп бодаар-дыр мен.
14А Сен мени дүштеримге коргудар-дыр сен,
көстүүшкүннер-биле[†] сүртедир-дир сен!
15Мындыг мага-боттуг чоруурунуң орнунга,
тыныжым боглуп каары, өлү бээри дээре турган ийик.
16[+][+][+]Чуртталга хөңнүмге дээпти – дөмей-ле мөңге чурттаар эвес.
Мени каапкаш барам! Мээң назыным чүгле хей-бус болгай.
17[+]Кижи деп кымыл ол – Сен чүге ону өрү көдүрүп,
ол дээш сагыш човаар сен?
18[+]Чүге эртенниң-не аңаа кээп,
ону үргүлчү шенеп турар сен?
19[+]Таанда-ла көрүжүңнү менден чайлатпас сен бе,
хензиг-даа када болза мени салыптып,
чараа ажырыптар чай бербес сен бе?
20[+]Бачыттыг дижик мен. Сээң Бодуңга багай чүнү кылдым,
кижилер Харагалзакчызы?
Чүге мени согуннарыңга кара кылып алдың?
Канчап мен Сеңээ аартык болу бердим?
21Бир эвес кандыг-бир бачыт[†] үүлгеткен болзумза,
чүге мени өршээвес сен,
чүге кем-буруумну менден адырбас сен?
Мен ам удавайн чер алдынче кире бээр мен,
мени дилээриңге-даа, чок боор мен!»

#### 8


Вилдадтың чугаазы: Бурган шынны хажытпас

1[+]Шуах чурттуг Вилдад мынча деп харыылаан:

2«Ындыг чугааны үр чугаалаар сен бе?
Сээң сөстериң – чүгле күштүг хат-тыр.
3[+]Таанда-ла Бурган[†] чөптүг шииткелди хажыдар бе,
Күчүлүг Бурган шынны хажыдар бе?
4Бир эвес ажы-төлүң Аңаа удур бачыт[†] үүлгеткен болза,
Ол оларның кем-буруузун боттарының баштарынче халдаткан-дыр.
5А бир эвес сен Бурганче чүткүүр болзуңза,
Күчүлүг Бурганга чанныр болзуңза,
6[+]бир эвес арыг[†] болгаш чөптүг-шынныг болзуңза,
Ол ам дораан сен дээш хөделип, дузалаар,
аал-ораныңны ачы-хавыяаң ёзугаар катап база тургузуп каар.
7Сен эгезинде чөгенчиг ынай-даа турган болзуңза,
адак сөөлүнде өндүр улуг апаар сен.

8[+]Шаандагы салгалдардан айтырып көр,
оларның ада-өгбезиниң билип алган чүүлүн хандыр көрүп көр;
9[+]чүге дээрге бис дүүн чаа төрүттүнген бис, билир чүвевис чок,
чер кырында хүннеривис хөлеге-биле дөмей-дир.
10Ынчангаш ол салгалдар сени өөредип, сургап кагзын,
сеткил-чүрээн чугаа-сөзүнге ажытсын.

11Тулаа чок черге хыыргыыш үнер бе?
Суг чок болза, кулузун өзер бе?
12[+]Олар ам-даа чечектелип, одура кестинмээн бол,
кандыг-даа оът-сигенден дүрген кадып каар.
13[+][+]Бурганны уттупкан бүгү улустуң хуу-салымы ол-дур,
Оон ойталаан кижиниң идегели өлүп төнер.
14[+]Ындыг кижиниң ынаныжы удазында астынган,
ооң чөленгиижи – ээремчик дузаа-ла.
15[+]Ээремчик дузаанга чөленирге, ол үстүп каар,
оон халбактанырга, ууп шыдавайн баар.
16Ындыг улус хүн караанга өзүп үнген үнүшке дөмей,
өзүмнери сесерликке чүк башка шөйлүр;
17дазылдары оваалап каан даштарже орааштынып кирип,
хая-даш аразындан чаза булгап үнүп кээр.
18[+]А оларны турган черинден тура тыртыптарга,
ол чер боду-ла олардан ойталап:
„Силерни кажан-даа көрбээн мен!“ – дээр.
19Ындыг улустуң оруунда үнген өөрүшкүзү ыя ол-ла-дыр!
А черден өскелери үнүп кээр.

20Бурган буруу чок кижиден ойталавас,
а бузуттуг кижини деткивес!
21[+]Ол сээң аксыңны каткы-биле,
боостааңны – өөрүшкүлүг алгы-биле катап база долдуруптар.
22[+]А сээң дайзыннарың бак адын хеп дег кедип алыр,
бузуттугларның аалдары чиде бээр!»

#### 9


Иовтуң чугаазы: Бурган-биле маргыжар арга чок

1Иов мынча деп харыылаан:

2[+]«Мен билир мен: ол бүгү ылап-ла ындыг.
Ынчалза-даа кижи амытан Бурганның мурнунга канчап агартынарыл?
3[+]Кандыг-бир кижи Ооң-биле чаргылдажыр дээр болза,
Ооң салган муң айтырыының чаңгызынга-даа харыылап шыдаар эвес.
4Мерген угаанныг-даа, күчү-күштүг-даа кижи
Бурган[†]-биле маргышкаш[*], менди арткан деп чүве турган бе?
5Ооң дагларны канчаар шимчедирин кым-даа билип шыдавас,
килеңнээнде,[†] оларны буза шаап кааптар.
6[+]Бурган черни туружундан чылдырып,
ону тургускан адагаштарны сириледип турар.
7Ол дужаарга, хүн үнмес,
сылдыстарны таңмалап каарга, чырывас.
8[+]Ол дээрлерни чааскаан чада салып,
далайның бедик чалгыгларын базып чоруп турар.
9[+]Ол Чеди-Хаан, Үш-Мыйгак, Үгер сылдыстарны,
мурнуу чүктүң чырымалдарын чаяап каан.
10[+]Ооң ажыл-херээ өндүр улуг, билип аары болдунмас,
кайгамчык чүүлдери эмге-тикчок.
11Ол мурнум-биле эртер болза, мен көрбес мен,
чаным-биле эрте берзе, эскербес мен.
12Ол хунаап аарга, кым-даа эгидип шыдавас,
кым-даа Аңаа: „Бо канчап бардың?!“ – дивес.
13[+]Бурган Бодунуң килеңин соксатпас –
Рахавтың[*] бараан болукчулары безин Ооң мурнунга кээп дүшкен!

14Мен канчап Аңаа харыылаар мен?
Ооң-биле маргыжар сөстерни кайыын тывар мен?
15[+]Актыг-даа болзумза, харыы тудуп шыдавас мен,
Шииткекчимден өршээл дилеп, чанныр ужурлуг мен.
16Ол мээң кыйгымга харыылаар-даа болза,
мени Ол дыңнаар деп бүзүревес мен.
17Ол менче казыргы дег хөме таварып келгеш,
хей черге балыгларымны көвүдедир-дир;
18тыныш алыр арга бербес-тир,
муңгагдал-биле мени долдурар-дыр.
19[+]Хамык ужур күште болза, Ол – күчүлүг-дүр,
а шынныг шииткелде болза, ону канчап чедип аар мен?
20[+]Актыг-даа болзумза, аксы-дылым бодумну буруудадыр,
буруу чок-даа болзумза, Ол мени буруулуг деп көөр.

21[+][+]Мээң буруум чок! Меңээ ам дөмей-ле,
чуртталгамны херекке албас апардым, ол мээң хөңнүмге дээпти.
22[+]Бүгү чүве бир дөмей! Ынчангаш чугаалап тур мен:
Бурган буруу чок-даа кижини, бузуттуг-даа кижини чок кылып турар.
23Хенертен тавараан айыылга өлүртүп турар
буруу чоктарның муңгагдалын Ол кыжырып каттырар.
24[+]Черни бузуттугларның эргезинге хүлээдипкенде,
шииткекчилерниң караан Ол дуглап турар –
а Ол эвес болза, өске кым деп?

25[+]Мээң хүннерим шапкынчыдан-даа дүрген маңнаар –
эки чүүл көрбейн дезип чоруп турлар;
26дүрген хемелер ышкаш,
олчазынче шүүргедеп баткан эзир ышкаш, караш кыннырлар.
27„Хомудалым уттуптайн,
хөлүгүр хевирим өскертип, хүлүмзүрүүйн“ – дизимзе-даа,
28чаа хилинчектен коргар-дыр мен.
Мени агартпазыңны билир мен,
29буруудап артар мен,
ындыг болганда, хей черге күженген херээм чүл?
30[+]Хар суу-биле чунуп-даа алзымза,
саваң-биле холум арыглап-даа[†] алзымза,
31дөмей-ле Сен мени хир-бокче суптар сен –
хевим безин менден ческинер.

32[+]Бурган дээрге кижи эвес-тир, канчап Ооң-биле маргыжар мен,
канчап Ооң-биле кады шииткел черинче баар мен.
33Бистиң аравыста эптештирикчи чок,
холун ийилдиривисче салыптар кижи чок;
34Бурган мени девидетпезин дээш,
Ооң мергезин менден чайладыптар кижи чок.
35Чүгле ынчан коргуп-сүртевейн чугаалап шыдаар ийик мен;
бодум буруулуг эвес мен дээрзин чугаалаар ийик мен[*]».

#### 10


Бурганның Иовка амыр-дыш көргүспестээни

1[+]«Чуртталгам меңээ ческинчиг апарды,

хомудалымны хосталгаже салыптайн,
качыгдаан сеткилимден ажыы-биле чугаалаайн.
2[+]Бурганга чугаалаайн: мени буруулуг дивейн көрем.
Мээң-биле чүге чаргылдажып турарыңны тайылбырлам.
3Холуңнуң чаяалгазын кызагдап, бак көөрү,
бузуттугларның бодалдарын чүүлдүгзүнери Сеңээ тааржыр-дыр бе?
4[+]Сээң карактарың – өлүр салымныг кижилернии дег бе,
оларның көөрү дег кылдыр көөр-дүр сен бе?
5Сээң хүннериң кижи амытанның хүннери дег бе,
Сээң чылдарың – бөдүүн кижинии[†] дег бе?
6Чүге Сен мээң буруумну дилеп тып тур сен,
бачыдымны илерекседип тур сен?
7[+][+]Буруу чогум Сеңээ билдингир болгай.
Мени кым-даа Сээң холуңдан камгалап шыдаар эвес.

8[+]Сээң холдарың мени хевирлеп, бүрүнү-биле кылып каан,
а ам мени узуткаар деп тур сен бе?
9[+]Сактып келем, Сен мени дойдан тудуп турдуң,
а ам довурак-доозунче эгидериң ол бе?
10[+]Сен мени иемниң иштинге ботталып турумда, сүт дег төпкеш,
оон ээжегей ышкаш хоюдуп каан сен;
11эът, кешти меңээ кедирип,
сөөктер, сиирлер-биле тудуштуруп каан сен.
12Амыдырал биле энерелди меңээ хайырлааш,
сагыш човаашкының-биле амы-тынымны камгалап келдиң.

13А Сээң чүрээңге өске чүүл чаштып турган,
Сээң чүнү бодап турганыңны билир мен.
14Бачыт[†] үүлгетсимзе, Сен мени истеп тывар сен,
кем-буруум дээш кеземче чок арттырбас сен.
15Буруулуг болзумза, ат болур мен!
Актыг-даа болзумза, бажым көдүрүп шыдавас мен:
мээң адым шуут баксырап кагды,
хилинчек менче сиңе берди[*].
16Бажым көдүрүп кээримге-ле[*],
арзылаң дег халдап кээр-дир сен,
коргунчуг күжүң-биле катап-катап мени согар-дыр сен.
17[+]Меңээ удур херечилелди катап-катап кылып,
килеңиңни[†] меңээ удур улам-на күштелдирип,
чаа-чаа аг-шеригни меңээ удур көдүрүп-ле тур сен.

18[+]Сен мени чүге иемниң иштинден ужулдуң?
Ол үеде өлү бээрим кай, мени кым-даа көрбес ийик;
19кажан-даа чурттаваан боорум кай,
иемниң иштинден-не чевегже[†] аппарып кааптары кай!
20[+][+]Мээң кыска назыным төнер четкен-дир.
Мени каапкаш барам, сеткилим бичии-даа болза өөрүзүн –
21-22[+][+]караңгы кара, өлүмнүң хөлегези бүргээн,
дүмбей караңгы оранче, аай-бажы тывылбас черже
эглиш чок чоруур бетинде өөрүзүн».

#### 11


Софарның чугаазы: Иов Бурганче холун сунар ужурлуг

1[+]Наама чурттуг Софар мынча деп харыылаан:

2«Хөй сөзүң харыы чок артар бе,
чечээргээң-биле агартынар сен бе?
3Сен чулчурууруңга, өске улус ыытташпас бе,
кочулал кылырыңга, ай дээр кижи чок бе?
4[+]„Мээң бодап турарым шын,
Бурганның мурнунга арыг[†] мен“ – дээр-дир сен.
5Таанда! Бурган[†] сеңээ харыылап,
аксы-сөзүн ажыткан болза!
6Ол сеңээ чажыт мерген угаанны ажыдарга,
ооң аажок ханызын көрүп каар турган ийик сен[*].
Билип ал: Бурган кем-бурууңнуң чамдыызын кеземче чок арттырган-дыр.

7Бурганның чажыттарын дилеп тып ап,
Күчүлүг Бурганны бүрүнү-биле билип ап шыдаар сен бе?
8[+]Ооң мерген угааны дээрден бедик – аңаа чедер харыың бар бе?
Алдыы орандан-даа ханы – канчап билип аар сен?
9Ооң хемчээли черден узун,
далайдан калбак.
10[+]Бир эвес Ол келгеш, кижини кара-бажыңче октапса,
суд чыылдырыпса, кым Ону доктаадырыл?
11Ол хоозун улусту билир, бузут-бакты көрүп турар –
ону анаа эрттирбес-даа.
12Черлик элчиген кижи төлү төрүвээн шаанда,
хос баштыг кижи угаан кирбес.

13[+]Сеткил-чүрээңге шын угланыышкын берип,
Бурганче холуң сунар болзуңза;
14[+]холуңда бачыдыңны ыңай октап,
бузут-бакты аалыңдан сывырыптар болзуңза,
15бакка борашпаан арныңны көдүрүп,
бут кырынга быжыг турар сен, коргуп-сүртевес сен.
16Ынчан биеэги човулаңыңны,
шагда агып баткан суг дег, уттуптар сен.
17[+]Сээң чуртталгаң дал дүъштен-даа чырык апаар,
караңгыны даң хаяазы солуптар.
18Оожургай бээр сен, чүге дээрге идегел турар;
камгалалдыг[†] бооп, тайбың удуп шыдаар сен.
19[+]Дыштанып чыдар сен – кым-даа сеңээ кыжанмас;
хөй-ле улус сээң ээ көрнүүшкүнүң дилээр.
20А бузуттугларның карактары имистелип өжер,
оларга хоргадаар чер турбас,
оларның идегели – эстип-хайлы бээр».

#### 12


Иовтуң чугаазы: мерген угаан биле күчү-күш – Бурганда

1Иов мынча деп харыылаан:

2«Силер чок болзуңарза, мерген угаан-даа турбас,
ол хире кончуг кижилер-дир силер!
3А менде база, силерде дег, угаан бар,
силерден чүм-биле-даа дорайтаваан мен.
Чугаалап турар бүгү чүвеңерни кым билбезил!
4[+][+]Ооң мурнунда Бурганны кыйгырарымга,
Ол харыылап-даа турган болза,
мен ам эш-өөрүмге кочу-шоот апардым,
мен, актыг, кем-буруу чок кижи,
кочу-шоотка кирдим.
5Амыр-шөлээн улус айыылга таварышканнарны бодалында бак көөр,
быжыг туруштуг улус тендиш дээннерни кыжырыыр[*].
6[+]А дээрбечилерниң аалдары амыр-менди,
Бурганны килеңнедип[†] турарлар тайбың чуртталгалыг –
Ооң холу оларны камгалап турар.

7Дириг амытаннардан айтыр – тайылбырлап бээрлер,
дээрниң куштары сеңээ чугаалап бээр;
8черден билип ал – ол тайылбырлап бээр,
далайның балыктары сеңээ медээлеп бээр.
9Дээрги-Чаяакчының холу ынчалдыр кылып каанын
оларның кайызы билбезил?
10[+]Ооң холунда – бүгү дириг амытанның тыны,
кижи бүрүзүнүң тыныжы.
11[+]Дылдың аъш-чем амданын шенээри дег,
кулак сөстерни ылгап дыңнап турар эвес бе?

12[+]Мерген угаан – кырганнарда бе,
узун назын угаан-сарыылга чедирер бе?
13Мерген угаан биле күчү-күш – Бурганда,
арга-сүме биле угаан-сарыыл – Бурганда!
14[+][+]Ооң үреп каан чүвези катап тургустунмас.
Ооң хоругдап каан кижизи хосталып шыдавас.
15Бурган[†] сугларны тырттылдырыптарга, соглуп каарлар,
а аксыптарга, чер кырын хөме аптарлар.
16Күчү-күш, мерген угаан Ооң-биле кээр,
мегечи-даа, мегелеттирген-даа кижи Ооң эргезинде.
17[+]Ол дээди дүжүметтерни бодал чок кылып,
черниң шииткекчилерин мелегей улус кылып каар;
18[+]хааннарның эрге-дужаалын дүжүрүп,
оларның белин чалчаның союндаа-биле шарып каар;
19Бурганның бараалгакчыларын[†] бодал чок кылып*,
шыдалдыг улусту чыттыр шааптар;
20бүзүрелдиг улустуң чугаазы үнмес кылып,
ирейлерниң угаанын ышкындырып каар;
21[+]даргаларны бак ат-биле бүргеп,
күчүлүг улустуң курун чежип, кошкадып каар.

22[+]Бурган дүмбейниң ханызын ажыдып,
караңгыны чырыкче үндүрүп турар;
23[+]чоннарны көвүдедип база чок кылып,
аймактарны тарадыр көжүрүп база бөлүп турар;
24[+]чоннуң баштыңнарының[†] угаанын баларадып,
орук-чирик чок, ээн черге азып-тояарынче албадап турар.
25[+][+]Оларны караңгыда, чырык чокта суйбандырып чорудуп,
эзирик улус дег, тендиңейндир кылаштадыр».

#### 13


Иовтуң эштериниң чугаа-сооду хоозун

1«Мен бодум база ол бүгүнү көрген болгай мен,

ол бүгүнү дыңнаан, билип алган болгай мен.
2Силерниң билир чүвеңерни мен база билир мен,
силерден дорайтаар чүм-даа чок.
3[+]Ынчалза-даа Күчүлүг Бурган[†]-биле чугаалажыксадым,
Ооң-биле мээң херээм дугайында маргыжыксадым.
4А силер мени меге-биле ораап-шарып тур силер,
шуптуңар ажык чок эмчилер-дир силер.
5[+]О, силер шупту ыыттавайн барган болзуңарза!
Силерниң мерген угаанныыңар ол боор ийик.
6Мээң барымдааларымны хандыр көрүңер,
чемелелдиг чугаамны дыңнаңар.
7Бурганга силерниң мегеңер херек бе,
Ол дээш мегелээр силер бе?
8Ооң талазында болуп,
чаргы-чаалызынга Ону камгалаксап тур силер бе?
9[+]Бурган силерни шенээр болза, та канчап баар силер.
Кижини дег, Ону дуурайлаар силер бе?
10Бир эвес чажыды-биле чөптүг эвес көөр болзуңарза,
Ол силерни албан чемелээр.
11Ооң өндүр бедии силерни коргудуп,
Ооң ыдыпканы коргуушкун силерни бүргей аптар-дыр.
12Силерниң чугаа-соодуңар – ыйба-хүл дег-дир,
камгалалыңарны дойдан кылган-дыр.

13Ыыттаваңар, ам мен чугаалаайн,
а ооң соонда мээң-биле болур чүве болуп турзун!
14Бодумну кончуг улуг айыылга таварыштырып тур мен –
амы-тынымны адыжымда салып алдым.
15Бурган мени өлүрүп каар-дыр, идегел чок-тур[*],
чүгле оруумну Ооң мурнунга камгалап алыйн.
16Мээң камгалалым[†] ол-дур, чүге дээрге
Бургандан ойталаан кижи
Ооң мурнунче чоокшулап диттикпес.

17Дыңнаңар, мээң сөстеримни дыңнаңар,
мээң чугаамче кичээнгейден салыңар.
18Бодумнуң чаргымны эгелеп алдым,
агарып үнеримни билир мен.
19[+]Мени буруудадып шыдаар кым барыл?
Буруум бар болза, ыыдым чидип, өлүп каар мен.

20Бурганым, Сенден чүгле ийи дилээм бар,
ынчан Сенден оон ыңай чаштынмас мен:
21[+][+]Бодуңнуң холуңну менден ырадып көрем;
Сээң ытканың коргуушкун мени сирилетпезин!
22[+]Ынчан мени кый девит – харыылаар мен;
азы чугаалаарын чөпшээрээш, Бодуң харыыдан берип көрем.
23Мээң бачыттарым, бузут-багым кайы хире хөйүл?
Багай үүлгедиглерим, бачыттарымны көргүзүп көрем.
24[+]Чүге Сен менден арның чажырып,
мени Бодуңнуң дайзының деп санаар сен?
25[+]Дүшкен бүрүнү коргудар сен бе,
кургаг тараа саваңын истеп сүрер сен бе?
26[+]Меңээ аар-берге салым-чолду бижип кагдың –
аныяк шаамның бачыттары дээш кезедип тур сен бе?
27[+]Сен мээң буттарымны кинчилеп,
мээң оруумну базым санай харагалзаар дээш,
таваңгайларымны демдектеп кагдың[*].

28[+]Кижи амытан ирик чүүл ышкаш,
үзүт-ховаган чигген хеп ышкаш үстүп-ойлу бээр».

#### 14


Өлүм бүгү улусту дүрген сүрүп чедер

1[+][+]«О, херээженден төрүттүнген кижи!

Ооң назыны кыска, качыгдал-биле пөккен болур.
2[+]Чечек ышкаш частып келгеш, оңуп каар,
хөлеге ышкаш ыңай болгаш, чиде хона бээр.
3Сен ындыг кижиже топтап көрүп тур сен бе?
Сен мээң-биле чаргылдажыр деп тур сен бе?!
4[+]Арыг эвес[†] чүүлден арыг чүүлдү кым боттандырарыл?
Кым-даа эвес!
5Кижиниң назынын доктаадып каан-дыр,
Сен ооң чурттаар айларын санап кааш,
ооң ажа баспас кызыгаарын салып каан болганыңда,
6[+][+]көрүжүңнү оон чайладып, аңаа дыштан хайырла,
хөлечик дег, ол бодунуң ажыл хүнүн төндүрзүн.

7Ыяшка безин идегел турар болгай:
ону ужуруп-даа каарга, ол дирлип кээр,
чаш өзүмнер катап үнүп кээр.
8Чер иштинге ооң дазылдары кырып калган,
төжээ довурак-биле шыптынып, өлү берген-даа болза,
9сугнуң амданын апкаш, ол ногаарарып,
чаа тараан ыяш дег, будукталып эгелээр.
10А кижи өлүп каарга, күжү ону кааптар,
ооң тыны үстүп каарга, ол ам кайдал?
11[+]Хөлдүң суунуң тырттына бээри дег,
хемниң соглуп, кургап каары дег,
12[+]кижи база чыдыпканда, туруп келбес,
дээрлер чиде бербээн шаанда, одунмас –
уйгузу сергеп, тура халывас.
13[+]О, Сен мени өлүглер оранынче дүжүрүпкеш,
Сээң килеңиң[†] соксагыже, чажырып турган болзуңза!
Оон мени сактып кээр хуусааңны
доктаадып каан болзуңза!
14[+][+]Өлген кижи дирлип кээр бе?
Күш-ажыл албанының бүгү хүннеринде
дыштаныр үемни манаар ийик мен.
15[+]Сен ынчан кыйгырар ийик сен, а мен харыылаар ийик мен,
чүге дээрге Бодуңнуң чаяалгаңны чоктаар сен.
16[+]Сен ынчан мээң базымнарымны санаар ийик сен,
а бачыттарымны истеп тыварын соксадыр ийик сен.
17Мээң кем-буруумну дүрүп шыгжап, таңмалап,[*]
үүлгеткен херектеримни малгаш-биле дуй чаап ийик сен.

18Ынчалза-даа дагның үүрмектелип, бустуру дег,
хаяның туружундан шимчеп-чылары дег,
19сугнуң даштарны чуй шаап, үрээри дег,
үерлээш, хөрзүннү арыда шавары дег,
кижи амытанның идегелин Сен ынчаар узуткаар-дыр сен.
20Сен ону төнчүзүнге чедир кызагдаар сен, ол чоруй баар;
ооң арын-шырайын өскерткеш, ыңай чорудуптар сен.
21[+]Ажы-төлүнүң хүндүледип чоруурун-даа ол кижи билбес,
оларны хомудадып-даа турар болза, ол эскербес.
22Чүгле ооң мага-бодун бодунуң аарышкызы хинчектээр,
ооң сеткили боду дээш качыгдаар».

#### 15


Элифазтың чугаазы: бачыттыглар чогуур кеземче алыр

1[+]Теман чурттуг Элифаз мынча деп харыылаан:

2[+][+]«Мерген угаанныг кижи хей-хоозун сөстер-биле харыылаар бе,
бодунуң иштин изиг хат-биле долдурар бе?
3Ол утка чок сөстер-биле,
ажык чок чугаа-биле удурланыр бе?
4Бургандан коргуушкунну ыңай октапкан-дыр сен,
Аңаа мөргүүрү[†] чүү-даа эвес деп бодаар-дыр сен.
5Кем-бурууң сени ол чугааларга өөредип каан-дыр,
авыяас-кажар сөстерни шилип алган-дыр сен.
6[+]Сени мен эвес, бодуңнуң аксы-сөзүң буруудатты,
бодуңнуң-на чугааларың сеңээ удур херечилеп тур.

7[+]Азы баштайгы кижи бооп төрүттүнген сен бе,
тейлерни тургуспаан турда, чаяаттынган сен бе?
8[+]Бурганның чөвүлелинге турган сен бе,[*]
Ооң мерген угаанын сиңирип алган сен бе?
9[+]Бистиң билбезивис чүнү билип алган сен,
угаап шыдавазывыс чүнү угаап билген сен?
10Бистиң аравыста буурул баштыг-даа, кырган-даа улус –
сээң ачаңдан улуг назылыглар бар-дыр.
11Сеңээ Бургандан келген аргалал,
сеңээ чугаалаан чымчак сөстер эвээш болду бе?
12Сеткил-чүрээң сени кайнаар тыртып тур,
чүге сээң карактарың килеңден[†] кыптыгып тур?[*]
13Бурганга хорадаар-дыр сен,
аксыңдан ындыг сөстер үнүп турар-дыр.
14[+]Кижи амытан деп кымыл, ол канчап арыг[†] боорул,
херээженден төрүттүнген кижи канчап актыг боорул?
15[+]Бир эвес Бурган[†] ыдыктыг[†] төлээлеринге безин бүзүревес,
Ооң караанга дээр безин арыг эвес көстүр болза,
16[+][+]бузут-бакты суг ышкаш ижип турар,
чүдек-бужар, шаарланчак кижи төрелгетенде чүү боор!

17Сеңээ тайылбырлап берейн, мени дыңна,
бодумнуң көргенимни чугаалап берейн;
18[+]мерген угаанныгларның медеглээни,
ада-өгбезинден дыңнааш, чажырбаан чүвезин чугаалаайн.
19(Чер-чуртувусту чүгле оларга берген,
оларга даштыкы кижи салдар халдатпаан.)
20Бузуттуг кижи бүгү назынында хилинчек көөр,
кызагдакчы санныг чылдарда чурттаар;
21ооң кулаанга коргуушкуннуң алгы-кышкызы дыңналыр,
амыр-тайбың чурттап орда, узуткакчы аңаа чедип кээр;
22дүмбей черден үнүп кээринге ол бүзүревес,
хылыш ону манап турар.
23Ол аъш-чем дилеп тояап, „Кайыын тып аарыл?“ деп бодап чоруур[*],
дүмбей караңгы үе ам дораан кээрин ол билип каар.
24Түрегдел биле кызагдал ону коргудуп,
дайынга белен хаан ышкаш, ону ажып турар –
25чүге дээрге ол Бурганга удур холун аннып,
Күчүлүг Бурганга удурланып,
26аар, быжыг дозуг-камгалал туткаш,
Аңаа удур турамыы-биле халдап үнген-дир.
27[+]Бузуттуг кижи бодунуң арнын, мага-бодун
чагландырып алган-даа болза,
28хоозураан хоорайларга,
буступ кээп дүжер четкен,
кагдынган бажыңнарга чурттай бээр.
29Ооң эт-хөреңгизи, бай-байлаа бүдүн артпас,
кошкулу чер кырынга өзүп-көвүдевес.
30[+]Ол караңгыдан камгаланып шыдавас,
будуктарын чалбыыш чиген ыяш дег апаар,
Бурганның тыныжы ону хадып аппаар[*].
31Ынчаар будалган кижи хоозун чүүлге хей-ле идегээр,
ооң шаңналы чүгле хоозун чүүл боор болгай.
32[+]Ол хуусаа бетинде кадып каар,
ооң будуктары бүрүленмес –
33ол, виноград[†] сывы дег, бышпаан каттарын дүжүр октаар,
олива ыяжы[†] дег, ооң чечектери тоглап каар.
34[+]Бургандан ойталаан улустуң чыыжы үре-түңнел чок боор,
хээли алыр улустуң аалдарын от чиптер.
35[+]Хай-бачыт[†]-биле иштелген улус бузут-бакты төрүп алыр,
оларның ишти-хөңнү кара сагышты быжыр бодап чоруур».

#### 16


Иовтуң чугаазы: Бурган-даа, кижилер-даа менден хая көрнү берген

1Иов мынча деп харыылаан:

2«Мен ол ышкаш чүүлдү хөйү-биле дыңнаан мен;
силер шупту аргалал эвес, човалаң эккелдиңер!
3[+]Хоозун чугааның төнчүзү бар бе?
Ынчаар харыылаарынче сени чүү албадап тур?
4Силер мээң орнумга турган болзуңарза,
мен база силер ышкаш чугаалаар ийик мен –
силерге удур чалчырап,
бажымны чемелелдиг чаяр ийик мен;
5силерни аксы-сөзүм-биле „быжыктырып“,
эрним шимчеткеним-биле „аргалаар“ ийик мен.

6Чугааланырымга-даа, аарышкым намдавас,
ыыттавазымга-даа, оожургавас.
7[+]Бурган[†] мээң чилчиимни шуут үстү,
чоок кижилеримни чок кылып каапты.
8Меңээ удур херечилел кылдыр Ооң холу мени тудуп алган,
арып баксырааным база меңээ удур херечи бооп,
мени арнымга чемелеп тур.
9[+]Дайзыным менче кезе кайгап тур,
Ол килеңнеп,[†] өжээргээш, мени үзерлеп-чазарлап,
диштерин менче кыжырадып тур.
10[+][+]Улус мени чидиг дылы-биле дорамчылап тур,
базымчалап, чаагымче дажып тур,
меңээ удур шупту каттыжып алдылар.
11Бурган мени бак улуска хүлээдип берген,
бузуттугларның холунче киир октапкан.
12[+]Мен дүвүрел чок турдум, а Ол мени чуура шаапкан,
мойнумдан сегирип алгаш, буза шаап,
Бодунуң согуннарынга кара кылдыр тургузуп алган.
13[+]Ооң согуннары кайыын-даа ужуп кээп тур;
Ол мээң бүүректеримни кээргел чок өттүр адып,
өдүмнү черже төп тур;
14күштүг дайынчы дег, менче хөме халдап,
улай-улай балыглап-ла тур.

15Мен качыгдалдың хевин кедип алдым,
алдар-адым довуракка боражып чыдыр.
16Ыы-сыыдан арным кыза берди,
карактарымны дүмбей дуглап тур.
17А мээң холдарым шын эвес чорук кылбаан,
мээң мөргүлүм[†] арыг![†]

18О, чер, мээң ханымны чажырба,
мээң алгы-кышкым уттундуруп, чиде бербезин!
19[+]А ам безин дээрде мээң Херечим бар,
Ол меңээ өрүтен болчуп кээр.
20Эш-өөрүм мени кочулап тур,
а караам чажы Бурганның мурнунда аккан.
21Ийи кижи аразында херекти дег,
Бурган биле кижиниң аразында чаргыны чарып болур турган болза!
22Санныг чылдарым эрте бээр болгай,
эглип келбес орукче чоруй баар мен».

#### 17


Иовтуң идегели буурап калган

1«Мээң тыныжым үстүр четкен,

назыным төнер деп барган,
чевег[†] мени манап чыдар.
2[+]Долгандыр – чүгле кочуургактар,
оларның дорамчылалындан карактарым шимдинмес-тир.

3[+]Бурганым, меңээ Бодуң болчуп көрем –
мен дээш оон өске кым дагдынарыл?
4Бо улустуң чүрээн чүве билип албас кылып каан-дыр сен,
ынчангаш оларга ажып тиилээр арга бербес сен.
5Бодунуң ажык-кончаазы дээш эжин садыптарынга белен кижиниң[*]
ажы-төлүнүң карактары имистелип өжер.

6[+]Бурган[†] мени өскелерге кочу-шоот,
улуска арнынче дүкпүртүр кижи кылып кагды.
7Качыгдалдан карактарым шоозу өжүп калган,
мага-бодум хөлеге дег апарган.
8Чөптүг улус ол бүгүнү көргеш, аңгадаар,
буруу чоктар Бургандан ойталааннарга хорадаар.
9Чөптүг-шынныг кижи оруундан өскээр барбас,
холдары арыг[†] кижи улам-на быжыгар.

10Силер шупту бээр келиңер,
араңардан мерген угаан тыппас-тыр мен!

11[+]Мээң чуртталгам эрте берген,
идегелим буурап калган,
чүрээмниң күзелдери өлүг.
12[+]Бо улус дүннү „хүн-дүр“ деп мегелеп:
„Чырык чоокта-дыр“ – деп тур, а долгандыр – дүмбей.
13[+]Идегээр мен бе, мээң бажыңым өлүглер оранында-дыр,
дөжээмни дүмбей караңгыда чадып аар мен;
14чевегге: „Ачам сен“,
курттарга: „Авам сен, угбам сен“ – дээр мен.
15Идегелим черле бар бе?
Мээң идегээн чүүлүмнү кым көрүп шыдаарыл?
16Ол өлүглер оранының хаалгазынче бада бээр,
Мээң-биле кады черге чыдып аар[*]».

#### 18


Вилдадтың чугаазы: бузуттугларның чырыы өжүп каар

1[+]Шуах чурттуг Вилдад мынча деп харыылаан:

2«Чугааларыңар кажан төнерил?
Боданып көрүңер – оон чугаалажыылы.
3[+]Мал-маган дег болуп,
силерниң карааңарга мелегейзип көзүлген херээвис чүл?
4Иов, сен килеңнээш,[†] бодуңну хинчектеп тур сен.
Сен дээш чер ээнзирээр бе азы
хая-даш турган туружундан шимчээр бе?

5[+]Бузуттуг-бак кижиниң чырыы өжүп каар,
ооң одундан чаштанчы безин артпас;
6ооң аалында чырык дүмбей бооп хуулар,
ооң чырыткызы өже бээр.
7[+]Ооң базымнары күжүн чидириптер,
бодунуң-на бодалдары ону ужур шааптар.
8[+]Ооң буттары какпаже киир базар,
четкиже хөме кылаштай бээр;
9дузак ооң ээжээнден тудуп аар,
хендир ооң мага-бодун ораай шааптар;
10черде аңаа чажыт какпа салып каан,
кокпада ону ая манап турар.

11[+]Ындыг кижини чер болгандан коргуушкун сүртедип,
ыңай-бээр дезип маңнаарынче албадап турар.
12Аштан ооң күжү кошкай бээр,
айыыл-халап ооң чанында манап турар.
13Өлүмнүң дун төлү ооң мага-бодун хемирер,
кежин оюп-дежип, чиптер.
14Идегеп турган аалындан ону ушта тырткаш,
Коргуушкуннар хаанынче[*] аппаар.
15[+]Хары улус ооң аалынга чурттай бээр[*],
ооң чурттаан черинче изиг күгүр[†] кудуптар.

16Бузуттуг-бак кижиниң адаанда дазылы кадып каар,
үстүнде будуктары кургап каар.
17[+]Ооң дугайында сактыышкын чер кырындан чиде бээр,
кудумчуларга улус ооң адын уттуптар.
18Амылыглар оранынга ол артпас кылдыр,
ону чырыктан дүмбейже сывырып чорудуптар.
19[+]Чонунуң аразынга ооң ажы-төлү, үре-салгалы артпас,
ооң чурттап турган черинге чоок кижилери артпас.
20Ооң салым-хуузун дыңнааш, барыын чүкте улус коргар,
чөөн чүкке база сүрээдеп сирилээр[*].

21[+]Бузуттуг-бак улустуң оран-савазы,
Бурганны билбес улустуң чурттаар чери ындыг үүлеге таваржыр».

#### 19


Иовтуң чугаазы: Камгалакчым меңээ болчуп кээр

1Иов мынча деп харыылаан:

2«Мени кайы хире үр хилинчектээр силер,
сөстериңер-биле човалаңга таварыштырар силер?
3Он катап мээң сеткилимни хомудаттыңар,
мени кызагдаарындан ыятпас-тыр силер.
4Бир эвес ылап-ла бачыт[†] кылган болзумза,
бачыдым мээң-биле артып каар ийик.
5Бир эвес ылап-ла мээң мурнумга өрү көрдүнүп,
адым баксырааны дээш мени чемелеп турар болзуңарза,
6билип алыңар: мени Бурган[†] бак аажылаан-дыр,
Ооң четкизи мени ораап алган-дыр.

7[+]„Ат кылып турлар!“ деп алгырарымга, харыы чок-тур.
дуза дилеп кыйгырарымга, шынныг шииткел чок-тур.
8[+]Бурган мээң оруумну боогдап алган – эрттинмес-тир,
кокпаларымны дүмбей-биле шып каан.
9[+]Алдар-хүндүнү менден дүжүр тырткаш,
бажымдан одагамны ушта соп алган.
10Чер болгандан мени соп тур – өлдүм-не!
Идегелимни, ыяш ышкаш, тура тыртып каапкан.
11[+]Ооң килеңи[†] менче кыптыккан,
Ол мени дайзыны кылдыр санап алган.
12[+][+]Ооң шериглери чыглып алган, менче халдап кел чыдар,
менче орук изеп, мээң аалымны бүзээлеп турар.
13[+]Ха-дуңмамны[†] Ол менден ырадып каапкан,
таныш-көрүштерим мени өскелээр апарган;
14чоок кижилерим мени каапкаш барган,
өөрлерим уттупкан.
15Бажыңымда шаандагы аалчыларым,
кыс хөделдерим мени өске кижи деп санап,
хары кижиже дег көрүп тур.
16Чалчамны кый дээримге, харыылавас-тыр,
аңаа чанныр ужурга таваржыр-дыр мен.
17[+]Мээң тыныжым кадайымның хөңнүнге дээпкен,
кады төрээннерим[*] менден чүдексинер-дир;
18[+]бичии уруг-дарыг безин мени тоовас-тыр,
көстүп кээрим билек, дорамчылап кочулаар-дыр.
19Чоок эштерим менден ческинер-дир,
ынак чораан улузум меңээ удур апарды.
20Дөрт сөөк апардым,
мээң амы-тыным үстүр четти[*].

21[+]Кээргеңер! Мени кээргеп көрүңер, эш-өөрүм.
Бурганның холу меңээ удур-дур:
22чүге мени, Бурган ышкаш, истеп сүрүп тур силер,
мага-бодумну хемдээш, тотпайн тур силер?

23[+]О, мээң сөстеримни бижип каан болза,
оларны дүрүг-номга[†] шыйып кагза;
24[+]демир кески-биле коргулчунга оя кезип,
дашка мөңгези-биле оюп кагза!

25[+]А мен билир мен – Камгалакчым[†] дириг,
адак сөөлүнде Ол чер кырынга меңээ болчуп чедип кээр![*]
Кежим сойлу бээрге безин,
26[+]мага-бодумдан чарлып тура,
Бурганны көрүп каар мен.
27Мен Ону бодум көрүп каар мен, өске кым-даа эвес[*],
бодумнуң караам-биле көрүп каар мен.
Хөрээмде чүрээм туруптарының кырында келди!

28А силер мени истеп сүрүксеп,
айыыл-халавым дээш бодумну-ла буруудадып тур силер –
29[+]ындыг болганда, хылыштан коргуңар,
килеңни хылыш-биле кезедир болгай;
силерни шиидип каар деп билип алыңар».

#### 20


Софарның чугаазы: бак кижиге Бургандан кандыг үүле-салым кээрил

1[+]Наама чурттуг Софар мынча деп харыылаан:

2«Дүвүренчиг бодалдарым харыыла деп албадап тур,
хөлзээшкиним мени амыратпастады.
3Мени дора көрген чемелелди дыңнап тур мен –
угаан-сарыылым мени харыыла деп тур.

4[+]Шаг шаандан бээр, Бурган[†] чер кырынга
кижини чурттадып каандан бээр
кандыг турганын билбес эвес сен –
5бузуттуг-бак кижиниң хөглээшкини үр болбас,
Бурганны тоовас кижиниң өөрүшкүзү бичии када болур.
6[+]Ооң улуургаа кудай-дээрге чедер-даа болза,
ол бажы-биле булуттарга үзер-даа болза,
7[+]бодунуң мыяа ышкаш, кезээ-мөңгеде чиде бээр,
ооң мурнунда ону көрген улус: „Ол кайыл?“ дижир.
8[+]Дүш ышкаш, ол ужуп чоруй баргаш, тывылбас,
дүнеки көстүүшкүн[†] дег, чиде бээр;
9[+]ону көрүп турган кижи оон ыңай көрбес,
чурттаан чери база ону оон ыңай көрбес.
10Ооң ажы-төлү ядыылар мурнунга чашпаалаар,
ол бодунуң холу-биле чыып алган байлаан эгидип бээр.
11Мага-бодунда сиңген аныяк күш-шыдалы
ооң-биле кады довуракче хөмдүне бээр.

12[+]Бузут ындыг кижиниң аксынга амданныг,
ол ону дылының адаанга чажырып аар,
13ону камнап, үндүр октавайн,
аксының иштинге кадагалаар болза,
14ындыг аъш-чем ооң иштинге
чылан хораны бооп хуула бээр.
15Ол кижи сыырыпкан байлаан кузуптар –
Бурган ону ооң иштинден ушта соп аар.
16Ол чылан хораны сорар,
чыланның дылы ону өлүр шап каар.
17Ол кижи эки чүүлдерни – агым сугларны,
ары чигири биле сүт аккан хемнерни көрбес.
18Байып алган чүвезин ол амзавайн эгидип бээр,
садыглаашкындан алган олча-ажыы ону өөртпес.
19Чүге дээрге ядамыктарны дарлаар, каапкаш баар,
бодунуң тутпааны бажыңнарны ээлеп аар турган-дыр.

20Бак кижиниң хырны тодарын билбес,
алыксак-чиксээ-даа кызыгаар билбес[*].
21Ооң чазый аксындан кым-даа камгаланып шыдаваан,
ынчангаш ооң аас-кежии уламчылавас.
22Бай-шыдалдыг чурттап олурда, ону айыыл-халап таварыыр,
хомудалдыг бүгү улустуң холу олче көдүрлүр[*].
23Ол хырнын долдур дыгып аарга,
Бурган Бодунуң кыптыккан килеңин[†] олче ыдар,
ооң мага-бодунче согуушкунун чайык дег кудар.
24Бир эвес ол кижи демир хылыштан дезе бээр-даа болза,
хүлер согун олче кадалыр;
25[+]согун ооң ооргазындан үнүп кээр,
кылаңайнып, өдүнүң хавын өде бээр –
ынчан ону коргуушкуннар хөме аптар!
26[+]Дүмбей караңгы чаштып алгаш, ону манап турар,
ону кижи холу кывыспаан от чиптер,
ооң аалында арткан бүгү чүвени өрттедиптер.
27Дээр ооң кем-буруузун ажыдыптар,
чер аңаа удур херечилээр.
28Ооң бажыңында бүгү байлаан хунаап аппаар,
Бурганның килеңиниң хүнүнде ол байлак чиде бээр.

29[+]Бузуттуг-бак кижиге Бургандан келген үүле-салым,
Ооң доктаатканы үлүг ол-дур!»

#### 21


Иовтуң чугаазы: Бурган бузуттугларны кезетпейн турар

1Иов мынча деп харыылаан:

2«Мээң сөстеримни кичээнгейлиг дыңнаңар,
оода ооң-биле хөңнүм чазаңар.
3[+]Чугаалап турумда, шыдажып көрүңер,
а ыыттавайн баарымга, кочулап болур силер.
4Мен кижиге хомудап тур мен бе?
Менде хорадаар чылдак чок бе?
5[+]Менче көргеш, аңгадай бериңер,
холуңар-биле аксыңар дуглап алыңар.

6Мону бодап келгеш-ле, сеткилим хөлзээр-дир,
мага-бодум сириңейнип эгелээр-дир:
7[+]бузуттуг-бак улус чүге үр чурттаарыл,
кыраан тудум, оларның күш-шыдалы чүге улгадырыл?
8Ажы-төлү олардан чарылбас,
үре-салгалын көрүп чоруурлар.
9Оларның аалдарынче коргунчуг айыыл халдавас,
Бурган[†] мергези-биле оларга кыжанмайн турар.
10Бугалары инектерни боозадыптарга,
шупту чаш төлдүг болур, кайызы-даа ара салбас.
11Бузуттугларның ажы-төлү, хураганнар[†] дег,
хөглүг чүгүржүп ойнаар,
чаш уруглары самнап шурап турар;
12хөгжүм херекселдеринге үдеткеш, ырлажып,
ойнап-хөглеп турарлар.
13Ол улус чуртталгазын аас-кежиктиг эрттирип,
өлүглер оранынче сагыш амыр кирип турар.
14[+]А Бурганга олар: „Ыңай бар!
Сээң оруктарыңны билип аар хөңнүвүс чогул.
15[+]Бурган деп кымыл ол, чүге Аңаа бараан болур бис,
Аңаа мөргээн ажыы чүл?“ – дижир-дир.
16[+]Олар боттары аас-кежиин эдилеп турар эвес бе?[*]
Бузуттугларның бодалдары менден ырап чорзун!

17[+]Ындыгларның чырыткызы болганчок өжүп турар бе?
Айыыл-халап оларны удаа-дараа таварыыр бе?
Бурган килеңнээш,[†] оларны хилинчекке чыгаар бе?
18[+]Олар хатка сывыртаткан тараа саваңы дег,
казыргыга тарай шаптырган тараа дүгү дег бе?
19[+]Бурган кеземчени оларның үре-салгалынга арттырып каан бе?
Бузуттугнуң бодун Ол кезеткен болза! – демгизи ону билип алзын;
20[+]өлүмүн бодунуң караа-биле көрүп кагзын,
Күчүлүг Бурганның килеңин аас дизин.
21Чүге дээрге кижи өлген соонда,
ооң чуртталгазының хуусаазы төнүп каарга,
ук-салгалынче сагыш салыр эвес.

22[+][+]Бурганны канчап билигге өөредирил,
Ол дээди күштерни-даа шиидер-дир.
23Бир кижи күш-шыдалы четчип-бышкан үезинде,
амыр-шөлээн, сеткили ханган өлүп каар;
24ооң мага-боду улуг-чаагай,
мөчү-сөөгүн чилиг долган.
25А өске кижи сагыш-сеткили качыгдап,
аас-кежик амзап көрбейн өлүп каар.
26Олар ийилээн черге чыдып аар,
курттар ийилдирзинге чыпшына бээр.

27Чүнү бодап турарыңарны-даа,
меңээ удур оптуг аргаңарны-даа билир мен.
28Силер: „Ноянның оран-савазы ам кайыл,
бузуттуглар чурттап турган бажың кайыл?“ – дээр-дир силер.
29Аян-чорукчулардан айтырбааныңар ол бе,
оларның херечилээнин дыңнавааныңар ол бе:
30[+]бузуттуг кижи айыыл-халап хүнүнде дириг-менди артар,
Бурганның килеңиниң хүнү ону оюп эрте бээр!
31[+]Кым ындыг кижиге шынны дорту-биле чугаалаарыл,
ооң үүлгеткен херектери дээш кеземче онаарыл?
32Ону хүндүлел-биле аппарып ажаагаш,
чевээнге таңныыл тургузуп каар-дыр.
33Хөөрнүң довураа аңаа чымчак кавай болур,
мөөң чон ооң соондан эдерип чоруур,
ооң мурнунда бар чыдарлар эмге-тикчок.

34Ынчаарга хоозун аргалалыңарның меңээ херээ чүл?
Харыы сөстериңер бүрүнү-биле меге-дир!»

#### 22


Элифазтың чугаазы: Иовтуң буруузу аажок улуг

1[+]Теман чурттуг Элифаз мынча деп харыылаан:

2«Бурганга кижиниң ажыы бар бе?
Эң угаанныг кижи безин Аңаа кандыг дузалыгыл?[*]
3[+]Сээң чөптүг-шынныг чорууңдан Бурганга кандыг өөрүшкү турарыл?
Оруктарың кем-буруу чогу Аңаа ажыктыг бе?

4Бурган[†] сени Оон коргарың дээш чемелээр бе,
сээң-биле ол дээш чаргылдажыр бе?
5Ындыг эвес! Сээң бузут-багың аажок улуг-дур,
кемниг херектериң төнчү чогу ол-дур.
6[+]Ха-дуңмаңдан долааны, хереглевейн-даа тургаш, негеп,
улустуң эң сөөлгү хевин уштуп ап турдуң;
7[+]кагып-суксаан кижиге суг ижиртпедиң,
аштаан кижиге аъш-чем бээринден ойталадың.
8Черни күш-шыдалдыг кижи ээлеп алган-дыр!
Ында хүндүлүг кижи чурттап турар-дыр![*]
9[+]Дулгуяк херээженнерни[†] хол куруг чорудуп,
өскүстерни дарлап турдуң.

10[+]Ынчангаш Бурган сени долгандыр какпа-дузак салып каан,
хенертен келген коргуушкун сени девидеткен;
11[+]карааңны караңгы дуглап,
элбек суглар сени хөме апкан.

12[+]Бурган бедик дээрде чурттап турар эвес бе?
Сылдыстарже көрүп көр, оларның бедиин!
13[+]А сен: „Бурган чүнү билирил?
Дүмбей өттүр Ол улусту шиидип шыдаар бе?
14Булуттар Ону чажырып алган, Ол бисти көрбейн,
чүгле дээрниң дээвиирин кырлап чоруп турар-дыр“ – дээр-дир сен.
15Таанда-ла сен бузуттуг-бак улустуң изеп кааны
эрте-бурунгу орукту истевишаан сен бе?
16[+]Олар өйү келбээнде узуткаттырып алган,
оларны шапкын агым аппарган болгай.
17[+]Олар Бурганга: „Ыңай бар!
Бурган бисти канчаптарыл?[*]“ – деп турган.
18[+]А Бурган оларның бажыңнарын эт-хөреңги-биле долдуруп турган.
Бузуттугларның бодалдары менден ырап чорзун!

19[+]Чөптүг-шынныг улус оларның буураанын көргеш, өөрүүр,
кем-буруу чок кижи оларны кыжырып:
20„Бистиң дайзыннарывыс кырдырып алды.
От оларның эт-хөреңгизин артынчы чокка чипти!“ – дижир.

21Бурган-биле эптежип ал – тайбыңчыыр сен,
ачы-буян сеңээ ынчан чедип кээр.
22[+]Ооң аксындан үнген сургаалды хүлээп ал,
Ооң сөстерин чүрээңге кадагала.
23[+]Күчүлүг Бурганче эглип келзиңзе, чедиишкинниг болур сен;
чүгле аалыңдан бузут-бакты үндүр сывырывыт,
24[+]алдынны довурак деп сана,
Офирниң арыг[†] алдынын хем сайы деп сана;
25Күчүлүг Бурган сээң алдының апарзын,
Ол сеңээ кылаңнааш мөңгүн апарзын –
26[+]ынчан Күчүлүг Бурганга хамааржырың дээш таалал алыр сен,
Ооң мурнунга арыг арын-нүүрлүг туруп шыдаар сен;
27[+]Сээң мөргүлүңнү[†] Ол дыңнап каар,
а сен даңгырактарың күүседир сен;
28[+]канчалдыр бодап алган сен, ынчалдыр боттаныр,
сээң орууңга чырык чырып кээр.
29Базындырган кижи турар болза, „Көдүрүп көрем!“ дээриңге,
куду көрдүрген улусту Ол камгалаар.
30[+]Буруулуг кижини безин Бурган камгалаар,
чүге дээрге сээң холуң арыг апарган-дыр».[*]

#### 23


Иовтуң чугаазы: Бурганны тып ап шыдавазым ол-дур

1Иов мынча деп харыылаан:

2«Мээң хомудалдарым ам-даа ажыг хевээр-дир,
Бурганның холунуң[*] аарындан човууртап тур мен.
3О, Ону кайыын тып аарын билир турган боорум кай,
Ооң дүжүлгезиниң мурнунче чеде берген болзумза!
4[+]Мен Ооң мурнунга херээмни илередип,
хомудалдарымны бүрүнү-биле чугаалаар ийик мен.
5Ооң харыызын дыңнап аар,
Ооң чугаалаан чүвезин билип аар ийик мен.
6Ол Бодунуң бүгү күчү-күжү-биле меңээ удур чаргылдажыр бе?
Чок! Ол мени дыңнаар ийик.
7Ынчан актыг кижи Ооң-биле чаргылдажып шыдаар боор ийик,
Шииткекчимден кезээ шагда адырлып аар ийик мен.

8Чөөн чүкче-даа чоруптарымга, Ол ында чок-тур,
барыын чүкче-даа баргаш, Ону тыппас-тыр мен.
9соңгу чүкте бир үүле бүдүрүп турар бе – көрбес-тир мен,
мурнуу чүкче ээпкен бе – эскербес-тир мен.
10[+][+]А мээң оруум Аңаа билдингир;
Ол мени шенеп эзилдирзин – алдын ышкаш арыг[†] үнер мен.
11Ооң изин истеп чораан мен,
Ооң оруундан чайгылбайн, эдерип келген мен.
12Ооң айтыышкыннарындан ойталаваан мен,
Ооң сөстерин хөрек-чүрээмде шыгжап чоруур мен[*].

13[+]Бурган[†] шиитпирлеп каан-дыр – Ооң шиитпирин кым өскертирил?
Ол күзээн-не чүвезин кылып турар-дыр.
14Ол меңээ онааган шииткелин боттандырар,
ындыг чүүлдер Ооң угаан-сагыжында хөй.
15Ынчангаш мен Оон коргар-дыр мен,
ол дугайында бодап келгеш-ле, сүрээдээр-дир мен.
16Бурган сеткил-чүрээмни дидим эвес кылыпкан,
Күчүлүг Бурган мени коргуушкун-биле бүргепкен.
17Караңгыга чиде бээрим кай,
дүмбей караңгы мээң караамны дуглап аары кай![*]»

#### 24


Бурган бак улусту доктаатпайн турар

1«Чүге Күчүлүг Бурган[†] шииткел үелери доктаатпааныл?

Чүге Ону билир улус Ооң бузут-бактыгларны шиидер хүннерин көрбезил?
2[+]Бузуттуглар чер кызыгаары демдеглээн даштар чылдырып,
оорлап алган кодан малын боттарыныынга немеп ап турар-дыр;
3өскүстерниң элчигенин сүрүп аппарып,
дулгуяк херээженниң[†] шарызын долаага ап аар-дыр;
4[+][+]ядыы кижини оруктан дүжүр идиптер-дир,
чер кырында бүгү түреңги улус чаштынар ужурга таваржыр-дыр.
5Ээн ховуда черлик элчигеннер ышкаш,
ядыылар ажык-тывышче үнүп,
аъш-чем дилеп чоруп каар,
хову оларны ажы-төлү-биле катай чемгерип турар;
6олар хары улустуң шөлүнден дүжүт мажактап ап[*],
бузуттугларның виноградының[†] артыын чыып ап турар;
7[+]хеви чок болгаш, чанагаш удуп чыдып аарлар,
соокта шугланыптар чүвези чок;
8дагларга чаъска өдүп турарлар,
чаглак чогундан чалым-хаяже сыңнырлар.
9Бузуттуглар ядыы кижиниң төлүн өре дээш долаага ап,
адазы чок төлдү эмзирип турар иезинден хунаап аппарып турар.
10Ядыылар хеп чок болгаш, чанагаш чоруп турар,
хары кижиниң тараа моожаларын дажып тургаш, боттары аш артар;
11оливадан ханалар аразынга[*] үс сыскырып,
оңгарга виноград сыскырып тура, суксаарлар.
12[+]Хоорайда өлүп чыдарлар човууртап,
балыглатканнар дуза дилеп кыйгырып турар,
а Бурган ону херекке албас-тыр.

13[+]Чырыкка удур тура халаан,
Бурганның оруктарын билбес,
Ооң кокпаларын истевес улус бар.
14Өлүрүкчү кижи эртенги имиртиңде туруп келгеш,
түреңги күжүрнү, ядамыкты өлүрүп каар,
а дүне када оорланыр.
15[+]Самыын кижи имир дүжерин манаар;
ол „Мени кым-даа көрбес“ деп бодаар,
арнын чажырып аар.
16Оорлар дүне када өске улус бажыңнарынче кирер,
а хүндүс чаштына бээр.
Ындыглар чырыкты биликсевес.
17Оларның шуптузунга дүмбей караңгы эртен дег,
олар дүмбейниң коргуушкуннары-биле таныжар.

18Бузуттугларны агым суг чииги-биле аппаар,
оларның хувааглыг чери каргаттырган,
бүгү улус оларның виноградының шөлүнден хая көрнүр[*].
19Кааңнаашкында, изигде
хар суу бусталып, чиде бээр –
бачыттыгларны өлүглер ораны ынчалдыр сыырыптар.
20[+]Төрээн иези оларны уттуптар,
курт оларны амданнанып чиир,
олар дугайында сактыышкын артпас –
бузуттуг-бак чорук ыяш дег сыйлып каар.
21Бурган ажы-төл чок, төл төрүвес салымныг херээжен кижини болгаш
эки салым эдилевээн дулгуяк херээженни карактап чоруур[*].
22А күштүглерни Бодунуң күжү-биле узуткаашкынче сөөртүр,
олар туруп-даа келзе, дириг артар бүзүрели чок болур.
23Бурган оларга айыыл чок чорукту, чөленгиишти хайырлаза-даа,
Ооң караа оларның оруктарынче көрүп турар.
24[+]Хензиг өйде көдүрлүрлер – бир көөрге, чок боорлар:
кээп дүжерлер, бүгү улус дег өлүп каарлар,
тараа баштары дег кестирип аарлар.

25Ындыг эвес деп бе? Кым мээң мегем тударыл,
кым мээң чугаамны чүү-даа эвес кылып каарыл?»

#### 25


Вилдадтың чугаазы: кижи Бурганның мурнунга чөгенчиг

1[+]Шуах чурттуг Вилдад мынча деп харыылаан:

2«Эрге-чагырга биле коргуушкун оттурар күш – Бурганда;
Ол Бодунуң бедик дээрлеринге амыр-тайбыңны доктаадып турар.
3[+]Ооң аг-шерии эмге-тикчок!
Ооң чырыы кымның кырынга чырып үнмезил?
4[+]Ынчан кижи амытан канчап Бурганның мурнунга агартынарыл,
херээженден төрүттүнген кижи канчап арыг[†] боорул?
5Көр даан, Ооң мурнунга бо ай безин чырык деп санаттынмас-тыр,
сылдыстар база арыг эвес көстүр-дүр;
6[+][+]а кижиде чүү боор, ол курт-тур,
кижи амытан – сирге-дир!»

#### 26


Иовтуң чугаазы: Бурганның күчү-күжү кайгамчык

1Иов мынча деп харыылаан:

2«Күш чок кижиге сен канчаар дузаладың?
Шыдал чок холду быжыгладың бе?
3Мерген угаан чок кижиге кандыг сүме каттың,
ажыктыг чүүлдү долузу-биле илереттиң бе?
4Кым сени ындыг чугааларга өөредип кагды?[*]
Кандыг күш сени дамчыштыр чугаалап тур?

5Өлүг сүнезиннер Ооң мурнунда сириңейнип тур,
алдыы оранның суглары, ында чурттааннар сирилеп тур[*].
6[+]Өлүглер ораны Бурганның мурнунга ажык-көскү,
тамыны[†] Ооң караандан чажырар шывыг чок.
7[+]Ол соңгу чүктүң дээрин делгем хос кырынга чадып каан,
черни куруг хоска азып каан;
8[+]сугну Бодунуң булуттарынга чыып аарга,
олар ооң аарындан орулбас;
9Ол Бодунуң дүжүлгезин[*] дуглап,
ону Бодунуң булуду-биле бүргей аптар;
10[+]дески далай кырынга кызыгаар шыйып,
чырык биле дүмбейни аңгылап турар.
11[+]Дээрниң баганалары сирилеп,
Ооң чемелээн үнүнден аймап турар.
12[+]Бурган[†] Бодунуң күчү-күжү-биле далайны томаартып,
Рахавты[*] Бодунуң угаан-бодалы-биле чыттыр шаапкан.
13Ооң тыныжының эзининден дээр аязы бээр,
Ооң холу дыйлаңнаан чыланны өттүр шанчыптар.[*]

14Ол бүгү Ооң ажыл-херээниң чүгле кезик-чамдыызы-дыр;
Ооң дугайында чүгле чаржынчыг сымыраныг дыңнаан бис.
А Ооң диңмирээн күчү-күжүн кым билип шыдаарыл?»

#### 27


Иов буруу чогундан ойталавас

1Иов бодунуң чугаазын уламчылаан:

2[+]«Меңээ чөптүг шииткел көргүспээн Бурганның ады-биле,
сеткилимни качыгдал-биле долдурган Күчүлүг Бурганның ады-биле
даңгыраглап тур мен:
3[+]мээң амы-тыным үзүлбээнде,
Бурганның хайырлаан тыныжы думчуум үдүнден үнмээнде,
4мээң аксымдан меге сөстер черле үнмес,
мээң дылым меге чүве чугаалавас.
5Силернии шынныг деп кажан-даа чугаалавас мен,
дириг чорааш, буруу чогумдан ойталавас мен;
6бодумнуң актыымдан салдыкпайн туттунар мен,
арын-нүүрүм мени чурттап эрткен үем дээш буруудатпас[*].

7Дайзыным бузуттуг кижи деп,
удурланыкчым – чөптүг эвес кижи деп санаттырзын.
8[+]Бурган[†] Оон ойталаан кижиниң
амы-тынын үзүп кааптарга, төнчүзү кээрге,
ол кижи чүү чүвеге идегээрил?
9[+]Аңаа кызагдал таваржырга,
Бурган ооң алгы-кышкызын дыңнаар бе?
10Күчүлүг Бургандан ол таалал алыр бе,
Ону үргүлчү кыйгырар бе?

11Бурганның күштүг холунуң дугайында
мен силерге чугаалап берейн,
Күчүлүг Бурганның оруктарын чажырбаайн.
12Ооң кадында бо бүгүнү шуптуңар көрбейн тур силер бе?
Ынчаарга чүге хоозун чүве чулчуруур силер?
13[+]Бузуттуг кижиге Бурганның берген хуу-салымы бо-дур,
кызагдакчының Күчүлүг Бургандан алыр чүвези бо-дур[*]:
14[+]ооң ажы-төлү өзүп-көвүдээн-даа болза, хылыш чемижи апаар,
ооң үре-салгалы тоттур чемненмес;
15[+]а дириг артканнарының бажын
хамчык аарыг чиптер,
дулгуяк кадайлары оларның ажыын ажып ыглашпас.[*]
16[+]Ындыг кижи доозун дег хөй мөңгүннү,
дой-довурак дег эңмежок хепти чыып-даа алза,
17[+]ооң чыып алган хевин чөптүг кижи кедер,
мөңгүнүн кем-буруу чок кижи үлүг кылдыр алыр.
18[+]Ооң бажыңы ээремчигей дузаа дег[*] хээрек,
таңныыл кижиниң шөлде чадыры дег быжыг эвес;
19[+]ол бай кижи бооп удуп чыдып аар, а оон ол-ла:
эртен караан ажыдыптарга, куруг калган боор!
20Коргуушкун ону үер суу дег хөме аптар,
шуурган ону дүне када хадып аппаар;
21[+]казыргы-хат алгаш баар,
ону турган черинден тура тыртып, хадып аппаар;
22олче кээргел чок хөме халдап келгеш,
хая көрбейн дезеринче албадаптар.
23[+]Улус ону көргеш, адыш часкаар,[*]
ол каяа-даа турда, ону кыжырыыр».

#### 28


Мерген угаан дилээшкини

1«Ийет, мөңгүн казар уургай бар,

алдын арыглап,[†] эзилдирер суугу бар.
2Демирни черден казып тывар,
чести даштан эзилдирер.
3Казыкчылар дүмбейни чырыдып тургаш,
эртине даш дилеп,
эң ханы караңгы черлерже кирип турар;
4кижи буду баспаан черге
өдүглер казып, ынаар ханылап киргеш,
улустан ыракта хендирлерде чайганып турарлар.
5Черниң кырында тараа өзүп үнүп турар, а ооң адаан
от-биле хайылдырып каапкан дег:
6ооң даштарында сапфирлер чыдымы бар,
үүрелчек борбак алдын база ында чыдар.
7Ынаар чедер орукту эзир куш хайгыылдап билбээн,
хартыганың караа көрүп билип албаан;
8чоргаар аң аңаа базып чорбаан,
арзылаң аңаа кылаштаваан.
9А кижи кадыг хая-дашче холун көдүрүп,
дагларны дөзүнден тура тыртып турар;
10чалым-хаяга өдүглер оя шаап аар,
эртине даштарны ооң караа көрүп каар.
11Кижи хемнерниң ханы дүвүн ажыдып[*],
чажыт чүүлдү чырыкче үндүрүп турар.

12[+]А мерген угаанны кайыын тып аарыл,
угаан-сарыыл кайда турарыл?
13[+]Кижи амытан ооң үнезин билбес,
дириглер оранынга кижи ону тыппас.
14Дүп чок ээрем: „Ол менде чок“ – дээр,
далай: „Менде база чок“ – дээр.
15[+]Ону арыг алдын-биле-даа садып ап шыдавас сен,
ооң өртээ кылдыр мөңгүн-даа деңзилеп берип шыдавас сен;
16[+]ону Офирден эккелген алдын-биле,
эртине даштар – оникс, сапфир-биле садып ап шыдавас сен;
17ооң өртээ алдын болгаш шил-биле[*] доктааттынмас,
ону улуг үнелиг сава-биле орнап албас.

18[+]Кораллдар, эртине-шуру дугайында чугаалап-даа канчаар,
мерген угаанны тып аары рубиннер тыварындан-даа берге;
19ооң өртээ Эфиопияның[†] топаз даштары-биле деңнеттинмес,
ону арыг алдын-биле садып ап шыдавас сен.

20Мерген угаан кайыын чедип кээрил?
Угаан-сарыыл кайда турарыл?
21Ол бүгү дириг амытаннар караандан чажыртынган,
дээрниң куштарындан безин ол чажыртынган.
22Тамы[†] база Өлүм:
„Ооң дугайында чүгле улус чугаазы дыңнаан бис“ – дээр.

23Угаан-сарыылче чедер орук чүгле Бурганга билдингир,
ооң кайда турарын чүгле Ол билир;
24Бурган[†] чер-делегейниң ужу-кыдыынга чедир көрүп турар,
чырык черде бүгү чүве база Аңаа көскү.
25Кажан Ол хатты күш киирип,
сугларның кызыгаарын тургузуп тура,
26[+]кажан чаъстарга дүрүм доктаадып,
чаңнык-диңмирээшкинге орук айтып тура –
27[+]ынчан Ол мерген угаанны көрүп кааш, ону үнелээн,
ону доктааткаш, шенеп көрген.
28[+][+]А кижи төрелгетенге Бурган мынча дээн:
„Дээргиден коргары – мерген угаан ылап ол-дур,
бузуттан чайлаары – угаан-сарыыл ол-дур“».

#### 29


Иовтуң түңнел чугаазы: ооң биеэги аас-кежии

1Иов бодунуң чугаазын уламчылаан:

2«О, эрткен үемни эгидип алган болзумза,
Бурганның мени камгалап чорааны хүннерни;
3[+]ынчан Ооң чырыткызы мээң кырымга чырып турда,
Ооң чырыы мени дүмбей өттүр эдертип аппаар турган!
4О, биеэги четчип-бышкан хүннеримни!
Ынчан Бурган[†]-биле найыралым аалымны камгалап,
5[+]Күчүлүг Бурган мени ынчан кагбаан турган,
а ажы-төлүм мени долгандыр турган;
6[+]ынчан оруумга сүт агып чыткан,
хаялар меңээ олива үзүн[†] аксып берип турган.

7Мен ынчан хоорай хаалгазынче[†] баргаш,
төп шөлде олудумга саадаптар турдум –
8мени көрүп кааш, аныяктар орук чайлап бээр,
а кырганнар көдүрлүп келгеш, турарлар чүве.
9Даргалар чүве чугаалаарындан тырттынып,
аксын адыжы-биле дуглап аар турган;
10[+]ат-сураглыгларның үнү үнместеп,
дылы таалайынга чыпшына бээр турган.
11Мени дыңнааннар „амыр-чыргалдыг сен“ дээр,
мени көргеннер – мактаар турган чүве,
12[+]чүге дээрге ыглап-сыктаан түреңги кижини,
деткимче чок өскүстү камгалап турган мен.
13Өлүп чыткан кижи мени йөрээр,
дулгуяк херээженниң[†] чүрээ
мээң ачымда өөрүп-байырлаар турган;
14[+]шынныг чорукту хеп дег,
чөптүг чорукту тон биле бөрт дег кедип чораан мен.
15Согурларга карак бооп,
аскак-бүскектерге буттар бооп турган мен;
16[+]ядыыларга ада бооп,
танывазым-даа кижиниң чаргызын чаржып берип турган мен;
17[+]бузуттуг-бак улустуң азыг-диштерин сый шанчып,
оларның аксында олчазын ушта тыртып турган мен.

18Бодап кээримге, бодумнуң уямга мөчүүр ышкаш бооп,
чуртталгам хүннери элезин дег
эмге-тикчок кылдыр сагындырар турду;
19дазылдарым сугга чедип турар,
будуктарымга шалың хонуп аар,
20алдар-хүндүм элеп читпес,
күш-шыдалым хере тыртып каан ча дег кылдыр
сагындырар турду.

21Улус мени ыыт чок дыңнап,
арга-сүмемни манап аар турду;
22мээң сөстерим оларны суггарар,
чугаам төнерге, немээр чүвези чок боор турду.
23[+]Чаъсты ышкаш, мээң чугаамны манаар,
часкы чайыкты дег, аксы-биле дозуп аар турдулар;
24оларга хүлүмзүрүүрүмге, бүзүреп чадап каар[*],
арын-шырайым чырып кээрге, өөрүүр турдулар.
25Мен оларга орук айтып, баштыңы бооп турдум,
бодунуң шерииниң аразында хаан дег,
качыгдааннарга аргалакчы дег чурттап чордум».

#### 30


Иовтуң түңнел чугаазы: ооң амгы хилинчээ

1[+]«А ам менден аныяк улус мени шоодуп каттыржып тур,

оларның адаларын кодан малдарым чанында ыттарже безин
чоокшулатпайн турган болгай мен.
2Ындыг улустуң күчү-күжү кошкаан болганда,
холдарының күш-шыдалының меңээ херээ чүл?
3Түрегдел болгаш аштан чилчии үзүлгеш,
олар хоозураан ээн кургаг ховуда, дүмбей черде
кадып калган малгаш хемирип турарлар;
4шырыштардан ажыг оът-сиген чулуп чиирлер,
хараган дазылдары – оларның аъш-чеми;
5улус аразындан үндүр сывыртадып алганнар,
оларның соонче улус оорларже дег алгыржып турар.
6Олар кадып калган хем уннарынга,
черде үңгүрлерге, чарыктарга чурттаар ужурлуг;
7шырыштар аразында мөөредир алгыржып,
тенниг чадаң ыяштарда бөлдүнчүп турарлар –
8чуртундан үндүр сывырткан,
ады чок шаарланчак бөлүк!

9[+]Ындыглар ам мени кыжырып ырлажып,
кочу-шоот кылып алган.
10[+]Менден ческинип, дескелеп,
мени көрүп кааш-ла, дүкпүртүнеринден ыятпастар.
11Бурган[†] мээң кирижимни кошкадып,
мени чөгенчиг кылып каан болганда,
олар калчаарап-ла тур.
12[+]Саваажоктар оң таламдан халдап,
мени ужур идип,
меңээ удур өлүмнүг бүзээлел кылып тур.[*]
13Мээң хамык оруктарымны муңгаштап алдылар,
меңээ узуткаашкынны белеткеп турлар –
кымның-даа дузазы чокка ону кылып турлар.
14Алгыг дежиктиг хана дамчыштыр халдаан дег,
дааш-шимээн-биле чүткүп кирип турлар.
15[+]Коргуушкун менче хөме халдаан,
алдар-хүндүмнү хат-биле тарадыр шаапкан дег,
камгалалым[†] булут ышкаш чиде берген.

16Хөрээмде тыныжым үстүр деп барган,
качыгдал хүннери мени сегирип алган;
17дүне када сөөктерим саргып аарыыр-дыр,
аарышкы мени удутпайн хемдиир-дир.
18Бурган мээң хевимни күш-биле ушта силгиир-дир,
хөйлеңимниң моюндуруундан сегирип аар-дыр[*],
19Ол мени малгашче октапкан,
доозун-довурак дег, хүл дег апардым.

20Сени кый деп тур мен, а Сен харыы бербес-тир сен,
Сээң мурнуңда тур мен – а Сен менче кичээнгей салбас-тыр сен;
21Сен меңээ кадыг-дошкун апардың,
Сээң күчүлүг холуң меңээ өжээргеп тур;
22[+]мени хаттарга бериптиң,
казыргыга бөөлдеттирип тур сен.
23Билир мен: Сен мени өлүмче,
бүгү амытаннарга белеткеп каан бажыңче аппар чыдар сен.

24Буураан күжүр дуза дилеп, айыыл-халапка алзып турда,
кым олче холун көдүрерил?
25Мен бергедеп турар кижини кээргевээн мен бе,
ядыылар дээш сеткилим муңгараваан бе?
26[+]Буян кордап чордум, а бузут чедип келди,
чырык манап чордум, а дүмбей караңгы дүжүп келди.
27Ишти-хөңнүм хинчектенип, дыш көрбестеди,
качыгдал хүннери меңээ уткуй келди.
28Карара берген чоруп тур мен – хүн херелинден эвес[*],
чыылган улус мурнунда дуза дилеп тур мен;
29мен ам шөө-бөрүлер дуңмазы мен,
страус куштар өңнүү мен[*].
30[+][+]Кежим карарып, картталып тур,
изиг-халыын сөөктеримни өрттедип тур;
31мээң чадаганымны ыы-сыы-биле хөөннеп каан,
лимбим муңгаргай аялгалыг ойнап тур».

#### 31


Иовтуң түңнел чугаазы: ооң кем-буруу чогу

1[+]«Аныяк кысче туралап көрбес бооп

карактарым-биле дугуржуп алган мен.
2[+]Кижиге өрү дээрде Бургандан кандыг үүле,
бедик кудайда Күчүлүг Бургандан кандыг үлүг-хуу онааттынганыл?
3Бачыт[†] үүлгедикчизинге өлүм-чидим,
бузуттуг хейге – узуткаашкын онаап каан эвес чүве бе?
4[+]Бурган[†] мээң оруктарымны көрбейн турар бе,
мээң шупту базымнарымны санавайн турар бе?

5Мен меге-биле чурттап чораан мен бе,
авыяас-опче буттарым далажып турган бе?
6[+]Мени чөптүг чоруктуң деңзизинче салып кагзын,
Бурган мээң кем-буруу чогумну билип алзын!
7Бир эвес базымнарым шын оруктан өскээр барып,
чүрээм көрүжүм аайы-биле барып,
холум хирге боражып турган болза,
8[+]тарып каан дүжүдүмнү өске улус ажаап чизин,
өзүмнеримни дазылы-биле тура тыртып каапсын!
9[+]Бир эвес чүрээм өске кижи кадайынга хандыкшып,
туралааш, ооң бажыңының чанынга кедеп орган болзумза,
10[+]мээң кадайым өске кижиниң тараазын дээрбелезин,
ооң-биле өске эрлер хойгашсын.
11Чүге дээрге ындыг чорук – бужар үүлгедиг-дир,
шиидер ужурлуг кемниг херек-тир;
12[+]ол дээрге Тамыже[†] дүжүрүп, хүлдендир чиптер,
бар-ла чүвемни чүү-даа арттырбайн өрттедиптер от-тур.

13Бир эвес меңээ хомудалдыг чалчаларымның
чаргылдажыр эргезин кызагдаан болзумза,
14Бурган шииткел кылып туруп кээрге, канчаптар мен,
менден харыы негээрге, чүү дээр мен?
15[+]Мени ием иштинге чаяап каан Бурган
оларны база чаяап каан эвес бе?
Шуптувусту уруг савазынга чаңгыс Чаяакчы ботталдырып каан!
16Ядамыктың дилээн күүседиринден ойталаан мен бе,
дулгуяк херээженниң[†] карактарының одун өжүрүп каан мен бе?
17[+]Хлевимни чааскаан чип олурган мен бе,
өскүс кижи-биле үлешпээн мен бе?
18[+]Чок, аныяамдан-на өскүс кижиге ада дег чордум,
чажымдан-на дулгуяк херээженче сагыш салып келдим.
19Бир эвес чанагаш доңуп өлүп чыдар кижиже
азы хеп чок ядыы кижиже тоомча чок көрген болзумза;
20[+]ону хоюм дүгү-биле чылыглаваан болзумза,
ол мени йөрээвээн болза;
21[+]шииткел черинге деткимче алыр мен деп билир болгаш,
өскүс кижиже холум көдүрген болзумза –
22мээң эктим оорга сөөгүнден адырлып калзын,
холум шенээнден сыйлып калзын!
23Бургандан кээр кеземчеден коргуп турар мен,
Ооң өндүр бедииниң мурнунга ындыг чүүлдер кылып диттикпес мен.

24[+]Бир эвес мен алдынга ынанып,
эртинеге: „Сен – мээң чөленгиижим сен“ – деп турган болзумза;
25[+]бир эвес байлаамның эгээртинмезинге,
холум хөйнү чыып алганынга өөрүп турган болзумза;
26чырык хүннү көргеш,
чайынналып көжүп чоруур айны көргеш, мөгейип,
27[+]сеткил-чүрээмниң ханызында дуурайлаттырып,
оларга хүндүлел көргүзүп турган болзумза –
28шиидер ужурлуг кемниг херектер үүлгеткеним ол,
Дээди Өрүкү Бургандан ойталааным ол болур ийик.

29[+]Дайзынымның буурааны дээш өөрүп,
ооң айыыл-халавы дээш байырлап турган мен бе?
30[+]Чок, дайзыным өлүр кылдыр каргыш салып,
аксым-биле бачыт үүлгетпээн мен.
31Мээң аалымның улузу кажан-даа:
„Ооң эът-чемин тоттур чигген болза!“ – дишпээн.
32[+]Чорукчулар даштыгаа хонуп көрбээн,
эжиим оларга үргүлчү ажык турган.
33[+]Өске улус дег, бачыдымны чажырыпкан мен бе,
бузут-багымны чажырып, хойлап алган мен бе?
34Мөөң чондан корткаш,
чаңгыс чер чурттугларымның бак көөрүнден сезингеш,
ыыт чок барып, дашкаар үнмейн олурган мен бе?

35[+]О, мени оода кандыг-бир кижи дыңнаан болза!
Мээң адым салган хомудалым бо-дур – Күчүлүг Бурган харыылазын!
Негекчим дүрүг саазынга буруудадыышкынын бижизин –
36мен ол дүрүгнү эктимге салып аар ийик мен,
алдар-хүндүнүң дээрбээ дег, бажымга кедип аар ийик мен.
37Базымнарым санын Бурганга ажыдып берип,
дарга кижи дег бажым көдүрүп, Олче чоокшулаар ийик мен.
38Бир эвес черим меңээ удур алгырып,
шөлде андазын истери бачыттарымдан ыглап-сыктап турар болза;
39бир эвес мен ооң дүжүдүн халаска чип,
тараачыннарны кызып-кыйып турган болзумза,
40[+]кызыл-тас орнунга тенниг оотпак,
арбай орнунга – бок үнүш өзүп үнзүн!»

Иовтуң чугаа-сөзү мооң-биле төнген.

#### 32


Элиуйнуң чугаазы: Иовтуң эштери аңаа төлептиг харыы бербеди

1Үш эжишки Иов-биле маргыжарын соксаткан, чүге дээрге ол бодунуң шынныынга бүзүрээр болган. 2[+]Ынчан Бузтуң үре-салгалы, Рам төрел бөлүкке хамааржыр Варахиилдиң оглу Элиуй килеңней[†] берген. Ооң килеңи Иовче – ол Бурганны эвес, а бодун шынныг деп санап турганы дээш – хайныккан. 3Элиуй Иовтуң үш эжинче база – олар эжинге таптыг харыылап шыдавайн, Бурганны буруулуг кылдыр көргүзүп турганы дээш[*] – хорадай берген. 4[+]Ынчалза-даа Элиуй Иов-биле дораан чугаалажып эгелевээн, чүге дээрге демги үш эжишки оон улуг назылыг турган. 5А оларда удур харыылаптар чүве чогун көргеш, ооң килеңи хайныга берген. 6Ынчан Бузтуң үре-салгалы, Варахиилдиң оглу Элиуй мынча деп харыылаан:

«Мен аныяк мен, а силер – улуг назылыг силер;
ынчангаш коргуксап,
билир чүүлүм чугаалаарындан тырттылып турдум.
7[+]Мен „Кыраан назын чугаалазын,
чөнээн назын мерген угаанга өөретсин“ деп бодадым.
8[+]Ындыг-даа болза, кижиде бар сүлде[†] –
Күчүлүг Бурганның тыныжы кижиге угаанны берип турар.
9Мерген угаан албан-на кыраан назын-биле кады келбес,
алыс шынны аныяанда-даа билип ап болур.
10Ынчангаш ам мен чугаалаайн, а силер дыңнаңар,
билир чүвемни мен база силерге ажыдайн.
11Мен силерни шыдамык дыңнап келдим,
сөстериңерни топтап бодап ап туруңарда,
бодалдарыңарже кичээнгей салып,
12силерже топтап көрүп турдум.
Ынчалза-даа кайыңар-даа Иовтуң сөстерин буруу шаппады,
ооң сөстеринге төлептиг харыы бербеди.
13Ынчангаш: „Мерген угаан тып алдывыс –
кижи эвес, а Бурган[†] ооң буруузун илеретсин“ – дивеңер.
14Ол меңээ чугаалаваан-дыр,
мен болза аңаа силер ышкаш харыылавас ийик мен.

15Бо улус аңгадай берди, харыылаптар чүвези чок-тур –
сөстери артпаан-дыр.
16Ам чүнү манаар мен – олар ыытташпас,
чүнү-даа чугаалавас ышкажыл?
17Мен база бодумнуң ээлчээмде чугаалаайн,
мен база билир чүвемни ажыдайн.
18Сөстер мени чыък дола берген,
ишти-хөңнүмде сагыжым мени амыратпайн тур.
19Сеткил-чүрээм ажа хөөреп турар арага дег,
чарлыр четкен чаа көгээржик дег.
20[+]Чугаалапкаш, сагыжым оожургаар;
аксым ажыдып, харыылаптайн!
21Мээң мурнумда кым-даа турза, тоовас мен,
кымга-даа чашпаалавас мен.
22Чашпаалап билбезим-не шын,
оон башка Чаяакчым мени дораан узуткап каар ийик!»

#### 33


Бурган кижи амытандан өндүр бедик

1«Ындыг болганда, мээң чугааларымны дыңна, Иов,

мээң бүгү сөстеримче кичээнгейден сал!
2Дыңна-ла, аксымны бөгүн ажыдып тур мен,
өк-дылым чугаалап эгеледи.
3Мээң сөстерим ак сагыштан үнүп турар,
аксым арыг[†] билиг чугаалап турар.
4[+]Бурганның Сүлдези[†] мени чаяап каан,
Күчүлүг Бурганның тыныжы мени тынгарып каан.

5А сен, шыдаар болзуңза, меңээ харыыла,
белеткенип алгаш, меңээ удурлан.
6[+]Бурганның мурнунга мен сен дег мен –
ол-ла дойдан мени база кылып каан.
7[+]Менден коргуушкунуң сени хөлзетпес,
мээң холум сеңээ аар болбас.

8Сээң чугааңны мээң кулаам дыңнап каан,
сээң үнүң меңээ дыңналып турду:
9[+]„Мен арыг мен, бачыт[†] үүлгетпээн мен,
кем-буруу, бузут-багым чок!
10[+]А Бурган[†] меңээ удур бир-ле чылдак дилеп тып,
мени Бодунуң дайзыны деп санаар-дыр.
11[+]Ол мээң будумну кинчилеп каан,
мээң оруумну базым санай харагалзап турар“.

12А мээң сеңээ харыым бо-дур: сээңии шын эвес-тир,
Бурган кижи амытандан өндүр бедик болгай!
13[+]Сен Ооң-биле чүү дээш маргыжар сен,
канчап: „Кижиге кандыг-даа харыы бербейн тур“ – дээр сен?[*]
14Бурган катап-катап-даа чугаалаарга,
кижи билип албас-тыр.
15[+]Уйгу-дүште, дүнеки көстүүшкүннерде,[†]
улус ханы уйгуга алзыпканда,
орун-дөжээнге удумзурап чыдырда –
16[+]Бурган оларның кулаан ажыдып,
сагындырыглар-биле коргудар.
17Кижини үүлгедиглеринден чайладыр дээш,
улусту улуургаар чоруктан адырар дээш;
18тамыже[†] кээп дүжерин болдурбас дээш,
хылыштан кырлып каарын болдурбас дээш,
ынчаар кылып турар.
19[+]Азы кижи дөжекке чыдырда, ону аарыг-биле,
сөөктериниң соксаал чок аарышкызы-биле билиндирер;
20[+]ынчан ол кижи чемден хөңнү калыр,
амданныг аъш-чем аңаа ческинчиг боор;
21ооң эът-боду каракка көзүлдүр эстип-шүглүр,
мурнунда билдирбес турган сөөктери көстүп кээр;
22ооң амы-тыны чевегже[†] кирер деп баар,
өлүглер оранынче чоокшулап-ла олурар.

23[+]Ынчалза-даа дээрниң төлээзи[†] –
кижилерге дорт орукту айтып берип турар болчукчу,
муң төлээниң бирээзи – ол кижиниң талазында болза,
24[+]төлээ олче ээ көрнүп:
„Ону хостап салывыт, ол чевегже кирбезин,
мен ол дээш төлевир тып алдым“ – дээр;
25[+]ынчан ооң мага-боду аныяанда турганы дег апаар,
ооң чалыы үези эглип кээр;
26[+]ынчан ооң мөргүлү[†] Бурганга таарымчалыг болур,
Бурганның шырай-арнынче көрүп алгаш, ол өөрүп-байырлаарга,
Бурган ону чөптүг чоруу дээш шаңнаар[*].
27Ынчан ол кижи улус мурнунга келгеш, мынча дээр:
„Бачыт үүлгеттим, эки чүүлдү хажыттым,
ынчалза-даа Ол мени үүлгедиглерим дээш кезетпеди;
28[+]Ол мээң амы-тынымны чевегже кирбес кылып кагды,
чуртталгамда чырыкка таалаар-дыр мен!“

29Бурган ол бүгүнү кижи дээш кылып турар –
ийи-даа катап, үш-даа катап,
30[+]ооң амы-тынын чевегден чайладып,
амылыглар оранының чырыы аңаа чырызын дээш,
кылып турар.
31Кичээнгейиң менче угла, Иов, мени дыңна,
чугаалап турумда, ыыттава.
32Бир эвес чугаалаар чүвең бар болза – харыыла,
мен сээң шынныыңны өөрүшкүлүг хүлээп көөр мен.
33А чок болза – мени дыңна;
ыыттавайн көр, мен сеңээ мерген угаанны башкылаайн».

#### 34


Бурганда чөптүг эвес шииткел чок

1Элиуй чугаазын уламчылаан:

2«О, мерген угаанныглар, мээң чугаамны дыңнаңар,
сарыылдыглар, кичээнгейден салыңар.
3[+]Дылдың аъш-чемниң амданын шенеп чылгаары дег,
кулак сөстерни ылгап дыңнап турар болгай.
4Чөптүг шилилгеден аравыска кылыылы,
эки чүве деп чүл дээрзин шиитпирлээли.
5[+]Иов мынча дээр-дир: „Мен шынныг мен,
Бурган[†] меңээ чөптүг шииткел үндүрбеди;
6мен шынныг-даа болзумза, мегечи кижи дирттим[*],
кем-буруу чок-даа болзумза, эмнеттинмес кылдыр балыглаттым“.

7[+]Иов ышкаш өске ындыг кижи бар бе?
Ол дорамчылап кочулаан сөстерни суг дег ижиптер-дир;
8[+]хоойлу-дүрүм[†] сагывас улус-биле катчып аар-дыр,
бузуттуглар-биле кады чоруур-дур.
9[+]Чүге дээрге Иов: „Бир эвес кижи Бурганга тааржыр болза,
аңаа кандыг ажык турарыл?“ – дээр-дир.

10[+]Ынчангаш мени дыңнаңар, угаанныг улус:
Бурганда шынныг эвес чүве турбас,
Күчүлүг Бурганда чөптүг эвес шииткел чок.
11[+]Кижини Ол ажыл-херектерин ёзугаар аажылаар,
аңаа кеземчени чогууру-биле онаар.
12[+]Ылап шын бо-дур: Бурган бузут кылбас,
Күчүлүг Бурган чөптүг шииткелди хажытпас.
13Кым Аңаа черни чагырар кылдыр хүлээдип бергенил,
кым Ону бүгү делегейниң бажынга салып кааныл?
14Бир эвес Ооң сеткил-чүрээнге ындыг сагыш кирип,
Ол Бодунуң Сүлдезин,[†] Бодунуң тыныжын дедир ап аар болза,
15[+]кандыг-даа амытан өлүп каар ийик,
кижи доозун-довуракче эглип кээр ийик.

16Угаанныг болзуңза, мени дыңна,
мээң чугаа-сөзүмче кичээнгейден сал.
17Бир эвес Бурган шынныг шииткелге хөңнү чок турган болза,
Ол чагырып шыдаар бе?
Чөптүг болгаш Күчү-күштүг Бурганны
буруудадып болур бе?
18Хааннарны Ол: „Бак кулугурлар!“ – дээр,
нояннарны Ол: „Бузуттуг хейлер!“ – дээр.
19[+]Ол чагырыкчыларны тала-дугай тыртпас,
ат-сураглыг кижини ядыы кижиден дээре деп санавас,
олар шупту – Ооң холунуң чаяалгазы-ла болгай.
20[+]Олар хенертен, дүне када өлүп каар;
чон хөлзеп үнерге, олар чиде бээр.
Күштүг-шыырак улус кижи холу дегбээнде-ле, узуткаттырып аар.
21[+]Бурган кижиниң оруктарын хайгаарап,
бүгү базымнарын көрүп турар.
22[+]Бузуттуг-бак улус чаштына бээр хире
дүмбей, муңгаш караңгы чер чок.

23Бурганның мурнунга кижиниң шииттирер дээш чедип кээри
Аңаа херек чок –
24[+]Бурган күштүг-шыырак улусту истелге чокка чылча шапкаш,
оларның орнунга өскелерни көдүрүп турар;
25оларның ажыл-херектерин Ол билир болгаш,
чаңгыс дүне чылча базып каар.
26Бурган оларны улуска көзүлдүр,
херектеннерни дег согар –
27Оон ойталааны дээш,
Ооң бүгү оруктарын билип алыксавааны дээш кезедир.
28[+]Чүге дээрге ядыыларның алгы-кышкызы Аңаа четкен-дир,
дарлатканнарның уё-човуурун Ол дыңнап каан-дыр.

29А бир эвес Ол ыыт чок артар болза –
кым Ону буруудадырыл?
Бир эвес арнын чажырар болза –
кым Ону көөрүл?
Чон-биле-даа, чаңгыс кижи-биле-даа ындыг болур –
30Бургандан ойталаан кижи хааннавазын дээш,
улусту какпа-дузакка туттурбазын дээш, ындыг болур.
31Бурганга мынча дээри эки эвес бе:
„Мен кеземче алдым – моон соңгаар бачыт[†] үүлгетпес мен;
32көрбейн турар чүвемни меңээ көргүзүп көрем,
бак чүве кылган болзумза, моон соңгаар кылбас мен“.
33Чүү деп бодаар сен, бурууң билинмес болзуңза,
Ол сеңээ шаңнал бээр деп бе?
Шилилгени мен эвес, сен кылыр ужурлуг сен,
билир чүвең бар болза, чугаалап бер.
34Сарыылдыг улус база
мени дыңнап турар мерген угаанныг кижи:
35[+]„Иов билбес чүвезин чугаалап тур,
ооң сөстери шуут бодал чок-тур“ – дээр.

36Бак хейлер дег харыылап турары дээш,
Иов шылгалданы төнчүзүнге чедир эртсин:
37[+]бачыдынга ол үймээнни немеп алган-дыр,
бисти кочулап, адыш часкап,
Бурганга удур чугаа-сөзүн көвүдедип турар-дыр».

#### 35


Иов Бургандан шынныг эвес

1Элиуй чугаазын уламчылаан:

2«„Мен Бургандан шынныг мен“ – деп чугаалаары
чөптүг чорук деп бодап тур сен бе?
3[+]„Бачыт[†] үүлгетпезимзе, меңээ ажыктыг бе,
кандыг ажык-дузалыгыл?“ – дээр-дир сен.
4Мен сеңээ база сээң эш-өөрүңге харыылап көрейн:
5[+]дээрже көр даан,
булуттарже топтап көр даан – олар сенден бедик-тир!
6Бачыт үүлгеткен болзуңза, Бурганны канчаптар деп сен?
Кемниг херээң көвүдезе, Аңаа чүнү таварыштырар деп сен?
7[+]Чөптүг-шынныг болганың-биле Аңаа чүнү бээр сен,
сээң холуң Аңаа чүнү хайырлап шыдаарыл?
8Сээң бузуттуг-багың чүгле кижилерге хора чедирер,
а чөптүг чорууң кижи амытанга дузалаар.

9[+]Улус кызагдакчыларга базындыргаш, човууртап,
күштүглерниң холунуң адаандан алгырып турар.
10[+]Оларның кайызы-даа: „Мээң Чаяакчым Бурган[†] кайыл,
дүне биске ырлар хайырлап[*] турар,
11бисти черниң аң-меңинден угаан-биле,
дээрниң куштарындан – сарыыл-биле
ылгай көрген демги Бурган кайыл?“ – дивес-тир.
12[+]Базындырган улус алгыржыр-даа болза,
бузуттугларның улуургаа дээш, Ол харыы бербес.
13Бурган хоозун чугаа дыңнавас,
Күчүлүг Бурган ону эскербес.
14[+]Сен канчап черле: „Ону көрбейн тур мен,
мээң херээм Ооң мурнунда,
шииткелди манап тур мен – дээр сен? –
15Ооң килеңи[†] ам-даа кыптыкпаан,
кем-бурууже Ол кичээнгей салбайн тур“[*] – дээр сен?
16[+]Чок, Иов хоозун чүве чулчуруп,
билиг чок сөстерин көвүдедип-ле турар-дыр».

#### 36


Бурган улусту кеземче дамчыштыр өөредип турар

1Элиуй уламчылаан:

2«Бичии шыдажып мана –
мен сеңээ Бурган[†] дугайында өске чүүлдү ажыдар мен.
3Чаяакчының чөптүг-шынныын көргүзер дээш,
бодалдарымны ырактан шууштуруп эгелээр мен.
4Мээң сөстеримде меге ылап-ла чок,
билии четче-долу кижи сээң мурнуңда тур.[*]

5Бурган күчү-күштүг.
Сүлде-сүзүү[†] быжыг кижиден Ол ойталавас.
6[+]Бузуттугларны Ол дириг арттырбас,
дарлаттырганнарга эрге-шөлээни хайырлаар;
7[+][+]чөптүг-шынныг улустан Ол көрүжүн чайлатпас,
оларны хааннар саадаар дүжүлгеге олуртуп каар,
кезээ-мөңгеде өрү көдүрер.
8[+]А бир эвес олар бектеттирип,
айыыл-халаптың кинчизинге туттуруп алган болза,
9Бурган оларның ажыл-херектеринче,
бузут-багынче, улуургаанче айтып турар-дыр;
10[+]оларның кулаан чемелээшкинни угаап билир кылдыр ажыдып,
бачыттан адырлыр кылдыр дужаап турар-дыр.
11Бир эвес тооп дыңнап, Аңаа бараан болур болза,
оларның чуртталгазының төнчүзү менди-чаагай болур,
чурттап артар чылдары өөрүнчүг болур;
12[+][+]а бир эвес тооп дыңнавас болза,
хылыштан кырлып каарлар,
угаан кирбээн хевээр өлүп каарлар.

13Бургандан ойталаан улустуң чүрээн килең[†] долган,
оларны Ол кинчилеп-бектээрге, чалынмастар;
14аныяанда-ла өлүп каарлар,
самыын-садар бужар кижилер дег, амызы үстүрлер.
15А түреңги кижини Ол түрегделин дамчыштыр камгалаар,
ооң кулаан дарлал дамчыштыр ажыдып бээр.

16[+]Бурган сени база кызаа черден үндүрүп,
моондак чок хостуг черже аппаар ийик;
сээң столуңга чаагай аъш-чемни долдур салыр ийик.
17А сен ам бузуттугларга айыткан шииткелди долузу-биле алыр сен,
суд биле шииткел сенче чоокшулаан-дыр.
18Бурганның килеңи сени кезедип согарындан[*],
элбек хээли оруктан өскээр аппаарындан кичээн.
19[+]Бурган сээң бай-байлааңга кандыг-бир өртек-үне бээр бе?
Чок – алдынга-даа, эртине-байлактың кандыызынга-даа.
20Чоннарны узуткап чок кылыр
шииткел дүнүн хей-ле күзээр-дир сен.
21Бузуттуң аайынче киреринден кичээн,
сени бо айыыл-халап-биле шенеп турар-дыр.

22Бурганның күчү-күжү кайы хире өндүр бедик-тир!
Ол ышкаш Башкы бар бе?
23Кым Аңаа орук айтып бээрил,
кым Аңаа: „Сен багай үүлгедиг кылдың“ – дээрил?
24Ооң ажыл-херектерин алгап-йөрээрин[†] утпа –
улус ол ажыл-херектерни алгап ырлап,
25көрүп, ырактан кайгап магадап турар болгай.
26[+]Бурганның өндүр улуу биске долузу-биле билдинмес,
Ооң назы-харын билип ап шыдавас сен.

27[+]Бурган сугнуң дамдыларын чыыптарга,
олар чаъс-чаашкын бооп куттулар,
28булуттардан төктүп бадар,
кижилерни чайыктар-биле өттүрер.
29Кым булуттарның көжүп турарын,
Ооң чурттап турары дээрниң диңмирээрин билип ап шыдаарыл?
30Бо-дур, Ол кудайны кызаңнааш-биле чырыдып,
далайның дүвүн дүмбей-биле дуглап тур.
31Ынчалдыр Ол бүгү чоннарны чагырып турар,
оларга аъш-чемни элбээ-биле хайырлап турар.
32[+]Ооң холундан чаңнык үнер –
Ол кайнаар дужаай-дыр, ынаар соптар;
33Ооң келгенин диңмирээшкин чарлаар,
мал-маган безин Ооң келгенин билип каар».

#### 37


Кижилер Бурганче чедип шыдавас

1«Ол бүгүден мээң чүрээм согуу тиккиңейнип,

хөректен ушта халый бер чазып тур.
2Дыңнаңар, Ооң аажок дыңзыг үнүн дыңнаңар,
Ооң аксындан диңмирээшкиннер киңгиреп тур!
3[+]Бүгү дээр адаанда Ол чыжырадыр дагжап тур,
чаңныктар чер-делегейниң ужу-кыдыынга чедип тур.
4[+]Ооң үнү чаңныктар соондан диңмиреп,
өндүрү-биле чыжырт кыннып тур.
Ол Бодунуң үнүн кошкатпас-тыр,
бүгү улус ону дыңнап тур.
5[+]Бурганның үнүнүң диңмирээри кайгамчык-тыр!
Ооң ажыл-херектери өндүр улуг – бис билип шыдавас бис.

6[+]Харга Ол: „Черже бада бер“ – дээр,
күштүг чаъс-чайыкка база дужаал бээр.
7Ол кижи бүрүзүнүң ажыл-ижин соксадып каар,
бүгү улус Ооң кылган үүле-херээн билип алзын.
8[+]Ынчан аң-мең үңгүрлеринче кире бээр,
ижээннеринче барып чыдып аар.
9Шуурган бодунуң чажыт ордузундан үнүп кээр,
күштүг хаттар соокту эккээр[*];
10[+]Бурганның тыныжы дошту тывылдырар,
хостуг аккан суг доңа бээр.
11Ол булуттарны суг-биле долдуруп,
кызаңнааштарын булуттардан шывадаар.
12[+]Булуттар Бурганның күзел-соруун боттандырып,
ээргииштелип, көжүп-шимчеп турар,
бүгү чер-делегейни эргилдир
Ооң дужааган чүвезин күүседип турар;
13[+]олар Бурганның чаяап каан черинче чедип кээп,
бирде кеземчени, бирде энерелди эккеп турар.

14Иов, бо бүгүнү дыңнап, доктаап көр,
Бурганның кайгамчык херектериниң дугайында бодан!
15Бурганның булуттарны канчаар башкарып турарын,
Бодунуң булудун чаңнык-биле канчаар чырыдарын билир сен бе?
16[+]Булуттарның турум салдап чоруурун билир сен бе?
Ооң билии четче-долу, ажыл-херектери кайгамчык!
17Изиг хат черни даамчырадыптарга,
бодунуң хевинден изиргенип турар анаа кижи-дир сен –
18[+]шуткуп каан хүлер көрүнчүк дег кадыг-быжыг дээрлерни
Бурганга дузалап, чада салган сен бе?
19[+]Аңаа чүнү чугаалаарын биске өөредип каг,
бүдүүлүк, караңгы-дыр бис, чаргывыс илередип шыдавас-тыр бис!
20Бурган[†]-биле чугаалажыр деп турарымны Аңаа дамчыдар бе?
Кым бодунга өлүм күзээр боор?!
21Булуттарны хат тарадыр сывырыптарга,
дээрге оларны өттүр чырып кээр хүнче
кым удур көрүп шыдаарыл?[*]
22Соңгу чүктен алдынналчак чайын чырып кээр,
Бурганның коргунчуг өндүр чырыы ол-дур.
23Күчүлүг Бурганче чедип шыдавас бис,
Ооң күчү-күжү өндүр улуг,
Ооң чөптүг шииткели долу, Ол кымны-даа дарлавас.
24[+]Ынчангаш улус Оон коргуп чорзун;
Ол мерген угаанныг дирткеннерже сагыш салбас».

#### 38


Бурганның бирги чугаазы: дириг бойдустуң Чагырыкчызы кымыл?

1[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы[†] Иовка шуурган иштинден мынча деп харыылаан:

2[+]«Билиг чок сөстер-биле Мээң бодалымны
карартыр хире кым сен сен?
3[+]Ёзулуг эр дег, куржанып белеткенип ал;
Мен айтырайн, а сен Меңээ харыыла.

4[+]Мен чер-делегейни үндезилеп турумда, сен каяа турдуң?
Билир болзуңза, харыыла.
5Билир-ле боор сен аа: ооң хемчээлин кым айтып кагжык,
хемчээр хендирни ооң кырынга кым хере тыртчык?
6[+]Ооң үндезиннери чүү чүведе туттунуп турарыл,
ооң тавааның дажын кым салганыл?
7[+]Ол үеде эртенги сылдыстар өөрүп-байырлап,
Бурганның бүгү оолдары өөрүшкүлүг алгыржып турган болгай.

8[+]А далай төрүттүнгеш, аттыгып үнерге,
кым ону хаалга-биле хаап кааныл?
9Мен ону булуттар-биле шуглап,
дүмбей-биле ораап каан мен;
10ооң кызыгаарын доктаадып,
дээктерлиг хаалганы тургузуп каан мен;
11„Маңаа четкеш, оон ыңай барбас сен,
сээң турамык чалгыгларың маңаа доктаар“ – дээн мен.

12Сен кажан-бир шагда эртенге дужаал берген сен бе,
даңга турар чер айыткан сен бе?
13Даң черниң ужу-кыдыын хөме апкаш,
бузуттугларны черден дүжүр силгипсин деп айыткан сен бе?
14Даң хаяазының ачызында черниң хевири
таңмага[†] бастырган дой дег өскерлип,
шокар хеп дег апаар.
15[+]А бузуттуглардан чырыкты хунаап аар,
күчүлекчилерниң холун сыйып каар.

16Далайның үнген дөстеринге четкен сен бе,
аажок ханы ээремниң дүвүнге кылаштаан сен бе?
17Өлүглер оранының эжиктери сеңээ көскү апарган бе,
дүмбей караңгының хаалгазын көрген сен бе?
18Черниң делгемин эргий көрген сен бе?
Ол бүгүнү билир болзуңза, меңээ чугаалап бер.

19Чырыктың чурттап турар черинче орук кайыл,
караңгының турар чери кайдал?
20Сен оларның черинче барган сен бе,
бажыңынче баар орукту билир сен бе?
21Билбейн канчаар сен! Оларның үе-чергези-дир сен –
назының ындыг узун болгай!

22[+]Харның дээрде шыгжамырынче кирген сен бе,
долунуң шыгжамырларын көрген сен бе?
23[+]Оларны дүвүрээзинниг үеге дээш,
дайын-чаа, тулчуушкунга дээш курлавырлап каан мен.
24Кандыг орук-биле чырык аңгыланып тарап[*],
чөөн чүктүң хады чер кырында тарап турарыл?
25[+]Кым-на чайыктарга дээрге үттер дежип берип,
чаңнык-диңмирээшкинге орук айтып берип турарыл?
26[+]Кым чурттакчы чок черлерни,
кижи чок ээн кургаг ховуну суглуг болдуруп,
27черлик ховуну суггарып,
ногаан оът-сигенни өстүрүп турарыл?
28[+]Чаъстың адазы бар бе?
Шалыңның дамдыларын кым төрүдүп турарыл?
29[+][+]Кымның хырнындан дош үнүп турарыл,
кым дээрниң хыраазын божуп турарыл?
30[+]Ындыг өйде суглар дашталдыр доңуп,
дүп чок ээремниң кыры көжүй бээр болгай.

31[+]Сен Үгер сылдысты кожуп каан сен бе,
Үш-Мыйгактың дужаан кошкадып шыдаар сен бе?
32[+]Өөр сылдыстарны үезинде чырыдып үндүрүп,
Чеди-Хаанны кожа сылдыстары-биле углап башкарып шыдаар сен бе?
33[+]Дээрлерниң дүрүмнерин билир сен бе,
черге оларның чагыргазын доктаадып шыдаар сен бе?

34Булуттарга дыңналдыр алгырып шыдаар сен бе?
Элбек суглар сени хөме алыр бе?
35Чаңныктар сээң дужаалың ёзугаар ужуп чоруптар бе,
сеңээ: „Белен бис!“ – дээр бе?
36Кым чүректи мерген угаанныг кылып кааныл,
кижини угаан-сарыылдыг кылып кааныл?[*]
37Булуттарны санаптар хире мерген угаанныг кым барыл,
дээрниң хууңун кым дүжүр октаптарыл?
38Доозун-довурак ынчан малгаш апаар,
борбак малгаштар чыпшынчы бээр ийик.

39[+]Арзылаң төлдерин тоттуруп алзын дээш,
аңаа олча тудуп берген сен бе?
40[+]Ооң төлдери үңгүрүнде чаштынып чыдар
азы чокпак үнүш аразында кедеп чыдар болгай.

41[+]Кускуннуң төлдери чиир чүве тыппайн,
Бургандан дуза дилеп кыйгырып, ыңай-бээр ужуп чоруп турда,
кым оларга аъш-чем чорудуп бээрил?»

#### 39

1[+]«Хаяларга чуңмаларның төрүүр үезин билир сен бе,

ивилерниң төрүп турарын көрген сен бе?
2Оларның каш ай боос чоруурун санаан сен бе,
кажан төрүүрүн билир сен бе?
3Олар ынчан олура аарак, чаш төлүн төрүп,
боттарының хилинчээнден адырлып аар;
4оларның төлдери хову-шөлге күш кирип, өзүп-доругар,
а оон аваларын кажан кезээде каапкаш баар.

5Черлик элчигенге кым хосталга бергенил,
ооң дужаан кым чежип кааныл?
6Мен ону ховуга чурттадып каан мен,
кужурлуг чурттаар чер кылып берген мен.
7Хоорайның хөлзээзинин ол кыжырыыр,
сүрүкчүнүң алгы-кышкызын дыңнап көрбээн;
8ол дагларга оъттап чоруур,
ногаан оът-сиген дилеп тып алыксаар.

9Черлик буга сеңээ бараан болуксаар бе,
сээң мал чемгерер чериңге хонар бе?
10Сээң шөлүңнү аңдарзын дээш,
ону андазынга кожуп шыдаар сен бе?
11Ооң аажок улуг күжүнге идегээр сен бе,
бодуңнуң ажылыңны аңаа бүзүрээр сен бе?
12Ол ээп келгеш, сээң тарааңны
шаңга чыып бээр деп ынаныр сен бе?

13Страус куш чалгыннарын өөрүшкүлүг часкап турар,
ынчалза-даа ооң чалгыннары шиленниң чүглери-биле деңнешпес.
14Кыс страус чуургаларын элезинге чылыдыр салып кааш,
оларын каапкаш баар;[*]
15кандыг-бир кижиниң буду чуура базып,
черлик аң-мең таптап кааптарын бодавас.
16[+]Ол бодунуң төлдеринге, өскениинге дег, каржы,
ооң күжениишкини хей боорундан сезинмес,
17чүге дээрге Бурган[†] аңаа мерген угаан бербээн,
угаанныг кылдыр чаяап кагбаан.
18Ынчалза-даа ол куш көдүрүлгеш, маңнап ыңай болза,
аъттыг кижини белени-биле ажып каар.

19Аътка күштү сен берип,
ооң мойнун чел-биле шып каан сен бе?
20[+]Ону шартылаа дег халып-шураар кылып каан сен бе?
Ооң хаарыктаары коргунчуг.
21Аът өөрүп, черни дуюу-биле казып тур,
бар шаа-биле тулчуушкунче чүткүп тур;
22айыылды ол коргуш чогу-биле шоодар,
хылыштан-даа дезип маңнавас;
23ооң быктында саадак шыңгыраан,
узун, кыска чыдалар кылаңнашкан.
24[+]Ол хөлзээн чүткүлүнден довурак чип,
труба этсирге, чаңгыс черге туруп шыдавас,
25ооң үнүн дыңнааш-ла, киштептер,
баштыңнарның алгы-кышкызын, аг-шеригниң кыйгызын,
тулчуушкун даажын ырактан эндевес.

26Хартыганың кылыйтыр ужуп,
чалгыннарын мурнуу чүкче хере салыры –
сээң мерген угааның ачызында бе?
27Эзирниң кылыйтыр ужуп үнгеш,
бедик черге уя тудуп аары –
сээң сөзүң ёзугаар бе?
28Ол куш хаяда чурттап, хонуп турар,
ооң шивээзи – дагның чалымы;
29оортан ол олчазын харап көөр,
ооң карактары дыка ырадыр көрүп турар.
30Эзир төлдеринге хан[†] ижиртир,
өлүрүп алган олчазынче ужар».

31Дээрги-Чаяакчы[†] Иовка оон ыңай мынча дээн:

32[+]«Бо маргыжыкчы Күчүлүг Бурган-биле чөрүжүп турар де?!
Бурганны чемелеп турар кижи Аңаа харыы тутсун!»


Иовтуң Бурганга бирги харыызы

33Иов Дээрги-Чаяакчыга мынча деп харыылаан:

34[+]«Мен чөгенчиг-дир мен. Сеңээ чүү деп харыылаайн?
Аксымны холум-биле дуглаайн.
35Бир катап чугаалаан мен – ам харыылап шыдавас мен,
оон база катап чугаалаан мен – ам ыыттавас мен».

#### 40


Бурганның ийиги чугаазы: өндүр улуг амытаннарның Дээргизи Мен-дир мен

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Иовка шуурган иштинден мынча деп харыылаан:

2[+]«Ёзулуг эр дег, куржанып белеткенип ал;
Мен айтырайн, а сен Меңээ харыыла.

3[+]Таанда-ла Мээң шиитпиримни буруу шавар сен бе,
бодуңну агартыр дээш, Мени буруудадыр сен бе?
4[+]Бурган[†] ышкаш күчү-күштүг сен бе,
Ол ышкаш диңмиредир чугаалаар сен бе?
5Ындыг болза, бодуңну өндүр-чаагай чырык-биле каастап ал,
чайынналчак мактал-хүндү кеткен хевиң дег болзун;
6бүгү турамык улусче көргеш, томаартывыт;
килеңнеп,[†] хорадааныңны туттунма,
7бүгү улуургактарже көрүнгеш, сөгүртүвүт,
бузуттугларны турган черинге чылча базывыт!
8Оларның шуптузун чевегге[†] хөөп каг,
алдыы оранга хоругдап каг.
9[+]Мен ынчан сени мактаар мен:
тиилелгени сеңээ бодуң холуң шаңнаан-дыр.

10[+]Бехемотче[*] көр даан:
ону база, сени ышкаш, чаяап каан мен;
ол, шары ышкаш, оъттаар-дыр.
11Ооң дөңмектериниң күчү-күштүүн,
иштиниң шыңганнарының кадыг-быжыын көр даан!
12Ооң кудуруу пөш ышкаш дыңзыг-дыр,
дөңмектериниң сиирлери дүргектели берген-дир.
13Буттары хүлер хоолайлар-ла,
сөөктери демирлер дег-дир.
14Ол – Бурганның чаяалгазының өндүр бедик эгези-дир!
Олче хылыжын чүгле ооң Чаяакчызы аннып болур.
15Тейлер аңаа аъш-чемни бээр,
ында бүгү черлик аң-мең ойнап-хөглеп турар.
16Ол шырыштарга дыштанып чыдар,
тулаада кулузун аразынга чаштына бээр;
17чокпак үнүштер ону хөлегези-биле шуглап аар,
дамырак суг эриинде талдар ону чажырып аар.
18Дажыг суг хөме апса-даа, ол кортпас,
Иордан хем[†] ооң аксынче куттулза-даа, ол тоовас.
19Ол көрүп турда, кым ону тудуп шыдаарыл?
Кым ооң думчуундан тыртпа-биле илип аарыл?

20А Левиафанны[†][*] сыырткыыш-биле тудуп аар сен бе?
Ооң дылын хендир-биле кызып ап шыдаар сен бе?
21Ооң думчуун кулузун-биле өттүр идип,
чаагын тыртпа-биле үттеп шыдаар сен бе?
22Ол сенден катап-катап чаннып дилээр бе,
сээң-биле ээлдек чугаалажыр бе?
23[+]Ол сээң-биле керээ чарар бе,
кезээ шагда сээң кулуң боор бе?
24Сен ооң-биле, кушкаш-биле дег, ойнаар сен бе,
чалча кыстарыңга оюн-хөг кылдыр, ону баглап каар сен бе?
25Балыкчылар ол дээш садыглажыр бе,
садыгжылар ооң коң эъдин үлежир бе?
26Ооң кежин чыдалар-биле,
бажын – балык шанчар серээ-биле өттүр шанчар сен бе?
27Холуңну аңаа дегзип көр –
катаптавайн баар сен: тулчуушкун уттундурбас!

#### 41

1[+]Левиафанның[†] мурнунга чөгелиң төнер;

ооң чүгле хевирин көргеш, кээп дүжер сен.
2Ону хөлзедиптер болзуңза, ол каржы-дошкун-на![*]
А кым Мээң мурнумга туруп шыдаарыл?[*]
3[+]Меңээ удур туржуптар кижи бар бе, ону эки аажылаар мен.
Чырык черде бүгү чүве – Мээңии-дир!

4Левиафанның мага-бодунуң кезектериниң, оларның күчү-күжүнүң,
кайгамчык тургузуунуң дугайында ыыттавайн барбас мен.
5Кым ооң хевин ушта тыртып шыдаарыл,
ооң ийи каът куяк шывыын өттүр шанчарыл?[*]
6Кым ооң аксының хаалгазын ажыдып шыдаарыл?
Ооң дээрбектелчек диштериниң коргунчуун!
7Ооң өндүр-чаагай одуругланчак дозуг-камгалалдарын,
таңма-биле[†] дег, адырлыр аргажок кылдыр кожуп каан;
8оларны сырый каттыштырган –
аразындан агаар безин эртпес;
9бирээзин өскезинге чыпшыр идип каан –
аңгылаары болдунмас кылдыр тудуштурган.

10Левиафан азырыптарга, чаңнык кызаш дээр,
ооң карактары даң хаяазының херелдери дег;
11ооң аксындан чаштанчы оттар кызаңнап,
тарадыр ужуп турар.
12Ооң думчуунуң үттеринден ыш-бус,
одаг кырында хайынган паштан дег, бургураан;
13ооң тыныжы көстер одун өөскүткен,
аксындан чалбыыш чалынналган.
14Ооң мойнунда күш чажыртынган,
коргуушкун ооң мурнунда маңнап чоруур.
15Ооң эът-бодун быжыг кылдыр тудуштуруп каан –
шуткуп каан дег, чайгылыш дивес;
16ооң чүрээ даш дег,
дээрбе дажы дег кадыг.
17Ол туруп кээрге, күштүг-шыырактар безин[*] корга бээр,
ооң халдаашкынын дозуп шыдавайн аткаарлап эгелээр.
18Аңаа хылыш күш четпес,
узун-чолдак чыдалар, согун-даа аңаа дыынмас;
19демирни ол сиген деп,
хүлерни – ирик ыяш деп санаар.
20Ча-согун ону дезеринче албадавас,
шывадаан даштар аңаа тараа тогланчызы дег болур.
21Моңну ол тараа сывы деп санаар,
чыданың сыгыды аңаа каттырынчыг.
22Ооң хырны – чидиг бузундулар дег,
ол малгашты кежи-биле илииртээр.

23Левиафан далайны пашта суг дег бургурадып,
хайынган үс дег мылдырадыптар.
24Ооң соонга чырып турар ис артып каар,
сактырга, суг кыры агара берген дег боор.
25Чер кырында аңаа дөмей дириг амытан чок:
ону коргуш чок кылдыр чаяап каан;
26бүгү улуургак чүвеже ол тиилелгелиг көөр,
ол – бүгү чоргаар дириг амытаннарның хааны».

#### 42


Иовтуң Бурганга ийиги харыызы

1Иов Дээрги-Чаяакчыга мынча деп харыылаан:

2[+]«Мен билир мен: бүгү чүве Сээң эргеңде,
чүнү-даа бодап аарыңга, Сеңээ болдунмас чүве чок.
3[+]Билиг чок сөстер-биле
Сээң бодалыңны баксырадыр хире кым мен?
Ийе, мен билбес чүвем дугайында,
меңээ билдинмес кайгамчык чүүлдер дугайында чугаалап турдум.
4[+]Мени дыңнап көрем, чугаалап көрейн;
Мен айтырайн, а Сен меңээ харыылап көрем.
5Сээң дугайыңда мооң мурнунда чүгле дыңнап турган мен,
а ам карактарым Сени көрүп тур.
6[+]Ынчангаш бүгү сөстеримден ойталап тур мен,
доозун-довурак, хүлде олуруп алган, буруум миннип тур мен».


Түңнел сөс

7[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Иовка чугаазын дооскаш, Теман чурттуг Элифазка мынча дээн:

«Сеңээ база сээң ийи эжиңге Мээң дугайымда Иов чалчам ышкаш шынын чугаалавааныңар дээш килеңим[†] кыптыгып тур. 8[+][+]Ынчангаш чеди бугажык биле чеди кошкардан ап алгаш, Мээң чалчам Иовка баргаш, ол малды бодуңар дээш бүрүн өрттедир өргүл[†] кылдыр салыңар, а Мээң чалчам Иов силер дээш мөргүзүн. Мен ооң мөргүлүн[†] хүлээп алыр мен – оон башка силерни бужар сөстериңер дээш кезедир мен, чүге дээрге силер Мээң дугайымда Иов чалчам ышкаш шынын чугаалавадыңар».

9[+]Ынчан Теман чурттуг Элифаз, Шуах чурттуг Вилдад болгаш Наама чурттуг Софар баргаш, Дээрги-Чаяакчының оларга дужааганын ёзугаар кылган. Дээрги-Чаяакчы Иовтуң мөргүлүн хүлээп алган.

10[+]Иов эш-өөрү дээш мөргүп дооскан соонда, Дээрги-Чаяакчы аңаа эки чолду эгидип берген: ооң мурнунда турганындан ийи катап хөйнү хайырлаан. 11[+]Иовтуң бүгү эр, кыс ха-дуңмазы,[†] бүгү биеэги таныш өөрү чедип келгеш, ооң бажыңынга кады чемненип дойлаан. Олар Дээрги-Чаяакчының олче ытканы бүгү хай-халап дээш ону кээргеп, аргалап турган. Кижи бүрүзү Иовка бир кесита[*] биле бир алдын сырга берген.

12Дээрги-Чаяакчы Иовтуң чуртталгазының арткан чылдарында аңаа, биеэги чылдарынга бодаарга, оон-даа хөй ачы-буян хайырлаан. Ол ам 14 000 хой-өшкүлүг, 6000 тевелиг, 1000 эжеш шарылыг болгаш 1000 кыс элчигенниг апарган. 13[+]Ол чеди оолдуг, үш кыстыг болган. 14Бирги уруун Эмима деп, ийигизин – Кассия деп, үшкүзүн – Керен-Гаппух деп адап алган[*]. 15[+]Бүгү чер-делегейде Иовтуң уруглары дег кайгамчык чараш кыстар турбаан. Ачазы оларга акылары-биле өнчү үзүп берген.

16[+]Ол бүгүнүң соонда Иов 140 чыл чурттап, бодунуң ажы-төлүнүң ук-салгалын дөрткү салгалга чедир көрген. 17Иов кыраан назынында, чуртталгазынга пөгүп, мөчээн.

### Ырылар

#### Ырылар

Ырылар


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

[101]

[102]

[103]

[104]

[105]

[106]

[107]

[108]

[109]

[110]

[111]

[112]

[113]

[114]

[115]

[116]

[117]

[118]

[119]

[120]

[121]

[122]

[123]

[124]

[125]

[126]

[127]

[128]

[129]

[130]

[131]

[132]

[133]

[134]

[135]

[136]

[137]

[138]

[139]

[140]

[141]

[142]

[143]

[144]

[145]

[146]

[147]

[148]

[149]

[150]


#### Киирилде


Ыдыктыг ырылар


Киирилде

Еврей дылда бо ном «Техиллим» («Макталдар») деп аттыг. Эрги Чагыг-керээниң эрте-бурунгу грек дылче очулгазында «Псалмой» азы «Псалтерион» (псалтырь – хылдыг хөгжүм херексели) деп аттыг. Ол ат ырыларның хөй кезии хөгжүм херекселинге үдедип турганын айтып турар. «Ыдыктыг ырылар» деп тыва ат израильчилерниң бо ырыларны чүгле хөглээр дээш эвес, а ыдыктыг Бурганны алдаржыдып, Ооң өндүр бедиин алгаар дээш ырлап турганын илереткен.

Ырыларда Бургандан дуза биле камгалал дилээн мөргүлдер, бачыттарны өршээр дугайында дилеглер, ачы-буяны дээш Аңаа өөрүп четтириишкиннер, дайзыннарны кезедир дугайында дилеглер болгаш Бурганның шилип алганы хаанга йөрээлдер дыңналыр. Чамдык ырылар кандыг-бир кижиниң хуу сеткил-сагыжын илереткен, а өскелерин бүгү чоннуң адындан ырлап турар.

Бүгү ном 150 ырыдан тургустунган (чамдык бурунгу сөзүглелдерде тыва очулгаже киирбээн 151-ги ыры база таваржып турар). Тыва очулгада ырыларның дугаарлаашкыны (орус Синодалдыг очулгада дег) эрте-бурунгу грек очулганың дугаарлаашкынын эдерген болгаш, еврей сөзүглелде база элээн хөй амгы үениң очулгаларында дугаарлаашкындан бичии ылгалдыг. Еврей чаңчыл болгаш сөзүглелдиң чамдык иштики демдектерин ёзугаар номда беш чыындыны аңгылап турар: 1–40, 41–71, 72–88, 89–105 болгаш 106–150-ги ырылар. Ол беш чыынды израиль чоннуң Вавилонга туттуруушкундан ээп келгениниң соонда үеде чаңгыс номга кожуп чыгдынган. Чамдык ырылар ийи аңгы чыындыда бичии өскерткен хевирлиг катаптаттынып турар (чижээ, 13-кү ыры биле 52-ги ыры). Ол ышкаш бо ырыларның чамдыызы Эрги Чагыг-керээниң өске номнарында база таваржып турар (чижээ, 17-ги ыры биле 2 Хааннар 22 эге).

Чамдык ыдыктыг ырылар Израильдиң төөгүзүнүң болуушкуннары-биле азы төөгүлүг кижилер-биле харылзаалыын көргүскен бажында бижиктерлиг – оон ап көөрге, дыка хөй ыдыктыг ырылар Давид хаан-биле харылзаалыг. Ырының ол кижи-биле кандыг харылзаалыын тодаргай чугаалаары берге: ол кижи ырыны бижээн бе, ырыны аңаа тураскаадып азы ону өттүнүп бижээн бе, чок болза оон-даа өске харылзаалар бар бе?

Оон ыңай ырыны күүседип тура, кандыг хөгжүм херекселдери азы аялгалар ажыглап турганын айыткан чүүлдер бар. Шак ол еврей терминнерниң ылаптыг утказы эки билдинмес, ынчангаш оларны очулдурбайн арттырган. Чижеглээрге, «маскил», «мизмор», «миктам», «шиггайон» болгаш «сэла» деп сөстер.

Чамдык ырылар (24, 33, 36, 110, 111, 118, 144) акрошүлүк хевирлиг кылдыр тургустунган. Ол ырыларда одуруг азы строфа бүрүзү еврей алфавиттиң үжүктери-биле эгелеп турар. Шак ындыг арганы «Иеремияның ыы-сыызы» деп номда база ажыглаан.

Иудейлер-даа, христианнар-даа бо номну кезээде онза үнелеп, Бурганга мөгейип тура, болганчок-ла ажыглап турган. Янзы-бүрү чоннарның шүлүкчүлери ук номдан овур-хевирлерни үлегерлеп ап, ыдыктыг ырыларны бодунуң дылынга катаптап азы өттүнүп турганнар.

#### 1


БИРГИ ЧЫЫНДЫ


(Ырылар 1-40)

1[+][+][+]Бузуттугларның сүмезин дыңнавайн чоруур,

бачыттыгларның үлегерин эдербес,
кочуургактар аразынче кирбес кижи амыр-чыргалдыг!
2[+][+]Ындыг кижи Дээрги-Чаяакчының хоойлузун[†] дүн-хүн дивейн бодап,
аңаа хандыкшып, таалал алыр.
3[+]Ындыг кижи суг эриинге олурткан, чимизи үезинде быжар,
бүрүлери катпас ыяш ышкаш болур;
чүнү-даа кылганда, чедиишкинни чедип алыр.

4[+]Бузуттуг улус көңгүс ындыг эвес – хатка ширбиткен бок сиген дег.
5Бузуттуглар шииттирип тура, агарып үнмес,
бачыттыглар чөптүг-шынныг улус аразынга турар чер тыппас.
6[+]Дээрги-Чаяакчы[†] чөптүг-шынныг улустуң оруун билир,
а бузуттуг улустуң оруун узуткаар болгай.

#### 2

1[+]Чоннар чүге килеңнеп[†] хөлзеп турарыл,

аймактар чүге хоозун чүүлдер бодап турарыл?
2[+]Чер-делегейниң хааннары тура халчып, чагырыкчылар демнежип,
Дээрги-Чаяакчы[†] биле Ооң шилип алган хаанынга удур
тулчуп үнер деп барган-дыр:
3«Оларның кинчи-бегин үзе соккаш, дарлалын дүжүр октаптаалы!»

4[+][+]Дээрлерде саадаан Бурган[†] оларны кочулап тур,
Дээрги оларны кыжырып тур.
5Дээрги-Чаяакчы ынчан оларга ажынып,
күштүг килеңи-биле коргудуп, мынча дээр:
6[+]«Бодумнуң шилип алган хаанымны
ыдыктыг[†] Сион[†] даамда дүжүлгеде олуртуп каан мен».

7[+]Дээрги-Чаяакчының шиитпирин медээлээйн.
Ол меңээ: «Сен – Мээң оглум сен, Мен бөгүн сээң Адаң апардым.
8Менден диле, ынчан бүгү чоннарны сеңээ өнчү кылдыр бээр мен;
чер-делегейни, ээлээр чериң кылдыр, ужу-кыдыынга чедир бээр мен.
9[+][+]Сен оларны демир мерге-биле чылча шавар[*] сен,
дой сава дег чуура шавар сен» – дээн.

10Ындыг болганда, хааннар, угаан кирип көрүңер,
чер-делегейниң чагырыкчылары,
мээң чемелээшкинимни хүлээп алыңар.
11[+][+]Дээрги-Чаяакчыга коргуушкун-биле бараан болуңар,
коргуп-сүртеп-даа тура, өөрүп-байырлаңар.
12[+]Ооң оглун хүндүлеңер[*], оон башка Ол килеңней бээр,
а силер орууңарга өлүп каар силер –
Ооң килеңи карак чивеш аразында кыптыгар болгай.
Оон хоргадал алыр бүгү улус амыр-чыргалдыг.

#### 3


1[+]Мизмор-ыры. Давидтии. Давидтиң бодунуң оглу Авессаломдан дезип бар чыткан үезинге хамааржыр.

2[+]Дээрги-Чаяакчы[†], дайзыннарымның көвүдээнин!
Менче халдап турарларның хөйүн!
3[+]Хөй-ле улус мээң салым-чолум дугайында:
«Аңаа Бургандан камгалал[†] келбес!» – дижип тур.
Сэла[†]

4[+][+]А Сен, Дээрги-Чаяакчы, дозуг-камгалалым сен,
алдарым сен, бажымны көдүрер сен.
5[+][+]Дээрги-Чаяакчыны кыйгырып тур мен –
Бодунуң ыдык даанда Ол мени дыңнап турар.
Сэла

6[+]Дээрги-Чаяакчы мени деткип турар,
ынчангаш сагыш амыр чыдып аар мен, удуп-удуп, туруп кээр мен.
7[+]Бүгү чүктерден менче халдап,
бүзээлээн дүк-түмен дайзыннардан кортпас-даа мен.
8[+][+]Дээрги-Чаяакчы, дүрген келем, Бурганым, мени камгалап көрем!
Шупту дайзыннарымның чаактарынче дажып,
бузуттугларның азыг-дижин турулдур шаап тур сен,
9[+]Камгалал Дээрги-Чаяакчыдан кээр,
Сээң чонуң ачы-буяныңны четтирер.
Сэла

#### 4


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. Хылдыг хөгжүм үдээр. Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+]Мээң шынныымны көргүзүп турар Бурган[†][*],
кыйгырарымга, мени дыңнап көрем;
кызагдадып турумда, Сен мени адырып каар сен;
менче ээ көрнүп, мөргүлүм[†] дыңнап көрем.
3Кижи амытан! Кажанга дээр мээң ат-алдарымны баксырадыр силер?
Хоозун чугаага ынак бооп, мегеже чүткүүр-дүр силер.
Сэла[†]

4[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Аңаа бердинген кижини
аңгылап алганын билип алыңар;
мен Дээрги-Чаяакчыны кыйгырарымга, Ол дыңнап турар.
5Сүртеп сирилеңер, бачыт[†] үүлгетпеңер[*]:
орун-дөжээңерге чыткаш,
сагыжыңар сайгара боданып, оожургап алыңар.
Сэла
6[+]Дээрги-Чаяакчыга шын өргүлдерден салыңар, Аңаа идегеңер.

7[+]«Кым биске ачы-буян көргүзерил?
Дээрги-Чаяакчы, чырыткылыг арныңны
бисче угландырып көрем!» – деп турар улус-ла хөй.
8А Сен мээң чүрээмни
ындыг улустуң аъш-чем, арага-дары көвүдээн дээш өөрүшкүзүнден
артык улуг өөрүшкү-биле бүргедиң.
9[+]Тайбың удуп чыдып алгаш, амыр дораан удуп каар мен;
Дээрги-Чаяакчы, айыыл чок амыдыраар арганы
чүгле Сен меңээ бээр-дир сен.

#### 5


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Үрер хөгжүм үдээр. Мизмор-ыры. Давидтии.

2Дээрги-Чаяакчы[†], мээң сөстеримни дыңнап көрем,
бодалдарымны билип ап көрем.
3[+]Алгы-кышкымны тооп дыңнам, Хааным база Бурганым!
Сеңээ мөргүп турарым бо.
4[+]Дээрги-Чаяакчы, эртен эрте үнүмнү дыңнам –
даң хаяазында Сеңээ кээп, манагзынып туруп аар мен.
5Бузутка хөңнүң чок Бурган[†] болгай сен;
бак кижи Сээң-биле чоок аралажып шыдаар эвес.
6[+]Турамык улус Сенче удур көрүп шыдавас,
бүгү бачыт[†] үүлгедикчилерин көөр хөңнүң чок.
7[+]Мегелеп чугаалаарлар Сеңээ узуткаттырар,
өлүрүкчүлерден, кара сагыштыг улустан
Дээрги-Чаяакчының хөңнү калыр.
8[+]А мен Сээң өндүр улуг энерелиң ачызында
Сээң ордуңче кирип кээр мен,
Сенден коргуп, ыдыктыг[†] өргээңге мөгеер мен.

9Дээрги-Чаяакчы, дайзындан камгалап,
чөптүүң-биле Бодуң мээң оруумну баштап көрем,
Бодуңнуң айыткан орууңну мээң мурнумга дорттап берем.
10[+][+]Дайзыннарымның чугаа-сөзүнде шынныг чүве чок-тур,
оларның ишти-хөңнү – тамы-дыр,[†] өгү – ажык чевег-дир,[†]
аксы-дылы-биле авыяастаар хейлер-дир.
11Бурганым, олар кем-буруузун чүктээр кылып көрем.
Боттарының бодалдарындан буурап калзыннар,
эмгежок кем-буруузу дээш, оларны хүлээп көрбейн көрем –
Сеңээ удур үймээн үндүрген улус – олар болгай.

12А Сенден хоргадал алыр бүгү улус өөрүп-хөглээр,
кезээ-мөңгеде байырлаар, Сен оларга болчур сен.
Сээң адыңга ынак улус Сеңээ чоргаарланыр.
13[+][+]Дээрги-Чаяакчы, чөптүг-шынныг кижиге
ачы-буянны хайырлаар-дыр сен,
дозуг-камгалал-биле дег, ээ көрнүүшкүнүң-биле бүргээр-дир сен.

#### 6


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. Шеминит деп аян-биле үдээр. Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+]Дээрги-Чаяакчы[†], килеңнээн[†] хүнүңде мени сойгалавайн көрем,
кылыктанган хүнүңде мени кезетпейн көрем!
3Дээрги-Чаяакчы, харыксырай бердим, ынчангаш менче ээ көрнүп көрем;
Дээрги-Чаяакчы, ишти-хөңнүм дойлуп тур, ынчангаш мени экиртип көрем.
4[+]Сеткилим аажок хөлзеп тур,
чежеге дээр манадыр сен, Дээрги-Чаяакчы?!

5Дээрги-Чаяакчы, эглип келгеш, мени камгалап көрем.
Энерелдииң-биле мени адырып көрем.
6[+]Чевегге[†] чыткаш, Сени бодаар кижи турбас;
өлүглер оранынга Сени кым-даа мактавас.

7Ыглап-сыктааш, могай бердим:
дүнениң-не орун-дөжээм өл-шык болур,
караам чажындан чыдыным шыгый бээр.
8[+]Шупту дайзыннарым балазындан
карактарым шоозу өжүп, кударалдан карактарым соглуп тур.

9[+]Бузут үүлгедикчилери, шупту менден ырай бериңер,
Дээрги-Чаяакчы мээң ыы-сыымны дыңнап каан-дыр.
10Дээрги-Чаяакчы тейлээн сөзүм дыңнап каапкан –
мөргүлүмнү[†] Ол хүлээп алыр.
11[+]Дайзыннарым дөгерези аажок дүвүреп, ады баксыразын,
аткаарлап, кончуг дүрген бак атка кирзин.

#### 7


1Давидтиң Дээрги-Чаяакчыга ырлаан шиггайон-ыры. Вениаминниң аймаандан үнген Хустуң херээнге хамааржыр.

2[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†], Бурганым, Сенден хоргадалды ап чор мен,
мени истеп сүрген бүгү улустан адырып, камгалап көрем,
3[+]оон башка олар, арзылаң дег, амы-тынымны үзүп каар,
камгалаптар кым-даа чок боорга, үзерлеп кааптар.

4Дээрги-Чаяакчы, Бурганым, үүлгеткен херээм бар болза,
мээң холдарым кемниг херек кылган болза,
5[+][+]мээң-биле эп-найырал сеткип чораан кижиге
бузут-биле харыылаан болзумза,
(а мен чылдагаан чокка кыстыртып келгеним кижини безин
камгалап чораан болгай мен)[*],
6дайзын мени истеп сүргеш, чыпшыр четсин,
амы-тынымны черже киир таптай бассын,
ат-алдарымны довуракка борап каапсын.
Сэла[†]

7Дээрги-Чаяакчы, килеңнээштиң,[†] дүрген келем,
дайзыннарымның калчаалыг өжүнге удур туруш,
Сээң айтып-чагааның шииткелди, меңээ болчуп, көдүрүп көрем.
8[+]Чыылган чоннар Сени долганып кээр –
оларның кырында бедикче көдүрүл.
9[+]Дээрги-Чаяакчы аймактарны шиидип турар.
Меңээ шын шииткелден үндүрүп көрем,
чөптүүмнү, кем-буруу чогумну көрүп көрем, Дээрги-Чаяакчы.
10[+]Бузуттугларның өжүнүң когу үзүлзүн,
чөптүг-шынныг кижини быжыктыр – чөптүг Бурган[†] болгай сен,
улустуң чүректерин, ишти-хөңнүн шенээр-дир сен.
11[+]Мөзүзү эки улусту камгалаар Бурган –
мээң дозуг-камгалалым-дыр.

12[+]Бурган – чөптүг шииткекчи,
Ол хүннүң-не бузуттуг улусче күштүү-биле килеңнээр.
13[+][+]Кандыг-бир улус бачыттарындан ойталаваза[*],
Бурган хылыжын чидидер, чазын хере тыртып, шыгаап кээр;
14[+]өлүм тарыыр чепсектерин белеткеп,
өрттендир чиир согуннарны кылып аар.
15[+]Бузуду иштинде боттанган кижи
өш-өжээн-биле иштелип, оп-меге божуп алган.
16[+]Ол ханы оңгарны каскаш, оозунче боду-ла кире бээр;
17ооң өжү бодунуң бажынче кээп дүжер,
ооң каржы-дошкуну бодунуң тейинче дедир бадып кээр.
18[+]Чөптүү дээш, Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтирип тур мен,
Дээди Өрүкү Дээрги-Чаяакчының адын алгап ырлап тур мен.

#### 8


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. Гиттит деп хөгжүм херексели үдээр. Мизмор-ыры. Давидтии.

2-3[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†]! Бистиң Дээргивис!
Сээң адыңның бүгү чер кырында өндүр бедиин!
Сээң алдарың бичии уругларның, эмер чаштарның аксындан
дээрлерден-даа бедидир көдүрлүп тур!
Быжыг шивээ тудуп алдың – дайзыннарлыг болгаш,
өжээтениң, адаанчың ыыттавайн барзын дээш, ынчалдың.

4Сээң холдарыңның чаяап кааны дээрлерже,
Сээң ында быжыглап кааның
ай биле сылдыстарже көргеш, боданып тур мен:
5[+]«Кижи деп кымыл ол, Сен ону чүге бодап чоруур сен?
Кижи амытан[*] деп кымыл ол, Сен ол дээш чүге сагыш човаар сен?»
6А Сен ону Бурганның деңнелинден[*]
хензиг-ле куду деңнелдиг кылып каан сен;
ону ат-алдар болгаш мактал-хүндү-биле демдектедиң.
7[+][+]Сен ону холдарыңның чаяап кааны бүгү чүүлдүң чагырыкчызы кылып кагдың,
бүгү чүүлдү ооң буттарының адаанга салып кагдың:
8бүгү шээр болгаш бода малды, хову-шөлде аң-меңни,
9дээрниң куштарын, далайның балыктарын,
далай оруктары-биле эштип чоруур
бүгү чүвени ооң буттарының адаанга салып кагдың.

10Дээрги-Чаяакчы! Бистиң Дээргивис!
Сээң адыңның бүгү чер кырында өндүр бедиин!

#### 9


1Хөгжүм башкарыкчызынга. «Оглунуң өлүмү» деп аялга үдээр. Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+]Дээрги-Чаяакчы[†], бүгү-ле чүлдү-чүрээмден
Сеңээ өөрүп четтирер мен,
Сээң хамык кайгамчык чүүлдериңни медээлээр мен;
3[+]Сен дээш өөрүп-хөглеп, байырлаар мен,
Сээң ат-алдарыңны алгап ырлаар мен, Дээди Өрүкү Бурган[†]!

4Мээң дайзыннарым дезип чорупкаш,
тептигип кээп дүжерлер, Сээң мурнуңга өлүп каарлар.
5[+][+]Сен меңээ чөптүг шииткелди көргүстүң,
чаргы-чаалымны шын шиитпирлеп бердиң;
дүжүлгеде чөптүг Шииткекчи бооп саадап орар-дыр сен.
6[+]Өске чоннарга килеңней[†] бердиң, бузуттуг хейлерни узуткап кагдың,
оларның дугайында сактыышкынны кезээ-мөңгеде балап кааптың.
7Дайзыннар кезээ-мөңгеде буурап калды,
хоорайларын бузуп кааптың, оларны ам сактып кээр кижи чогул.

8[+]А Дээрги-Чаяакчы кезээ-мөңгеде чагырып артар,
Ол Бодунуң дүжүлгезин шииткел үндүрер дээш белеткеп алган;
9[+]Ол өртемчейни чөптүү-биле шиидер,
бүгү чоннарга шын шииткел онааштырар.
10[+]Дээрги-Чаяакчы – дарлаткан кижиге хоргадал,
айыыл-халап үезинде – шивээ.
11[+]Сээң адыңны хүндүлеп билир улус Сеңээ идегээр;
Сенче сеткилинден чүткээн улусту
кагбас болгай сен, Дээрги-Чаяакчы.

12Сион[†] дагда чагырып турар Дээрги-Чаяакчыны алгап ырлаңар,
өске чоннар аразынга Ооң ажыл-херектерин медээлеңер;
13хан[†] төгүксээр улусту Ол сактып алган,
дарлатканнарның алгы-кышкызын утпайн, оларны бодап чоруур.
14[+]Дээрги-Чаяакчы, менче ээ көрнүп,
мени көрбес улуска базындырып чоруурумну көрем.
Сен мени өлүмнүң эжик-хаалгазындан көдүрүп аппаар сен –
15[+]Сион хоорайның эжик-хаалгазынга Сеңээ хамык макталымны
ырлаар арганы ынчаар хайырлаар сен;
Сенден кээр камгалал[†] дээш өөрүп-байырлаар мен.

16[+][+]Өске чоннар боттарының казып алган оңгарынче чуглуп кирген,
боттарының салып алган какпазынга буттарын кактырып алган.
17[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чөптүг шииткели-биле билдингир –
бузуттуглар боттарының кылган херектеринге туттуруп аар.
Үзүктелиишкин. Сэла[†]

18[+]Бузуттуглар – Бурганны уткан бүгү чоннар –
өлүглер оранынче дүже берзин;
19түреңги кижиниң дилээнге харыы черле турар,
дарлаткан улустуң идегели кезээ-мөңгеде куруг калбас болгай.
20Дээрги-Чаяакчы, дүрген келем!
Кижи амытан бодун «Күштүг мен» деп санавазын,
бүгү чоннар Сээң мурнуңга шииттирзин.
21Дээрги-Чаяакчы, чоннарны коргудувудам[*]:
өлүр тынныг кижилер бис дээрзин олар билип алзын!
Сэла

22[+]Дээрги-Чаяакчы, чүге ыракта турарың ол[*],
айыыл-халап үезинде чаштып чүңүл?
23Адыыргак, бузуттуг улус ядамыкты истеп сүрүп чоруур –
олар боттарының бодап алган кажар аргаларынга туттуруп алзын.
24Бузуттуг кижи самыыраан күзээшкиннеринге чоргаарланыр,
чөптүг эвес олча-ажыын эки деп йөрээр,
Дээрги-Чаяакчыны тооп көрбес.
25[+]Бузуттуг кижи адыыргаандан: «Ол бисти кезетпес!» – дээр,
Ооң шупту бодалдары: «Бурган чок!» – деп турар.
26Ол бодунуң оруктарынга кандыг-даа үеде чедиишкинниг болур,
Сээң шииткелдериң – оон талыгыр ыракта болуп турар,
ол бодунуң шупту дайзыннарын куду көөр.
27[+]Ол бодунуң сагыжында: «Кажан кезээде тендиш дивес мен,
салгалдан салгал дамчып меңээ бак чүү-даа болбас» – деп бодаар;
28[+][+]ооң аксы каргыш-чатка, авыяас сөс, оп-меге-биле долган;
ооң дылының бажында – бузут биле кара сагыш бар.
29[+][+]Бузуттуг кижи быжыглал чок суурларга кедеп олурар,
ооң карактары аас-кежик чок күжүрнү дилегзинип көрүп турар;
ажытталчак черлерге кем-буруу чок кижини өлүрүп каар;
30[+][+][+]ажытталчак черге, шыргай иштинде арзылаң дег,
аас-кежик чок күжүрнү сегирип аар дээш кедеп чыдар –
ону бодунуң какпазынга кактыргаш, тудуп аар;
31бузуттуг кижи ээгип, доңгайган соонда,
түреңги улус ооң күштүг аспактарынче кире бээр.
32[+]Ол бузуттуг кижи бодунуң сагыжында:
«Бурган үүлгедиглеривисти уттупкан-дыр,
Ол хая көрнү берген-дир –
ам кажан-даа көрбес дээн-дир» – деп бодаар.

33Дээрги-Чаяакчы, дүрген келем,
Бурганым, холуң көдүрлүп, базындырган улусту утпайн көрем!
34Бузуттуг кижи чүге бодунуң сагыжында:
«Бурган бисти кезетпес» – деп бодап, Сени тооп көрбезил?
35[+]Улустуң човалаңы биле айыыл-халавын көрүп тур сен –
Бодуңнуң холуңну ынаар сунар дээш, көрүп тур сен.
Аас-кежик чок күжүр Сеңээ идегеп тур,
өскүс кижиге дузалаар сен.
36[+]Бузуттуг-бак кижиниң күчү-күжүн суларадып,
ооң бузуду шуут артпас кылдыр, ол кижини кезедип көрем.
37[+]Дээрги-Чаяакчы кезээ-мөңгеде хааннап турар,
өске чоннар улузу[†] Ооң чер-чуртундан арлып чиде бээр.
38Дээрги-Чаяакчы, базындырган улустуң күзелин дыңнап тур сен –
оларның чүрээн быжыктырам, кулааңны оларже ээктирем.
39[+]Өскүс база базындырган кижиге чөптүг шииткелиң хайырлап көрем;
кым-даа болза чер кырынга улусту моон соңгаар коргутпазын.

#### 10


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Давидтии.

[+]Дээрги-Чаяакчыдан хоргадалды алыр мен.
Силер меңээ: «Куш ышкаш, даглардыва ужувут» – деп чоондуңар?
2[+]Көрүңер даан: бузуттуглар чазын хере тыртып алган,
согуннарын кирижепкен –
мөзүзү эки улусче караңгыда адар деп турлар.
3[+]Ниитилелдиң үндезиннерин үреп каапканда,
чөптүг-шынныг кижи чүнү кылып шыдаарыл?

4[+][+][+]А Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң ыдыктыг[†] өргээзинде,
Ооң дүжүлгези – дээрлерде;
Ооң карактары хайгаарап көрүп турар,
Ооң көрүжү кижи төрелгетенни шенеп турар.
5[+]Дээрги-Чаяакчы буянныг-даа, бузуттуг-даа кижини шенээр,
күчүлелге ынак кижини көөр хөңнү чок[*].
6[+][+]Ол оттуг көстерни, хып турар күгүрнү[†]
оларже чаъс дег чагдырар,
өрттендир чиир изиг хат – оларның ижер дашказы болур.
7[+]Дээрги-Чаяакчы – чөптүг-шынныг,
Ол улустуң шынныг херектеринге ынак,
мөзүзү эки улусче чүүлдүгзүнүп көөр.

#### 11


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Шеминит деп аян-биле үдээр. Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+]Дээрги-Чаяакчы[†], камгалап көрем! Сеңээ бердинген кижи артпаан-дыр,
кижи төрелгетенниң иштинде бүзүреп болгу дег улус чок-тур.
3[+]Кижи бүрүзү өске кижиге мегелеп чугаалап турар,
олар авыяас дылдары-биле авыяастап чугаалажыр.
4Авыяас, турамык дылдарның шуптузун
Дээрги-Чаяакчы тура соп каапсын.
5Ол улус: «Аксы-сөзүвүс-биле ажып тиилээр бис,
дылдарывыс бисти деткип турда,
кым биске дээрги боорул?» – дижип турар.

6А Дээрги-Чаяакчы: «Мен ам түреңги улуска – човалаңы дээш,
базындырган улуска – уё-човууру дээш болчур мен,
Мээң камгалалым[†] алыксаан кижиниң
идегелин боттандырып бээр мен» – деп турар.

7[+]Дээрги-Чаяакчының сөстери – арыг[†] сөстер-дир;
олар – чеди катап арыглаан, хайылдырар суугуга
довурактан аңгылай эзилдирген мөңгүн дег-дир.
8Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң улузуңну кадагалаар сен,
оларны шак ындыг авыяас улустан
кезээ-мөңгеде камгалаар сен.
9Кижи төрелгетенниң иштинде эң бак чүүл үнеледи бээрге,
бузуттуг хейлер кайда-даа чоруп турар апарды.

#### 12


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†], кажанга дээр мени уттуң?
Кезээ-мөңгеде уттур сен бе?
Кажанга дээр менден хая көрнүр сен?
3Кажанга дээр ындыг бодалдар мени хинчектээрил?
Хүннү бадыр сеткил-чүрээм качыгдап тур.
Кажанга дээр дайзыннарым өрү көрдүнерил?

4[+]Дээрги-Чаяакчы, Бурганым, менче көрнүп, харыыдан берем!
Карактарым чырыдып берем: өлүм мени удутпазын!
5[+]«Ону базып кааптым!» – деп, дайзыным сөглевезин.
Тендиңейни бээримге, өжээтеним өөрүвезин.

6[+]Энерелиңге идегедим, Дээрги-Чаяакчы.
Камгалалың[†] дээш сеткил-чүрээм байырлазын.
Меңээ көргүскен буяны дээш
Дээрги-Чаяакчыны алгап ырлаайн!

#### 13


(Ыд. ыр. 52)


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Давидтии.

[+][+]Тенек кижи сеткил-хөңнүнге «Бурган[†] чок» деп түңнел кылган.
Ындыг улус самыыраан-дыр, чүдек-бужар херектерни үүлгеткен-дир;
буян кылып турар кижи тывылбаан-дыр.
2[+]Дээрги-Чаяакчы[†] дээрден кижи төрелгетенче,
«Бурганче чүткүп турар сарыылдыг кижи бар бе?» дээш,
куду алзы топтап көрген.
3[+]Шупту улус Бургандан ойталап, шупту бир аай будалган болган;
буян кылып турар кижи тывылбаан –
чаңгыс-даа кижи чок болган.

4[+]Бузут үүлгедип турар бүгү улус черле угаан кирбези ол бе?
Олар мээң чонумну аъш-чем ышкаш
сыырып турар-дыр база Дээрги-Чаяакчыга мөргүвес-тир.
5Олар күштүг коргуушкунга алзып аар,
Бурган чөптүг-шынныг улустуң талазында болгай.
6Ядыы кижиниң күзел-бодалын чүү деп-даа бодавас-тыр силер,
а ооң хоргадалы – Дээрги-Чаяакчы!

7Сион[†] дагдан Израильдиң камгалалы[†] чедип келзин!
Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонунга эки чолду эгидерге[*],
Иаков[†] өөрүп-байырлаар, Израиль[†] өөрүп-хөглээр.

#### 14


1Мизмор-ыры. Давидтии.

[+]Дээрги-Чаяакчы[†]!
Кым Сээң өргээ[†]-майгыныңга чурттап шыдаарыл?
Кым Сээң ыдыктыг[†] дааңга турумчуп чурттаарыл?

2[+]Чүгле арыг[†] шынчы оруктар-биле чоруур,
чөптүг чүүлдер кылыр кижи;
3[+]сеткилиниң ханызындан шынны чугаалаар,
аксы-дылы-биле нүгүлдевес,
өске кижиге бак чүве кылбас,
чанында кижини бак атка киирбес кижи;
4[+]өөдежок хейлерни куду көөр,
Дээрги-Чаяакчыдан коргар улусту мактаар,
бодунга хора чедирги дег-даа даңгырак бергеш,
аксы-сөзүн ээлээр кижи;
5[+][+]акша-мөңгүнүн чээлиге бергеш, ажык-кончаа дилевес,
буруу чок кижиге удурланыр дээш хээли албас кижи.
Ынчаар чурттап чоруур кижи кезээ-мөңгеде тендиш дивес.

#### 15


1Миктам-ыры. Давидтии.

Мени кадагалап көрем, Бурганым,
хоргадалды Сенден алыр болгай мен.
2[+]Дээрги-Чаяакчыга: «Сен – мээң Дээргим сен,
меңээ Сенден өске ачы-буян чок[*]» – деп чугааладым.
3Ооң чер кырында ыдыктыг[†] чонунче – ат-алдарлыг улузунче
бүгү күзел-чүткүлүм угланды[*].
4[+]Өске бурганче далашкан улустуң түрегдели көвүдезин;
мен оларның хан[†] төккен өргүлдеринге киришпес мен,
оларның бурганнарының аттарын безин адаар хөңнүм чок.

5[+]Дээрги-Чаяакчы[†] – мээң үлүүм сен,
салым-чолум Сенден хамааржыр.
6Мээң хувааглыг черимниң кызыгаарын
каас-чараш черлер таварты эрттирген сен,
мээң Сенден алган өнчүм өндүр-чаагай-дыр.
7Мени угаан киир сургаан Дээрги-Чаяакчыны
алгап-йөрээр мен, дүне безин ишти-хөңнүм мени сургап турар.
8[+]Дээрги-Чаяакчыдан үргүлчү карак салбайн чордум,
Ол мээң-биле-дир, ынчангаш тендиш дивес мен.

9Ынчангаш мээң чүрээм өөрүп-байырлаан,
мээң сеткилим өөрүп-хөглээн,
мага-бодумга кандыг-даа айыыл кыжанмас-тыр.
10[+]Сен мээң амы-тынымны өлүглер оранынга калдырбас сен,
Сеңээ бердинген чалчаңны тамыже[†] киирбес сен.
11[+]Сен меңээ амыдыралче орукту айтып бээр сен;
Сээң-биле кады турарымга, өөрүшкү мени бүргээр,
Сээң холуңда аас-кежик кезээ-мөңгеде бар.

#### 16


1Мөргүл. Давидтии.

Дээрги-Чаяакчы[†], мээң актыымны дыңнап көрем,
дуза дилээн алгы-кышкымче кичээнгейден салып көрем,
мегелевес аксы-дылымдан үнген мөргүлүмнү[†] дыңнам.
2Сен мени чөптүг шииткел-биле шиидип көрем,
карактарың чөптүг шынны көрүп турзун.
3[+]Сен мээң чүрээмни шенеп, дүне када кээп чордуң;
шенеп көргеш, бузуттуг бодал тыппайн бардың.
4Кижилерниң кылып чорууру ышкаш,
аксы-дылымдан бачыттыг сөс үнмеди,
Сээң сөстериңниң аайындан эртпейн,
каржы-бак кижиниң оруун эдереринден кичээнип келдим.
5[+]Сээң айтып бергениң оруктардан
мээң буттарым өскээр барбас, чандыр баспас.

6Сени кыйгырып тур мен,
дыңнап каарыңны билир мен, Бурганым:
кулааң менче ээктирип, сөстеримни дыңнап көрем.
7[+]Кайгамчык арга-биле энерелиң көргүзүп көрем,
Сен Бодуңнуң күчүлүг холуң-биле
хоргадал дилээн улусту дайзыннардан камгалаар сен;
8[+][+]Сен мени карак огу дег кадагалап көрем,
чалгыннарың адаанга мени чажырып ап көрем.
9Менче халдап турар бузуттуглардан, мени бүзээлеп алган,
амы-тынымга кыжанган дайзыннардан кадагалап көрем.
10[+]Олар дээрге чүректери доңгун,
адыыргак сөстер чугаалаар улус-тур.
11Базым санай мени ам бүзээлеп турлар,
черже чыттыр базып аарын күзеп,
менче кезе кайгаарлар-дыр.
12[+]Олар олча хайдынып, чимзенген арзылаң дег-дир,
ажыт черлерде кеденип орар араатан аңга дөмей-дир.

13Дээрги-Чаяакчы, дүрген келем,
оларже уткуй үнүп, дискек кырынга олуртупкаш,
Бодуңнуң хылыжың-биле мээң амы-тынымны
бузуттуг кижиден камгалап көрем;
14өлүр тынныг улустан Бодуңнуң холуң-биле камгалап көр, Дээрги-Чаяакчы;
олар дээрге дашказы бо чуртталганың
хөреңги-байлаа-биле долдунган улус-тур,
а Сен оларның хырнын Бодуңнуң шаңналың-биле[*] долдурар сен;
оларның ажы-төлү тоткаш,
артыкшылын боттарының ажы-төлүнге арттырып каарлар.
15[+]А мен актыг болуп, Сээң шырай-арныңче көөр мен,
оттуп келгеш, Сээң арның көргеш, таалап ханар мен.

#### 17


(2 Хаан. 22)


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чалчазы Давидти ооң хамык дайзыннарының болгаш Саулдуң холундан адырып каарга, Давидтиң Дээрги-Чаяакчыга ырлаан ырызының сөстери бо-дур. Ол мынча дээн:

2[+]Дээрги-Чаяакчы[†], мээң күчү-күжүм сен, Сеңээ ынак-тыр мен!
3[+][+]Дээрги-Чаяакчы – мээң быжыг шивээм, хоргадалым, камгалалым.[†]
Мээң Бурганым – чалым-хаям. Ол – дозуг-камгалалым,
мени камгалап турар күчү-күш, мээң чаглаам.
4[+]Макталга төлептиг Дээрги-Чаяакчыдан
дуза дилеп кый деп, дайзыннарымдан камгалалды алыр мен.

5[+]Өлүмнүң четкилери мени ораап алган,
өлүмнүг айыыл эккээр суглар мени сүртеткен;
6[+]алдыы оранның кинчилери мени бектеп алган,
өлүмнүң дузаа мурнумда салдынган.
7[+]Кызагдалга алыскаш,
Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп кый дидим,
мээң Бурганымдан дуза дилеп алгырдым.
Ол Бодунуң өргээзинден мээң үнүмнү дыңнап кагды,
дилег-кыйгым Ооң мурнунга чеде берди.

8[+]Чер шимчеп, сирилээн,
даглар дөжээнге чедир божаңнаан –
Дээрги-Чаяакчының килеңинден[†] сирилеш дээн.
9[+]Ол килеңнээрге, думчуундан – ыш,
аксындан – өрттендир чиир чалынныг от
аттыгып үнүп, изиг көстер кызаңайндыр хып турган.
10[+][+]Ол кудай-дээрни ээктир тырткаш, дүжүп келген,
кара булут кырынга буттарын салып алган.
11[+]Дээрги-Чаяакчы херувимни[†][*] мунупкаш,
хатты чалгын кылгаш, кылыйтыр ужуп чорупкан.
12[+]Ол дүмбей караңгыны шугланып,
дээрде чаъстыг кара булуттарже чаштып кире берген.
13[+]Дээрги-Чаяакчының мурнунга чырык чайынналып,
долу биле чаңныктарын чашкан булуттар көжүп турган.
14[+]Дээрги-Чаяакчы кудай-дээрге диңмиттиг диңмирээн –
Дээди Өрүкүнүң үнү, долу биле чаңныктар чажып, чыжыраан.
15[+][+]Ол согуннарын салып,
дайзыннарын тарай сывырыпкан,
эмгежок чаңныктарын дүжүрүп, оларны девидедипкен.
16[+]Дээрги-Чаяакчы,
Сээң түрлүг үнүңден, Сээң эзиннээн тыныжыңдан
далай-суглар дүвү көстүп, сыыгап,
өртемчей өзээнге чедир ажыттынып келген.

17[+]Бурган[†] бедик дээрден ээккеш, мени сегирип алгаш,
терең ээрем суглардан ушта тыртып каан;
18[+]Ол мени күчү-күштүг дайзындан,
күш-шыдалы менден ажыг өжээтеннерден камгалап каан.
19Дайзыннарым менче айыыл-халапка алысканым хүнде халдап келген,
а Дээрги-Чаяакчы меңээ чөленгииш болган.
20[+]Ол мени шөлээн черже үндүрүп, камгалап каан –
чүге дээрге мен Ооң сеткилинге кирген-дир мен.

21[+]Дээрги-Чаяакчы чөптүүм дээш меңээ ачы-буян көргүскен,
холдарым арыы дээш мени шаңнаан.
22Мен Дээрги-Чаяакчының
оруктарындан соора барбаан мен,
Бурганымның мурнунга бузутче чайгылбаан мен;
23Ооң бүгү айтыышкыннарын эдерип чоруур мен,
Ооң дүрүм-хоойлуларындан[†] ойталаваан мен.
24[+]Мен Ооң мурнунга кем-буруу чок мен,
бачыт[†] үүлгетпес дээш кичээнип чор мен;
25Дээрги-Чаяакчы мээң чөптүүм көргеш,
Ооң мурнунга холдарымның арыын көргеш, мени шаңнаан.

26Сеңээ шынчы улуска Сен база шынчы сен,
ак сеткилдиг кижиге ак сеткилдиг сен;
27арыг[†] улуска арыг сен, а бузуттуг улуска хамаарылгаң багай;
28[+]биче сеткилдиг улусту камгалап турар сен,
а адыыргак улусту куду көрүп турар сен.

29[+]Дээрги-Чаяакчы, чырыткымны кыпсып турар сен,
Бурганым Дээрги-Чаяакчы,
дүмбей өттүр меңээ чырыдып турар сен.
30Сээң ачыңда аг-шеригни базып каар мен,
Бурганым ачызында шивээлер ханаларын ажа халыыр мен.

31[+][+][+]Бурган! – Ооң оруунда четпес тала чок –
Дээрги-Чаяакчының сөзү арыг шынчы;
Оон хоргадал алган бүгү улуска Ол – дозуг-камгалал.
32[+]Дээрги-Чаяакчыдан өске, Бурган кымыл;
Бурганывыстан өске, чалым-хая бар бе?

33Бурган күш-шыдалды мээң шыңганнарымга сиңирип,
ак орукту меңээ айтып берип турар;
34[+]буттарымны сыынныы дег кылып,
мени бедиктерже үндүрүп турар;
35[+]холдарымны чаа-дайынга өөредип турар,
хүлер чаны хере тыртыптар күштүг мен.

36Сен меңээ Бодуңнуң дозуг-камгалалыңны тутсуп берген сен,
ушпазын дээш, мени холуң-биле туткан сен,
Сээң деткимчең мени өндүр улуг кижи кылып турар.
37Сен мээң оруумдан доктар-моондакты чайладып,
балдырларымны сирилевес быжыг кылып каан сен.
38[+]Дайзыннарымны истеп сүргеш, чыпшыр чедер мен,
оларны узуткап кагбаан шаамда, дедир эгбес мен.
39Оларны чыттыр шаварымга, олчаан туруп шыдавастар –
буттарым адаанга калырлар.
40Сен дайын чорудар күш-шыдалды шыңганнарымга сиңирдиң,
менче халдап келгеннерни мээң буттарым адаанга салып тур сен.
41[+]Дайзыннарымның ооргазын меңээ көргүзүп, дезеринче албадаптың,
өжээтеннеримни узуткап кагдым.
42[+]Олар алгырып турду, ынчалза-даа камгалакчызы чок-тур;
Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилээрге, оларга харыы бербес-тир.
43[+]Оларны, хатка бөөлдеткен довурак дег,
тарадыр эстедиптер мен,
кудумчуда малгаш дег, таптай базып кааптар мен!

44[+]Сен мени чонумнуң үймээнинден камгаладың,
аймак-чоннарның бажынга олуртуп кагдың;
безин билбес турганым чон ам меңээ бараан болуп турар;
45[+]олар мээң дугайымда дыңнап кааш, дораан-на чагыртты,
өске чер чурттуглар меңээ чашпаалап турар.
46[+]Өске черлер улузунуң сузу бастынып,
шивээлеринден сириңейнип үнүп турду.

47Дээрги-Чаяакчы дириг! Мээң Чөленгииш-хаямга алдар!
Мени камгалап турар Бурган кымдан-даа арттыр мактатсын!
48[+]Ол – мен дээш өжээн негээр,
чоннарны меңээ чагыртып турар,
49дайзыннарымдан мени камгалап турар Бурган-дыр.
Мени Сен меңээ удурланган улустан бедидир көдүрүп,
каржы-дошкун кижиден камгалап турар сен.

50[+]Ол дээш Сени өске чоннар мурнунга
алдаржыдар мен, Дээрги-Чаяакчы,
Сээң адыңны алгап ырлаар мен.
51[+][+]Дээрги-Чаяакчы шилип алган хаанынга
өндүр улуг тиилелгелерни шаңнап турар,
Ол Давидке[†] болгаш ооң үре-салгалынга
кезээ-мөңгеде энерелдиг!

#### 18


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+]Дээрлер Бурганның алдарын медээлеп тур,
бопурук кудай-дээр Ооң холдарының ажыл-херектерин тоожуп тур.
3Хүн дараазында хүнге сөстү дамчыдар,
дүн дараазында дүнге билигни ажыдар.
4Оларның үнү дыңналбас, чугаа-сөзү чок-даа болза,
5[+]үн-чугаазы бүгү чер-делегейге дыңналып эртер,
а сөстери өртемчейниң кыдыгларынга чедер.

Бурган[†] дээрлерде хүннүң өргээзин тургузуп алган.
6[+][+]А хүн, күдээ дег,
куда соонда хонган өрээлинден үнүп кээр,
эртер оруун төндүр маңнап бар чыда, мөге-шыырак кижи дег өөрүүр.
7Ол дээрниң бир кыдыындан үнүп келгеш,
өске кыдыынга чедир көжүп хүннээр,
ооң изиинден чүү-даа чүве чаштынып шыдавас.

8[+][+][+]Дээрги-Чаяакчының дүрүм-хоойлузунуң[†] четпес талазы чок,
сеткил-сагышты тынгарар;
Ооң чугаалаан сөстери шынныг, бөдүүн улусту угаан киирер.
9[+][+]Дээрги-Чаяакчының айтыышкыннары чөптүг, чүректи өөртүр;
Ооң чагыы чырыткылыг, карактарны чырыдар.
10[+]Дээрги-Чаяакчыдан коргар чорук –
арыг[†] база кезээ-мөңгеде артар.
Дээрги-Чаяакчының шиитпирлери –
алыс шынныг, шуптузу чөптүг;
11[+][+]олар алдындан – аажок хөй арыг алдындан күзенчиг,
ары өөнден алган ары чигиринден амданныг.

12Сээң чалчаң ол бүгүден өөредигни алыр,
оларны сагыыры – өндүр улуг шаңналды эккээр.
13Частырыгларын эскерип шыдаар кижи бар бе?
Бодумнуң ожаап билбээним бачыттарымдан мени арыгла.
14[+][+]Сагыштыы-биле үүлгеткен бачыттардан база
Бодуңнуң чалчаңны чайладып көр –
олар мени чагырбазын. Мен ынчан актыг апарып,
аажок улуг кемниг херек дээш буруудавас мен.

15[+]Дээрги-Чаяакчы[†] – чалым-хаям сен, Камгалакчым[†] сен!
Мээң аксымдан үнген сөстер биле чүрээмниң бодалдары
Сеңээ таарымчалыг болзун.

#### 19


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+]Айыыл-халап хүнүнде Дээрги-Чаяакчы[†] сени дыңнап кагзын –
Израильдиң Бурганының ады сени кижи четпес бедикче көдүрзүн.
3[+]Ол сенче ыдыктыг черден[†] дузадан чорутсун,
Сион[†] дагдан сени деткизин.
4Сээң салганың бүгү өргүлдерни бодап келзин,
бүрүн өрттеткен өргүлүңче сеткил ханыышкын-биле көрүп,
хүлээп алзын.
Сэла[†]
5[+]Дээрги-Чаяакчы сээң күзээн чүвеңни хайырлазын,
сээң бодап алган бүгү чүүлдериңни боттандырып берзин.
6Сээң тиилелгең дээш өөрүп-байырлаар бис,
Бурганывыстың ады дээш тугувус көдүрер бис.
Дээрги-Чаяакчы шупту дилеглериңни күүсетсин.

7Мен ам билир мен –
Бодунуң шилип алган хаанын Дээрги-Чаяакчы камгалап турар,
Ооң күштүг холу ыдыктыг[†] дээрлеринден
хаанга харыылап, тиилелгени хайырлап турар.

8[+][+]Чамдык улус дайынчы тергелери-биле,[†]
өске улус – аъттары-биле мактаныр,
а бис Дээрги-Чаяакчының ады-биле –
Бурганывыстың ады-биле мактанып турар бис!
9Ындыг улус чайгыла бергеш, буурап каар,
а бис бут кырынга чайгылыш чок турар бис.

10Дээрги-Чаяакчы, хаанны камгалап көрем,
дуза дилеп кый дээривиске, харыылап көрем!

#### 20


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+]Дээрги-Чаяакчы[†]! Сээң күчү-күжүң дээш,
хаан өөрүшкү-маңнайга алзып тур,
Сенден келген камгалал[†] дээш канчаар-даа аажок өөрүп-хөглеп тур!
3[+]Сен ооң күзээн чүүлдерин күүседип бердиң,
ооң аксындан үнген дилег-сөзүнден ойталавадың.
Сэла[†]
4Сен ону ачы-буян долган алгыш-йөрээл-биле уткудуң,
ооң бажынга алдын оваадайны кедирдиң.

5[+]Хаан Сенден амыдыралдың тыныжын диледи,
Сен аңаа кезээ-мөңгеде узун назынны хайырладың.
6Сенден келген камгалал дээш, ол өндүр улуг алдарлыг апарды:
Сен аңаа чайынналчак мактал-хүндүнү хайырладың.
7Сен аңаа ачы-буяныңны кезээ-мөңгеде бердиң,
Сээң чаныңга турарга, тыптыр
өөрүшкүнү шаңнап, ону хөглеттиң.
8[+]Хаан Дээрги-Чаяакчыга идегээр,
Дээди Өрүкүнүң энерелиниң ачызында тендиш дивес.

9Сээң[*] холуң шупту дайзыннарыңны тудуп алыр,
күштүг холуң шупту өжээтеннериңни тудуп алыр.
10[+][+]Килеңнээн[†] үеңде оларга оттуг суугу дег сен;
Дээрги-Чаяакчы аажок килеңнээш,
оларның бажын чиир, олар отка чиртип аарлар.
11[+]Сен оларның үре-салгалын чырык чер кырынга,
оларның салгакчыларын кижи төрелгетен аразынга
амылыг арттырбас сен.
12Сеңээ удур кара сагыштап турган дайзыннар болгай,
ынчалза-даа ол кара сагыжын боттандырар харыы чок-тур!
13[+]Сен чаларың согуннарын оларның арыннарынче шыгаагаш,
оларны хая көрүндүрүп, дестирер сен.

14Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң күжүң-биле
кымдан-даа бедидир көдүрүл,
Сээң күчү-күжүңнү алгап ырлап, алдаржыдаал!

#### 21


1Хөгжүм башкарыкчызынга. «Даң хаяазының ивизи» деп аялга үдээр. Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+][+]Мээң Бурганым! Мээң Бурганым! Чүү дээш мени кааптың?
Сен мени камгалаарын көңгүс бодавайн тур сен,
мээң дуза дилээн кыйгымдан ырак-тыр сен.
3[+]Бурганым! Хүндүс Сени кыйгырып тур мен –
а Сен харыы бербейн тур сен;
дүне база оожургал чок болу бердим.
4А Сен – Ыдыктыг[†] Чагырыкчы сен,
израиль чон Сени мактап турар.
5Ада-өгбелеривис Сеңээ идегеп, ынанып чорааннар,
а Сен оларны кадагалап келдиң.
6[+]Олар Сени кыйгырып турганнар –
камгалалды[†] ап-даа келгеннер;
Сеңээ ынанып чорааннар, идегели хоозун болбааннар.

7[+][+]А мен – кижи эвес, курт-тур мен,
улуска бак сөгледип, чонга дора көрдүрүп чор мен.
8-9[+][+]Көрүп турар бүгү улус мени
аксы-биле дузап, баштарын чайып:
«Ол кижи Дээрги-Чаяакчыга ынанып турду.
Ынчангаш ол Дээрги-Чаяакчыга эргим болза,
Ол аңаа болчуп, камгалазын» – деп кочулап турду.

10[+]А Сен – мени хырын иштинден ужулгаш,
меңээ айыыл чок болур кылдыр
иемниң хойнунга салып каан Бурган[†] сен.
11Төрүттүнүп кээримге-ле, мени Сеңээ тураскаадып берипкен,
иемден төрүттүнгенимден-не Сен – мээң Бурганым сен.
12[+]Менден ыравайн көрем –
айыыл-халап чоокшулап кел чыдыр,
а меңээ дуза кадар кижи чок-тур.

13[+]Хөй дайзыннар мени бүзээледи,
Васанның[†] күштүг бугалары дег, үглеп келди;
14олар менче, олчазын үзе-чаза соп,
ырланган арзылаң дег, диштерин шаарартып тур.
15[+]Сеткил-сагыжым суг дег ага берди,
шупту сөөктерим кадырлып кагды;
чүрээм чук дег чымчааш, иштимге кээп эсти берди.
16Өрттедип турар дой саваның суу дег,
күш-шыдалым соглуп кагды, өгүмге дылым чыпшына берди,
Сен мени, өлүп калзын дээш, довуракче октаптың.
17[+]Бак хейлер мени ыттар дег бүзээлеп,
мөөңү-биле үглеп келдилер, хол-будумну үзе-чаза соп кааптылар[*].
18[+]Дөрт сөөк кижи апардым,
а дайзыннарым менче кайгап, топтап көрүп тур.
19[+]Хептеримни аразында үлежип ап,
хөйлеңим алыр дээш үлүг тыртып турлар.

20А Сен, Дээрги-Чаяакчы[†], менден ыравайн көрем,
мээң күчүм-дүр сен, дузалаар дээш далажып көрем!
21[+]Амы-тынымны хылыштан камгала,
кара чаңгыс тынымны ол ыттардан камгала;
22[+]арзылаң аксындан, үзер бугалар мыйыстарындан
мени чайлат, меңээ харыылап көрем.

23[+]Сээң адыңны ха-дуңма[†] чонумга медээлээр мен,
чыыш мурнунга Сени алгап-мактаар мен.
24[+]Дээрги-Чаяакчыдан коргар улус, Ону алгап-мактаңар!
Иаковтуң[†] бүгү салгалы, Ону алдаржыдыңар,
Израильдиң бүгү чону, Оон коргуңар!
25Дээрги-Чаяакчы түрегдээн кижини тоовайн барбаан,
ооң дилээн херексевейн барбаан, оон хая көрүнмээн,
а кажан ол Бодун кый дээрге, дыңнап каан.
26[+][+]Эңмежок чоннуң чыыжынга
Сени мактаан сөстерим Сенден кээр;
Сенден коргар улус мурнунга
Сеңээ берген даңгырактарым күүседир мен.
27Түрегдээн күжүрлер аштанып-чемненип, тотсун,
Дээрги-Чаяакчыже чүткээн улус Ону алгап-мактазын;
силерниң чүректериңер турбайн,
кезээ-мөңгеде согар болзун!

28[+]Дээрги-Чаяакчыны сактып келгеш,
чер-делегейниң кыдыгларында
чурттаан улус Олче эглип кээр,
Ооң мурнунга бүгү аймак-чоннар кээп, мөгеер;
29[+]чүге дээрге чагырга – Ооңуу-дур,
чоннарның Чагырыкчызы – Ол-дур.
30Чер-делегейде күш-шыдалдыг бүгү улус
ылаптыы-биле Аңаа мөгеер;
довурак-доозун бооп хуулуп бар чыдар, өлүр тынныг бүгү улус
Ооң мурнунга сөгүрүүр.
31[+]Келир салгалдар Дээргиге бараан болур,
Ооң дугайында салгалдан салгал дамчып медээлээр.
32[+]Олар келир үеде төрүттүнер улуска
Дээрги-Чаяакчының чөптүүн,
Ооң кылган ажыл-херектерин чугаалап бээр.

#### 22


1Мизмор-ыры. Давидтии.

[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] – мээң Кадарчым.
Мээң хереглээн бүгү чүвем бар.
2[+]Ол мени оът-сигени хөлбең ногаан шынааларга[†] одарладыр,
оожум сугларга чедире бээр,
3[+][+]сеткилимге чаа күштү хайырлаар.
Ол мени Бодунуң ат-алдары дээш
шынныг оруктар-биле эдертип бар чыдар.
4[+][+][+]Дүмбей караңгы шынаа таварты эртип бар чытсымза-даа,
айыыл-халаптан кортпас мен – Сен мээң-биле болгай сен,
даянгыыжың биле шыкпыыжың мени камгалап, оожургадыр.

5[+]Дайзыннарым көрүп турда, Сен меңээ дой кылдың,
бажымны олива үзү-биле[†] хүндүлеп чаап бердиң,
мээң кежиим аяа чыък долу-дур!
6Буян биле энерелиң бүгү чуртталгамда мени үдеп чоруур –
Сээң өргээңге кезээде туруп аар мен[*], Дээрги-Чаяакчы.

#### 23


1Давидтии. Мизмор-ыры.

[+]Чер-делегей болгаш ону долуп чурттааннар,
өртемчей болгаш ында чурттаан бүгү амытаннар
Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр;
2[+]Ол чер-делегейниң үндезиннерин далай, сугларга быжыглап каан.

3[+]Дээрги-Чаяакчының даанче кым үнүп болурул,
Ооң ыдыктыг черинге[†] кым туруп болурул?
4[+]Арыг[†] холдарлыг, актыг чүректиг, хей черге даңгырак бербээн[*],
меге аазаашкын кылбаан кижи ол-дур.
5Шак ол кижи Дээрги-Чаяакчының ачы-буянын алыр,
бодунуң Камгалакчызы[†] Бургандан чөптүг шаңналды алыр.
6Дээрги-Чаяакчыже чүткээн, Израильдиң Бурганы Сени[*]
эдериксээн улус ындыг боор-дур.
Сэла[†]

7[+]Хаалгалар, бажыңар көдүрүңер,
үе-дүптеги эжиктер, ажыттынып көдүрлүңер –
алдарлыг Хаан кирип келзин!
8[+]Ол алдарлыг Хаан кымыл? –
Күчү-күштүг, мөге-шыырак Дээрги-Чаяакчы[†] ол-дур,
чаа-дайынга күжүн көргүзер Дээрги-Чаяакчы ол-дур.
9Хаалгалар, бажыңар көдүрүңер,
үе-дүптеги эжиктер, ажыттынып көдүрлүңер –
алдарлыг Хаан кирип келзин!
10[+]Шак ол алдарлыг Хаан кымыл?
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы – алдарлыг Хаан ол-дур!
Сэла

#### 24


1Давидтии.


א


(алеф)

[+]Дээрги-Чаяакчы[†],
сеткил-сагыжымдан Сеңээ мөргүп тур мен;


ב


(бет)

2Бурганым, Сеңээ ынанып тур мен.
Адым баксыравазын, дайзыннарым мени ажып тиилевезин;


ג


(гимел)

3[+]Сеңээ идегээр улустуң база ады баксыравазын,
хей черге өскерлип турар улус харын бак атка кирзин.


ד


(далет)

4[+]Дээрги-Чаяакчы, эртер оруктарың меңээ айтып берем,
Бодуңнуң оруктарыңга мени өөредип көрем.


ה


(хе)

5[+]Сээң шыныңче мени эдертип, өөредип көрем,
мени камгалаар Бурганым болгай сен,
хүннүң-не Сеңээ идегээр-дир мен.


ז


(зайин)

6[+]Дээрги-Чаяакчы, ээ хайыралың, энерелиң бодап көрем,
олар кезээ-мөңгеде бар болгай.


ח


(хет)

7[+][+]Дээрги-Чаяакчы, аныяк шаамның бачыттарын, кемниг херектерин сагынмайн,
ачы-буянныың болгаш энерелдииң-биле мени бодап көрем!


ט


(тет)

8Дээрги-Чаяакчы ачылыг база чөптүг болгаш,
бачыттыгларга орук айтыр;


י


(йод)

9биче сеткилдиг улусту шын чурттаар кылдыр сургап,
Бодунуң оруктарынга өөредир.


כ


(каф)

10Дээрги-Чаяакчының бүгү оруктары –
Ооң чагыг-керээзи[†] биле дүрүм-хоойлузун[†]
сагып чоруур улуска шынчы энерел ол-дур.


ל


(ламед)

11[+][+]Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң ат-алдарыңны бодааш,
мээң бачыдымны өршээп көрем – кем-буруум аажок улуг болгай.


מ


(мем)

12Дээрги-Чаяакчыдан коргар кижиге
Ол кандыг орукту шилип алырын айтып бээр.


נ


(нун)

13[+]Шак ол кижиниң амыдыралы буян көрүп эртер,
а үре-салгалы чер-чуртту салгап алыр.


ס


(самех)

14Дээрги-Чаяакчыдан коргар улуска Ол арга-сүмезин бээр,
оларга Бодунуң чагыг-керээзин ажыдар.


ע


(айин)

15[+]Мээң карактарым кезээде Дээрги-Чаяакчыже көрүп турар,
Ол мээң буттарымны какпа-дузактан адырып турар болгай.


פ


(пе)

16Көрүжүңнү менче углап, менче ээ көрнүп көрем,
чааскаанзырап, базындырып чор мен.


צ


(цаде)

17Чүрээмниң качыгдалы немежип тур,
айыыл-халавымдан мени адырып көрем;
18хинчектенип, харыксыраанымны көрүп көрем,
бүгү бачыттарымны өршээм.


ר


(реш)

19Дайзыннарымче көрүп көрем – оларның көвүдээнин,
мени көөр хөңнү чок улустуң каржы-дошкунун!


ש


(шин)

20Амы-тынымны кадагалап, айыылдан адырып көрем.
Бак атка кирбес болуйн – хоргадалым Сенде болгай.


ת


(тав)

21Эки мөзүм биле чөптүүм мени кадагалазын –
ынаныжым Сенде болгай.

22[+]Бурганым, шупту айыыл-халаптардан
Израильди адырып көрем!

#### 25


1Давидтии.

[+]Дээрги-Чаяакчы[†], чөптүг шиитпириң үндүрүп көрем –
кем-буруу чок чурттап чордум,
Сеңээ идегээш, тендиш дивес мен.
2[+]Мени шылгап көрем, Дээрги-Чаяакчы, мени шенеп,
ишти-хөңнүм биле чүрээмни арыглап[†] көрем.
3[+]Сээң энерелиң дугайында үргүлчү бодап чор мен,
Сээң алыс шыныңны эдерип чор мен.
4Мегелеп чугаалаар улус-биле кады олурбадым,
ийи арынныг улус-биле кады чорбас мен;
5[+]кара сагыштыг улустуң бөлүглежилгезинге хөңнүм чок,
бузуттуглар аразынче кирбес мен.

6[+]Кем-буруу чок болгаш, холдарым чуп,
Сеңээ өргүл салыр бедигээшти[†] дескинер мен, Дээрги-Чаяакчы –
7[+]Сени алгап-мактаан үнүм дыңналып,
Сээң хамык ажыл-херектериңни медээлээйн.
8Дээрги-Чаяакчы, Сээң өргээңге –
Сээң чурттап турар өндүр-чаагай оран-саваңга ынак мен.

9[+]Мээң амы-тынымны бачыттыг улус-биле кады,
мээң амыдыралымны өлүрүкчүлер-биле кады узуткавайн көрем;
10[+]оларның холдары бузутка борашкан,
оларның холдарын хээли долган.

11А мен кем-буруу чок чурттап чор мен;
мени камгалап, ээ көрнүп көрем.
12Мээң будум дорт орукта турар,
Дээрги-Чаяакчының улузунуң чыылган черинге
Ону алгап-йөрээр мен.

#### 26


1Давидтии.

[+]Дээрги-Чаяакчы[†] – меңээ чырык,
меңээ камгалал[†] – кымдан коргар деп мен?
Дээрги-Чаяакчы – амыдыралым шивээзи –
кымдан сүртээр деп мен?
2Өжээтеннерим, удурланыкчыларым, дайзыннарым,
бажым чиир дээш, менче халдап келгеш,
боттары-ла илдигип, калырлар.
3[+]Эңмежок аг-шериг мени бүзээлеп кээр болза,
мээң чүрээм коргуп-сүртевес;
меңээ удур дайын-даа үнер болза, идегелим ышкынмас мен.

4[+]Дээрги-Чаяакчыдан чаңгыс-ла дилеглиг мен,
чүткүп чеде бериксээн чүвем чүгле бо:
назынымның дургузунда Ооң бажыңынга туруп аары,
Ооң өндүр чырыын хайгаарап көөрү,
Ооң ыдыктыг[†] өргээзинге кээри,
Ооң күзел-соруун билип аары.
5Ол мени айыыл-халап хүнүнде
Бодунуң майгынынга хоргададып аар,
Бодунуң чадырының ажыт черинге чажырып каар,
хая кырынче көдүрүп үндүре бээр болгай.
6[+][+]Ам мени бүзээлээн дайзыннарым кырынга
мээң бажым көдүрлү бээрге,
Ооң майгынынга өөрүшкүлүг үнүм-биле
өргүлдерим эккеп салыр мен,
ырлавышаан, Дээрги-Чаяакчыны алгап-мактаар мен.

7Дээрги-Чаяакчы, Сени кыйгырган үнүмнү дыңнап,
менче ээ көрнүп, харыылап көрем.
8[+]Мээң чүрээм Сээң адыңдан дег:
«Менче чүткүп чедип келиңер!» – деп тур[*].
Дээрги-Чаяакчы, мен ам Сенче чүткүп чеде бээр мен.
9Бодуңну менден чажырбайн көрем,
килеңнээштиң,[†] Бодуңнуң чалчаңдан ойталавайн көрем!
Бурганым, Сен меңээ дузалап турдуң, ам мени тоовайн барба,
мени кагба, Камгалакчым!
10[+]Авам биле ачам-даа мени каапкаш баар болза,
Дээрги-Чаяакчы мени хүлээп алыр.

11[+]Дээрги-Чаяакчы,
мени Бодуңнуң орууңга өөредип көрем,
дайзындан камгалап, мени дорт оруктап эдертип көрем.
12[+][+]Мени туразында аажылаар кылдыр
дайзыннарымга хүлээдип бербейн көрем –
мегелеп херечилээр улус менче халдап,
өжү ханмайн турар болгай.

13[+]А мен дириглер оранынга
Дээрги-Чаяакчының ачы-буянын
көрүп каарымга бүзүрээр мен.
14[+][+]Дээрги-Чаяакчыга идеге – кадыг-быжыг бол,
чүрээң эрес-дидим болзун – Дээрги-Чаяакчыга идеге!

#### 27


1Давидтии.

[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†], Сенден дуза дилеп кый деп тур мен!
Чөленгииш-хаям, харыы сөс чок артпайн көрем.
Меңээ харыы бербезиңзе,
хөөрже кирген кижилер дег болу бээр мен.
2[+]Сенден бодум дилег кылып,
Сээң өргээңде эң ыдыктыг черже[†] холум сунуп, мөгейдим:
мөргүл[†] кылган үнүм дыңнап көрем.
3[+][+]Бузуттуг болгаш кара сагыштыг улус-биле кады;
өскелер-биле эп-найыралдыг чугаалажып тура,
чүректеринге бузут шыгжаар улус-биле кады
мени кезетпейн көрем.
4Ындыг улуска оларның кылган ажыл-херектерин,
бузуттуг үүлгедиглерин ёзугаар кеземчеден онааштыр;
оларны холу-биле кылган ажыл-херектери дээш
чогууру-биле кезедип көр.
5[+]Олар Дээрги-Чаяакчының ажыл-чорудулгазын,
Ооң холу-биле кылган ажыл-херектерин билип албаан-дыр.
Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы оларны үреп бускаш,
катап тудуп тургуспас.

6Дээрги-Чаяакчыга алдар!
Ол мээң мөргүл кылган үнүмнү дыңнап кагды!
7[+][+]Дээрги-Чаяакчы – мээң күчү-күжүм-дүр,
мээң дозуг-камгалалым-дыр,
мээң чүрээм Аңаа идегеп чоруур.
Ол меңээ дузалады-даа –
чүрээм ол дээш өөрүп-байырлап тур,
мен Ону алгап ырлап алдаржыдар мен.

8Дээрги-Чаяакчы – Бодунуң чонунга күчү-күш-түр,
Бодунуң шилип алган хаанынга – камгалалдың[†] шивээзи-дир.
9[+]Бодуңнуң чонуңну камгалап көрем,
Сеңээ хамааржыр улуска ачы-буяныңны хайырлап көрем!
Оларны кадарып эдертип
база кезээ-мөңгеде кужактап көдүрүп көрем.

#### 28


1Мизмор-ыры. Давидтии.

[+][+]Бурганның оолдары,[†] Дээрги-Чаяакчыны мактаңар,
Ооң алдарын, Ооң күжүн мактаңар!
2Дээрги-Чаяакчының алдарлыг адын алгаңар;
Бодунуң ыдыктыг[†] өргээзинде турар Дээрги-Чаяакчыга мөгейиңер[*].

3[+]Дээрги-Чаяакчының үнү – суглар кырында,
алдарлыг Бурганның үнү диңмиреп тур,
делгем ханы суглар кырында чаңгыланып тур.
4Дээрги-Чаяакчының үнү күчүлүг, Ооң үнү өндүр-чаагай.
5[+]Дээрги-Чаяакчының үнү пөштерни одура шааптар,
Ол Ливанның[†] пөштерин одура шааптар.
6[+][+]Ол Ливан дагларны – бугалар дег,
Сирион дагны – молдурга дег
шурап маңнаарынче албадаптар.
7Дээрги-Чаяакчының үнү чаңныкты кызаңнадыр.
8[+]Ооң үнү кургаг ховуну сириледир,
Ол ээн кургаг Кадес ховуну сириледир.
9Дээрги-Чаяакчының үнү
дыттарны орааштыр шааптар[*], аргаларны шаарартыптар;
Ооң өргээзинде бүгү-ле чүве Ооң алдарын медээлээр!

10[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] суг халавының кырында
Бодунуң дүжүлгезинде саадаан,
Ол Хаан болуп, кезээ-мөңгеде саадап орар.
11[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонунга күчү-күштү хайырлазын,
Ол Бодунуң чонунга амыр-тайбың хайырлап, алгап-йөрээзин.

#### 29


1Өргээни чаартып турда, ырлаан мизмор-ыры. Давидтии.

2[+]Дээрги-Чаяакчы[†], Сени кымдан арттыр алгап-мактаар мен –
Сен мени көдүрүп аппаргаш,
дайзыннарымга мээң айыыл-халавым дээш
өөрүп-байырлаар арга бербедиң.
3Дээрги-Чаяакчы, Бурганым!
Сенден дуза дилеп турдум, мени ынчан сегиткен сен.
4[+]Дээрги-Чаяакчы! Сен мээң амы-тынымны
өлүглер оранындан үндүр тыртып эккелдиң,
хөөрже кире бербезин дээш, дириг арттырып кагдың.

5Дээрги-Чаяакчыга бердинген улус,
Ону алгап ырлаңар, Ооң ыдыктыг[†] адын алдаржыдыңар.
6[+][+]Ооң килеңи[†] хензиг өйде кыптыгар,
а эки көөрү – амы-тынны хайырлаар:
кежээ ыглап-сыктазымза-даа,
даарта эртен өөрүп-байырлаар мен.

7[+]Сагыш човаар чүвем чок тургаш:
«Кажан кезээде тендиш дивес мен» – деп чугаалап чордум.
8Дээрги-Чаяакчы, Сен менче ээ көрнүп,
мени быжыг даг дег кылып кагдың.
А менден өскээр көрнү бээриңге, коргуп турдум.

9Дээрги-Чаяакчы, ынчан Сенден диледим,
Дээргим сеңээ мөргүдүм:
10[+]«Өлү бээримге, ажыы чүл?
Хөөрже кире бээримге, эки чүү боор?
Өлген сөөк Сени канчап алдаржыдарыл?
Алыс шыныңны канчап херечилээрил?
11Дээрги-Чаяакчы, мени дыңнап, ээ көрүнем!
Дээрги-Чаяакчы, меңээ дузаң көргүзем!»

12[+]Ыы-сыымны өөрүшкүже хуулдуруптуң,
качыгдалым хевин уштуп,
хөглээшкинниң хевин меңээ кедириптиң –
13сеткил-чүрээм олчаан Сени алдаржыдып,
черле ыыт чок барбас болзун.
Дээрги-Чаяакчы, Бурганым,
Сени мөңге шагда алдаржыдайн!

#### 30


(Ыд. ыр. 70:1-3)


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+]Дээрги-Чаяакчы[†], хоргадалым Сенде,
адым кажан-даа баксыравазын,
Бодуңнуң чөптүүң ёзугаар мени камгалап көрем.
3[+]Кулааңны менче ээктирип, меңээ болчуп, дүрген чедип келем,
быжыг чалым-хаям сен,
ынаар дезе берип, хоргадаар шивээм бооп, мени камгалап көрем.
4Чалым-хаям, шивээм-дир сен,
Бодуңнуң адың алдаржызын дээш, мени эдертип, башкарып көрем.
5Мээң шивээм болгай сен –
дайзыннарымның меңээ бүдүү
салып каан какпазындан мени чайладып көрем.

6[+]Амы-тынымны Сээң холуңга хүлээдип тур мен –
Сен мени хостап турар болгай сен,
алыс шынныг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы.
7[+]Хоозун меге дүрзүлерге мөгеер улуска хөңнүм чок,
а бодум Дээрги-Чаяакчыга идегээр мен.
8Сээң энерелиң дээш өөрүп-хөглээр мен –
Сен мээң айыыл-халавымны көрүп кагдың,
аар-бергеге алысканымны билип кааптың,
9[+]дайзынымның холунче мени киирбедиң,
буттарымны шөлээн черге тургузуп кагдың.

10[+]Дээрги-Чаяакчы, менче ээ көрнүп көрем –
кызыышкынга таварыштым,
качыгдалдан карактарым, сеткилим,
ишти-хөңнүм соглуп кагды.
11Амыдыралым муңгаралдан,
назыным уё-човуурдан үстүп төнер четти,
кем-буруумдан[*] күжүм төнүп, сөөктерим кургап кагды.
12[+]Хамык дайзыннарым мени дора көөрге,
кожаларым безин мени бактап турлар,
таныш өөрүмге-даа коргунчуг амытан апардым,
кудумчуга мени көрген улус дезип маңнажы бээр-дир.
13[+]Улустуң чүректеринде, өлген чүве дег, уттундура бердим,
чарык сава дег апардым.
14[+]Хөй улустуң бак сөглээрин дыңнап шаг болдум,
долгандыр – коргуш-ла, коргуш;
дайзыннар меңээ удур бөлүглежип,
амы-тыным үзүп каарын бодап тур.

15А мен Сеңээ идегээр мен, Дээрги-Чаяакчы,
«Бурганым сен» деп чугаалап тур мен.
16[+]Мээң назыным хуусаазы – Сээң холуңда;
дайзыннарым холундан, истеп сүрген улустан мени камгалап көрем.
17[+]Чырыткылыг арныңны Бодуңнуң чалчаңга көргүзем:
энерелдииң-биле мени камгалап көрем.
18Дээрги-Чаяакчы, Сени кыйгырдым, адым баксыравазын,
бузуттуглар харын бак атка кирзин,
өлүглер оранынче дүжүп, ыыт чок артсын.
19Чөптүг-шынныг кижиге удур туразы улгадып,
ону куду көрүп, бак чүве мегелеп чугаалаар аастардан
үн үнмес апарзын.

20Сенден коргар улуска кадагалап турарың,
кижи амытандан дезип, Сеңээ хоргадап кээр улуска
белеткеп алганың ачы-буяныңның арбын, хөйүн!
21Сен оларны Бодуңнуң шывыыңның адаанга
улустуң кара сагыжындан чажырар сен,
Бодуңнуң оран-саваңга аас-дылдан хоргададыр сен.
22[+]Быжыглалдыг хоорай-шивээге
Бодунуң энерелин кайгамчык арга-биле
меңээ көргүскен Дээрги-Чаяакчыга алдар!
23Хөлзеп дүвүрээш: «Сээң көрүжүңден
шөлүттүрген-дир мен» деп бодап турдум,
ынчалзажок Сенден дуза дилеп кыйгырарымга,
мөргүл[†] кылган үнүмнү дыңнап кагдың.

24[+]Дээрги-Чаяакчыга бердинген бүгү улус,
Аңаа ынак болуңар,
Дээрги-Чаяакчы Аңаа шынчы улусту кадагалаар,
а туразы улуг улустуң кеземчези эриин ажар.
25[+]Дээрги-Чаяакчыга идегээр бүгү улус,
кадыг-быжыг болуңар, чүрээңер эрес-дидим болзун.

#### 31


1Давидтии. Маскил-ыры.

Кем-буруузу өршээттинген,
бачыттары арыглаттынган[†] кижи амыр-чыргалдыг!
2[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] ооң бачыдын
кем-буруу кылдыр санаваан база
сеткилинде авыяас-меге чок кижи амыр-чыргалдыг.

3Бачыдымны чугаалап чадап турумда,
хүн бүрүдеги уё-човуурумдан
ишти-хөңнүм ирип калды.
4Дүне-даа, хүндүс-даа Сээң холуң меңээ халалыг бооп келди;
аянныг чараш шырайым,
чайгы изигде кагаанымда дег, чиде берди.
Сэла[†]

5[+][+]А мен Сээң мурнуңга бачыттыымны миннип,
кем-буруумну чажырбайн:
«Дээрги-Чаяакчыга кемниг херектерим
миннир мен» – деп чугааладым.
Сен ынчан бачыдымның кем-буруузун өршээдиң.
Сэла
6Ынчангаш Сеңээ бердинген кижи бүрүзү
бачыдын эскерип каан үеде[*], Сеңээ мөргүзүн –
ынчан ол айыыл-халаптың үеринге алыспас.
7[+]Сен – мээң чаштыр черим сен:
мени айыыл-халаптан адырар сен;
камгалалың[†] өөрүшкүзү-биле бүргээр сен.
Сэла

8Силерни угаан киир сургап каар мен,
эртер орууңарны айтып бээр мен;
чагыг-сүмем силерге кадып, силерден карак салбас мен.
9[+]Аът азы элчиген ышкаш мелегейзиг болбаңарам –
аастарын чүген, суглук-биле чөрүүзүн чидир тыртпас болза,
олар чагыртпас-даа.

10Бузуттуг кижиниң човалаңы эңмежок,
а Дээрги-Чаяакчыга идегээн кижини Ооң энерели бүргээр.
11[+]Чөптүг-шынныг улус, Дээрги-Чаяакчы дээш өөрүп-хөглеңер!
Бүгү мөзүзү эки улус, байырлаңар-ла!

#### 32

1Чөптүг-шынныг улус,

Дээрги-Чаяакчы[†] дээш өөрүп-байырлаңар!
Бурганны алгап-мактаан сөстер
ак сагыштыг улустуң аксы-дылынга эптежир.
2[+]Дээрги-Чаяакчыны чадаган-биле үдеп, мактаңар,
Аңаа эткир үннүг чанзы-биле үдеп, ырлап бериңер;
3[+]Аңаа чаа ырыдан ырлап бериңер,
аянныг, ыыткыр үдеп, ырлажыңар.
4Дээрги-Чаяакчының сөглээн сөзү арыг[†] шын,
Ооң кандыг-даа ажыл-херээ ылап шынныг.
5[+][+]Ол чөптүг чорук биле шын шииткелге ынак;
Ооң энерели чер-делегейни бүргей алган.
6[+]Дээрги-Чаяакчының сөзү-биле дээрлер,
Ооң аксындан үнген тыныш-биле
дээрлерде бар бүгү чүүлдер чаяаттынган.
7[+]Ол далайның сугларын чаңгыс черге бөле чыып каан,
дүп чок ээремнерни шыгжамырларже дег кылдыр
шыгжай суп каан.

8Дээрги-Чаяакчыдан бүгү чер-делегей сүртезин;
Ооң мурнунга өртемчейниң бүгү чурттакчылары
коргуп сирилезин.
9[+]Ол чугаалаарга, бүгү чүве тывылган,
Ол дужаарга, бүгү чүве тургустунган;
10[+]Дээрги-Чаяакчы аймактарның бодал-сагыжын
күш чок болдуруп,
чоннарның бодалдарын буурадып турар.
11[+]А Дээрги-Чаяакчының шиитпири кезээ-мөңгеде артар,
Ооң чүрээнге тывылган бодалдар
салгалдан салгал дамчып чурттаар.

12[+]Дээрги-Чаяакчы оларның Бурганы болган чон,
Ооң өнчү кылдыр шилип алганы аймак амыр-чыргалдыг.
13[+]Дээрги-Чаяакчы дээрлерден ээккеш, көрүп,
кижи төрелгетенни хайгаарап турар;
14[+]Ол Бодунуң саадап орар дүжүлгезинден
черде чурттаан бүгү улусче көрүп орар.
15Ол улустуң шуптузунуң чүректерин чаяап берген,
оларның бүгү ажыл-херектерин өттүр көрүп турар.

16[+]Хаан кижиге аг-шерииниң хөйү камгалал[†] болбас,
тулган мөге кижини улуг күш-шыдалы камгалавас.
17[+]Тиилелге чедип алыр дизе, дайынчы аътка кордаан херээ чок,
ол бодунуң кончуг улуг күжү-биле ээзин камгалап шыдавас.
18[+]Дээрги-Чаяакчыдан коргар, Ооң энерелинге идегээр улусту
Ол карактап-кадагалаар.
19[+]Ол улусту өлүмден камгалаар,
аш үезинде оларны ашкарып-чемгерер.

20[+]Бис Дээрги-Чаяакчыга
сеткиливис ханызындан идегээр бис;
Ол – биске дузалаар, бистиң дозуг-камгалалывыс болур;
21Бурган[†] дээш, чүрээвис өөрүүр,
Ооң ыдыктыг[†] адынга ынаныр болгай бис.
22Дээрги-Чаяакчы, Сеңээ канчаар идегээривис дег,
энерелиң бисти ынчаар кадагалазын!

#### 33


1[+]Давидтии. Давид Авимелехтиң мурнунга угааны солуу кижи бооп мегеленип, үндүр сывыртадып алгаш, чоруй барган үеге хамааржыр.


א


(алеф)

2Кайы-даа үеде Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээр мен,
аксы-сөзүм ону үргүлчү алгап-мактаар.


ב


(бет)

3[+]Дээрги-Чаяакчы[†] дээш мактаныр мен,
базындырган улус ону дыңнааш, өөрүп-хөглээр.


ג


(гимел)

4Дээрги-Чаяакчыны мээң-биле кады алдаржыдыңар,
Ооң адын шупту чаңгыс аай кымдан арттыр мактаалы.


ד


(далет)

5[+]Дээрги-Чаяакчыны кыйгырган мен –
Ол мени дыңнады,
коргар бүгү чүүлдеримден камгалап кагды.


ה


(хе)

6Олче көрүп турган бүгү улустуң шырайы чырый берген,
оларның арыннары кыспас.


ז


(зайин)

7[+]Кээргенчиг кижи кыйгырды – Дээрги-Чаяакчы дыңнап кааш,
ону бүгү айыыл-халавындан камгалап кагды.


ח


(хет)

8[+]Дээрги-Чаяакчының төлээзи Бургандан коргар улустуң чанынга
турлагжып туруп алгаш, оларны камгалаар.


ט


(тет)

9[+][+]Амзангырлап шенеп көрүңер,
Дээрги-Чаяакчының кайы хире ачы-буянныын билип каар силер.
Хоргадалды Оон алыр кижи амыр-чыргалдыг.


י


(йод)

10[+]Дээрги-Чаяакчының улузу, Оон коргуп чоруңар;
Оон коргар улус түрегдел билбес.


כ


(каф)

11[+]Арзылаңнар безин түрегдеп, аштай бээр,
а сеткили Дээрги-Чаяакчыже чүткээн улус
кандыг-даа буянның четпезин эскербес.


ל


(ламед)

12Ажы-төлүм, мени дыңнаңарам:
Дээрги-Чаяакчыдан коргарынга силерни өөредип каайн.


מ


(мем)

13[+]Силерниң араңарда амыдыраарын күзээр,
аас-кежиктиг хүннер көрүксээр кижи бар бе?


נ


(нун)

14[+]Кара сагыштыг сөстер эдеринден кичээн,
мегечи сөстер эдер дээш, аксың ажытпа.


ס


(самех)

15[+]Бузуттан чайла, буян тары;
амыр-тайбыңны диле, олче чүткү.


ע


(айин)

16[+][+]Дээрги-Чаяакчының карактары
чөптүг-шынныг улусче көрнүр,
Ооң кулактары оларның дуза дилээн кышкызын дыңнаар.


פ


(пе)

17[+]А бузут үүлгедикчилеринче Ол сүртедир көрүп турар –
оларның ады чырык чер кырынга шуут артпас.


צ


(цаде)

18Дээрги-Чаяакчыны улус кый дээрге, Ол дыңнап турар,
оларны бүгү айыыл-халаптардан адырып турар.


ק


(коф)

19[+]Дээрги-Чаяакчы аажок муңгараан улуска чоок;
сагыш-сеткили бастырган улусту камгалап турар.


ר


(реш)

20[+]Чөптүг-шынныг кижиниң таваржыр айыылы хөй-даа болза,
Дээрги-Чаяакчы ону оларның шуптузундан камгалаар.


ש


(шин)

21[+]Дээрги-Чаяакчы ооң бүгү сөөктерин кадагалаар –
оларның чаңгызы-даа сыйылбас.


ת


(тав)

22Бак кижини айыыл-халап сүрүп четкеш, өлүрүп каар;
чөптүг-шынныг кижини көрбес улус
кем-буруузу дээш кеземче алыр.

23Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чалчаларының амы-тынын
адырып каар,
хоргадалды Оон алыр улустуң кайызын-даа
кем-буруузу дээш кезетпес.

#### 34


1Давидтии.

Дээрги-Чаяакчы[†],
меңээ удурланган кижилерге удурланып,
меңээ удур тулушкан улус-биле чаалажып көрем;
2дайынчы дозуг-камгалалың ап алгаш,
меңээ дузалап, туржуп көрем;
3хылыжың хынындан уштуп, чыдаң аннып,
мени сүрген улуска удур турувудам,
меңээ: «Камгалакчың-дыр[†] мен!» – деп чугаалам.
4[+][+]Мээң амы-тынымны үзүксээн улус
ыядып човазын, адын баксыратсын,
меңээ бак чүве бодап алган улус
дедирленип дессин, бак атка кирзин;
5[+]олар хатка доюлган довурак-доозун дег болзун,
Дээрги-Чаяакчының төлээзи оларны сывырыпсын;
6[+]оларның оруу караңгы, тайгыр болзун,
Дээрги-Чаяакчының төлээзи оларны истеп сүрзүн.

7[+]Олар чылдагаан чок черге меңээ четки салды,
буруу чок черге меңээ оңгар казып алды.
8[+]Манавааны өлүм оларны таварзын,
меңээ чажыра салып каан какпазы частып,
аңаа кактыргаш, өлүмүн тыпсыннар.

9[+]А мээң сеткилим Дээрги-Чаяакчы дээш өөрүүр,
Оон кээр камгалал дээш хөглээр.
10[+][+]Мээң ишти-хөңнүм:
«Дээрги-Чаяакчы, Сен ышкаш кым барыл?
Кошкак кижини күштүг кижиден,
ядыы-түреңгини – үптекчизинден
камгалап турар сен!» – деп чугаалаар.

11Кара сагыштыг херечилер меңээ удурланып тур:
билбес чүвемни айтырып, мени байысаар-дыр,
12[+]буяным дээш бузут-биле харыылап,
сеткилимни өскүссүредип тур.
13[+]А мен, олар аарып турда, качыгдал хевин кедип,
мага-бодумну шеглээшкин-биле харыксыраттым;
олар дээш мөргүлүм[†] бодумга ачылыг болзун[*].
14Мен оларга бодумнуң эш-өөрүмге
азы ха-дуңмамга дег хамаарылга көргүзүп:
авазының ажыын ажаан кижи дег муңгарап,
бажым халайтыпкан чоруп турдум.
15А кажан мен илдигип кээп дүжеримге,
олар аажок өөрээн – бужар хейлер меңээ удур чыглып турду,
мен билбээнимде, мени бак сөглеп, соксаал чокка халдады;
16[+]каржызы-биле мени кочулап,
диштерин кыжырадып, кыжанып шаг болду.

17[+][+]Дээрги-Чаяакчы, ол бүгүже
чежеге дээр анаа көрүп кээр сен?
Оларның бузуттуг үүлгедиглеринден амы-тынымны адырып,
ол араатаннардан кара чаңгыс тынымны камгалап көрем.
18[+]Мен улуг чыышка Сеңээ өөрүп четтирер мен,
эңмежок чон аразынга Сени алгап-мактаар мен.

19[+][+]Мээң-биле хей черге өжээннежип турар,
чылдагаан чок черге мени көрбес,
карак басчып, дошкуураан улус,
мени тиилээш, өөрүп-байырлавазын.
20Оларның чугаазында эп-найырал сөзү дыңналбас,
олар чер-делегейде тайбың улуска удур
кара бодалдарлыг болгай;
21[+]менче аксын калбаңнадып: «Таптыын, таптыын!
Караавыс-биле көрдүвүс!» – дижип турлар.

22[+]Дээрги-Чаяакчы, ол бүгүнү Сен көрдүң,
ыыт чок эрттирбейн көрем, Дээргим, ырап чорба, мени кагба!
23[+]Оттуп кел, мээң чаргымга
шын шиитпир үндүрер дээш туруп келем, Дээрги Бурган[†]!
24[+]Дээрги-Чаяакчы, меңээ шиитпириңни
чөптүүң ёзугаар үндүрүп көрем,
Бурганым, дайзыннарым мени кочулап, өөрүвезин;
25[+][+]боттарының чүректеринге: «Таптыын, ол боор!
Сеткиливис ханып тур!» – дишпезин.
«Бис ону сыырыптывыс!» – дишпезин.

26Мээң айыыл-халавым дээш өөрүп турар шупту улустуң
ады баксырап, ыядып човазын;
«Сенден артык бис» – дишкен шупту улус
бак атка кирип, арны кыссын.
27Мээң агартыышкынымны[†] күзээн улус өөрүп-байырлазын,
олар үргүлчү: «Бодунуң чалчазынга
чаагай чорук күзээн Дээрги-Чаяакчы өндүр улуг!» – деп чугаалазын.
28[+]Мээң аксы-сөзүм база Сээң чөптүүңнү суртаалдаар,
Сени хүннү бадыр алгап-мактаар!

#### 35


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Дээрги-Чаяакчының чалчазы Давидтии.

2[+]Бузуттуг кижи чүрээниң ханызында
бак чүве кылырын күзээн[*].
Ол сеткилинде Бургандан шуут кортпас-тыр.
3Ол кижи бодунга авыяастаныр дээш,
бодунуң бузудун эскербес-тир, оозун көөр хөңнү чок апарбас-тыр;
4ооң аксы-сөзү авыяас-меге-биле долган-дыр,
ол буян кылырын шуут бодавайн турар-дыр.
5[+]Ол кижи үүлгедир дээн кемниг херээн
орун-дөжээнге чыткаш, бодап аар,
бак орукче кире бээр база бузут үүлгедиринден чалданмас.

6[+]Дээрги-Чаяакчы[†], Сээң энерелиң дээрге чедип турар,
шынчы чорууң булуттарга үзүп турар!
7[+][+]Сээң чөптүг-шынныг чорууң өндүр бедик даглар дег,
Сээң шиитпирлериң дүп чок далай дег!
Кижилерни, мал-маганны камгалап турар сен,
Дээрги-Чаяакчы.
8[+][+]Бурганым, Сээң энерелиңниң улуг үнелиин аа,
кижи төрелгетен Сээң чалгыннарың адаанга
хоргадаар чер тып аар;
9улус Сээң өргээңде эът-чагны тоттур чиир,
амданныг чаагай агым сууң-биле
оларның суксунун хандырар сен;
10[+][+]тынгарар суг бажы Сенден агып үнер болгай,
Сээң чырыың караавысты чырыдарга,
чырыкты көрүп турар бис.

11[+]Сени билир улуска – энерелиңни,
мөзүзү эки улуска – шынныг чорууңну ам-даа хайырлап көрем.
12Мени турамык кижиниң буду таптай баспазын,
бузуттуг улустуң холдары сывыртавазын.
13[+]Бузут үүлгедип турар улус ынчан тайып ушкаш,
катап туруп шыдавайн баар.

#### 36


1Давидтии.


א


(алеф)

[+]Бузуттуг улуска хорадап, хөлзеве,
бак чүве үүлгедир улуска адааргава –
2[+]олар удавайн оът-сиген дег оңуп каар,
ногаан үнүш дег кадып каар.


ב


(бет)

3Дээрги-Чаяакчыга идеге, буяндан тары,
чериңге чурттап, мал-маганыңны доктаамал кадар.
4[+]Дээрги-Чаяакчы[†]-биле харылзааң дээш таала,
Ол сээң чүрээңниң күзелдерин күүседип бээр;


ג


(гимел)

5[+]Дээрги-Чаяакчыга амыдыралың оруун хүлээдип,
Аңаа идеге – Ол чогууру-биле кылып бээр;
6[+]сээң актыыңны Ол чырык дег чайнадыптар,
сээң чаргыңның шынныын Ол дал дүъш дег чырыдыптар.


ד


(далет)

7Дээрги-Чаяакчының мурнунга хөлзеве, Аңаа ынан.
Амыдыралының оруунга чедиишкинниг болган,
кара сагыштыг бодалдарын
боттандырып чоруур кижи дээш хорадава.


ה


(хе)

8Килеңнээриң[†] соксадып, калчаарааже ажынма,
бузут үүлгедиринге чедир хорадава;
9[+]бузут үүлгедикчилери узуткадып каар болгай,
а Дээрги-Чаяакчыга ынаныр улус
чер-чуртту салгап алыр.


ק


(вав)

10[+]Ам бичии болгаш, бузуттуг кижи чок апаар,
ооң турган черин көөрге, ол чиде берген болур.
11[+]А биче сеткилдиг улус чер-чуртту салгап алгаш,
чаагай чоруктуң элбээнге таалаар.


ז


(зайин)

12[+]Бузуттуг кижи чөптүг-шынныг кижиге удур кара сагыш бодап,
олче диштерин кыжырадыр,
13[+]а Дээрги бузуттуг кижини кочулаар,
чүге дээрге ооң буураар хүнү кээрин көрүп турар.


ח


(хет)

14Бузуттуглар хылыжын хынындан уштуп,
чаларын хере тыртып алганнар – ядыы-түреңги кижини узуткаар,
дорт орук-биле бар чыдар улусту чок кылыр деп турарлары ол.
15[+]Оларның хылыштары боттарының-на
чүректеринче кадалыр, чалары сыйлып каар.


ט


(тет)

16[+]Чөптүг-шынныг кижиде бар бичии эт-хөреңги
эңмежок бузуттуг улустуң эгээртинмес эртине-байлаандан дээре;
17[+]бузуттугларның күчү-күжү суларап каар,
а чөптүг-шынныг улусту Дээрги-Чаяакчы деткиир болгай.


י


(йод)

18[+]Дээрги-Чаяакчы кем-буруу чок улустуң
амыдыраар хүннерин билир,
өнчүге алган чери оларга кезээ-мөңгеде артып каар;
19[+]айыыл-халап-даа үезинде оларның идегели хоозун болбас,
олар аш-чут-даа хүннеринде тодар.


כ


(каф)

20[+]А бузуттуг улус узуткаттырып каар,
Дээрги-Чаяакчының дайзыннары
шөлдерде чечектер дег оңуп каарлар,
ыш дег эстип чиде бээрлер[*].


ל


(ламед)

21Бузуттуг кижи чээлиге акша алгаш, дедир эгитпес,
а чөптүг-шынныг кижи өршээлдиин көргүзүп, хайырлал бээр.
22Дээрги-Чаяакчының йөрээген улузу чер-чуртту салгап аар,
а Аңаа каргаткан улус кырдырып аар.


מ


(мем)

23[+]Дээрги-Чаяакчыга кижиниң оруу тааржыр болза,
Ол ооң буттарын быжыглаар;
24[+]ол кижи ужар деп баргаш, кээп дүшпес –
Дээрги-Чаяакчы ооң холундан тудуп аар.


נ


(нун)

25[+]Мен аныяк турдум, ам кырый бердим,
а чөптүг-шынныг кижиниң Бурганга кагдырыпканын,
ооң ажы-төлүнүң аъш-чем диленип турганын черле көрбедим.
26[+]Шак ол кижи хүннү бадыр улуска өршээлдиин көргүзүп,
чээли бээр; ооң салгалы алгадып-йөрээдир.


ס


(самех)

27[+]Бузуттан чайла, буяндан тары,
ынчан чериңни кезээ-мөңгеде ээлеп чурттаар сен;
28[+][+]Дээрги-Чаяакчы чөптүг чорукка ынак.
Ол Бодунга бердинген улусту кагбас болгай,
олар кезээ-мөңгеде кадагалаттынып артар,
а бузуттугларның салгалы узуткаттырар.

29Чөптүг-шынныг улус чер-чуртту салгап алгаш,
ону кезээ-мөңгеде ээлеп чурттаар.


פ


(пе)

30[+]Чөптүг-шынныг кижиниң аксындан үнген чугаа-сөс
мерген угаанныг болур, ооң аксы-дылы шынны чугаалаар.
31[+]Бурганның дүрүм-хоойлузу[†] – ол кижиниң чүрээнде,
ынчангаш ол тайып ушпас.


צ


(цаде)

32[+]Бузуттуг кижи чөптүг-шынныг кижини кедээр,
өлүрер дээш чүткүүр,
33а Дээрги-Чаяакчы чөптүг-шынныг кижини
бузуттугнуң холунга киирбес;
ооң херээн сайгарып турда, ол буруулуг деп санатпас.


ק


(коф)

34[+]Дээрги-Чаяакчыга идеге, Ооң оруун эдер,
Ол ынчан сени чер-чуртту салгазын дээш өрү көдүрер:
бузуттугларның узуткаттырып турарын көрүп каар сен.


ר


(реш)

35Быжыг дазылдыг, дөстелип чечектелген ыяш ышкаш
түрлүг бузуттуг бир-ле кижини көрген мен[*].
36А оон ооң үези эрте берген, ол ам чок –
дилээримге-даа, тывылбайн барды.


ש


(шин)

37Кем-буруу чок кижини хайгаарап,
ак сагыштыг кижиже топтап көрем,
шак ол кижиниң келир үези – амыр-чаагай.
38[+]А кем-буруулуг улустуң шуптузун узуткап каар,
бузуттугларның келир үезин чок кылып каар.


ת


(тав)

39[+]Чөптүг-шынныг улустуң камгалалы[†]
Дээрги-Чаяакчыдан кээр,
айыыл-халап үезинде Дээрги-Чаяакчы оларның шивээзи болур;
40[+]Дээрги-Чаяакчы оларга дузалаар, оларны камгалаар –
бузуттуглардан камгалап, карактап-кадагалаар,
чүге дээрге олар Дээрги-Чаяакчыдан хоргадал дилеп келген.

#### 37


1[+]Мизмор-ыры. Давидтии. Сагындырыг кылдыр күүседир.

2[+]Дээрги-Чаяакчы[†], килеңнээниңде,[†] мени сойгалавайн көрем,
хорадааныңда, мени кезетпейн көрем.
3[+]Сээң согуннарың менче кадалган,
Сээң холуң меңээ аарышкындыр дегген болгай.
4[+]Сээң килеңиңден мага-бодумда кадык чер артпаан,
бачыттарым ужун ишти-хөңнүмде оожургал чок.
5[+]Кем-буруум бажым ашкан,
аар чүък дег, олар мени базып алган.

6Сээдеңимден балыгларым ирип-чыдып, ириңнелген.
7Бүшкүйүп, бүгү бодум халая бердим,
хүннү бадыр хөлүе берген чоруп тур мен;
8ишти-хырным изип-кыпкан, мага-бодумда кадык чер чок.
9Харыксырап, кошкай бердим, ундаралым угдунмас-тыр,
хөрек-чүрээм хилинчээнден алгы-кышкым кедереп тур.
10Дээрги, күзээн чүүлүм шуптузу
Сеңээ билдингир-дир,
уё-човуурум-даа Сеңээ чажыт эвес болгай.
11Чүрээм согуу шапкыланган,
күжүм мени каапкаш барган,
карактарым оду өжүп калган.

12[+]Айыылга таваржырымга, ынак өөрүм ырай берген –
чоок улузум ырадыр туруп алган.
13Амы-тыным үзүксээннер какпа-дузаан меңээ салды;
меңээ хора күзээн улус
өлүм оштаан сөстер сөглеп, хүннү бадыр нүгүлдеп тур.
14[+]А мен хөөкүй, дүлейлээн дег – дыңнавайн,
үнүм чок дег – аксым ашпайн турар-дыр мен.
15Дыңнавастаан, харыылаптар аксы-сөзү
чок кижи ышкаш болу бердим;
16[+]идегелим чүгле Сенде, Дээрги-Чаяакчы,
Сен-не меңээ харыылаар сен, Дээрги Бурганым!

17«Дайзыннарым мени көргеш, өөрбезин,
будум тая бээр орта, мени куду көрбезин» – деп чугааладым.
18Тайып ужар чеде бердим,
аарышкым үргүлчү-ле бодалымда.
19[+]Кем-буруумну миннип,
бачыдым дээш муңгарап тур мен.
20А амы-тынымны үзүксээр улус күш кирип, сегереп тур,
мени чылдагаан чокка көрбес улус өзүп-көвүдеп тур.
21[+]Мээң буянымга бузут-биле харыылаар улус
буянче чүткүлүм дээш меңээ өжээргеп тур.
22[+]Мени кагбайн көрем, Дээрги-Чаяакчы,
менден ыравайн көрем, Бурганым.
23Дүрген меңээ дузалап келем, Дээргим, Камгалакчым![†]

#### 38


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. Идифунга. Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+]«Оруктарымга оваарымчалыг болуйн:
аксы-дылым-биле бачыт[†] үүлгетпээйн,
бузуттуг улус чанымга турда,
дылым тыртып ап чорууйн» – деп чугааландым.
3Эки чүүл дугайында безин ыыттавастай бердим,
ындыг турбуже, аарышкым дендей берди.
4[+]Иштимде сеткил-чүрээм кыптыкты, угаан-бодалымда от өөскүдү.
Чугаа-сөзүм ам-на үнүп келди:
5[+]Дээрги-Чаяакчы[†], төнчүм кээрин айтып берем,
өлүр өйүм, өйлеп-хемчээн назынымны билип алыйн –
амыдырап артар үем кайы хирел?
6[+][+]Бо-дур, меңээ сөөм хире чурттаар өйнү хемчээп бердиң,
Сээң мурнуңга назы-харым чүү-даа эвес-тир.
Шынап-ла, чурттап чоруур кандыг-даа кижи – хей-бус-тур!
Сэла[†]
7[+]Шынап-ла, кижи амытанның
көжүп чорууру хөлеге дег, хөлзеп чорууру хей-бус дег;
эртине-байлакты чыып алыр, а кым ону олчалап аарын эки билбес.

8[+]А ам кымга ынаныр мен, Дээргим?
Идегелим – чүгле Сенде!
9Шупту кем-буруумдан мени адырып көрем,
сээдең кижиге, базындырзын дээш, хүлээдип бербейн көрем.
10Үнүм үнместеп, аксымны-даа ажытпайн чоруур-дур мен.
Ол бүгүнү Сен ынчаар кылып кагдың.
11[+]Шаажылаан согугларың менден чайладып көрем,
күштүг холуң мени чидир согар четти.
12Сен кем-буруулуг кижини сойгалап, кезедир сен –
ооң таалал алыр чүүлү, үзүтке чирткен дег, тоглай бээр.
Кандыг-даа кижи – чүгле хей-бус-тур!
Сэла

13[+][+]Дээрги-Чаяакчы, мөргүлүмнү[†] дыңнап,
дуза дилээн алгымче кичээнгейден салып көрем,
караам чажын көргеш, ыыттавайн барбайн көрем –
бүгү ада-өгбем дег,
Сээң чериңге түр када турумчуп алган көшкүн кижи мен.
14[+][+]Килеңиң[†] менден чайладып көрем –
өске оранче чоруп,
чок апаарым бетинде, сеткилим өөрүзүн.

#### 39


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Давидтии. Мизмор-ыры.

2Дээрги-Чаяакчыга идегелим быжыг турду,
Ол менче ээккеш, дуза дилээн кыйгымны дыңнап каан.
3[+]Ол мени коргунчуг тамыдан,[†] чиндиңнээштен ужулгаш,
буттарымны быжыг үндезинге тургузуп,
таваңгайымны быжыктырып каан.
4[+][+]Ол мээң аксымга чаа ырыны –
Бурганывысты мактаан йөрээлди ырлаар арганы берген.
Хөй улус мени көргеш,
Дээрги-Чаяакчыдан коргуп, Аңаа идегеп эгелээр.

5Туразы улуг, мегеже чайгылар улусче[*] көрүнмес,
Дээрги-Чаяакчыга ынаныр кижи амыр-чыргалдыг.
6[+]Дээрги-Чаяакчы[†], Бурганым,
кайгамчык чүүлдерни хөйү-биле кылган сен!
Бисти бодап кээр деп чүвеңни!
Сээң-биле эннежир кым-даа чок.
Ол бүгүнү медээлеп чугаалаар мен,
кайгамчык ажыл-херектериң санап четпес хөй-дүр.

7[+][+]Өргүлдерим биле белектеримни күзеведиң,
бүрүн өрттедир өргүлдерни-даа,[†]
бачыт[†] дээш өргүлдерни-даа негеведиң,
а кулаамны ажыдып бердиң.
8Ынчан мынча деп чугааладым:
«Бо-дур мен, кел чыдыр мен,
ыдыктыг[†] дүрүг-номда[†] чүнү кылырымны бижээн болгай.
9[+]Бурганым, тура-сорууңну күүседир күзелдиг мен,
Сээң ыдыктыг хоойлуң[†] – мээң чүрээмде».

10Сээң чөптүүңнү аажок хөй улус чыылган черге
медээлеп турдум, аксым черле хагбас дээн мен.
А Сен ону билир сен, Дээрги-Чаяакчы.
11Сээң чөптүүңнү чүрээмге чажырып чорбаан мен,
Сээң шынныың биле камгалалыңны[†] чугаалап турган мен,
Сээң шынчың биле энерелиңни
хөй чон мурнунга чажырбаан мен.

12Дээрги-Чаяакчы, ачы-дузаң мени черле кагбазын;
Сээң шынчың биле энерелиң мени кезээде кадагалазын.
13[+]Санап четпес айыыл-халап мени бүргей апты,
бузуттарым мени сүрүп келди,
ынчангаш ам көрүп безин шыдавастадым –
олар мээң бажымда дүктерден-даа хөй-дүр,
эр соруум чидириптим.
14Дээрги-Чаяакчы, менче ээ көрнүп, мени камгалап көрем;
дүрген меңээ дузалап келем.

15[+][+]Мени өлүрер чүткүлдүг бүгү улус бак атка кирип, ыядып човазын.
Меңээ багай чүве күзээн улус дедир дезип, кочу-шоотка кирзин.
16[+]Мени «Таптыын, ол боор!» деп турар улус
бак атка киргеш, аймааразын.
17А Сенче чүткээн бүгү улус Сен дээш өөрүп-хөглезин;
Сенден кээр камгалалга ынак улус:
«Дээрги-Чаяакчы өндүр улуг!» – деп үргүлчү чугаалап чорзун.

18[+]А мен чөгенчиг күжүр мен, Дээргим мен дээш сагыш човазын.
Меңээ дузалап турар Камгалакчым – Сен-дир сен.
Бурганым, саадавайн көрем!

#### 40


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+][+]Ядыы-түреңги улусту бодап билир кижи амыр-чыргалдыг.
Айыыл-халап хүнүнде Дээрги-Чаяакчы[†] ону камгалаар.
3[+]Дээрги-Чаяакчы ону кадагалаар
база амы-тынныг арттырып каар;
ол кижи чер-делегейге амыр-чыргалдыг чурттаар.
Сен ону дайзыннарының эргезинге хүлээтпес сен.
4[+]Дээрги-Чаяакчы ол кижини, аарып чыдырда, быжыктырар.
Сен аарыг кижини бүрүнү-биле кадык кылып каар сен.

5«Дээрги-Чаяакчы! Мени өршээп, экиртип көрем,
Сээң мурнуңга бачыт[†] үүлгеткеним шын» – деп чугааладым.
6Дайзыннарым мени бак сөглеп:
«Бо кижи кажан өлүп каарыл,
ооң ады кажан балалып чидерил?» – дижип тур.

7[+]Оларның бирээзи мени көрүп келгеш, мегелеп чугаалаар-дыр,
ол кижи чүрээнге кара сагышты чыып аар-дыр,
а үне бергеш, хоп-меге тарадыр-дыр.
8Мени көөр хөңнү чок бүгү улус
меңээ удур аразында кара сагыш бодап алган:
9«Аарыг-хайга алыскаш, харыксыраан амытан-дыр,
бир-ле чыдыпканда, ол ам катап туруп кээп шыдавас-даа» –
деп сымыранчып тур.
10[+]Мээң-биле эп-найыралдыг турган, идегеп чорааным,
мээң хлевим чип орган кижи безин
меңээ удур апарды.

11А Сен, Дээрги-Чаяакчы, мени өршээп, көдүрүп көрем,
дайзыннарымны кезедиптейн.
12Сээң сеткилиңге киргенимни дайзынымның мээң
айыыл-халавым дээш байырлаваанындан билип алыйн.
13А мени, кем чок болганым дээш, деткип,
Бодуң-биле кады кезээ-мөңгеде арттырып каар сен.

14[+]Израильдиң Бурганынга – Дээрги-Чаяакчыга
кезээ-мөңгеде алдар! Аминь,[†] ындыг-ла болзунам!

#### 41


ИЙИГИ ЧЫЫНДЫ


(Ырылар 41-71)


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. Маскил-ыры. Корахтың оолдарыныы.

2[+]Иви аңның агым сугну күзээри дег,
сеткил-хөңнүм Сени күзеп тур, Бурганым.
3Дириг Бурганче сеткил-хөңнүм чүткүп тур.
Бурганымның мурнун орта кажан чедип, көстүр ирги мен?!

4[+][+]Хүннүң-не улус: «Бурганың кайыл?» – дижип турда,
дүне-хүндүс караам чажы аъш-чемим болуп турган.
5[+]Бурганның өргээзинче өөрүшкүлүг йөрээл салып
шуужуп, байырлаан хөй чонну баштап чордум чоп.
Ам ол бүгүнү сагынгаш, сеткил-чүрээм саргып чор.

6[+]Сеткил-хөңнүм чүге ундарап турары ол?
Чүге дүүреп-хөлзээри ол? Бурганга идегээйн,
Камгалакчы[†] Бурганымны ам-даа мактап чорууйн дээн мен.

7-8[+][+]Сеткил-хөңнүм ундарап, Сени сактып ор мен.
Иордан черден, Эрмон сыннардан, Мицар даандан
дүп чок суглар удур-дедир кыйгыржыр:
шуралгактар кооладыр дагжаар.
Сүртенчиг чалгыгларың дөгерези мени хөме таварыыр.
9[+]Дээрги-Чаяакчы[†] хүндүс меңээ энерел көргүзер,
дүне мен Аңаа аян тудуп, ырлап бээр мен –
тынгарыкчы Бурганымга мөргүүрүм[†] ол.
10[+][+]Чалым-хаям болур Бурганымга:
«Мени чүге уттуң? – дээр мен. – Дайзыннарга базындырып,
хомудалдан човууртап чоруур ужурум чүл?»
11«Бурганың кайыл?» – деп, дайзыннарым менден хүннүң-не
айтырып, кочулаарга, сөөктерим углуп, сыйылган дег.

12Сеткил-хөңнүм чүге ундарап турары ол?
Чүге дүүреп-хөлзээри ол?
Бурганга идегээйн, Камгалакчы Бурганымны
ам-даа мактап чорууйн дээн мен.

#### 42

1[+]Бурганым, меңээ чөптүг шиитпириң үндүрүп көрем,

Сеңээ шынчы эвес чон-биле чаргымга мээң таламда болуп,
нүгүлдүг, бак кижиден адырып көрем[*].
2[+][+]Күш-шыдалым Сенде болгай, Бурганым.
Чүге менден ойталадың? Дайзыннарга базындырып,
хомудалдан човууртап чоруур ужурум чүл?

3[+]Бодуңнуң чырыың биле алыс шының чорудуп берем:
олар меңээ орук айтып, Сээң ыдык дааңдыва,
Сээң чурттап турар черлериңче чедирзиннер.
4Бурганга өргүл салыр бедигээшче,[†]
өөрүшкү-хөгнү меңээ берип чоруур Бурганче чеде берейн;
чадаганга Сени алгап-мактаайн,
о, Бурган[†], мээң Бурганым!

5[+]Сеткил-хөңнүм чүге ундарап турары ол?
Чүге дүүреп-хөлзээри ол?
Бурганга идегээйн, Камгалакчы[†] Бурганымны
ам-даа мактап чорууйн дээн мен.

#### 43


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Корахтың оолдарыныы. Маскил-ыры.

2[+]Бурганывыс, кулаавыс-биле дыңнадывыс:
ада-өгбевистиң чурттап чорааны эрте-бурунгу үелерде
Сээң кылган ажыл-херээң дугайында
олар биске дамчыдып чугаалааннар.
3[+]Бодуңнуң холуң-биле Сен бо черни чоннардан хунаагаш,
ада-өгбевисти чурттадып каан сен;
шак ол бүгү аймак-чоннарны чылча шапкаш,
тарадыр сывыртапкан сен.
4[+][+]Ада-өгбевис бо черни чаалап ап турда,
оларның хылыжы-даа ону кылбаан,
күжү-даа тиилелгени оларга эккеп бербээн,
а олар Сээң сеткилиңге кирер боорга,
Сээң күчү-күжүң биле арын-шырайың чырыы
тиилелгени чаалап берген.

5[+]Бурганым, Сен – Хааным сен!
Израильге камгалалды[†] хайырлаан сен!
6Сээң ачыңда дайзыннарны өлүр үзүп кааптар бис,
бисче халдаан улусту Сээң адың-биле таптай базып кааптар бис.
7[+]Ча-согунумга-даа идегевес мен,
хылыжым-даа мени камгалавас.
8Сен-не харын дайзыннардан бисти камгалаар сен,
адаан-өжээн харааннарның адын баксырадыр сен.
9Бурганны бис хүннү бадыр алгап-мактаар бис,
Сээң адыңны кезээ-мөңгеде алдаржыдар бис!
Сэла[†]

10[+]Ынчалзажок Сен ам бистен ойталадың,
адывысты бакка суктуң,
дайын-чааже аг-шериивис баштап үнместедиң.
11[+]Дайзыннардан бисти дестирдиң,
бисти көөр хөңнү чок улус үптеп-тонап турду.
12[+]Хойларны[†] дег, бисти чишке каап бердиң,
өске чоннар аразынга тарадыптың.
13Бодуңнуң чонуңну чиик өртекке садыптың,
ону үнелиг деп санавадың.
14[+]Кожа чоннарга бисти кочулаарын чөпшээредиң,
дескиндир чурттап турар улуска,
дорамчылап, бак сөглезин дээш, бисти тудуп бериптиң.
15[+]Бисти өске чоннарга кочу-шоот кылып кагдың,
өске аймактар улузу бисти көргеш,
баштарын чайып, шоодуп тур.
16Хүннү бадыр дорамчылатканым караамга көстүп,
ыятканымдан арным кызып тур.
17Дорамчылакчының, бастыкчының үнүнден,
адаан негекчизиниң, дайзынның көрүжүнден
арным кызып тур.

18Ол бүгү бисти хөме алды. А бис Сени утпаан,
Сээң берген чагыг-керээңге[†] өскерилбээн ийик бис чоп!
19Чүрээвис-даа дедирленип, Сенден ойталаваан,
буттарывыс Сээң орууңну чандыр баспаан.
20[+]А Сен бисти шөө-бөрүлер[*] турар черге
чылча баскаш, дүмбей караңгы-биле шуглап кагдың.
21Бурганывыстан ойталааш, өске бурганга мөгейип,
олче холдарывыс сунуп турган болзувусса,
22[+]Бурган[†] чүге ону билип кагбас деп –
чүректерниң чажыттары Аңаа ажык-ла болгай.
23[+]Сени дээш хүннүң-не өлүм-биле удур-дедир көржүп тур бис,
улус бисче дөгерер дээн хойларже дег көөр-дүр.

24[+]Оттуп келем, чүге удуп чыдарың ол, Дээрги?!
Кезээ шагда бистен ойталавайн, оттуп келем!
25Чүге бистен хая көрүндүң,
түрегделге алыскан, базындырган бисти чүге уттуптуң?
26Сеткиливис довуракта таптай бастырган-дыр,
ишти-хөңнүвүс черде соястаан-дыр.
27[+]Дүрген келем, дузадан кадып,
энерелдииң-биле бисти айыыл-халаптан хостап көрем.

#### 44


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. «Лилия чечээ» деп аялга үдээр. Корахтың оолдарыныы. Маскил-ыры. Ынакшыл ырызы.

2Чүрээмейден ачылыг сөс куттулуп тур:
хаанга тураскааткан чогаалымны чугаалаар мен,
дыл-домаам – мергежилдиг бижээчиниң демир-үжүү дег.

3Кижи амытанда эң чаражы сен,
чугаа-сөзүң кайгамчык каас, чечен,
ынчангаш Бурган[†] сеңээ ачы-буянны кезээ-мөңгеде берген.
4[+]Мөге-шыырак хаан, хылыжыңны белиңге астып ал –
ат-алдарың биле өндүр бедииңни көргүс.
5Өндүр бедииңни көргүзүп,
алыс шын, биче сеткил болгаш чөптүг чорукту камгалап,
чуузага[†] дүрген халдып олур –
сээң холуң кайгамчык херектерни бүдүрзүн.
6Хаан, сээң согуннарың баштары чидиг –
дайзыннарыңның чүректеринче кадалы бээр –
өске чоннар сээң буттарың адаанче кээп дүжер.
7[+]Бурган сени дүжүлгеге кезээ-мөңгеде олуртуп каан[*],
сээң чагыргаңны көргүскен мерге – чөптүг чоруктуң демдээ-дир.
8Сен чөптүг чорукка ынак, а бузутту көөр хөңнүң чок сен,
ынчангаш Бурган – сээң Бурганың
эш-өөрүң аразындан сени шилип ап,
өөрүшкү-биле чаап кагды.
9[+]Сээң хептериң мирра,[†] алоэ,[†] кассия деп
чаагай чыттыг чуктар-биле айдызаттынган;
чаан сөөгү-биле каастаан ордуларга хөгжүм ойнап, сени хөгледип турар.
10[+]Даңгыналар – сээң хүндүлүг аалчыларың,
Офирден эккелген алдын-биле хевин каастап каан кадын
сээң оң талаңда турар.

11Мени дыңна, кызым, бээр көрнүп кел, кулааң менче ээктир:
бодуңнуң чонуңну, ачаңның өг-бүлезин уттувут.
12Хаан сээң чараш-каазыңга хандыкшып, күзээр;
ол – сээң дээргиң-дир, ынчангаш аңаа мөгей.
13Тирниң чону, ооң эң бай улузу белээн сунуп чедип кээр:
ээ көрнүүшкүнүңнү күзей бээр.
14Даңгына душтуктуң бүгү чараш-каазы
орду иштинче кире берген,
ооң хевин алдын удазын-биле аргып, даараан.
15[+]Угулзалап каастаан хевин кедиргеш, ону хаанга чедире бээр,
ооң соондан эштери кыстарны база эккээр.
16Оларны өөрүшкү-маңнайлыг байдалга эккээрге,
хаанның ордузунче кире бээрлер.

17Хаан, ада-өгбеңниң орнунга дүжүлгеге оолдарың олуруп аар,
оларны бүгү чер-делегейге
чагырыкчылар кылдыр олуртуп каар сен.
18Сээң адыңны улуска салгалдан салгал дамчып
тураскаалдыг кылдыр кылып каар мен,
ынчангаш сени бүгү чоннар кажан шагда,
кезээ-мөңгеде мактаар.

#### 45


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. Корахтың оолдарыныы. Аламот деп аян-биле үдээр ыры.

2[+][+]Бурган[†] – бистиң хоргадалывыс болгаш күчү-күжүвүс,
айыыл-халаптар үезинде албан кээр дузавыс.
3Ынчангаш бис, чер-даа шимчээр болза
азы даглар-даа далайларның ханызынче
дүжүп бадар болза, кортпас бис.
4[+]Далайлар-даа шимээргеп, чалгыыр болза;
даглар-даа, суглар көдүрлүп турда, сирилээр болза,
кортпас бис!
Сэла[†]

5[+]Хемниң агымнары Бурганның хоорайын –
Дээди Өрүкүнүң ыдыктыг[†] оран-савазын хөгледип тур.
6[+]Бурган Бодунуң хоорайының иштинде турар:
хоорай ам тендиш дивес, Бурган аңаа даңгаар эртен дузалаар.
7[+][+]Чоннар коргуп шимээргеп тур, күрүнелер тендиңейнип тур;
Бурган алгырарга, чер кыры эстип каар.
8Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] бистиң-биле кады-дыр,
Израильдиң Бурганы – бистиң шивээвис-тир.
Сэла

9[+]Дээрги-Чаяакчының ажыл-херектерин көрүңерем –
чер-делегейге кайы хире кайгамчык чүүлдерни кылган-дыр[*].
10[+][+]Чер-делегейниң бүгү кыдыгларынга
чаа-дайыннарны Ол соксадып:
ча биле чыданы сый тыртып,
дайынчы тергелерни[†] от-биле өрттедип тур.
11«Оожургап, соксаңар, Мени Бурган деп билип алыңар,
Мен чоннар аразынга, чер-делегей кырынга
кымдан арттыр мактадыр мен».
12Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы бистиң-биле кады-дыр,
Израильдиң Бурганы – бистиң шивээвис-тир.
Сэла

#### 46


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Корахтың оолдарыныы. Мизмор-ыры.

2[+]Бүгү чоннар, адыш часкап көрүңер-ле,
өөрүшкүлүг өткүт үн-биле Бурганны алгап ырлаңар-ла!
3[+][+]Дээди Өрүкү Дээрги-Чаяакчы[†] сүрээденчиг,
бүгү чер-делегейни чагырган
өндүр улуг Хаан – Ол болгай.
4[+]Ол өске аймактар болгаш чоннарны биске чагыртып,
буттарывыс адаанга салып кагды.
5Ол бистиң ээлээривис хувааглыг черни –
Бодунуң ынак Израилиниң чоргаараар черин шилип берди.
Сэла[†]

6Бодунуң чону алгап ырлап турда, Бурган[†] бедидир көдүрүлдү;
эдиски эдип турда, Дээрги-Чаяакчы бедидир көдүрүлдү.
7Бурганны мактап ырлаңар;
бистиң Хаанывысты мактап ырлаңар, ырлап мактаңар!
8[+]Бурган бүгү чер-делегейниң Хааны болгай,
Аңаа чечен ырыдан ырлаңар!
9Бурган бүгү чоннарны чагырып тур,
Ол Бодунуң ыдыктыг[†] дүжүлгезинге барып саадапты.
10[+]Чоннарның баштыңнары[†]
Авраамның[†] Бурганының чону-биле кады чыглып келди,
чер-делегейге бүгү камгалал[†] – Бургандан кээр,
Ол бүгүдеден бедидир көдүрткен-дир.

#### 47


1Мизмор-ыры. Корахтың оолдарыныы.

2[+]Дээрги-Чаяакчы[†] өндүр улуг!
Бурганывыстың хоорайынга, Бодунуң ыдыктыг[†] даанга
Ол аажок мактадырынга төлептиг.
3[+]Сион[†] даг – каас-чараш бедик чер,
бүгү делегейниң таалалы бо-дур,
Цафон дагның ийлеринде өндүр улуг Хаанның хоорайы бо-дур[*].
4Хоорайның шивээлеринде Бурган[†] турар;
хоорайны Ол кадагалап турарын улус база билир.

5[+]Хааннар каттыжып алгаш, Сионга удур үнгеш,
6хоорайны көрүп кааштың, кайгап-харап,
сүртей бергеш, дезипкен.
7[+]Олар аңаа коргуушкунга бүргедипкен,
эъди аараан херээжен дег, хилинчээн көре берген.
8[+]Фарсис хоорайның корабльдарын
чөөн чүктен хат-биле чуура шаап каапкан сен.
9Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының хоорайынга –
Бурганывыс хоорайынга ол дугайында
дыңнаан бис, ону көрүп база алдывыс;
Бурган ол хоорайны кезээ-мөңгеде доктаадып тургузуп каан.
Сэла[†]

10[+]Бурганывыс, энерелдииңни
Сээң өргээң иштинге угаап-бодап турдувус.
11[+]Сээң ат-алдарың-даа, макталың-даа
чер-делегейниң кыдыгларында чеде берген;
Сээң холуңну чөптүг чорук долуп турар.
12[+]Сээң чөптүг шииткелиң дээш, Сион даг хөглеп турзун,
Иудеяның хоорай-суурлары өөрүп турзун.

13Сионну дескиндир кылаштаңар, ооң суургаларын санаңар;
14ооң быжыглалдарынче сеткил-сагыжыңарны углаңар,
ооң шивээлерин топтап көрүңер.
Келир салгалга дамчыдыңар:
15шак ындыг Бурган – кезээ-мөңгеде бистиң Бурганывыс-тыр,
Ол бисти өлгүжевиске чедир[*] башкарар.

#### 48


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Корахтың оолдарыныы. Мизмор-ыры.

2[+][+]Бүгү чоннар, мону дыңнаңар!
Өртемчейде чурттаан бүгү улус, кулактарыңар ээктириңер!
3Кижи төрелгетен, бүгү улус,
бай-даа, ядыы-даа кижилер, дыңнаңар!
4Мээң аксы-дылым мерген угаанныг чүүл чугаалаар,
мээң бодалдарым – угаан-сарыылдыг.
5[+]Кичээнгейимни угаадыглыг чугааже[†] салыйн,
чадаганга тывызыымны ажыдып ойнаайн.

6Айыыл-халап үезинде корткан херээм чүл?
Мени бастып турар улустуң кем-буруузу мени үглеп тур[*].
7[+]Ол улус боттарының күжүнге идегээр,
эртине-байлааның эмгежогу-биле мактаныр.
8[+]Ынчалзажок кижи канчап-даа бодунуң ха-дуңмазын
өлүмден садып хостап, ол дээш төлевирни
Бурганга берип шыдавас.
9Улустуң амы-тынын садып хостаары
угдунмас аар өртектиг, ындыг херек кажан-даа болдунмас:
10[+]кым-даа мөңгези-биле амыдыравас,
өлүглер оранын көрбейн барбас.

11[+][+]Билдингир болгай: мерген угаанныг-даа улус өлүп каар,
олар-биле дөмей – мелегей улус база өлүп каар;
кандыг-даа кижи чок апаарга, эртине-байлаа өске улуска артып каар.
12Олар сагыжынга: «Бажыңнарывыс мөңгеде турар,
оран-саваларывыс салгалдан салгал дамчыыр» деп бодаарлар,
чурттап турар черлерин боттарының аттары-биле адап аарлар[*].
13[+]Ынчалзажок кижи алдар-хүндүнү үр эдилеп шыдавас –
ол өлүр тынныг мал-маганга дөмей болу бээр.

14Мелегей улустуң эртер оруу база
мактанырынга ынак улустуң салым-чолу мындыг боор-дур:
Сэла[†]
15оларны өлүглер оранынга
хой ышкаш кажаалап каар, өлүм оларны кадарар.
Эки мөзүлүг улус эртен оларны чагырып эгелээр[*],
алдыы оран оларга оран-сава болу бээр,
оларның мага-боду өлүглер оранынга ирип каар.
16[+]А Бурган[†] мени хүлээп көрүп,
амы-тынымны өлүглер оранының холундан хостаар.
Сэла

17Өске кижи байый берген дээш,
ооң бажың-балгадының каас-коязы
дендеп турар дээш, кортпайн көр.
18[+]Ол кижи өлүп калгаш, бодунга чүнү-даа ап шыдавас,
каас-коязын ол чевегже[†] алгаш барбас;
19ол кижи дириг чорааш, мага ханып,
ажыл-херектери эки чоруп турган дээш,
улуска мактадып турган-даа болза,
20[+]кезээ-мөңгеде чырык көрбес оранче
ада-өгбелериниң соондан чоруй баар.
21[+]Алдар-хүндүлүг-даа болза, угаан чок кижи
өлүр тынныг мал-маганга дөмейлежир.

#### 49


1Мизмор-ыры. Асафтыы.

[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] – бурганнарның Бурганы чугаалап тур[*],
чер-делегейниң чурттакчыларын хүн үнер чүктен
хүн ажар чүкке чедир кыйгырып тур.
2[+]Тергиин чараш-каас Сион[†] дагда Бурган[†] чырып турар.
3[+]Бурганывыс чедип кээр, Ол ыыт чок болбас,
Ооң мурнунда – оя чиир от,
Ону долгандыр – күштүг шуурган!
4[+]Ол Бодунуң чонун шиидип тура,
өрүтен дээрни база черни херечилер боор кылдыр
кыйгырып турар:
5«Өргүл салып тура, Мээң-биле керээ чарган улузумну чыып бериңер».
6[+][+]Дээрлер Ооң чөптүүн медээлээр,
чүге дээрге Бурган – шииткекчи болгай.
Сэла[†]

7[+]«Мээң чонум, Мени дыңна, сөс алыр деп тур мен;
Израиль[†], сеңээ удур херечилээр деп тур мен.
Бурган-дыр мен, Сээң Бурганың-дыр мен!
8[+]Чемелелим чылдагааны – өргүлдериң эвес,
бүрүн өрттеткен өргүлдериң үргүлчү Мээң мурнумда чыдар.
9Сээң аалыңдан буга албас мен,
кажааларыңдан хуналар албас мен;
10[+]арга-арыгда[†] бүгү аң-мең,
муң-муң тейлерде мал-маган база Мээңии болгай,
11дагларда хамык куштарны,
хову-шөлдерде шупту дириг амытаннарны
билип, чагырар мен.
12[+]Аштай-даа берген болзумза, сеңээ чугаалааш чоор мен,
өртемчей-даа, ону долуп чурттааннар-даа
Мээңии болгай.
13Бугалар эъдин чиир ийик мен бе?
Хуналар ханын ижер ийик мен бе?
14[+][+]Бурганга өргүл кылдыр мактал-хүндүден эккел,
Дээди Өрүкүнүң мурнунга даңгырактарың күүсет.
15[+]Айыыл-халавың хүнү кээрге, Мени кый де –
Мен сени камгалаар мен, а сен Мени алдаржыдар сен».

16А бузуттуг-бак кижиге Бурган мынча деп турар:
«Мээң дүрүм-хоойлумну[†] чүге үргүлчү чугаалаар сен,
Мээң чагыг-керээмни[†] чүге аксыңдан дүжүрбес сен?
17А бодуң Мээң өөредиимге хөңнүң чок-тур,
Мээң сөстеримни херекчок дээш октапкан-дыр сен.
18Оор кижи көргеш, ооң-биле чоокшулажы бээр-дир сен,
самыыраан улус-биле бир аай хуу-салымныг-дыр сен.
19[+]Улусту бак сөглээр дээш,
аксыңны сула салыптар-дыр сен,
аксы-дылың кара сагыш үүлгедир-дир.
20Ха-дуңмаңны[†] үргүлчү нүгүлдээр-дир сен,
аваңның оглунга удур хоп дажыыр-дыр сен.
21[+]Сен ол бүгүнү кылып турдуң, а Мен ыыттавадым,
сен ынчан Мени бодуңга дөмейлей бодапкан сен.
Мен ам сени сойгалаар мен,
бурууңну карактарыңга көргүзер мен.
22[+]Бурганны уттуп аар улус, ол бүгүнү билип алыңар,
ынчанмас болзуңарза, үзе-чаза соп кааптар мен –
ынчан кым-даа силерни Менден камгалап шыдавас.
23Өргүл кылдыр Меңээ мактал эккеп турар кижи
Менден коргуп турары ол;
дорт орук-биле бар чыдар кижиге
Бургандан кээр камгалалды[†] көргүзер мен».

#### 50


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Мизмор-ыры. Давидтии.


2[+]Давид Вирсавия-биле холбажыпкан соонда, Нафан медээчиниң Давидке кээп чораан үезинге хамааржыр.

3[+]Энерелдииң-биле мени өршээп көрем, Бурганым,
эгээртинмес ээ-хайыраң-биле кемниг херектерим балап каавыдам.
4[+]Кем-буруумдан мени шуут-ла чуп каавыдам,
бачыдымдан мени арыглап[†] көрем.
5[+]Кемниг херектерим миннип тур мен,
бачыттарым үргүлчү-ле бодалымдан үнмейн тур.
6[+][+]Сеңээ, чүгле чаңгыс Сеңээ удур бачыт[†] кылдым,
Сээң бузуттуг деп көөр чүвеңни үүлгеттим.
Буруудадып турган сөстериңни шынныг дээр мен,
шииткелиңни үндүргеш-даа, шынныг боор сен.
7[+]Боттанып келген үемден бээр бузуттуг мен,
ием мени божуурда-ла, бачыттыг мен.
8Алыс шын ишти-хөңнүмнү бүргеп аарын күзеп тур сен,
мерген угааныңны сеткилимге ажыдып тур сен.
9[+]Иссоп-биле[†][*] мени бызай чажып көрем –
бачыдымдан арыгланыйн;
мени чуп каг – хардан аккыр болу берейн.
10Сеңээ чылча бастырган мага-бодум өөрүүр кылдыр,
өөрүшкү-хөг ыыдын дыңнаар аргадан берем.
11Бачыттарымны тооп көрбейн көрем,
бузуттарым дөгерезин балап каавыдам.
12[+][+]Бурганым, арыг чүректен чаяап берем,
ишти-хөңнүмнү туруштуг кылдыр чаартып көрем.
13Мени Бодуңдан ыңайлатпайн,
Ыдыктыг[†] Сүлдеңни[†] менден дедир албайн көрем.
14Сээң берген камгалалың[†] дээш өөрүшкүмнү эгидип,
меңээ арыг чаагай сеткилди хайырлап көрем.

15Бачыттыгларны Сээң изиң истээринге өөредир мен –
удурланыкчыларың Сенче эглип кээрлер.
16[+]Өлүрүүшкүн дээш буруудан мени адырып көрем,
Камгалакчы Бурганым, агартыышкыныңны[†] алгап ырлаар мен.
17Дээрги, аксымны ажыдып берем:
дылым Сени алгап-мактазын.
18[+]Өргүлүм Сеңээ таарымчалыг эвес болгай,
оон башка ону Сеңээ салгай эртик мен –
бүрүн өрттеткен өргүлдү күзевейн тур сен.
19[+]Бурганга салган өргүлүм –
багын миннип, муңгараан сеткилим-дир –
Сен ону тооп көөр боор сен, Бурганым.

20[+]Сионче[†] ээ көрнүп, ачы-буяның хайырлап көрем,
Дээрги-Чаяакчы[†], Иерусалимниң ханаларын
база катап тудуп үндүрүп көрем.
21[+]Ынчан шынныг, бүрүн өрттеткен өргүлдер
Сеңээ таарымчалыг апаар;
ынчан Сеңээ өргүл салыр бедигээшче[†]
бугажыктарны улус эккеп салыр.

#### 51


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Маскил-ыры. Давидтии.


2[+]Эдом чурттуг Доик Саулга чедип келгеш: «Давид Ахимелехтиң бажыңында турар» – деп медээлеп чугаалаан таварылгага хамаарылгалыг.

3Эй, сен, маадыр, бузудуң-биле мактанып чооруң ол?
Бурган[†] энерелин хүннүң-не көргүзер!
4[+]Сээң аксы-дылың меңээ айыыл-халап белеткеп турар-дыр,
сээң кара сагыштыг дылың чидиг хылыш дег-дир.
5Буянга көөрде, бузутка ынак апарган-дыр сен,
шынын чугаалаарынга көөрде, мегелеп чугаалаарынга
ынак апарган-дыр сен.
Сэла[†]
6Сээң нүгүлдүг аксы-дылың өлүмнүг сөстерге ынак апарган-дыр.

7[+]Ол дээш Бурган сени кезээ-мөңгеде узуткап каар,
сегирип алгаш, оран-саваңдан үндүр октаптар,
дазыл-дөзүңнү дириглер оранындан тура соп кааптар.
Сэла

8[+][+]Чөптүг-шынныг улус ол бүгүнү көргеш,
Бургандан коргары дам барып, ол кижини кочулап:
9[+]«Бурганны бодунуң камгалал-шивээзи[†]
кылып аарын күзевээн, а эңмежок эртине-байлаанга идегээн,
бак күзээшкини-биле быжыгланган кижи бо-дур» – дээр.

10[+]А мен Бурганның өргээзинде ногаарарган ыяш дег мен,
Бурганның энерелинге кезээ-мөңгеде идегээр мен.
11Мени бодааш, кылган чүүлдериң дээш
Сеңээ кезээ-мөңгеде өөрүп четтирер мен,
Сээң адыңга ынанмышаан, Сеңээ бердинген улус мурнунга
ачы-буяныңны медээлээр мен.

#### 52


(Ыд. ыр. 13)


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Үрер хөгжүм үдээр. Маскил-ыры. Давидтии.

2[+][+]Тенек кижи сеткил-хөңнүнге «Бурган[†] чок» деп түңнел кылган.
Ындыг улус самыыраан-дыр, бак херектерни үүлгеткен-дир;
буян кылып турар кижи тывылбаан-дыр.
3[+]Бурган дээрден кижи төрелгетенче,
«Бурганче чүткүп турар угаанныг кижи бар бе?» дээш,
куду алзы топтап көрген.
4[+]Шупту улус Бургандан хая көрнүп, шупту бир аай будалган болган;
буян кылып турар кижи тывылбаан – чаңгыс-даа кижи чок болган.

5[+]Бузут үүлгедип турар улус черле угаан кирбези ол бе?
Олар мээң чонумну аъш-чем ышкаш
сыырып турар-дыр база Бурганга мөргүвес-тир.
6[+]Олар коргар хире эвес черге аажок коргуп-сүртээр,
Бурган сенче халдаан улустуң сөөктерин чашканнап кааптар.
Бурган ол улустан ойталаарга, сен оларны бак атка киирер сен.

7Сион[†] дагдан Израильдиң камгалалы[†] чедип келзин!
Бурган Бодунуң чонунга эки чолду эгидерге[*],
Иаков[†] өөрүп-байырлаар, Израиль[†] өөрүп-хөглээр.

#### 53


1-2[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. Хылдыг хөгжүм херекселдери үдээр. Маскил-ыры. Давидтии. Зифтиң чурттакчылары Саул хаанга келгеш: «Давид бистиң аравыста чаштынып турар болгай» – дээн таварылгага хамааржыр.

3Бурганым! Бодуңнуң адың-биле мени камгалап көрем;
Бодуңнуң күчүң-биле мени агартып көрем!
4Бурганым! Мөргүлүмнү[†] дыңнап, аксы-сөзүмнү кичээнгейге ап көрем.
5[+]Хары улус менче халдап келди; түрлүг улус амы-тынымны үзер деп тур –
Бурганны тооп көрбес улус ол-дур.
Сэла[†]

6Дыңнаңар! Бурган[†] меңээ дузалап тур,
Дээрги мээң сеткилимни быжыктырды.
7[+]Дайзыннарымны бузуду дээш кезедип көрем,
чөптүг болгаш, оларны Сен узуткап көрем.
8Эки турам-биле Сеңээ өргүлүм салыр мен,
Дээрги-Чаяакчы[†], Сээң адыңны, ачылыг боорга, алдаржыдар мен.
9[+]Сен мени хамык айыыл-халавымдан адырган болгай сен,
дайзыннарым буураанын-даа караам-биле көрүп тур мен.

#### 54


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Хылдыг хөгжүм херекселдери үдээр. Маскил-ыры. Давидтии.

2Бурганым, мөргүлүмнү[†] дыңнап көрем,
чаннып дилээн үнүмден чашты бербейн көрем.
3-4[+]Мени дыңнап, харыыдан берем.
Дайзынның үнүн дыңнааш, бузуттуг хейге кызагдаткаш,
хей-аъдым кудулап, качыгдалдан уё-човуурум төп тур мен.
Олар шупту меңээ хора чедирип, килеңнеп[†] база өжээргеп турлар.

5Хөрээмейде чүрээм күжүр сарыннай-дыр,
өлүм-чидимден коргуушкун хөме ап тур;
6коргуп-сүртээн сеткилимге алзывыткаш, аймап калдым.
7Ынчангаш мен мынча дидим:
«Көге-буга ышкаш чалгын-чүглүг болурум кай,
ужуп үнгеш, оожум черге хонуп алза.
8[+]Талыгырже ырай бергеш, ээн черге турумчуп алза.
Сэла[†]
9Шак-ла ынчан чайык-чаъстан, шуурган-хаттан
шалып-дүрген чаштып-хоруй бээр ийик мен!»

10[+]Дээрги-Чаяакчы[†], дайзыннарымны чок кылып,
чугаа-дылын холуп-буда.
Хоорайда мен чүгле алгыш-кырыш биле
күчүлелди көрүп тур мен.
11Хоорайның ханаларын дүне-хүндүс эргий кезип,
хилинчекти, бузут-бакты нептереткеш туруптулар.
12Хоорайны хай-халап дола берген, кудумчулар, шөлдеринден
оп-меге, кара сагыш ыравастаан.

13Мени бактап турар кижи – дайзыным эвес-тир,
ындыг болза, шыдашкай мен;
мени куду көрүп турар кижи – өжээтеним эвес-тир,
ол турган болза, чашты бээр ийик мен.
14А ол дээрге сен-дир сен –
сеткилимниң чамдыы болган, эргим, эң чоок эжим;
15[+]аравыста ижин кара чок чугаалажып,
мөөң чоннуң аразынга Бурганның өргээзинче
кады барып турган эжим – сен-дир сен!

16[+]Дээрги-Чаяакчы дайзыннарымче –
аал-оранын-даа, сеткилин-даа
кара сагыш ээлээн өжээтеннеримче өлүмнү салыпсын,
оларны диригге-ле алдыы оранче киирипсин!
17Бурганымны кыйгырар мен –
Дээрги-Чаяакчы мени камгалаар.
18Кежээликтей, эртен, дүъште ыглап-сыктап,
дилег кылып кыйгырар мен: үнүмнү Ол дыңнап кааптар;
19менче халдаан дайзыннарым дескиндир эңдерик-тир –
Дээрги-Чаяакчы мени олардан адырып,
сагыш амыр арттырып каар.
20[+]Дүжүлгеге үе-дүптен бээр саадаан Бурган[†]
мени дыңнап каапкаш, дайзыннарны бакка сугар.
Сэла
Олар – черле экижип өскерилбес, Бургандан кортпас,
21[+]эптиг-демниг кады чораан улузунче халдай бээр,
эвилел туткан аксы-сөзүн үрээр улус-тур.
22[+]Чугаа-сөзү үстен чымчак,
а чүректерин чаа-дайын ээлээн улус ол-дур;
аксы-сөзү өремеден хоюг,
а алыс боттары хылыш ышкаш айыылдыг улус ол-дур.

23[+]Дээрги-Чаяакчыга үүрге-чүъгүң хүлээдип бер,
Ол сени деткиир деп бил.
Чөптүг-шынныг кижини Ол кажан-даа тайып ушпас кылып каар.
24[+][+][+]О, Бурганым, дайзыннарымны өлүм-чидимниң тамызынче[†] дүжүр окта:
өлүрүкчү, сагыжы кара хейлер
өйлүг назын чартыы чедир чурттавазын.
А мен Сеңээ идегээр мен!

#### 55


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. «Ырак черде ыыт чок көге-буга» деп аялга үдээр. Давидтии. Миктам-ыры. Филистимнерниң Давидти Гефке тудуп алганы үеге хамааржыр.

2Бурганым, менче ээ көрүнем!
Кижи амытан, багай мени чылча базар дээш,
хүннү бадыр халдап, кызагдап тур.
3Дайзыннарым, мени чылча базар дээш,
хүннү бадыр дилеп тур, Дээди Өрүкү Бурган[†],
менче халдаан адаанчыларның хөйүн канчаар!
4Корга берген хүнүмде Сеңээ идегээр мен.
5[+]Бурганымның сөзүн алгап-мактаайн,
Аңаа бодум идегээр мен – корткаш чоорул,
кижилер мени канчаптарыл?!

6Хүннү бадыр дайзыннар мээң сөстеримни хажыдып тур,
олар меңээ удур кара бодалдарлыг боор.
7[+]Олар чыглып, чаштынып, кай баарымны кедеп көрүп,
амы-тыным үзүп каарын күзеп тур!
8Таанда-ла олар кем-буруузу дээш кеземчеден чайлаар бе?
Килеңней[†] бергеш, чоннарны сотка олуртуп көрем, Бурганым.

9[+][+]Улчуп чоруур үемни Сен санап каан сен,
караам чажын дозуп чыып алган сен –
качыгдалым Сээң номуңда бижиттинген эвес ийикпе?
10Сени кыйгырарымга, дайзыннарым дезиптер-дир.
Бурган мээң таламда деп оон билип аар-дыр мен.
11Бурганның сөзүн алгап-мактаар мен,
Дээрги-Чаяакчының сөзүн алгап-мактаар мен.
12Бурганга идегээр мен – корткаш чоорул,
кижи амытан мени канчаптарыл?!
13[+][+]Бурганым,
Сеңээ берген даңгырактарым утпаан мен,
Сеңээ өөрүп четтирген өргүлдерим салыр мен.
14[+][+]Сен мени өлүмден камгалап,
буттарымны илдиктирбээн болгай сен,
ынчангаш дириглер оранының чырыынга чурттап,
Бурганга дыңнангыр амыдыраар мен.

#### 56


(Ыд. ыр. 107:2-6)


1[+][+]Хөгжүм башкарыкчызынга. «Узуткава» деп аялга үдээр. Давидтии. Миктам-ыры. Давидтиң Саулдан куйже дезе бергени үеге хамааржыр.

2[+]Менче ээ көрнүп көрем, Бурганым,
мени өршээп көрем, сеткилим Сеңээ идегеп чор,
айыыл-халап эрткижеге чедир,
Сээң чалгыннарың адаанга хоргадаар мен.

3Дээди Өрүкү Бурганны кыйгырар мен,
Ол мээң өжээним негеп бээр[*];
4[+]Ол менче дээрлерден дуза бадырып, камгалаар,
мени чылча базар дээн кижини чемелеп кончуур.
Сэла[†]
Бурган[†] меңээ шынчы чоруу биле энерелин бадырып бээр.

5[+][+]Мен – арзылаңнар аразында мен,
кижи эъди чиир араатаннар аразында чыдыр мен,
оларның диштери чыдалар биле согуннар дег,
а дылдары чидиг хылыш-ла.

6Бурганым, дээрлерден-даа бедидир көдүртүп, мактат,
Сээң алдарың бүгү чер-делегей кырынга чайынналзын!

7[+]Дайзыннарым буттарымга какпа салып каан,
ырмам сыккан; мээң оруумга оңгар каскаш,
боттары ынаар караш дээн.
Сэла

8[+]Бурганым, мээң чүрээм быжыг соруктуг,
чүрээм быжыг соруктуг:
Сени алгап ырлап, алдаржыдар мен.
9[+][+]Сеткилим оттуп келзин!
Чанзы биле чадаган, одунуңар!
Эртенги хаяаны оттурайн!
10Дээрги, мен Сени чоннар аразынга мактаар мен,
аймактар аразынга алгап ырлаар мен.
11[+]Сээң энерелиң дээрлерге чедип турар,
Сээң шынчы чорууң булуттарга үзүп турар.

12Бурганым, дээрлерден-даа бедидир көдүртүп, мактат,
Сээң алдарың бүгү чер-делегей кырынга чайынналзын!

#### 57


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. «Узуткава» деп аялга үдээр. Давидтии. Миктам-ыры.

2Кижи амытаннар, силерниң сөстериңерде
чөптүг чорук ылап-ла дыңналып турар бе?
Өске улусту тала тыртпайн шиидип турар силер бе?[*]
3Чүрээңерге-даа бузут-бакты шыгжап чоруур силер,
чер кырынга холдарыңарны кемниг үүлгедиглер дола берген.

4[+]Бузуттуг улус төрүттүнгеш-ле, Бургандан ойталаан,
хырын иштинден-не мегечилер бооп, соора барган.
5-6[+][+]Оларның хораны чылан хораны дег.
Олар – эң уран, илбилиг сөстерлиг сымыраачының үнүн тооп дыңнавас,
кулаан кумнап алган дүлей кобра дег улус-тур.

7[+][+]Бурганым, оларның аастарында диштерин сый шаавыдам;
Дээрги-Чаяакчы[†], арзылаңнарның азыгларын тура шаавыдам!
8Олар, агым суг дег, арлып бада берзин,
а Ол согуннары-биле ада бээрге, олар узуткадып алзын[*].
9[+]Чуура бастырган курт дег, олар кырлып калзын,
херээжен кижиниң дүжүрген уруу дег, хүн чырыы көрбезин.

10Силерниң сывыңарга теннер үнмээнде-ле,
ол чечектелип турда-ла, шуурган ону,
кадып калган чүвени-даа ышкаш, хадып аппарзын.
11[+][+]Өжээн негээшкини көргеш, чөптүг-шынныг кижи өөрүүр:
бодунуң буду-биле бузуттугнуң ханын сүзер.
12[+]Улус ынчан: «Чөптүг-шынныг кижиниң
алыр шаңналы бар-дыр,
чер кырынга шииткел кылыр Бурган[†] ылап бар-дыр» – деп чугаалаар.

#### 58


1[+][+]Хөгжүм башкарыкчызынга. «Узуткава» деп аялга үдээр. Давидтии. Миктам-ыры. Давидти өлүрүп каар дээш, Саул ооң бажыңын кедээр кылдыр улус чорудупкан үеге хамааржыр.

2[+]Бурганым, дайзыннарымдан мени адырып,
менче халдаан кижилер четпес черже аппарып көрем.
3Кем-буруу үүлгедир улустан адырып,
ол өлүрүкчүлерден камгалап көрем.
4[+][+]Амы-тыным үзер дээш, олар мени кедээр-дир;
күштүг улус меңээ удур эвилел кылып турар-дыр,
а күжүр мээң бузудум-даа, бачыдым-даа чок ийин,
Дээрги-Чаяакчы[†].
5Кем-буруу чок менче халдап, белеткел кылып турарлар-дыр –
көрүп көрем, Дээрги-Чаяакчы, оттуп келгеш, меңээ дузалам.
6Бурганым, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы,
Израильдиң Бурганы!
Дүрген келгеш, бүгү чоннарны кезедип көрем.
Сеңээ шынчы эвес, бузут кылып чоруур улуска
өршээл бербейн көрем.
Сэла[†]

7[+]Дайзыннарым кежээлерде ээп келгеш,
ыттар ышкаш улуур-дур,
хоорайны дескиндир кедеңгирлеп чоруур-дур.
8«Дыңнап турар кижи чок!» деп бодап,
чараазын сыырып, аастарында
хылыш бар дег турарларын көр.

9[+]А Сен оларны кочулап тур сен, Дээрги-Чаяакчы,
ол чоннарның шуптузун сотка олуртуп тур сен.
10[+]Күчү-күш – Сенде, Сээң дузаң манап тур мен –
Бурганым мээң шивээм болгай.
11[+][+]Мээң энерелдиг Бурганым мени уткуп кээр,
дайзыннарым буураарын көөр арганы бээр.

12[+]Мээң чонум утпас кылдыр, дайзыннарны Сен өлүрбейн көрем;
дозуг-камгалалывыс Дээрги,
оларны Бодуңнуң күжүң-биле силгип, чыттыр шаавыдам!
13[+]Аксы-дылының бачыды дээш, аксындан үнген сөстери дээш,
аксы-сөзүнүң каргыжы, оп-мегези дээш,
дайзыннарым адыыргак чоруунуң дузаанга туттуруп алзын.
14Килеңнээштиң,[†] оларны Сен буурат-ла, буурат,
чок болуп, читсиннер-ле.
Улус ынчан Бурганның чер-делегейни ооң кыдыгларынга чедир
Израильден чагырып турарын билип алыр.
Сэла

15[+]Дайзыннарым кежээлерде ээп келгеш, ыттар ышкаш улуур-дур,
хоорайны дескиндир кедеңгирлеп чоруур-дур;
16аъш-чем дилеп, чимзенир-дир,
аштап-суксааш, хыйланып улуур-дур.

17[+]А мен Сээң күчү-күжүң алгап ырлаайн,
эртен эрте энерелиң алгап-мактаайн –
айыыл-халап мени тавараан хүнде
камгалалым,[†] хоргадалым Сенде болгай.
18О, мээң Күчүм! Сени алгап ырлап көрейн –
шивээм болур Бурганым сен, энерелдиг Бурганым сен!

#### 59


(Ыд. ыр. 107:7-14)


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. «Шушан-Эдут» деп аялга үдээр. Миктам-ыры. Давидтии. Өөредилгеге.


2[+]Иоавтың Нахараим биле Цовага чурттап турган арамей чон-биле дайылдашкаш, дедир ээп кел чыда, 12 000 эдом шеригни Дус шынаазынга базып кааны үеге хамааржыр.

3[+]Бурганывыс! Сен бисти каапкаш бардың,
килеңней[†] бергеш, чылча шааптың –
бисти катап тургузуп көрем!
4Сен чер-делегейни шимчедип, тиглендир буза шааптың;
ооң үрелип, бузулган черлерин экиртип көрем,
оон башка ол шимчеп тур.
5[+]Сен Бодуңнуң чонуңну кадыг-дошкун чаңнадың,
биске баш төөредир арага ижирттиң.
6Дайзынның чазындан дезе берзин дээш,
Сенден коргар улуска демдекти бердиң[*].
Сэла[†]

7Бодуңнуң ынак улузуңну
күчү-күжүң-биле камгалап, биске харыылап көрем.
8[+][+]Бурган[†] Бодунуң ыдыктыг[†] өргээзинге мынча дээн:
«Сихем хоорайны өөрүшкүлүг үлеп-хуваар мен,
Сокхот шынааны[†] хемчээп-хуваар мен:
9Галаад[†] биле Манассияның черлери – Мээңии;
Эфремниң чери – Мээң бажымда куяк бөрт,
Иуданың[†] чери – Мээң даянгыыжым болур;
10а Моавтың[†] чери – Мээң бут чуур таваам болур,
Эдомнуң[†] черин сапыым таптай базар.
Филистим чер, Мээң тиилелгем дээш өөрүп-байырла!»

11Быжыглалдыг хоорайже кым мени киире бээрил?
Эдомче кым мени чедирерил?
12Сен эвес сен бе, бисти каапкан Бурганывыс?
Бистиң аг-шериивис-биле кады үнмезиң ол бе?
13[+]Кызагдаткан биске дузалап көрем,
кижи амытандан кээр дуза – хоозун идегел болгай.
14Бурганның ачызында күжүвүстү көргүзер бис:
дайзыннарывысты Ол таптай базар.

#### 60


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Хылдыг хөгжүм херексели үдээр. Давидтии.

2Бурганым, алгы-кышкымны дыңнап,
мөргүлүмнү[†] кичээнгейге ап көрем.
3Чүрээм саргып аарыырга,
чер-делегейниң ужу-кыдыындан Сени кый деп тур мен.
Үнүп шыдавазым чалым-хая кырынче мени аппарып көрем.
4[+]Сен – хоргадалым сен,
дайзынга удур быжыглалдыг камгалал-суургам сен.

5[+][+]Сээң өргээ[†]-майгыныңга кезээде аалчы боор дээн мен;
Сээң чалгыннарың адаанга чаштыр дээн мен.
Сэла[†]
6Бурганым, мээң даңгыраглаан сөстеримни дыңнадың.
Сээң адыңга сөгүрүүр улустуң өнчүзүнден меңээ база бердиң.

7[+]Хаанның чурттаар хүннерин немеп берем, ооң назыны узазын.
8Бурганым, хаан Сээң мурнуңга кезээ-мөңгеде турзун.
Ону кадагалаар кылдыр, шынчың биле энерелиңге чагып көрем.

9[+]Ынчангаш Сээң адыңны кезээ-мөңгеде алдаржыдып,
даңгыраглаан сөстеримни хүннүң-не күүседир мен.

#### 61


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. Идифунга. Мизмор-ыры. Давидтии.

2Сеткилимни чүгле Бурган[†] оожургадыр,
камгалалым[†] чүгле Оон кээр.
3[+][+]Чүгле Ол – мээң чалым-хаям, камгалалым, быжыг шивээм –
кажан-даа тендиш дивес мен.

4Чежеге дээр силер шупту улусче, өлүрер дээш, халдаар силер?
Бустур четкен хана азы ийлени берген херим дег-дир мен.
5[+]Дайзыннар мени бедик черден дүжүр октаар бодап,
мегезинге сеткили ханып турар –
аксы-сөзү-биле алгап-йөрээр, а ишти-хөңнүнде – каргаар.
Сэла[†]

6Сеткилим оожургалды чүгле Бургандан алыр,
идегелим чүгле Оон кээр.
7Чүгле Ол – быжыг шивээм, камгалалым, чалым-хаям –
черле тендиш дивес мен.
8Алдар-адым-даа, камгалалым-даа Бургандан кээр;
Ол – меңээ күш хайырлаар хая,
Ол – мээң хоргадалым!

9Улус-чон, кандыг-даа үеде Аңаа идегеңер,
сеткил-чүрээңерни Аңаа ажыдып, мөргүңер –
Бурган бистиң хоргадалывыс-тыр.
Сэла
10[+][+]Кижи төрелгетен – чүгле хей-бус-тур,
бүгү улус – чүгле авыяас-меге-дир;
олар шупту деңзи караан чая баспас,
агаар-хейден чиик болур.
11[+]Үптээшкинге идегевеңер,
оор-суук кылып, дээрбедээш, идээргевеңер;
байый берзиңерзе, сеткилиңер
байлакшылга алыспас болзун.

12[+]Бурган меңээ бир чүве чугаалаарга,
оон ийи түңнел үндүрүп алган мен: күчү-күш – Бурганда,
13[+][+]энерел – Сенде, Дээрги;
Сен кижини кылган ажыл-херээ дээш
шаңнаар азы кезедир сен.

#### 62


1[+]Мизмор-ыры. Давидтии. Ооң Иудеяның ээн ховузунга турган үезинге хамааржыр.

2[+][+]Бурган[†], Сен – мээң Бурганым сен,
сыгыр даң бажындан-на Сенче чүткүп, мөргүл[†] кылдым;
ээн кургаг, суг чок черге сеткилим Сени күзеп,
мага-бодум Сени хереглеп тур.
3Ыдыктыг[†] өргээңге Сени көөрүм кай,
Сээң күчү-күжүң биле өндүр чырыыңны көөрүм кай!
4[+]Сээң энерелиң амыдыралдан-даа үнелиг-дир.
Аксы-сөзүм Сени алгап-мактаар.

5[+]Дириг чорааш, Сени ынчалдыр алгап-йөрээр мен,
Сээң адың мактап, холдарым өрү сунар мен.
6Эът-чагга тотканы дег, сагыш-сеткилим тодуп тур,
аксы-сөзүм Сени өөрүшкүлүг үн-биле алгап-мактап тур.

7[+]Орун-дөжээмге чыткаш, Сени сактып,
дүннү өттүр Сээң дугайыңда бодаар мен:
8[+]Сен меңээ дузалап келдиң,
Сээң чалгыннарың адаанга өөрүп-байырлаар мен.
9Сеткилим Сенден салдынмайн турупкан,
Сээң холуң – мээң чөленгиижим.

10[+]А мээң амы-тынымны үзүксээн улус
чер алдында тамыже[†] дүжүп кире бээр;
11оларны хылыш-биле шанчып өлүрүп каарга,
дилгилерге чемиш апаарлар.

12[+][+]Хаан Бурган дээш өөрүп-хөглээр,
Ооң ады-биле даңгырак берген бүгү улус чоргаарланыр,
а мегелеп чугаалаар улустуң аксы хагдына бээр.

#### 63


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+]Бурганым, хомудап мөргээн үнүмнү дыңнап,
коргунчуг дайзындан амы-тынымны кадагалап көрем.
3[+]Кара сагыштыг улустуң сүлчээзинден,
бузут үүлгедип турар мөөңнешкен улустан мени чажырып көрем.
4[+]Олар аксы-дылын хылыш ышкаш чидидип,
хоралыг сөстерин – хоранныг согуннарын белеткеп алганнар.
5[+]Кедеп чыткаш, кем-буруу чок улусче шыгаап,
хенертен ада бээрлер – коргарын-даа билбестер.
6[+]Бузуттуг сагыжынга боттарын быжыктырып,
какпа-дузаан чажыра салыр дээш сүлчээлежип:
«Бисти кым көөр боор?» – деп турарлар-дыр.
7Бузут үүлгедирин бодап алганнар,
хандыр бодап алган сагыжын чажырыпканнар –
кижи амытанның ишти-хөңнүнүң кончуун,
чүрээниң дүп чок каразын![*]

8[+]Ынчалза-даа Бурган[†] оларны согун-биле узуткап каар:
хеп-хенертен аттырып аарлар.
9[+]Боттарының-на эткен сөзү боттарының бажын алыр:
олардан ам бүгү улус хая көрнүп, дезе бээр[*].
10Бүгү кижи төрелгетен коргуп-сүртеп,
Бурганның ажыл-херээн аразында медээлежир,
Ооң кылган чүүлдерин угаап-бодай бээр.

11[+]А чөптүг-шынныг улус Дээрги-Чаяакчы[†] дээш
өөрүп-хөглээр, Аңаа хоргадаар;
мөзүзү эки бүгү улус өөрүп-байырлаар.

#### 64


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+]Сион[†] дагга Сени алгап ырлаарынга төлептиг сен, Бурганывыс,
Сеңээ берген даңгыракты күүседиил.
3[+]Мөргүлдү[†] дыңнап турар Бурган[†], бүгү улус Сеңээ чедип кээр.
4[+]Кемниг херектеривис биске алдыртпас-тыр;
кем-буруувустан Сен бисти арыглап[†] каар сен.
5[+]Сээң шилип, чоокшуладып алган улузуң амыр-чыргалдыг!
Ол улус Сээң өргээң чанынга чурттаар; бисти Сээң бажыңыңның –
ыдыктыг[†] оран-саваңның ачы-буяны тоттурар.

6[+]Камгалакчы[†] Бурганывыс, сүртенчиг ажыл-херектериң кылып,
Бодуңнуң чөптүүңнү көргүзүп турар сен.
Чер-делегейниң бүгү кыдыгларында,
ырак далайлар ындында чурттаан улустуң идегели сен.
7Бодуңнуң күжүң-биле дагларны тургускан сен,
күчү-күшке бүргедип алган сен;
8[+][+]далайларның шимээн-даажын, чалгыгларның коолап мөөрээрин
база чоннарның хөлзээзинин оожургадып турар сен.
9Чер-делегейниң кыдыгларында чурттаан улус
Сээң кайгамчык демдектериң көргеш, Сенден коргар.
Хүн үнер база ажар черлерде
чурттаан улус Сени ырлап мактаар.

10[+][+]Черни бодааш, ооң суксунун хандырып,
элбээ-биле байыдып турар сен.
Бурган, Сээң хемиң долу суглуг,
үнүш-дүжүттү өзүп үнер кылдыр кылып турар сен;
11аңдарган черни суггарып, хөрзүннү чаъс суу-биле чымчактап,
өзүмнерни йөрээп турар сен.
12Чылды ачы-буяның-биле шаңнап турар сен,
Сээң изээн орууңда эът-чаг элбек,
13[+]ховуда одар-белчиирде оът-сиген элбек,
тейлер өөрүшкүге бүргедир;
14шынааларны[†] сүрүг малдар шыва алыр,
хову-шөлдер тараа-биле шугланыр –
олар шупту өөрүп-байырлап, ырлажып турар.

#### 65


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. Мизмор-ыры.

Бүгү чер-делегей, Дээрги-Чаяакчыны алгап ырла!
2Ооң адын алдаржыдып ырлаңар, Ону алгап-мактаңар!
3[+][+]Бурганга мынча деп чугаалаңар:
«Сээң ажыл-херектериңниң сүрээденчиин!
Күчү-күжүң өндүр улуг боорга,
дайзыннарың Сеңээ чашпаалаар апаар.
4[+]Бүгү чер-делегей Сеңээ мөгейзин, Сени алгап ырлазын,
Сээң адыңны алгап ырлазын!»
Сэла[†]

5[+]Шупту чедип келиңер, Бурганның ажыл-херектериниң
кижи төрелгетенге сүрээденчиин көрүңер.
6[+]Дээрги-Чаяакчы[†] далайны кургаг чер кылдыр хуулдурупту –
Ооң улузу хемни кеже кылаштай берди,
аңаа Ол дээш өөрүп-хөглеп турган бис.
7Ол Бодунуң күчү-күжү-биле кезээ-мөңгеде чагырар.
Аңаа удур тура халаан улус көдүрүлбезин дээш,
Ол бүгү чоннарны хайгаарап көрүп турар.
Сэла

8Өске чоннар, бистиң Бурганывысты
алгап-йөрээңер, алдар-макталды Аңаа ыыткыр чугаалаңар.
9Ол бистиң амы-тынывысты кадагалаан,
будувусту тендиш диртпээн.
10[+]Бурган[†], бисти шенеп көрген сен,
мөңгүннү арыглаар[†] дээш эзилдирери дег,
арыглап каан сен.
11[+]Сен бисти дузакка туттурдуң,
оорга-мойнувуска аар-берге чүъктү чүктедип кагдың;
12[+]бисти өске улуска бастырттың.
Бис өрт биле үер өттүр эрттивис,
а оон Сен бисти элбекшилче[*] үндүрүп эккелдиң.

13[+]Сээң өргээңче өргүл белээн ап алгаш, кире бээр мен,
Сеңээ даңгырактарымны күүседир мен.
14Айыыл-халапка алыскан турумда,
ол аазаашкыннар мээң аксымдан үнген,
оларны мээң дылым чугаалаан.
15Семис өргүлдерни Сеңээ эккеп,
кошкарларны өрттедип өргүүр мен,
оларның чыды Сеңээ чеде бээр;
бугалар болгаш хуналарны эккеп өргүүр мен.
Сэла

16[+]Бургандан коргар бүгү улус, мени дыңнаңар –
мени бодааш, Ооң чүнү кылганын чугаалап бээр мен.
17Мен Ону аксы-сөзүм-биле кыйгырып,
аксы-дылым-биле Ону кымдан арттыр мактап турдум.
18[+]Мээң чүрээмде бачыт[†] артып калган болза,
Дээрги-Чаяакчы мени дыңнавас ийик.
19Ынчалза-даа Бурган мээң мөргүлүмнүң[†] сөстерин
тооп көрүп, мени дыңнап каан.
20Мээң мөргүлүмнү тоовайн барбаан,
Бодунуң энерелин менден чайлатпаан Бурганга алдар!

#### 66


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Хылдыг хөгжүм херекселдери үдээр. Мизмор-ыры.

2[+]Бурганывыс, бисче ээ көрнүп,
ачы-буяның хайырлап көрем,
Бодуңнуң чырыткылыг шырайыңны биске көргүзем.
Сэла[†]
3[+]Чер кырынга Сээң орууңну, бүгү чоннар аразынга
Сээң берген камгалалыңны[†] улус ынчан билип алыр.

4Бурганывыс, бүгү чоннар Сени алгап-мактазын,
аймактар шупту Сени алдаржытсын!
5[+]Аймак-чоннар өөрүп-байырлазын –
Сен чоннарны чөптүү-биле шиидип,
чер кырында аймактарны башкарып турар болгай сен.
Сэла

6Бурганывыс, бүгү чоннар Сени алгап-мактазын,
аймактар шупту Сени алдаржытсын!
7[+]Чер биске бодунуң дүжүдүн берзин[*],
Бурганывыс биске ачы-буянын хайырлазын.
8Бурган[†] биске ачы-буянын хайырлазын,
черниң бүгү девискээрлеринде чурттаан улус
Оон коргуп чорзун!

#### 67


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Давидтии. Мизмор-ыры.

2[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] туруп кээр –
Ооң дайзыннары тарадыр маңнажы бээр,
Ону көөр хөңнү чок улус Оон дезип ыңай боор.
3[+][+]Ыштың тарай бээри дег,
оларны тарадыр сывырыптар сен;
чуктуң отка эстири дег,
бузуттуглар Бурганның мурнунга кырлып каар.
4[+]А чөптүг-шынныг улус хөглээр,
Бурганның мурнунга өөрүп-байырлаар, аас-кежиинге таалаар.

5[+]Бурганывысты алгап ырлаңар, Ооң адын мактаңар.
Ээн ховуда бар чыдар Бурганга оруктан белеткеңер[*];
Ооң ады – Дээрги-Чаяакчы, Ооң мурнунга өөрүңер.
6[+][+]Өскүстерге Ада болур, дулгуяк кадайларга болчуп,
чөптүг шиитпир үндүрер Бурган[†]
Бодунуң ыдыктыг[†] өргээзинде турар.
7[+][+]Бурган чааскаанзыргай улуска өг-бүлени хайырлаар,
хоругдаттырган улусту хостап, аас-кежикче үндүре бээр,
а Аңаа удурланган улус дунааргай изиг ээн ховуга артып каар.

8[+]Бурганывыс, Бодуңнуң чонуңну баштап алгаш,
үнүп бар чыдырыңда,
ээн кургаг ховулап эртип бар чыдырыңда,
Сэла[†]
9[+]Сээң мурнуңга чер шимчеп,
дээрден чаъс куттулуп турган ийик,
Синай даг[†] безин Израильдиң Бурганының мурнунга
сирилеп турган ийик.
10Бодуңнуң өнчү-чериңче элбек чаъсты
чагдырып турган сен, Бурганывыс,
ол чер могап туруптарга, быжыктырып турган сен.
11Бодуңнуң чонуңну ол черге
чурттадып каан сен, Бурганывыс.
Бодуңнуң ачы-буянныың-биле
түрегдээн улусту быжыктырып каан сен.

12Дээрги бо сөзүн чугаалап, буянныг медээлер[†] чедирер
улуг аг-шериин айбылап чоруткан:
13[+]«Өжээтен аг-шериглерниң хааннары
дезип-ле, дезип-ле тур,
а бажыңнарында кыс улус олча-тывышты үлежип тур.
14Аал-ораныңарга хой кадарып артып калгаш безин,
чалгыннарын мөңгүн-биле, чүглерин арыг[†] алдын-биле
шап каан көге-бугалар дег болу бээр силер».
15[+]Күчүлүг Бурган
шак ол черниң хааннарын тарадыр сывырыптарга,
чер боду Селмон дагның бажында хар дег агара берген.

16Аажок бедик Васан[†] даг, хөй баштыг Васан даг!
17[+]Хөй баштыг даглар,
чүге Сион[†] дагже адааргап көрүп тур силер?
Ол даг дээрге Бурганга чурттаксанчыг чер-дир,
Дээрги-Чаяакчы аңаа кезээ-мөңгеде чурттаар.
18[+]Бурганның дайынчы тергелери[†] муң-муң, дүк-түмен,
Дээрги оларның аразында, ыдыктыг чер[†] Синайда.
19[+]Сен бедидир өрү көдүрүлген сен, хөй улусту тудуп алгаш,
кижилерден албан-үндүттү хүлээп алган сен;
Дээрги-Бурган-Чаяакчы ам
Аңаа удурланган улус аразынга безин чурттаар.

20[+]Дээргиге алдар! Бурган хүннүң-не
бистиң үүрге-чүъгүвүстү чүктээр, Боду бисти камгалаар.
Сэла
21Бурган биске камгалал[†] эккээр Бурган болур,
өлүм Дээрги-Бурган-Чаяакчының эргезинде.
22[+]Бурган Бодунуң дайзыннарының бажын,
буруузунга алзып алган улустуң дүктүг тейин буза шаап каар.
23[+]Дээрги мынча деп чугаалаан:
«Дайзыннарны Васан дагдан сүрүп эккээр мен,
далай дүвүнден-даа сүрүп эккээр мен;
24[+]ынчан буттарың дайзыннарың ханын сүзер,
ыттарың оларның мөчү-сөөгүн чылгаар».

25Бурган, улус-чон Сээң бар чыдарыңны көрүп тур –
мээң Бурганымның, Хаанымның
ыдыктыг өргээже бар чыдарын көрүп тур.
26Мурнунда – ырлашкан улус,
ортузунда – тимпаннар[*] соп ойнаан аныяк кыстар,
а соонда – хөгжүмчүлер шуужуп бар чыдыр.
27Израильдиң үре-салгалындан укталган улус бодунуң чыыштарынга
Дээрги-Бурган-Чаяакчыны алгап-йөрээп тур.
28[+]Шуушкан чон аразында: хеймер Вениаминниң[†] аймаа –
оларны баштап бар чыдар аймак;
Иуданың[†] аймааның чагырыкчылары
мөөңнежип алган бар чыдар;
Завулон[†] биле Неффалимниң[†]
аймактарының чагырыкчылары база.

29-30[+]Бурганың күчү-күштү сеңээ сиңирип берген.
Бурганывыс, Иерусалимде турар Бодуңнуң өргээңден
биске бодарадып берген күчү-күжүңнү быжыглап көрем!
Хааннар Сеңээ албан-үндүдүн эккеп бээр.
31[+]Кулузунда турар аңны[*] чемелем –
инек мал дег чоннар аразында мөңгүн былаажып үскүлешкен
кодан баштыңы бугаларны сойгалам;
чаа-дайын күзээн чоннарны тарадыр сывырывыдам.
32[+]Египеттен[†] элчиннер[†] чедип кээр,
эфиоп чон Бурганче холдарын сунар.

33[+]Черниң күрүнелери, Бурганга ырлап бериңер,
Дээргини алгап ырлаңар!
Сэла
34[+][+]Дээрги эң бедик, эрте-бурунгу дээрде чоруп тур.
Дыңнаңар – Ооң үнү чаңгыланып тур.
35Бурганның күчү-күжүн хүлээп үнелеңер.
Ооң өндүр бедии – Израильдиң кырында,
Ооң күчү-күжү – булуттардан-даа бедикте.
36[+]Бурган, Бодуңнуң ыдыктыг өргээңге сүрээденчиг сен.
Израильдиң Бурганы Бодунуң чонунга
күчү-күштү хайырлап турар.
Бурганга алдар!

#### 68


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. «Лилия чечээ» деп аялга үдээр. Давидтии.

2[+]Бурганым, мени камгалап көрем –
суг аксы-думчуум долар четти.
3[+]Ханы тулаага дүжүп өлдүм-не, тептиниптер хире чүү-даа чогул.
Ханы сугже дүжүп кирдим-не, агым суг мени алгаш бадыпты.
4[+]Дуза дилеп кыйгыргаш, туруптум – аксы-боскум кургай берди;
Бурганымны манап чадааш, карактарым шылап кагды.
5[+][+]Чылдагаан чок черге мени көөр хөңнү чок улус
бажым дүгүнден-даа хөй.
Мени хей черге чок кылыр дээн дайзыннарым күштели берди,
үптеп-хунааваан-даа чүвемни эгидер ужурга таварыштым.
6Бурганым, угаан чогумну билир сен,
бачыттарым Сеңээ ажык.

7Аг-шериглиг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы,
Сеңээ ынанган улустуң ады мен дээш баксыравазын;
Израильдиң Бурганы,
Сенче чүткээн улус мен дээш бак атка кирбезин.
8[+]А мен Сен дээш бак атка кирип чор мен;
Сен дээш арнымны ыядыг шыва алды.
9[+]Ха-дуңмам[†] аразынга өске кижи болу бердим;
хан[†] төрел улузумга хары кижи болу бердим.
10[+][+]Сээң өргээңге дендии күштүг ынакшылым
сеткилимни оя чип чор,
Сени бак көрген улустуң дорамчылалы
мени хөме таварты.
11Ыглап-сыктап, шээрлээним дээш
чемелел-ле дыңнаар-дыр мен.
12Качыгдал хевин кедип алгаш, кочу-шоотка кирер-дир мен.
13Хоорайның төп шөлүнде турар
улустуң аксы-дылындан дүшпес-тир мен.
Арагалап хөглээннер-даа аразында
мени кочулап ырлажыр-дыр.

14А мен дөмей-ле Сеңээ мөргүүр мен, Дээрги-Чаяакчы[†].
Ээ көрнүрүн күзээн үеңде, элбек энерелдииң көргүзүп,
ынаныштыг камгалалың-биле[†] меңээ харыылап көрем, Бурганым.
15[+][+]Малгаш-балардан мени ушта тыртып көрем – дүжүп өлбээйн.
Мени көөр хөңнү чок улустан,
ханы суглардан адырлып аайн.
16Шапкын агым мени алгаш батпазын,
ханы ээрем мени киир тыртпазын,
тамының[†] аксынче кирип, ис чок чиде бербээйн.

17[+]Дээрги-Чаяакчы, мени дыңнап көрем, энерелиң ачылыг-дыр,
эгээртинмес ээ-хайыраң менче ээлдирип көрем.
18Чалчаң менден хая көрүнмейн,
кызагдадып чоруур меңээ дүрген харыылап көрем.
19Чоокшулап келгеш, мени камгалап,
дайзыннарымга чөрүштүр амы-тынымны адырып көрем.

20Кайы хире дора көрдүргеним,
ыятканым, бак атка киргеним Сеңээ эки билдингир:
дайзыннарымның дөгерезин билир сен, Дээрги-Чаяакчы.
21Дора көрүүшкүн сузум базып, чилчиим үстү.
Кээргээчел сеткил дилээш, куруг үндүм;
аргалаптар кижи манааш, тыппайн бардым.
22[+]Дайзыннарым оо-хоранны аъш-чемимге холуп,
суксаарымга, ажыг суксун берип турду.

23[+]Дайзыннарым найыр-дою боттарын дузактап алзын,
кезедир какпа болу берзин.
24[+]Карактарының шоозу өжүп, согурарзын,
ооргалары бүшкүйүп, кажан шагда суларазын.
25Килеңиңни[†] оларже тө чажывыдам –
киткээн оду оларны хөме таварып, хуюктазын.
26[+]Аал-чурту-даа хоозуразын –
оларның чадырларынга чурттаар улус артпазын!
27Чүге дээрге олар Сээң кезеткен кижиңни истеп сүрүп,
Сээң балыглап каан кижиңни хилинчектээри дам барып тур.
28[+]Сен оларны кем-буруулуг херек бүрүзү дээш кезедип көр,
Сээң агартыышкыныңны[†] олар албазыннар.
29[+]Амыдыралдың номунда бижиттинген аттарын балатсыннар,
чөптүг-шынныг улус-биле кады ынаар киир бижиттирбезиннер.

30[+]А мен түрегдеп, качыгдап чор мен,
камгалалың мени кижи четпес бедикче көдүрзүн, Бурганым!
31Бурганымның адын ырымга алдаржыдайн,
Ооң өндүр улуун мактаайн.
32[+]Мыйыс-дуюглуг буганы өргүүрүнге көөрде,
шак ол макталым Дээрги-Чаяакчыга аажок тааржыр.
33Ону көргеш, биче сеткилдиг улус өөрүп-байырлазын;
Бурганче чүткээн улус, чүрээңер соп, дирилзин.
34Дээрги-Чаяакчы ядыыларны дыңнап турар,
Бодунуң хоругдаткан улузун тооп көөр.

35[+]Дээр-деңгер, чер, далай, ында чурттаан бүгү амытаннар
Ону алгап-мактазын!
36[+]Бурган Сионну[†] камгалаар,
Иудеяның хоорай, суурларын катап тудар,
улус ол черге чурттай берип, ээлеп алыр.
37[+]Бурганның чалчаларының салгалы ол черге кээп, турумчуур;
Ооң адынга ынак улус орта чурттай бээр.

#### 69


(Ыд. ыр. 39:13-17)


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. Давидтии.

Сагындырыг кылдыр күүседир.
2Бурганым, мени камгалап көрем;
Дээрги-Чаяакчы[†], дүрген меңээ дузалап келем.
3[+][+]Мени өлүрер дээн улус
бак атка кирип, ыядып човазын,
меңээ багай чүве күзээн улус
дедир дезип, кочу-шоотка кирзин.
4[+]Мени бактап: «Таптыын, ол боор!» – деп турар улус
бак атка кирип, дессин.
5А Сенче чүткээн бүгү улус Сен дээш өөрүп-хөглезин;
Сенден кээр камгалалга[†] ынак улус:
«Бурган[†] өндүр улуг!» – деп үргүлчү чугаалап чорзун.

6[+]А мен чөгенчиг күжүр мен:
Бурганым, дүрген менче келем!
Меңээ дузалап турар Камгалакчым – Сен-дир сен,
Дээрги-Чаяакчы, саадавайн көрем!

#### 70


(Ыд. ыр. 30:1-4)

1Дээрги-Чаяакчы[†], хоргадалым Сенде,

адым кажан-даа баксыравазын.
2[+]Чөптүүң ёзугаар мени хостап, камгалап,
кулааңны менче ээктирип, кадагалап көрем.
3[+]Кажан-даа бол чашты бээрим хая бол;
мени камгалаарын аазаан болгай сен,
быжыг чалым-хаям, шивээм – Сен сен.

4[+]Бурганым! Бузуттуглар, бак улус,
кызагдакчылар холдарындан мени адырып көрем.
5[+]Аныяамдан идегелим, ынаныжым –
чүгле Сен сен, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы.
6[+]Төрүттүнүп кээримден-не чөленгиижим Сенде турду;
төрээн ием хырнындан Сен-не мени ужулдуң.
Үргүлчү-ле Сени алгап-мактап чор мен.
7Хөй улуска элдептиг чүүл болу бердим,
а Сен меңээ – ылап быжыг хоргадал сен.
8[+]Аксы-дылым Сени алдаржыдар сөстерден бүткен,
хүннү бадыр Сени алгап-мактаар-дыр мен.

9Кырып-чөнүй бээримге, тоовайн барбайн көрем;
шыдал-күжүм суларай бээрге, мени кагбайн көрем.
10[+]Меңээ удур дайзыннарым сүлчээлешти;
амы-тыным үзүксээн улус сүмележип:
11[+]«Бурган ону каапкан-дыр; истеп сүрүп, тудуп алыылы,
аңаа болчур кижи чогул» – дижип тур.

12Бурган, менден ырап чорбайн көрем;
мээң Бурганым, дүрген дузалап келем.
13[+]Меңээ удурланып турар улус бак атка кирип, читсин;
меңээ бак чүве күзээн улус ыядып, дора көрүүшкүнге бүргетсин.
14А мен кезээде Сеңээ идегеп,
Сени мактаан сөстеримни ам-даа немээйн.
15[+]Аксы-сөзүм хүннү бадыр
чөптүг чорууң биле камгалалыңны[†] медээлезин –
оларны көргүскен ажыл-херектериң көвей,
сан-түңүн-даа билбес мен.
16Дээрги-Бурган-Чаяакчы,
өндүр улуг ажыл-херээңниң ачызында
Сеңээ чедип кээр мен,
Сээң, чүгле Сээң чөптүүңнү медээлээр мен.

17Бурганым, чажымдан бээр сургап келдиң.
Амдыгаа дээр кайгамчыктыг ажыл-херээң чарлап чор мен.
18Буурарып, кырыыжемче, мени кагбайн көрем, Бурганым –
амгы база келир салгалдарга
күчү-күжүң медээлеп четтигиптейн.
19[+][+]Чөптүг чорууң дээрлерге четкен дег-дир, Бурганым.
Өндүр бедик ажыл-херек кылган Бурган,
Сеңээ дөмей кым-даа чогул.
20[+]Эңмежок айыыл-халапты, аар-бергени менче салып-даа тургаш,
кезээде мени катап тынгарып,
черниң ханызындан катап үндүрүп кээп турдуң.
21Алдар-адымны улгаттырып,
аргалалды база катап берип тур сен.

22[+]А мен Сени, Сээң шынныыңны
чадаган-биле алдаржыдып ырлаар мен, Бурганым.
Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганы,
чанзы-биле Сени алгап ырлаар мен.
23Сени мактап тура, аксы-сөзүм амырап ырлаар,
Сээң адырып кааның сеткил-сагыжым өөрүй бээр.
24Чөптүг чорууңну хүннү бадыр медээлээш,
аксы-дылым могап шылавас;
меңээ хора чедирерин күзээн улус ыядып човап,
бак атка кирген болгай.

#### 71


1Соломоннуу.

[+]О, Бурган[†], хаанывыска – шынныг шииткелдериңни,
хаанның оглунга – чөптүг чорууңну хайырлап көрем.
2[+]Ол Сээң чонуңну шынныы-биле,
ядыы улузуңну чөптүү-биле шиитсин.
3Чон дээш дагларга – чаагай чорук,
тейлерге – чөптүг чорук боттанзын.
4[+]Хаан чон аразында ядыы улусту шын шиитсин,
түреңги улусту камгалазын, дарлакчыны хай дизин.
5[+]Салгалдан салгал дамчый,
хүн биле ай чырыдып-ла турар болза,
улус Сенден коргуп чорзун.

6[+]Хаан, шөлче чагган чаъс дег,
черни суггарган чаъс дамдылары дег, дүжүп келзин;
7[+]ооң чагырар үезинде, ай чырытпас апаргыже,
чөптүг-шынныг кижиниң амыдыралы чечектелзин,
амыр-тайбың элбекшип, доктаазын.

8[+]Ол ынчан бир далайдан өске далайга чедир,
Евфрат хемден чер-делегейниң
ужу-кыдыынга чедир чагырзын;
9[+]ооң мурнунга ээн ховуларның чурттакчылары[*]
сөгүрүп, бараалгазын, дайзыннары довурак пактазын.
10[+][+]Фарсис деп чер биле ортулуктарның хааннары
албан-үндүдүн аңаа эккелзин,
Шева биле Севаның хааннары белектерин сунзун.
11[+]Шупту хааннар аңаа мөгейзин,
бүгү чоннар – бараан болзун.

12[+]Ону кыйгырган ядыы кижини,
болчур чүвези чок түреңги кижини хаан камгалаар;
13ядыы-түреңги кижиге ээ-хайыралыг болур,
эң түреңги улустуң амы-тынын камгалаар;
14[+]оларның амы-тынын дарлал биле күчүлелден адырар;
оларның төккен ханы дээш,
хаанның сеткил-сагыжы муңгараар болгай.

15[+]Хаан үр чурттазын, улус аңаа Шевадан алдынны эккеп берзин,
хаан дээш үргүлчү мөргүзүн, ону хүннүң-не алгап-йөрээзин;
16[+]ооң чуртунга, даглар бажынга тараа элбек болзун,
дүжүт, Ливанга[†] үнер дүжүт дег, эгээртинмес хөй болзун;
хоорайларынга чурттаар улус,
черден үнген оът-сиген дег, өзүп-көвүдезин.
17[+][+]Ооң ады, хүн-не хүннеп турар болза,
кезээ-мөңгеде артсын,
ат-алдары салгалдан салгал дамчып артсын;
ооң ачызында бүгү чоннар ачы-буянны алзын,
олар ону амыр-чыргалдыг кижи деп адазын.

18[+]Дээрги-Чаяакчыга – Израильдиң Бурганынга алдар!
Ол чааскаан кайгамчык чүүлдерни бодарадып турар.
19[+][+]Ооң алдарлыг ады кезээ-мөңгеде алгадып-йөрээтсин,
Ооң алдары бүгү чер-делегейни бүргезин.
Аминь,[†] ындыг-ла болзунам!
20Иессейниң[†] оглу Давидтиң[†] мөргүлдери[†] мооң-биле төнген-дир.

#### 72


ҮШКҮ ЧЫЫНДЫ


(Ырылар 72-88)


1Мизмор-ыры. Асафтыы.

[+]Бурганның израиль чонга,
арыг[†] чүректиг улуска ачы-буянныын!

2А мээң буттарым бичии-ле болза, тендирий бээр часты,
таваңгайларым бичии-ле болза, тая бээр часты.
3[+]Чүге дээрге бузуттуг улустуң чаагай амыдыралын көргеш,
шак ол турамык улуска адааргай берген мен.
4Олар өлүр үезинде хилинчек көрбес,
кадык-шыыраа кончуг-дур.
5Бүгү улус ышкаш, чилчик үзер күш-ажыл кылбас-тыр,
өскелер ышкаш хилинчек көрбес-тир.
6Ынчангаш олар адыыргак чорукту,
моюнга азар каасталга дег, азып алганнар,
каржы-дошкун чорукту, хеп дег, кедип алганнар.
7Оларның семирээн чүректеринден
бузут үндүр агып турар[*],
олар бузуттуг бодалдарынга бүрүнү-биле алзып алганнар.
8Ындыг улус кочулажып чугаалап,
нүгүлдү өш харап тарадып, улуургап турдулар.
9Дээрлерже өгү-дылын караңнаттылар,
аксы-дылын чер кырынга кызаңнаттылар.

10Ынчангаш Бурганның чону база ол улусту эдерип,
оларның сөстерин, аяк долдур суг
кудуп ишкен дег, хүлээп ап турар.
11[+]Бузуттуглар: «Бурган[†] канчап билип каарыл?
Дээди Өрүкүнүүнде бүгү-ле чүвени билир деп бе?» – дижип турар.
12Шак мындыг – кезээ-мөңгеде сагыш амыр,
эртине-байлакты эңдере чыып ап чоруур
бузуттуг улус турар боор-дур.

13[+]Чүрээмни хей-ле арыглап ап,
холдарымны кем-буруу чок чоруумга
хей-ле чуп ап чораан мен бе?
14Хүннү бадыр хинчек көрүп,
эртенниң-не кижизидилге ап келдим.
15Ынчалза-даа: «Бузуттуглар дег боданыйн» –
деп чугаалаар болзумза,
Сээң ажы-төлүң болур чоннуң мурнунга
буруудаар ийик мен.

16Ол бүгүнү билип аар дээш, боданып турдум,
ынчалзажок меңээ бергези кончуг болду –
17[+]Бурганның ыдыктыг[†] өргээзинче кире бергеш,
бузуттугларның салым-чолунуң канчаар төнерин
чүгле ынчан билип алдым.

18[+]Шынап-ла, Сен оларны тайгыр орукка тургузуп,
кооргалче киир идип турар-дыр сен.
19Карак чивеш аразында олар буурап дүжүп, чиде берди,
коргунчуг айыыл-халаптардан кырлып калды.
20Оттуп келген кижиниң уттуптары дүш дег,
Сен оларның дүрзүлерин Бодуңнуң хоорайыңга
херекке албас сен, Дээрги.

21Мээң чүрээм хөлзеп-дойлуп турда,
ишти-хөңнүм ажып-саргып турда,
22[+]чүнү-даа билбес, мелегей кижи турган мен,
Сээң мурнуңга мал-маган дег турган мен.
23Ындыг-даа болза, мен кезээде Сээң-биле кады мен,
Сен мээң холумдан чедип ап турар сен;
24Бодуңнуң сүмең-биле меңээ орук айтып чор сен,
алызы барып, мени алдаржыдып, хүлээп аар сен.
25[+]Дээрде меңээ Сенден өске кым барыл?
Сээң-биле кады тургаш, чер-делегейниң чүзүн-даа күзевес мен.
26[+]Мага-бодум биле чүрээм харыксырап турду,
а Сен – чүрээмниң быжыгланыр күжү сен,
меңээ кезээ-мөңгеде онаашкан үлүүм сен, Бурганым.
27Сенден ырай берген улус өлүп каар,
Сеңээ өскерилген кандыг-даа кижини узуткап турар болгай сен.
28[+][+]А меңээ – Бурганче чоокшулаары ачылыг.
Дээрги-Бурган-Чаяакчыны хоргадалым кылып алдым –
Сээң хамык ажыл-херектериң дугайында медээлээр мен.

#### 73


1Маскил-ыры. Асафтыы.

[+]Бурганывыс, чүге бистен кезээ шагда ойталадың,
чүге Сээң килеңиң[†] кодан хоюңче кыптыгып турарыл?
2[+]Эрте шагда бистиң аймаавысты
Бодуңга өнчү кылдыр садып хостап алгаш,
Сион[†] дагга чурттап туруп алган сен.
Ам ол чонуң дугайында бодап көрем.
3Бүрүнү-биле бузуп каапкан өргээңче
базымнарың шиглеп, кылашта даан,
ыдыктыг черге[†] турган бүгү чүвени
дайзын кайы хире үреп бузуп каапкан-дыр!

4[+]Дайзыннарың Сээң тодарадып каан чериңге хөректенип турду,
аңаа бодунуң туктарын киискидип азып алды.
5Шыргай аргаже балды аннып,
ыяш кезер диген кижилер-биле дөмей болуп,
6[+]Сээң өргээңниң оюп сиилбээн каасталгазын
маска болгаш балды-биле чуура шаап каапты.
7Ыдыктыг[†] өргээңни өрттедипкеш,
ат-алдарың ээлээн черни таваан карартыр бужартадып каапты.
8[+]«Оларны шуут таптай базып кааптаал» – дээн соонда,
дайзыннарың Сээң тодарадып каан черлериңниң дөгерезин
бүгү чуртта өрттедипти.

9[+]Бистиң туктарывыс ам киискип көзүлбестээн;
Бурганның медээчизи[†] ам чок,
кажанга дээр ындыг боорун билир кижи база чок!
10Бурганывыс, дайзын Сени кажанга дээр бак сөглээрил?
Өжээтен Сээң адыңны кезээ-мөңгеде дора көөр бе?
11[+]Холуңну чүге бистен чайладыр сен?
Күштүг холуңну хойнуңдан ужулгаш,
дайзыннарны чок кылып каавыдам!

12[+]Бурганывыс, эрте-бурунгудан бээр Хаанывыс,
Сен чер-делегейге камгалалды[†] боттандырып турар сен.
13[+]Далайны Сен күчү-күжүң-биле чылча шаптың,
күчүтен моостарның баштарын сугга чуура шаптың.
14Сен Левиафанның[†][*] баштарын ууй шапкаш,
ээн ховунуң аң-меңинге[*] чемиш кылдыр октап бердиң.
15[+][+]Сен суг бажын, соглуучал хемнерни аксып бадырыптың,
үргүлчү агып чыдар хемнерни кургадыптың.
16[+]Дүн-даа Сээңии, хүн-даа Сээңии,
ай биле хүннү быжыглап тургузуп кагдың.
17[+]Сен чер-делегейде шупту кызыгаарларны,
хемчээлдерни тургускан сен;
чай биле кышты бар кылып каан сен.

18Мону сактып келем, Дээрги-Чаяакчы[†]!
Дайзыннар Сени бак сөглеп турду,
угаан чок хейлер Сээң адыңны дора көрүп турду.
19[+]Көге-бугаңның амы-тынын араатанга каап бербейн,
кээргенчиг улузуңну долузу-биле утпайн көрем.
20[+]Чагыг-керээңни[†] бодап көрем –
черниң дүмбей булуңнарын күш дөгээр улус ээлээн болгай.
21Дарлаткан чоннуң ады баксырап артып калбазын,
ядыы-түреңги чон Сээң адыңны алгап-мактазын.
22Бурганым, дүрген келем, чаргыңны удуп ап көрем,
угаан чок хейниң хүннү бадыр
Сени бак сөглеп турганын бодап көрем.
23[+]Дайзыннарыңның алгы-кышкызын,
Сенче халдап турар улустуң
үзүк-соксаал чок шимээн-даажын утпайн көрем.

#### 74


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. «Узуткава» деп аялга үдээр.


Мизмор-ыры. Асафтыы.

2Сени алдаржыдып тур бис, Бурганывыс,
алдаржыдып-ла тур бис,
Сээң адың көңгүс чоокта дыңналып тур,
Сээң кайгамчык чүүлдериңни улус медээлеп тур.

3[+]«Доктааткан үемде чөптүг шииткел кылыр мен.
4[+][+]Чер болгаш ында амыдыраан бүгү улус сириңейнип тур:
Мен черни тургузар адагаштарны быжыг кылып каар мен.
Сэла[†]
5Турамык улуска: „Адыыргаваңар“ – деп,
бузуттуг улуска: „Күжүңерге менээргенмеңер“ – деп чугааладым».

6Күжүңерге аажок менээргенмеңер,
улуг туралап чүве чугаалаваңар –
7кижиге депшиири чөөн чүктен-даа,
барыын чүктен-даа, мурнуу чүктен-даа келбес,
8[+]улусту Бурган[†] шын шиидип турар:
бир кижини куду бадырар, а өске кижини өрү көдүрер.
9[+]Килеңниң[†] дашказы Дээрги-Чаяакчының холунда –
ынаар куткан эзиртир арага хайнып шуурап тур,
Ол дашказындан улуска кудуп бээр,
чер-делегейниң бүгү бузуттуг улузу
араганы сөөлгү дамдызынга чедир ижер апаар.

10А мен Израильдиң Бурганын алгап ырлаар мен,
кезээ-мөңгеде Ооң дугайында медээлээр мен.
11[+]Бузуттугларның күчү-күжүн буурадыр мен,
чөптүг-шынныг улустуң күчү-күжү бедидир көдүртүр.

#### 75


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Хылдыг хөгжүм херексели үдээр. Мизмор-ыры. Асафтыы.

2Иудеяда Бурган[†] билдингир,
Израильде Ооң ады өндүр улуг.
3[+]Салимде[†][*] – Ооң чурттаар майгыны,
Сион[†] дагда – Ооң турар чери бар.
4[+]Ол аңаа дайзыннарның ча биле согуннарын сый тыртып,
дозуг-камгалал биле хылышты –
дайын-чааның чепсээн узуткап каан.
Сэла[†]

5Дээрги-Чаяакчы[†], мөңге даглардан[*]
чырыткылыг-даа, өндүр улуг-даа сен!
6[+]Эрес-дидим дайзыннар эт-хөреңгизин
олчалаткан, одунмас уйгузунга алыскан,
дайынчылар холдарын көдүрер күш тыппаан.
7[+]Израильдиң Бурганы, Сээң чемелелиңден
мунукчу-даа, аът-даа мөңге уйгу-биле удуп калган.

8[+]Сээң коргунчууң кончуг-дур, килеңней[†] бээриңге,
Сеңээ удур туржуп шыдаар кым барыл?
9-10Дээрлерден шииткелиңни дыңнаткан сен –
черниң бүгү томаанныг улузун камгалаар бодааш,
Бурган шииткел үндүрер дээш туруп келген –
чер-делегей кортканындан шимээн чок барган.
Сэла

11Кижилерниң килеңи Сеңээ мактал бооп хуула бээр,
Бодуңнуң килеңиңниң арткан кезээн чавырып аар сен[*].
12[+][+]Дээрги-Чаяакчыга – Бурганыңарга
берген даңгырааңарны күүседиңер!
Ону долгандыр турар бүгү чоннар
сүрээденчиг Бурганга албан-үндүдүн эккеп берзин.
13Ол чагырыкчыларның сузун базар,
чер-делегейниң хааннарын коргудар.

#### 76


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. Идифунга. Асафтыы. Мизмор-ыры.

2Бурганче үнүм чедирип, кыйгырар мен;
Бурганга үнүм четсин, Ол мени дыңнап кагзын.
3[+]Айыыл-халап келген хүнде Дээргиже чүткүп тур мен,
дүннү өттүр холдарымны Олче сунгаш, бадырбас мен,
сеткилим аргалалдан ойталап тур!
4Бурганны сактып ора, улуг тынып, човууртаар мен,
бодап-бодап орарымга, сагыш-сеткил харыксыраар.
Сэла[†]

5Карактарым шийдирбейн тур сен,
канчаар-даа аажок бергедээштиң, үнүм безин үнмейн тур.
6[+]Эрте-бурунгу үелерни,
эрткен-барган чылдарны-даа бодап ор мен,
7дүнелерде бадыра бээр ырыларымны сактып тур мен,
бодалдарым дойлуп, сеткилим харыы дилеп, айтырып тур:
8«Таанда-ла Дээрги бистен кезээ-мөңгеде ойталаан бе,
моон соңгаар ээ көрүнмес бе?
9Таанда-ла Ооң энерели кажан-даа эглип келбес бе,
Ооң сөзү салгалдан салгал дамчып дыңналбас бе?
10Таанда-ла Бурган[†] ээ-хайыралын уттупкан бе,
килеңнеп[†] тура, өршээл көргүзерин соксаткан бе?»
Сэла
11«Дээди Өрүкүнүң холу ачы-дуза чедирбестээн-дир! –
аарышкы-човалаңым ында-дыр» деп бодандым.

12[+]Дээрги-Чаяакчының ажыл-херектерин сактып кээр мен,
үе-дүптен бээр кылып турар кайгамчык чүүлдерин сактып кээр мен.
13Сээң хамык ажыл-үүлеңни хандыр бодап,
Сээң кылган ажыл-херектериң дугайында боданыр мен.

14[+]Бурганым, Сээң орууң ыдыктыг[†]-дыр!
Бурганым ышкаш өндүр улуг бурган бар бе?
15Кайгамчык чүүлдер кылып турар Бурган-дыр сен,
улус-чоннар аразынга күчү-күжүң көргүскен сен;
16Иаков[†] биле Иосифтиң[†] салгалын –
Бодуңнуң чонуңну күжүң-биле камгалаан сен.
Сэла

17[+]Суглар Сени көрген болгай, Бурганым,
олар Сени көргеш, девидей берген, дүп чок далайлар сирилей берген.
18[+]Булуттардан чаъс суу куттулуп,
дээрлерден дааш-шимээн дыңналып, Сээң согуннарың ужугуп турган.
19[+]Сээң диңмирээшкиниң үнү дээрлерге дагжап,
кызаңнааштар өртемчейни чырыдып,
чер сирилеп, серт кыннып турган.
20[+]Сээң эрткен орууң – далайда, Сээң кокпаң – терең сугларда,
Сээң истериңни кижи көрбээн.
21[+]Бодуңнуң чонуңну Моисейниң[†] база Аароннуң[†] холу-биле,
кодан мал дег, сүрүп аппар чыткан сен.

#### 77


1Маскил-ыры. Асафтыы.

Мээң чонум, өөредиимни тооп дыңна,
чугаа-сөзүмче кулааң ээктир.
2[+]Аксымны угаадыглыг чугаа-биле[†] ажыдайн,
эрте-бурунгу тывызык чугааларны медээлээйн.
3[+]Ол чугааларны дыңнаан база билир бис –
оларны биске өгбелеривис дамчыткан.
4[+][+]Ол чугаалар бистиң ада-өгбевистиң ажы-төлүнге
чажыт чүүл эвес турган –
а олар келир салгалга
Дээрги-Чаяакчының алдары биле күчү-күжүнүң дугайында,
Ооң кылганы кайгамчык чүүлдер дугайында дамчыдып чугаалаан.

5[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Иаковка[†] дүрүмнерни доктааткан,
Израильге ыдыктыг хоойлуну[†] тургускаш,
«Ажы-төлүңерге дамчыдыңар» деп,
ада-өгбелеривиске чагып каан.
6[+]Келир салгал – алызы барып төрүттүнер ажы-төл
ону билип алзын,
боттарының ажы-төлүнге база дамчыдып чугаалап,
7Бурганга идегезин, Ооң ажыл-херектерин утпазын,
айтыышкыннарын сагызын.
8[+][+]Олар боттарының ада-өгбелери –
хай-чагырга чок, чөрүү, чүректери Бурганга бердинмээн,
сеткил-сагыжы-биле Аңаа шынчы эвес
салгалдың улузу дег болбазын.

9Эфремниң ук-салгалы дайын шөлүнден чепсектиг,
чаларын атпышаан, дезипкен.
10Олар Бурганның берген чагыг-керээзин[†] кадагалап албааннар,
Ооң дүрүм-хоойлузун эдерерин күзевээннер.
11[+]Ооң ажыл-херектерин база
оларга көргүскен кайгамчык чүүлдерин уттупканнар.
12[+][+]Бурган[†] Египетке,[†] Цоан деп черге,
оларның ада-өгбелериниң мурнунга
кайгамчык чүүлдерни көргүскен:
13[+]далайны ийи чарыпкаш, улусту кежире берген,
сугну ханалаштыр тургузупкан;
14[+]оларны хүндүс – булут-биле,
а дүннү өттүр – оттуң чырыы-биле эдертип бар чыткан;
15[+]ээн кургаг ховуга хаяны оя каккаш,
оларны, дүп чок далайдан дег, суггарып каан;
16ол хаядан сугну аксырга, суг хемнер бооп агып бада берген.
17Ынчалзажок олар Дээди Өрүкүнүң мурнунга
бачыт[†] үүлгедирин уламчылап,
ээн кургаг ховуга Ооң сеткилин хомудадып турганнар.

18[+][+]А олар боттарының чүрээнге Бурганны шенеп,
күзелин хандыр чиир аъш-чем айтырып турганнар.
19Аңаа хамаарыштыр:
«Бурган ээн кургаг ховуга аъш-чем-биле хандырып шыдаар бе?
20Ол хаяны оя кагарга, суг аттыгып үнүп,
агым суглар бадып эгелээни шын болгай,
ынчалзажок Ол далган-тараа берип шыдаар бе,
Бодунуң чонун эът-биле чемгерип шыдаар бе?» – деп турганнар.

21-22[+]Дээрги-Чаяакчы ону дыңнааш, аажок килеңнээн:[†]
Бурганга бүзүревейн, Оон кээр камгалалга[†] идегевейн барганы дээш,
Иаковка удур от кыпкан, Израильге удур килең кыптыккан.
23[+]Ол өрү көшкен булуттарга дужаап,
дээрниң эжиин ажыдыпкаш,
24[+]улуска аъш-чем кылдыр маннаны[†] чагдырыпкан –
оларга дээрден баткан тарааны берген.
25Дээрниң төлээлериниң аъш-чемин кижи амытан чип турган,
Дээрги-Чаяакчы кижилерге хүнезинни
сагыш хандыр бадырып берген.
26Ол чөөн чүктен хатты дээрге хадыдыпкаш,
мурнуу чүктен хатты Бодунуң күжү-биле доюлдурупкан.
27[+]Оон оларже доозун дег хөй эътти,
далай элезини дег хөй чалгынныг куштарны чагдырыпкан.
28Куштарны чоннуң турлааның ортузунче,
чадырлар чанынче бадырып берген.
29[+]Улус куш эъдин пөккүже чип алган –
Дээрги-Чаяакчы оларның күзээн чүвезин хайырлаан.
30Ынчалзажок олар күзээн эът-чемин дайнавышаан турда,
31[+]Бурганның килеңи оларже көдүрүлгеш, эң семис-шыырак улузун өлүрүп,
Израильдиң аныяк эрлерин чок кылып каан.

32[+]Ол хиреде-ле олар бачыт үүлгедирин уламчылап,
Ооң кайгамчык чүүлдеринге бүзүревейн турганнар.
33[+]Дээрги-Чаяакчы оларның назынын хей-бус дег чок кылып,
чуртталгазын айыыл-халап-биле үзүп каан.
34Бурган израиль чонну узуткап эгелээрге,
олар Оон дилег кылып, дедир эглип кээп, Олче чүткүп,
35[+]Бурган оларга чаштыр хая дээрзин,
Дээди Өрүкү оларның Камгалакчызы дээрзин
сактып кээп турганнар.
36[+]Олар Аңаа аксы-сөзү-биле авыяастап,
Ооң мурнунга аксы-дылы-биле мегелеп турганнар,
37[+]оларның чүректери Бурганның мурнунга шынныг эвес бооп,
Ооң-биле чарган чагыг-керээзинге шынчы эвес болганнар.
38[+]А Ол ээ-хайыралыг болгаш,
улустуң бачыттарын өршээп, узуткавайн турган,
Бодунуң килеңин хөй катап чайладып,
күштүг килеңин бүрүнү-биле хайныктырбайн келген.
39[+]«Олар – анаа-ла эът-мага-бот-тур, үндүр үрүптерге,
ээп келбес тыныш-тыр» деп, Ол бодап турган.

40[+]Олар Ону чеже катап ээн кургаг ховуга тооп дыңнаваан дээр,
кижи чок черге Ооң сеткилин чеже катап хомудаткан дээр?
41Оон база-ла Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганын шенеп, хорададып,
42Ооң күштүг холун, дарлалдан оларны хостап каан хүнүн уттупканнар.
43[+]Дээрги-Чаяакчының Египетке, Цоан деп черге,
оларга көргүскен кайгамчык демдектерин уттупканнар.
44[+]Ол үеде Ол, египетчилер суг ижип шыдавас кылдыр,
оларның хемнерин ханче хуулдурупкан.
45[+]Оларны чиир кылдыр – ызырар сээктерни,
узуткаар кылдыр – бөзүр-пагаларны оларже салыпкан.
46[+]Оларның үнүш-дүжүдүн – шергилерге,
күш-ажылының үре-түңнелин – мөөң шартылаага
дойлаттырып каапкан.
47[+]Дээрги-Чаяакчы оларның виноград[†] шөлдерин – долу-биле,
чимистиг ыяштарын – борбак доштар-биле соп каапкан.
48[+]Мал-маганынче долу чагдырыпкан,
сүрүг малынче чаңныктар бадырыпкан.
49[+]Египетчилерже Бодунуң килеңиниң чалбыыжын,
кылыктанып хорадаан сагыжын, айыыл-халапты,
дээрниң хора чедирер төлээлерин ыдыпкан.
50Бодунуң килеңинге орук ажыдып,
оларның амы-тынын өлүмден кадагалаваан,
мал-маганын[*] хамчык аарыгга хүлээдип берген.
51[+]Египетке төрүттүнген дун төл бүрүзүн,
Хаамның[*] чадырларында баштай төрүттүнген оолдарны узуткап каан.

52[+]Оон Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонун
хойгулаштыр сүрүп алгаш,
ээн кургаг ховуга, сүрүг мал дег, хай деп бар чыткан.
53[+]Ол чонунга айыыл халдатпайн эдертип бар чыткан,
Ооң улузу коргуп-сүртевээн, а дайзыннарны далай хөме апкан.
54[+]Бурган Бодунуң чонун ыдыктыг девискээринче,
Бодунуң холунуң ээлеп алганы
ыдыктыг дагже эдертип эккелген.
55[+]Улузу чедип кээрге-ле, өске чоннарны үндүр сывырып,
оларның ээлээн черин Бодунуң улузунга
хувааглыг өнчү кылдыр үлеп бергеш,
израиль аймактарны ол чоннарның чадырларынга чурттадып каан.

56[+]Ынчалза-даа израильчилер Дээди Өрүкү Бурганны шенеп,
хомудадырын уламчылап, Ооң хоойлуларын сагывайн турганнар.
57[+]Боттарының ада-өгбелери дег,
Бургандан ойталап, Аңаа өскерлип,
ыргак-дагыр согуннарга дөмейлежи бергеннер.
58[+]Бурганның хүннээшкинин дүрзү-бурганнары-биле[†] оттуруп,
оларга мөгеер бедигээштери-биле Ону хорададып турганнар.
59Бурган ону дыңнап кааш, килеңнеп,
Израильге дыка хөңнү чок болу берген.
60[+]Ол Силомга турган майгынын –
кижилер аразынга чурттап турган өргээзин каапкаш барган;
61Бодунуң күчү-күжүн туттуруушкунга берипкен,
Бодунуң алдарын дайзынның холунга хүлээдипкен[*].
62[+]Бодунуң чонун хылыш-биле узуткаар кылдыр берипкен,
Бодунуң өнчүзү болур улузунче килеңней берген.
63Ооң чонунуң аныяк эрлерин от чипкен –
аныяк кыстарны мактаан куда ырлары куттулбастаан.
64[+][+]Бурганның бараалгакчыларын[†] хылыш хыдып турган,
а дулгуяк кадайлары оларның ажыын ажып ыглашпаан.

65[+][+]Ооң соонда Дээрги, уйгузу чаштай берген дег, оттуп келген,
арагага эзирээш, сергей берген мөге кижи дег, туруп келген.
66Ол Бодунуң чонунуң дайзыннарын
артындан кээп узуткап каан,
оларның адын кезээ-мөңгеде бакка суп каан.

67Ол Иосифтиң[†] үре-салгалын хүлээп көрбээн,
Эфремниң аймаан шилип албаан,[*]
68[+][+]а Иуданың[†] аймаан база ынак даа Сионну[†] шилип алган.
69Бодунуң ыдыктыг өргээзин
Сионга, бедик дээрлерге дег, тудуп үндүргеш,
чер дег быжыг кылдыр кезээ-мөңгеде тургузуп каан.
70[+]Ол Давидти[†] Бодунга чалча кылдыр шилип алгаш,
ону хой кажаазындан эккелген;
71[+]Давидти мал аразындан Бодунуң чону – Иаковту,
Бодунуң өнчүзү – Израильди кадарар кылдыр ап алган.
72[+]Давид чонну арыг[†] чүрээнден кадарып,
мерген холдары-биле баштап чораан.

#### 78


1Мизмор-ыры. Асафтыы.

[+]Бурганывыс, өнчүң болур черже өске чоннар улузу[†] чедип келгеш,
Сээң ыдыктыг[†] өргээңни бужартатты, Иерусалим[†] хоорайны үреп бусту.
2[+]Сээң чалчаларың мөчү-сөөгүн дээрниң куштарынга
хөндеп чиир кылдыр октап берген,
Сеңээ бердинген улустуң мага-бодун
черниң аң-араатаннарынга каап берген.
3[+]Иерусалимни долгандыр улустуң ханы
суг ышкаш агып чыдыр, оларны орнукшудар кижи чогул.
4[+]Кожа чоннарга кочуладып тур бис,
дескиндир чурттап турар улуска
дорамчыладып, бак сөгледип тур бис.

5[+]Дээрги-Чаяакчы[†], чежеге дээр килеңнээр[†] сен?
Кезээ-мөңгеде бе?
Хүннээн сеткилиң чежеге дээр от дег кыварыл?
6[+]Сээң килеңиң Сени билбес чоннарже,
Сээң адыңны мактавас күрүнелерже кыптыксын!
7[+] Олар израиль чонну сыырыпкан,
ооң чурттаан черин хоозурадып каан болгай.

8[+]Ооң мурнунда кылган кем-буруувус дээш[*],
бисти кезетпе; өршээлиң дүрген-не биске уткуй келзин –
аажок базындырып чор бис.
9[+]Бодуңнуң алдарлыг адыңны бодааш, дузалап көр,
Камгалакчы[†] Бурганывыс.
Бодуңнуң адың дээш бисти камгалап, бачыттарывысты өршээп көр.

10[+][+]Өске чоннар: «Боларның Бурганы кайыл?» – деп айтырбазын.
Өске чоннар улузундан чалчаларыңның төгүлген ханы дээш
өжээн негээн кеземчең биске билдингир апарзын.
11[+]Хоругдаттырган кижиниң човууру Сеңээ дыңналып четсин;
өлүр четкен улусту өндүр улуг күжүң хостап кагзын.
12[+]Дээрги, Сени дорамчылап турган
кожа чоннарның дорамчылалын оларның боттарынга
чеди катап хөй кылдыр ээлдирип берем.

13[+]А бис – Сээң чонуң, коданыңда хой-сүрүүң
Сеңээ кезээ-мөңгеде өөрүп четтирип,
Сени салгалдан салгал дамчып алгап-мактаар бис!

#### 79


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. «Шошанним-Эдуф» деп аялга үдээр. Асафтыы. Мизмор-ыры.

2[+][+][+]Израильдиң Кадарчызы, дыңнап көрем!
Иосифтиң[†] салгалын хой дег сүрген Сүрүкчү,
херувимнер[†][*] кырында саадап олурар Бурган[†],
чырып көстүп келем!
3[+]Эфремниң, Вениаминниң,[†]
Манассияның аймактарының мурнунга
күчү-күжүң көргүзүп, бисти камгалап чедип келем!
4[+][+]Бурган, бисти база катап тургузуп көрем!
Арның чайынналдыр чырызын – камгалалды[†] ынчан чедип аар бис.

5[+]Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчы!
Чежеге дээр Бодуңнуң чонуң мөргүлүн[†] хорадап дыңнавас сен?
6[+]Чонуңну Сен карак чажы-биле чемгердиң,
эңмежок карак чажын аңаа пөктүр ижиртип кагдың.
7Сен бистиң черивисти кожа чоннарга
маргыжар чылдак кылып каан сен,
дайзыннарывыс бисти кочулап тур.
8[+]Аг-шериглиг Бурган! Бисти база катап тургузуп көрем!
Арның чайынналдыр чырызын – камгалалды ынчан чедип аар бис.

9[+][+]Сен Египеттен[†] виноград[†] сывы дег чонуңну көжүрүп эккелгеш,
өске чоннарны черден үндүр сывырыпкаш, ону тарып каан сен;
10ооң өзер черин аштап-арыглап,[†] дазылдарын быжыглаан сен –
ол виноград чер кырын долдур үнүп келген.
11Ооң хөлегези дагларны шыва апкан,
ооң сыптары аажок бедик пөштер дег.
12[+]Ол бодунуң сыптарын далайга чедир,
өзүмнерин Евфрат хемге чедир дөстелдирипкен.

13[+]Бодуңнуң виноградыңны долгандыр туткан
херимнерни ам чүге үреп бустуң? –
эрткен-дүшкен шупту улус ам ону үзе тыртып турар-дыр.
14Арганың черлик хаваны ону тура казып тур,
шөлдерниң хээкчилери хемирип чип тур.
15[+]Аг-шериглиг Бурган!
Эглип кээп, өршээп, дээрден топтап,
бо виноградты карактап көрем.
16Бодуңнуң холуң олурткан дөстерни,
Бодуңга шилип алганың өзүмнерни кадагалап көрем.
17[+]Оларны от-даа чигген, кезип-даа каапкан –
Сээң килеңнээн[†] алгыңдан олар өлүп каар-дыр.
18Бодуңнуң оң талаңга турар кижини,
Бодуңга шилип алганың кижини[*] Сээң күчү-күжүң карактазын.

19Бис база Сенден ойталавас бис.
Бисти тынгарып көрем – Сээң адыңны мактап кыйгырар бис.
20[+]Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчы!
Бисти база катап тургузуп көрем!
Арның чайынналдыр чырызын –
камгалалды ынчан чедип аар бис.

#### 80


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. Гиттит деп хөгжүм херексели үдээр. Асафтыы.

2Бистиң күжүвүс болур Бурганга өөрүп ырлаңар,
Израильдиң Бурганын кый деп ырлаңар!
3Өткүт ырыдан бадырыңар, тимпандан[*] соктаңар,
эткир үннүг чадаган биле чанзыга ойнаңар.
4[+]Ай чаазында, он бештиң айында,
байырлалывыс хүннеринде эдискиден этсиңер.
5Иаковтуң[†] Бурганы доктааткан,
Израильге айыткан дүрүм-хоойлу[†] ындыг болгай.
6[+][+]Бурган[†] ону Иосифтиң[†] салгалынга,
Египетке[†] удур үнүп тура, бадыткал кылдыр берген.
(Ол черниң дылын дыңнааш-даа, билбес турган бис.)

7[+]«Мен чоннуң эгиннеринде чүъктү дүжүрдүм,
ооң холдары аар ажылдан хосталы берди.
8[+][+]Кыстырып-кыйдыргаш, Мени кый дидиң –
ынчан сени камгалап кагдым;
диңмирээшкин дагжап турар булуттан сеңээ харыыладым,
Мериваның суунуң чанынга сени шенеп турдум.
Сэла[†]

9[+]Мээң чонум, дыңна, Сеңээ удур херечилеп чугаалаар мен,
о, Израиль[†], Мени тооп дыңнаарың кай!
10[+]Сеңээ өске бурган турбазын,
хары бурганга мөгейбес сен.
11Сени Египеттен үндүрүп эккелген Бурганың – Мен-дир мен,
аксың ажыдывыт – Дээрги-Чаяакчы[†] мен сени тоттуруп каайн.

12Ынчалзажок Мээң чонум Мээң үнүмнү тооп дыңнавады,
Израиль Меңээ чагыртпады.
13[+]Ынчангаш Мен оларга хамаарыштыр:
„Чөрүү улус боттары-ла билзин“ дээн мен –
бодалдарынга чагыртып чораайлар аан.

14[+]О, чонум Мени тооп дыңнаан болза,
Израиль Мээң оруумну истээн болза!
15Мен ынчан ооң дайзыннарын базып,
ооң дарлакчыларынче холумну көдүрер ийик мен.
16Дээрги-Чаяакчыны көрбес улус Аңаа чашпаалаар апаар –
кезээ-мөңгеде ындыг болур.
17[+]А Израильди Мен эң чаагай далган-тараа-биле чемгерип,
эң амданныг ары-чигири-биле тоттурар ийик мен».

#### 81


1Мизмор-ыры. Асафтыы.

[+]Бурган[†] хуралынга Бурган туруп келгеш,
бурганнар аразынга[*]
шииткелин үндүрген:
2[+]«Чежеге дээр чөптүг эвес шииткел үндүрер силер,
бузуттуглар дээре кылдыр, улусту
чежеге дээр ылгай көөр силер?
Сэла[†]
3[+]Ядыы, өскүс кижини шын шиидиңер,
базындырган, түреңги кижиге чөптүг болуңар.
4[+]Ядыы-түреңги кижини камгалаңар,
ону бузуттуглар холундан адырыңар».

5[+]Олар билбес-тир, угаап албаан-дыр,
караңгыда чоруп турар-дыр;
чер-делегейниң бүгү үндезиннери божаңайнып тур.

6[+]Мен: «Силер бурганнар-дыр силер,
дөгереңер Дээди Өрүкүнүң төлдери-дир силер» – деп чугааладым.
7[+]Ындыг-даа болза, кижилер ышкаш өлүп каар силер,
кандыг-даа ноян кижи ышкаш буураар силер.

8Бурганым, чер-делегейни шын шиидип көрем –
бүгү чоннар Сээң өнчүң болгай.

#### 82


1Мизмор-ыры. Асафтыы.

2[+]Бурганым! Харыы-сөс чок олурбайн көрем,
ыыт-шимээн, киржилге чок артпайн көрем, Бурганым.
3Дыңна даан – дайзыннарың шимээргеп тур,
Сени көрбес улус баштарын көдүрүп келди;
4[+]олар Сээң чонуңга удур кара сагыштыг сүлчээ кылып,
кадагалаан улузуңну канчаптарын сүмележип тур.
5[+]Дайзыннар: «Израиль[†] деп ат моон соңгаар дыңналбас кылдыр,
ол чонну барып узуткап кааптаалы» – дижир болду.

6Чаңгыс эп-биле дугурушкаш,
Сеңээ удур эвилелдежип турар дайзыннарың бо-дур:
7[+][+]эдом чон, измаилчилер, моав чон база агар аймак,
8[+]гевал, аммон, амалик чоннар,
филистимнер база Тирниң чурттакчылары.
9[+]Ассирия[†] база оларга каттыжып,
Лоттуң салгалынга[*] дуза кадып тур.
Сэла[†]

10[+]Мадиан чонну[†] тиилээниң дег,
Киссон хем эриинге Иавин биле Сисараны тиилээниң дег,
дайзыннарыңны база шак ынчаар тиилеп көрем;
11[+][+]демги улус Эн-Дор чанынга узуткаттыргаш,
черде өдек дег болу берген болгай.
12[+][+]Дайзыннарыңның нояннарын – Орив биле Зивти дег,
шупту баштыңнарын – Зевей биле Салманны дег аажылап көрем.
13«Бурганга хамааржыр одар-белчиирлерни эжелеп аалы» –
деп турган улус ол-ла болгай.

14[+]Оларны каңмыыл сиген ышкаш аажылам[*], Бурганым,
хатка эстээн тараа саваңы дег кылып көрем.
15[+]Оттуң арга-арыгны[†] өрттедири дег,
чалбыыштың дагларны хуюктаары дег,
16[+]оларны Бодуңнуң шуурганың-биле сывыртавыдып көрем,
казыргың-биле сүртедивидем.
17Оларның ат-алдарын баксырадывыдам –
адың адап, Сенче чүткүзүннер, Дээрги-Чаяакчы[†]!
18Кочу-шоотка кирип, кезээ-мөңгеде коргуушкунга алыссыннар,
бак атка кирип, узуткаттырып кагзыннар.
19[+]Олар Сени кара чаңгыс, Дээрги-Чаяакчы деп аттыг,
бүгү чер-делегейни чагырган
Дээди Өрүкү Бурган[†] деп билип алзын.

#### 83


1[+]Хөгжүм башкарыкчызынга. Гиттит деп хөгжүм херексели үдээр. Корахтың оолдарыныы. Мизмор-ыры.

2Аг-шериглиг Бурган[†],
Сээң өргээ[†]-майгыныңның сеткилге тааржырын!
3[+]Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң мурнунче эрттиксээш,
сеткилим хинчектени берди,
бүгү бодум дириг Бурган дээш өөрүп, ырлап тур.
4[+]Бора-хөкпеш безин бодунга хоргадаар черни,
хараачыгай-даа төлдерин чыттырар уяны
Сээң өргүл бедигээштериңниң чанындан тып аар,
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†],
мээң Хааным болгаш Бурганым!
5[+]Сээң өргээңде турумчуп алган улус амыр-чыргалдыг!
Олар Сени үргүлчү алгап-мактаар.
Сэла[†]

6[+]Сенден күш кирип ап турар,
Сээң өргээңге чедер орук дугайында
бодап турар улус амыр-чыргалдыг.
7Олар Ыы-сыы шынаазы-биле[†] эртип бар чыткаш,
аңаа суг бажын ажыдыптар,
чаъс ону ачы-буян-биле хөме аптар.
8Олар улам-на күш кирер,
Сионда[†] бурганнарның Бурганы көстүп кээр[*].

9Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчы,
мөргүлүмнү[†] дыңнап көрем!
Израильдиң Бурганы, кичээнгейиң салып көрем!
Сэла
10[+]О, Бурган, дозуг-камгалалывыс, бээр көрнүп кээп[*],
Бодуңнуң шилип алган хааныңны деткип көрем!

11Сээң өргээңниң мурнунга эрттирген чаңгыс-ла хүн безин
өске муң-даа хүнден дээре-дир.
Бурганымның бажыңының эргининиң чанынга турары –
бузуттуг улустуң өргээлеринге чурттаарындан дээре.
12[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы – хүн-дүр, дозуг-камгалал-дыр,[†]
Ол ээ көрнүүшкүн биле алдарны хайырлаар;
кем-буруу кылбас улуска ачы-буянын хайырлаарындан ойталавас.

13[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы,
Сеңээ идегээр улус амыр-чыргалдыг!

#### 84


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Корахтың оолдарыныы. Мизмор-ыры.

2Дээрги-Чаяакчы[†],
Бодуңнуң чер-чуртуңга ээ-хайыралыг болган сен,
Израильге эки чолду эгиткен сен[*].
3[+]Бодуңнуң чонуңнуң кем-буруузун өршээп,
оларның шупту бачыттарын турбаан кылдыр санадың.
Сэла[†]
4[+]Бодуңнуң бүгү хорадаан хөңнүңнү оожургадып,
кыптыккан килеңиңни[†] өжүрүп, чайлаттың.

5Камгалакчывыс[†] Бурган[†], бисти база катап тургузуп,
биске удур көдүрүлген килеңиңни соксадып көрем.
6[+]Таанда-ла бисче кезээ-мөңгеде килеңнээр сен бе,
салгалдан салгал дамчып үзүк-соксаал чок хорадаар сен бе?!
7Сээң чонуң Сен дээш өөрүп-байырлаар кылдыр,
бисти база катап тынгарар болгай сен.
8Дээрги-Чаяакчы, энерелиңни биске көргүзүп,
камгалалыңны биске хайырлап көрем.

9Дээрги-Бурган-Чаяакчының
чүнү чугаалаарын дыңнап алыйн –
Ол Бодунуң чонунга, Аңаа бердинген улуска
амыр-тайбыңны аазап турар –
чүгле олар боттарының угаан чогун
база катап көргүспезин.
10Шынап-ла, Оон коргар улуска
Ооң хайырлаар камгалалы чоокшулап келген-дир,
Ооң өндүр чырыы бистиң черивисти бүргеп аар-дыр!

11Шынчы чорук биле энерел ынчан ужуражыр,
чөптүг чорук биле амыр-тайбың уткушкаш, мендилежир.
12Алыс шын черден өзүп үнер,
чөптүг чорук дээрден көстүп кээр.
13[+]Дээрги-Чаяакчы ачы-буянны хайырлаар,
бистиң черивис дүжүдүн бээр.
14[+]Чөптүг чорук Ооң мурнунга чоруур,
Ооң эртер оруун белеткеп бээр.

#### 85


1Мөргүл. Давидтии.

Дээрги-Чаяакчы[†], кулааң менче ээктирип, харыылап көрем –
чөгенчиг күжүр-дүр мен.
2Мени карактап көрем – Сеңээ бердинген мен,
Бурганым, Бодуңнуң чалчаңны камгалап көрем –
Сеңээ ынаныр мен.
3Дээрги, менче ээ көрнүп көрем –
Сени хүннү бадыр кыйгырып тур мен.
4[+]Бодуңнуң чалчаңның сеткил-хөңнүн өөртүп көрем –
Дээрги, сеткилим ханызындан Сеңээ мөргүп тур мен.
5[+]Дээрги, Сени кыйгырган шупту улуска
ачы-буянныг, ээ-хайыралыг база элбек энерелдиг сен.
6Мээң мөргүлүмнү[†] дыңнап,
тейлээн үнүмче кичээнгейден салып көрем, Дээрги-Чаяакчы.
7[+]Айыыл-халапка алыскан хүнүмде Сени кыйгырдым –
меңээ харыылаарыңны билир мен.

8[+]Дээрги, бурганнар аразында Сен дег кым-даа чок,
Сээңии дег ажыл-херектер база чок.
9[+]Сээң чаяап кааның хамык чоннар чедип келгеш,
мурнуңга мөгеер, адыңны алдаржыдар, Дээрги.
10[+]Сен – өндүр улуг сен, кайгамчык чүүлдерни кылып турар сен,
кара чаңгыс Бурган[†] сен.

11[+]Дээрги-Чаяакчы, Сээң орууңну
эдерер кылдыр мени өөредип көрем,
ынчан Сээң шының ёзугаар амыдыраар мен;
бүгү-ле чүрээм-биле Сээң адыңга сөгүрүүйн[*].
12Дээрги Бурган, Сени
бүгү чүлдү-чүрээмден алгап-мактаар мен,
Сээң адыңны кезээ-мөңгеде алдаржыдар мен;
13[+]Сээң меңээ хайырлаан энерелиң өндүр улуг болгай:
амы-тынымны өлүглер оранының тамызындан[†] адырган сен.

14[+]Бурганым, улуургак улус менче халдап келди,
түрлүг улус амы-тынымны үзер деп тур –
Сени тооп көрбес улус ол-дур.
15[+]А Сен, Дээргим,
килеңнээчел[†] эвес, кээргээчел, ээ көрнүүчел, элбек энерелдиг
база бүзүрелдиг Бурган сен.
16[+]Көрүжүңнү менче углап, ээ көрнүп көрем,
Бодуңнуң чалчаң болур меңээ күжүң хайырлап,
чалча херээжениңниң оглу мени камгалап көрем.
17[+]Меңээ бүгү чүве эки боорунуң
бадыткал демдээн көргүзүп көрем –
мени көөр хөңнү чок улус ону көрзүн, бак атка кирзин.
Дээрги-Чаяакчы, Сен меңээ дузалап,
аргалалды хайырлаан болгай сен.

#### 86


1Корахтың оолдарыныы. Мизмор-ыры.

2[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң хоорайының таваан
ыдыктыг[†] дагларда салган.
Ол Сионнуң[†] эжик-хаалгазынга
Израильдиң шупту оран-саваларындан артык ынак.
3[+]Бурганның хоорайы, улус сээң дугайыңда
алдаржыдып чугаалап турар.
Сэла[†]

4Бурган[†]: «Мени чоок таныыр улуска
Рахав[*] биле Вавилон[†] чурттугларже айтыр мен.
Бо – филистимнер-дир,
бо – Тир биле Эфиопияның[†] чурттакчылары-дыр.
Ол кижи аңаа, бо кижи дуу аңаа төрүттүнген» – дээр.
5[+]А Сион дугайында:
«Ол-даа кижи, бо-даа кижи Сионга төрүттүнген.
Дээди Өрүкү ол хоорайны
Боду үндезилеп тургузуп турар» – деп чугаалажыр.

6Дээрги-Чаяакчы улустарны чизелеп,
«Ол кижи аңаа, бо кижи дуу аңаа төрүттүнген» деп бижип каар.
Сэла
7[+]А ырлажып, самнап турар улус:
«Сион, суум баштары шупту сенден аттыгып үнген[*]» – дээр.

#### 87


1[+]Мизмор-ыры. Корахтың оолдарыныы. Хөгжүм башкарыкчызынга. Үрер хөгжүмге үдээр, ырлаарынга таарыштырган. Маскил-ыры. Зерах уктуг Еманныы.

2[+]Дээрги-Чаяакчы[†] – мени камгалап турар Бурган[†],
Сээң мурнуңда хүндүс-даа, дүне-даа
дуза дилеп кыйгырып тур мен.
3Сеңээ мээң мөргүлүм[†] четсин, кыйгымче кулааңны ээктирип көрем!

4[+]Айыыл-халап сеткилимниң эриин ажа берди,
амы-тыным өлүглер оранынче кирер деп барды.
5[+]Улус менче хөөрже кирип бар чыдар кижиже дег көрүп тур,
күш-шыдал чок кижи дег болу бердим;
6[+]мени өлүглер аразынга чорзун дээш салыпкан,
чевегде[†] чыдар өлүртүп каан улус дег мен –
ындыг улусту Сен ам сагынмас-даа болу бердиң,
оларже холуң сунмас-тыр сен.
7[+]Сен мени алдыы оранче, дүмбей караңгы черже,
ханы тамыже[†] киириптиң.
8[+]Сээң килеңиң[†] мени хөме тавараан,
бүгү чалгыгларың-биле мени бүргей ап, хинчектеп тур сен.
Сэла[†]

9[+][+]Эш-өөрүмнү менден ырадып кааптың,
мени оларның бужарзынар кижизи кылып кагдың,
баш муңгаш байдалга таварышкаш, үнер арга тыппайн тур мен.
10Качыгдалдан карактарым аарып тур:
хүннүң-не Сени кыйгырып,
холдарымны Сенче сунуп тур мен, Дээрги-Чаяакчы.

11[+]Өлүг улуска кайгамчык чүүл кылып бээр деп сен бе?
Өлүглер туруп келгеш, Сени алдаржыдар деп бе?
Сэла
12Сээң энерелиңни чевегге,
Сээң шынчыңны өлүм оранынга
чугаалаар кижи турар деп бе?
13[+][+]Сээң кайгамчык ажыл-херээңни дүмбей караңгыга,
Сээң чөптүүңнү уттуушкун оранынга
билип шыдаар улус турар деп бе?

14[+]Дээрги-Чаяакчы, а мен Сени кыйгырып тур мен,
эртен эрте мээң мөргүлүм Сеңээ дыңналып чеде бээр.
15Чүге менден ойталап тур сен,
чүге менден хая көрнүп тур сен, Дээрги-Чаяакчы?
16Аныяамдан-на түрегдеп, өлүр чазып,
Сээң чорудупкан коргунчуг байдалдарыңны
шыдажып эртип, харыксырап чор мен.
17[+]Сээң килеңиң мени таварып эрте берген,
Сээң чорудупкан коргунчуг байдалдарың
мени узуткап каапкан,
18[+]олар мени хүннү бадыр суг ышкаш хөме ап,
шупту каттыжып алгаш, бүзээлеп турар.
19[+]Сен мээң эш-өөрүмнү, ынак улузумну ырадып кааптың,
мени чоок кижилеримден чарып кагдың[*].

#### 88


1[+]Маскил-ыры. Зерах уктуг Эфанныы.

2[+]Дээрги-Чаяакчы[†], Сээң энерелиңни
мөңге шагда алгап ырлаар мен,
Сээң шынчы чорууңну
салгалдан салгал дамчып чугаа-сөзүм медээлээр.
3Бадыткаар мен:
энерелиң мөңгези-биле тургустунган,
шынчы чорууң дээрлерде доктааттынган.

4«Шилип алганым хаан-биле керээ чардым,
Мээң чалчам Давидке:[†]
5[+][+]„Үре-салгалыңны кезээ-мөңгеде
үстүп төнмес кылып каар мен,
сээң дүжүлгеңни салгалдан салгал дамчып тургузар мен“ –
деп даңгырагладым» – дээн сен.
Сэла[†]

6[+][+]Дээрги-Чаяакчы,
Сээң кайгамчык ажыл-херектериңни дээрлер алдаржытсын,
Сээң шынчы чорууңну
ыдыктыг[†] төлээлериңниң чыыжынга алгап-мактазын.
7[+][+]Дээрлерде Дээрги-Чаяакчы-биле эннежир кым барыл?
Бурганның оолдарының[†] аразында
Дээрги-Чаяакчы-биле дөмейлежир кым барыл?
8Бурганның ыдыктыг төлээлериниң өндүр улуг чыыжынга
Ол аажок хүндүледир,
Бурганны долгандыр турар бүгү амытаннар Оон коргар.
9[+]Аг-шериглиг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы!
Сен дег күчүлүг өске кым барыл?
Сээң шынчы чорууң Сени бүргеп алган-дыр!

10[+]Далайның калчаалыг килеңин[†] чагырар сен:
ооң чалгыглары көдүрлүрге, оожургадыр сен.
11[+]Сен Рахавты[*], секти дег, чылча базып турдуң;
улуг күжүң-биле дайзыннарыңны тарадыр сывырыптың.
12[+]Дээрлер – Сээңии, чер база – Сээңии;
өртемчейни, ону долуп чурттааннар Сен бодараттың.
13[+]Сен соңгу болгаш мурнуу чүктү чаяадың;
Фавор биле Эрмон даглар[†]
Сээң адың дээш өөрүшкүлүг ырлажып тур.
14Сээң күчү-күжүң улуг – холуң дыңзыг,
күштүг холуң бедидир көдүрүлген.
15[+]Чөптүг чорук биле шын шииткел – Сээң дүжүлгең үндезини;
шынчы чорук биле энерел Сени медээлеп бар чыдар.

16[+]Бурганны өөрүшкүлүг алдаржыдып билир чон амыр-чыргалдыг.
Дээрги-Чаяакчы, олар Сээң
чырыткылыг шырай-арныңны көрүп чоруур.
17Хүннү бадыр Сээң адың дээш өөрүүрлер-дир,
Сээң чөптүүң-биле бедидир көдүртүрлер-дир.
18Сен – улузуңнуң алдарлыг күжү сен;
Сээң ээ көрнүүшкүнүң-биле
күчү-күжүвүс бедидир көдүрткен-дир.
19[+]Бистиң камгалалывыс[†] Дээрги-Чаяакчыдан кээр,
бистиң хаанывыс – Израильдиң ыдыктыг Бурганының төлээлекчизи.

20-21[+]Сеңээ бердинген кижиге ажыдыышкын[†] кылып тура,
кажан-бир шагда мынча дээн сен:
«Мээң чалчам Давидти тып алдым,
ону ыдыктыг олива үзү-биле[†] чаап кагдым;
ол мөге-шыырак кижиге дуза көргүстүм,
чон аразындан шилиттинген кижини бедидир көдүрдүм.
22Мээң холум ону кадагалаар,
Мээң күчү-күжүм ону быжыктырар.
23Дайзын ону ажып-тиилеп шыдавас,
кара сагыштыг кижи ону бастып шыдавас.
24[+]Ооң мурнунга дайзыннарын чылча шавар мен,
ону көрбес улусту узуткаар мен.
25Шынчым биле энерелим ооң-биле артып каар,
Мээң адым ачызында ооң күчү-күжү немежир.
26[+]Ооң холун далайга чедир,
күштүг холун хемнерге чедир сундурар мен.
27[+]Ол Мени: „Сен – мээң Ачам сен, Бурганым сен,
мени камгалаар Хая сен“ – деп адаар.
28[+][+]Мен ону дун оглум кылып аар мен,
чер-делегейниң хааннарындан бедидир олуртур мен;
29[+]Бодумнуң энерелимни аңаа кезээ-мөңгеде көргүзер мен,
ооң-биле чарган керээмге шынчы боор мен.
30[+]Ооң үре-салгалы кезээ-мөңгеде үстүп төнмес,
ооң дүжүлгези, дээр туруп турда, тендиш дивес.
31А ооң үре-салгалы Мээң хоойлумну[†] үрээр болза,
дүрүмнеримни сагывас болза,
32Мээң чагыгларымны тоовас болза,
айтыышкыннарымны күүсетпес болза,
33[+]Мен оларны кемниг херектери дээш – шыкпыыш-биле,
бачыттары дээш – кымчы-биле кезедир мен.
34[+]Ынчалзажок энерелимни Давидтен дедир албас мен,
шынчы чоруумну өскертпес мен.
35Чарган керээмни үревес мен,
аксымдан үнген сөстеримден ойталавас мен.
36[+]Мен Бодумнуң ыдыктыым-биле
чаңгыс катап даңгыраглаан мен –
Давидти мегелеп каар ужурум чок.
37Давидтиң үре-салгалы кезээ-мөңгеде артар,
ооң дүжүлгези, хүн дег, Мээң мурнумга чырыыр,
38[+]ай дег, кезээ-мөңгеде турар, а шынчы херечи – дээрлерде».
Сэла

39[+]А Сен ам Бодуңнуң шилип алган хааныңны кааптың,
оон ойталадың, олче килеңней бердиң;
40[+]Бодуңнуң чалчаң-биле чарган керээңни тоовайн бардың,
чалчаңның оваадайын черже дүжүр октаптың;
41[+]ооң чурттаан хамык ханаларын үрегдеп, шивээлерин бузуп кааптың.
42Чаны-биле эрткен-дүшкен улус
дөгерези ону үптеп-тонап тур,
кожаларынга ол кочу-шоот болду.
43Сен ооң дарлакчыларының күчү-күжүн өстүрдүң,
ооң хамык дайзыннарын амыраттың.
44Ооң хылыжының чидиг бажын
дайын-чаа үезинде дайзынга дыынмас кылып кагдың;
45ооң өндүр чайынын хунаагаш, дүжүлгезин черже дүжүр октаптың;
46[+]ооң чалыы үезин кызыргаш, бак атка киирип кагдың.
Сэла

47[+][+]Дээрги-Чаяакчы, чежеге дээр чаштынар сен?
Кезээ-мөңгеде бе?
Сээң килеңиң, от дег, чежеге дээр кыптыгарыл?
48[+]Назыным аргажогун бодап көрем.
Кижи амытанны кандыг хоозун куруг чуртталга дээш чаяаган сен?
49[+]Мөңгези-биле амыдырап, өлүм көрбес кижи бар бе?
Алдыы орандан амы-тынын чайладып шыдаан кижи бар бе?
Сэла

50Биеэги энерелиң кайыл, Дээрги?
Давидке шынчы чорууң-биле даңгыраглааның бодап көрем!
51Дээрги, Сээң чалчаларыңның бүгү күштүг чоннарга базындырып келгенин –
ишти-хөңнүм саргыдып чоруур шак ол дарлаашкынны бодап келем;
52Сээң дайзыннарыңның дора көрүүшкүнү кандыг ийик,
Дээрги-Чаяакчы, Сээң шилип алган хааныңны
кайы хире дорамчылаар ийик!
53[+]Дээрги-Чаяакчыга кезээ-мөңгеде алдар!
Аминь,[†] ындыг-ла болзунам!

#### 89


ДӨРТКҮ ЧЫЫНДЫ


(Ырылар 89-105)


1[+]Мөргүл. Бурганның кижизи – Моисейнии.

2[+]Дээрги, Сен биске
салгалдан салгал дамчып хоргадал бооп чор сен.
3[+][+]Даглар төрүттүнериниң-даа мурнунда,
чер биле өртемчейни чаяап кааныңның-даа мурнунда, үе-дүптен бээр,
кезээ-мөңгеде Бурган[†]-дыр сен!
4[+]Сен кижини довуракче хуулдуруп:
«Кижи амытан, келген чериңче дедир эг!» –
деп турар-дыр сен.
5[+][+]Сээң мурнунга муң чыл, дүүнгү хүн дег,
дүнеки каш шак дег, эскет чок эрте бээр.
6[+]Сен кижилерни мөңге уйгуже,
үер дег, арыда шаап аппаар сен[*];
ол улус – эртен үнүп келгеш, бүрүленип, чечектелгеш,
кежээ кадып, оңуп каар оът-сиген дег.

7Бис Сээң килеңиңге[†] узуткаттыргаш, чиде бээр бис,
Сээң хорадаарыңдан коргуп-сүртээр бис.
8[+]Сен бистиң кем-буруувусту мурнуңга бөле салып аар сен,
чажыт чүүлдеривис
Сээң арын-шырайыңның чырыынга өттүр көстүп кээр.
9Сен килеңнээриңге, бистиң бүгү назынывыс хей баар,
чуртталгавыс чылдарын, үндүр тынган дег,
дүрген төтчеглеп кааптар бис.
10[+][+]Чурттап эртер хүннеривис чеден чылга деңнежир,
а күштүг улус болза, сезен-даа хар чедир чурттаар,
ол хуусааның дургузунда бисти
муңгарал биле хилинчек тудуп чиир,
чуртталгавыс караш дээр, өлүмче ужуга бээр –
ол-ла-дыр бис.
11Сээң килеңиң күжүн эки билир кижи бар бе?
Сенден коргарывыс Сээң килеңиңниң күжүнге дүгжүр.

12[+]Назынывыс хүннерин шын үнелээринге өөредип көрем –
мерген угаанны чүрээвис-биле чедип аалы.
13Дээрги-Чаяакчы[†], килеңиң соксадып көрем!
Кажанга дээр килеңнээр сен?!
Бодуңнуң чалчаларыңны өршээп көрем.
14Эртен бисти энерелиң-биле тоттуруп көрем,
ынчан бүгү назынывыста өөрүп-хөглээр бис.
15Бисти хинчектеп келген хүннериң саны-биле,
айыыл-халап көрүп келгенивис чылдарның хемчээли-биле
биске өөрүшкү-хөгнү шаңнап көрем.
16Сээң ажыл-херээң Бодуңнуң чалчаларыңга,
Сээң өндүр чырыың оларның үре-салгалынга көзүлзүн.
17[+]Дээрги Бурганывыстың чаагай сеткили биске илерезин.
Холдарывыстың кылган ажыл-херектеринге
чедиишкинден хайырлап көрем, Дээрги-Чаяакчы,
холдарывыстың ажыл-херектеринге
чедиишкинден хайырлап көрем.

#### 90

1[+]Дээди Өрүкү Бурганның чаглааның адаанда

чурттап турар болзуңза,
Күчүлүг Бурганның хөлегезинде дыштанып турар болзуңза,
2[+]Дээрги-Чаяакчыга: «Бурганым,
Сен мээң хоргадалым сен, быжыг шивээм сен,
мен Сеңээ идегээр мен» – деп чугаалаар сен.
3[+]Ол сени аңчының дузаандан чайладып,
өлүмнүг аарыгдан камгалаар,
4[+][+]Бодунуң чалгыннары-биле шуглап аар,
Ооң чүглериниң адаанга чаштына бээр сен;
Ооң шынчы чоруу сеңээ камгалалдың куяк хеви дег болур.

5[+][+]Дүне – коргунчуг айыылдардан,
хүндүс – ужуп чоруур согундан кортпас сен.
6Дүмбей караңгыда кедеңгирлээн халдавырлыг аарыгдан,
дал дүъште алгаш баар хамчык аарыгдан кортпас сен.
7Муң кижи сээң чаныңга, түмен кижи оң талаңга
кырлып каар-даа болза, сенче ол бүгү аарыг-човалаң халдавас.
8[+]Чүгле ийи карааң-биле көөр сен –
бузуттугларның кеземче алганын көөр сен.
9[+][+]«Дээрги-Чаяакчы[†] – мээң хоргадалым» – деп чугаалаан болгай сен,
Дээди Өрүкүнү бодуңга шивээ кылдыр шилип алган болгай сен.
10[+]Бак чүве сеңээ хора чедирбес,
айыыл-халап сээң аал-ораныңче чоокшулавас.
11Ол сени шупту оруктарыңга камгалаар кылдыр
Бодунуң төлээлеринге чагып каар,
12[+][+]олар сени, будуң дашка тептикпезин дээш,
холдары-биле көдүрүп аарлар.
13[+]Араатан биле чыланны базар сен,
арзылаң биле хоран дылдыг чыланны таптаар сен.

14[+][+]Бурган[†] мынча дээн: «Ол кижи меңээ ынак-тыр,
ынчангаш ону кадагалаар мен;
ол Мээң адымны хүндүлеп билип алган боорга,
ону айыылдан адырар мен.
15[+]Мени кый дээрге, аңаа харыылаар мен;
ол айыыл-халапка алзып аарга, ооң чанынга турар мен,
ону камгалап, алдаржыдар мен.
16[+]Узун назынны аңаа пөктүр хайырлап,
камгалалымны[†] көргүзер мен».

#### 91


1Амыр-дыш хүнүнде ырлаар мизмор-ыры.

2[+]Дээрги-Чаяакчыны алгап-мактаары ачылыг-дыр;
Дээди Өрүкү, Сээң адыңны алгап ырлаары эки-дир;
3эртен – Сээң энерелиңни,
кежээ – шынчы чорууңну медээлээри эки-дир;
4чанзыга, чадаганга үдеткеш, Сеңээ ырлаары эки-дир!

5Дээрги-Чаяакчы[†], Сээң ажыл-херээң мени өөртүп тур,
Сээң холуңнуң боттандырган чүүлдери дээш,
өөрүп ырлап тур мен.
6[+]Сээң ажыл-херээң өндүр улуг-дур, Дээрги-Чаяакчы;
Сээң бодалдарың кайгамчык ханы-дыр!
7Олар ындыг дээрзин чүгле мелегей кижи билбес,
чүгле бүдүүлүк кижи угаазылап шыдавас.
8Бузуттуг улус оът-сиген дег өзүп үнүп,
бачыт[†] үүлгедикчилери чечектелип турар-даа болза,
кезээ-мөңгеде узуткаттырар.
9[+]А Сен, Дээрги-Чаяакчы,
кезээ-мөңгеде бедидир көдүрткен сен.
10Дайзыннарың бо-дур, Дээрги-Чаяакчы, олар кырлып тур,
бачыт үүлгедикчилери шупту тарай шаптырып аар.

11[+]Сен мээң күчү-күжүмнү,
мөге-шыырак шарыныы дег, өстүрүп бердиң,
мени чаа олива үзү-биле[†] хүндүлеп чаап кагдың;
12[+]дайзыннарым буураашкынын караам-биле көрүп кагдым,
халдап келген өжээтеннерим аштырыышкынын кулаам-биле дыңнап кагдым.

13[+][+]Чөптүг-шынныг улус пальма ыяш дег чечектелир,
Ливан[†] сыннарында пөш дег бедип өзер.
14[+]Оларны Дээрги-Чаяакчының өргээзинде тарып каан,
олар Бурганывыстың бажыңының мурнунга чечектелир.
15Олар кырый бергеш-даа, чимизин бээр –
быжыг, ногаан артып каар.
16[+][+]Ынчангаш мээң чалым-хаям болур
Дээрги-Чаяакчы чөптүг дээрзин,
Ында шын эвес чүве чок дээрзин олар медээлээр.

#### 92

1[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] хааннап турар!

Ол өндүр чырыкты хеп дег кедип алган,
күчү-күштү кеткеш, куржанып алган,
Дээрги-Чаяакчы өртемчейни божаңнавас кылдыр
быжыг үндезинде тургузуп каан.
2[+]Сээң дүжүлгең шаг шаанда үндезилеттинип тургустунган,
үе-дүптен бээр бар турган сен.

3[+]Суглар шимээргеп турду, Дээрги-Чаяакчы,
суглар ыыт-шимээнин улгаттырып турду,
агым суглар дагжап турду.
4[+]Ынчалзажок бедидир көдүрткен Дээрги-Чаяакчы
хөй сугларның ыыт-шимээнинден-даа,
далайның сүртенчиг чалгыгларындан-даа күчүлүг.

5Сээң хоойлуларың[†] ылап шынныг,
Сээң өргээңге кезээ-мөңгеде ыдыктыг[†] болуру чогуур.

#### 93

1[+][+]Өжээн негекчизи Бурган[†], Дээрги-Чаяакчы[†],

өжээн негекчизи Бурган, чырып көстүп келем!
2[+]Чер-делегейниң Шииткекчизи, туруп келем,
улуургак улуска чогуур кеземчени онааштырып көрем.
3[+]Дээрги-Чаяакчы, чежеге дээр
бузуттуг улус өөрүп-байырлаарыл, чежеге дээр?!
4Олар бардам сөстер эдип, аажок турлар,
бузут үүлгедикчилери шупту мактанып турлар;
5[+]Сээң чонуңну бастып турлар, Дээрги-Чаяакчы,
Сээң өнчүң болур улусту дарлап турлар.
6[+]Дулгуяк херээженни[†] база өскээртен келген кижини өлүрүп,
өскүс-чавыс улусту чок кылып турлар.
7[+]«Дээрги-Чаяакчы көрбес-тир ийин,
Израильдиң Бурганы билбес-тир ийин» – дижирлер-дир.

8Чон аразында бүдүүлүк улус, угаан кириңер!
Мелегей улус, кажан орталаныр силер?!
9[+]Бисти кулактыг кылып каан Бурган дыңнавас деп бе,
карак чаяап берген Бурган көрбес деп бе?
10-11[+]Чоннарны эдип-чазап турар Бурган
оларга кеземче онааштырбас деп бе?
Кижи амытанны билиглерге өөредип турар Дээрги-Чаяакчы
улустуң бодалдарын билир, олар – хей-бус дээрзин билир!

12[+]Дээрги-Чаяакчы, Сээң эдип-чазап турарың,
дүрүм-хоойлуңга[†] өөредип турарың кижи амыр-чыргалдыг.
13Бузуттуг хейге оңгар кастынгыжеге чедир,
Сен ол кижиге айыыл-халап үезинде
сагыш амыр боорун хайырлаар деп турар-дыр сен.
14[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонундан ойталавас,
Бодунуң өнчүзү болур улусту каапкаш барбас!
15Шииткел база катап чөптүг чорукка үндезилеттинер,
мөзүзү эки бүгү улус ону эдерер.

16Кым мен дээш бак сагыштыг улуска удур туржурул?
Кым меңээ болчуп, бузут үүлгедикчилеринге удур туржурул?
17[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ дузалаваан болза,
алдыы оранның шыпшыңынче бада бээр чыгыы турган мен.
18«Будум тендиш деп тур!» – деп турган үемде,
Сээң энерелиң меңээ чөленгииш бооп турду, Дээрги-Чаяакчы.
19Ишти-хөңнүмде дүвүрел көвүдээн тудум,
Сээң аргалалың сеткилимни сергедип чор.

20Дүрүм-хоойлуну ажыглап, улуска бак чүве кылып,
оларны узуткап чоруур чагырыкчылар
Сээң-биле чаңгыс эп-сеткилдиг болур бе?
21[+]Олар бөлүглешкеш, чөптүг-шынныг кижиже халдап,
кем-буруу чок улусту өлүрүп шиидип турар-дыр.
22[+]Ынчалзажок Дээрги-Чаяакчы – мээң быжыг шивээм,
Бурганым – мээң хоргадаар хаям.
23Ол бузуттугларга кем-буруузу дээш кеземче көргүзер,
оларны багы дээш узуткап каар.
Дээрги-Чаяакчы – Бурганывыс оларны чок кылып каар.

#### 94

1[+]Барып, Дээрги-Чаяакчыга өөрүшкүлүг ырлап берээл,

камгалал[†] бээр Хаявысты ыыткыр алгап ырлаал!
2Алдаржыдып ырлавышаан, Ооң мурнунга чеде берээл,
ырыларывыска Ону алгап ырлаал!
3[+]Дээрги-Чаяакчы[†] – өндүр улуг Бурган[†],
бүгү бурганнарны чагырар өндүр улуг Хаан болгай.
4Черниң ханызы-даа, дагларның баштары-даа Ооң холунда.
5[+]Далай-даа Ооңуу болур, ону Ол чаяаган,
кургаг черни-даа Ооң холдары бодараткан.

6[+]Барып, Дээрги-Чаяакчының –
бистиң Чаяакчывыстың мурнунга сөгүрүп,
мөгейээли, дискек кырынга олураалы.
7[+][+]Ол – бистиң Бурганывыс-тыр,
а бис – Ооң коданында чон бис,
Ооң карактааны хойлар[†] бис.

Бөгүн Бурганның мынча дээн үнүн дыңнап каан болзуңарза:
8«Меривага дег, ол хүнде ээн кургаг ховуда Массага дег,
чүректериңер дашталдырбаңар[*].
9Ынчан аңаа силерниң ада-өгбеңер Мээң кылган
ажыл-херектеримни көргеш-даа, Мени шенеп турган.
10Дөртен чыл дургузунда ол улус Мээң хөңнүмге дээп кээрге:
„Бо дээрге чүректери будалып чоруур,
Мээң оруктарымны билип албаан чон-дур“ – дээш,
11[+]килеңней[†] берип: „Олар Мээң амыр-дыжым черинче
кирбес“ – деп даңгыраглаан мен».

#### 95


(1 Чыл. 16:23-33)

1[+]Дээрги-Чаяакчыга чаа ырыдан ырлап бериңер;

бүгү чер-делегей, Дээрги-Чаяакчыны алгап ырла!
2[+]Дээрги-Чаяакчыга ырлап бериңер, Ооң адын алгап-йөрээңер,
хүннүң-не Ооң камгалалын[†] медээлеңер.
3[+]Шупту чоннарга – Ооң алдарын, бүгү аймактарга –
Ооң кылган кайгамчык чүүлдерин чугаалап чедиңер.

4[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] өндүр улуг база макталга төлептиг,
өске бурганнардан артык коргунчуг болгай.
5[+]Өске чоннарның бурганнары шупту хоозун дүрзүлер-дир,
а Дээрги-Чаяакчы дээрлерни чаяаган болгай.
6Чайынналчак мактал-хүндү – Ооң мурнунда,
күчү-күш болгаш каас-чараш чорук – Ооң ыдыктыг[†] өргээзинде.

7[+]Чоннарның аймактары, Дээрги-Чаяакчыны мактаңар,
Ооң алдары биле күчү-күжүн мактаңар;
8Дээрги-Чаяакчының алдарлыг адын алгаңар,
өргүлдериңер ап алгаш,
Ооң өргээзиниң шөлүнче кирип келиңер.
9[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң ыдыктыг өргээзинге турда,
Аңаа мөгейиңер.
Бүгү чер-делегей, Ооң мурнунга коргуп сириле!

10[+]Чоннарга дамчыдып чугаалаңар: Дээрги-Чаяакчы хааннап турар!
Ол өртемчейни быжыг үндезинде тургузуп каан – тендиш дивес-тир.
Чоннарны Ол чөптүү-биле шиидер-дир.

11[+][+]Дээрлер өөрүп-хөглезин, чер-делегей өөрүп-байырлазын;
далай болгаш ону долуп чурттааннар шимээргеп доюлзун!
12Хову-шөлдер болгаш ында амыдыраан бүгү чүве өөрүзүн,
арга-эзимде шупту ыяштар өөрүп ырлашсын!
13[+]Дээрги-Чаяакчының мурнунга олар өөрүзүн,
Ол чер-делегейни шын шиидер дээш кел чыдар болгай.
Ол өртемчейни Бодунуң чөптүү-биле,
бүгү чоннарны – алыс шынныы-биле шиидер-дир.

#### 96

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] хааннап турар!

Чер-делегей өөрүзүн, эңдерик ортулуктар хөглезин!
2[+][+]Дээрги-Чаяакчыны сырый кара булут бүргей ап турар;
чөптүг чорук биле шын шииткел – Ооң дүжүлгезиниң үндезини.
3[+]Долгандыр турар дайзыннарны өрттендир чиртпишаан,
Ооң мурнунда от хып бар чыдар.
4[+]Ооң чаңныктары өртемчейни чырыдар,
чер-делегей ону көргеш, сүрээдеп сирилээр.
5[+][+]Даглар Дээрги-Чаяакчының мурнунга –
бүгү чер-делегейниң Чагырыкчызының мурнунга –
чук ышкаш эстип тур.
6[+]Дээрлер Ооң чөптүүн медээлеп тур,
бүгү чоннар Ооң өндүр чырыын көрүп тур.
7[+][+]Дүрзү-бурганнарга[†] мөгейген, хоозун дүрзүлер-биле мактанган
бүгү улус бак атка кирер.
Бүгү бурганнар, Аңаа мөгейиңер!

8[+]Сээң шиитпирлериңни дыңнааш, Сион[†] өөрүп-байырлап тур,
Иудеяның хоорай-суурлары өөрүп-хөглеп тур,
Дээрги-Чаяакчы.
9[+]Сен бүгү чер-делегейниң кырында өрү көдүрткен-дир сен,
бүгү бурганнардан бедий берген-дир сен, Дээрги-Чаяакчы.

10[+][+]Дээрги-Чаяакчыга ынак улус,
бузутка хөңнүңер чок болуңар!
Ол Бодунга бердинген улустуң амы-тынын камгалаар,
оларны бак улустуң холундан адырар.
11[+]Чөптүг-шынныг кижиге – чырык чырыыр,
мөзүзү эки кижи – өөрүп-хөглээр.
12[+]Чөптүг-шынныг улус, Дээрги-Чаяакчы дээш өөрүңер,
Ооң ыдыктыг[†] адын алдаржыдыңар!

#### 97


1Мизмор-ыры.

[+][+]Дээрги-Чаяакчыга чаа ырыдан ырлап бериңер;
Ол кайгамчык чүүлдерни боттандырган болгай,
Ооң ыдыктыг[†] күчү-күштүг холу Аңаа тиилелгени эккелди.
2Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң тиилелгезин көргүстү,
Бодунуң чөптүүн, өске чоннар көрүп турда, ажытты.
3[+]Ол Бодунуң израиль чонунга
шынчызы биле энерелин бодап келди.
Чер-делегейниң кайы-даа ужу-кыдыы
Бурганывыстың тиилелгезин[*] көрүп кагды.

4[+]Бүгү чер-делегей, Дээрги-Чаяакчыны алгап ырла,
өөрүп-хөглеп, байырлап ырла!
5Ырыны чадаганга үдеп ойнавышаан,
Дээрги-Чаяакчыны алгап ырлаңар!
6[+]Хаанывыс болур Дээрги-Чаяакчының мурнунга
трубалар биле эдискилер этсип, өөрүп-байырлаңар!

7[+]Далай болгаш ону долуп чурттааннар,
чер-делегей болгаш ында амыдыраан
бүгү чүве шимээргеп доюлзун.
8[+]Хемнер адыштарын часказын;
даглар хары угда өөрүп-байырлазын!
9[+]Олар Дээрги-Чаяакчының мурнунга өөрүп-байырлазын,
чер-делегейни шиидер дээш, Ол кел чыдар болгай.
Дээрги-Чаяакчы өртемчейни – чөптүү-биле,
чоннарны – шынга дүүштүр шиидер.

#### 98

1[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] хааннап турар,

бүгү чоннар сүрээдеп сирилезин!
Ол херувимнер[†][*] кырында саадаан-дыр;
бүгү чер-делегей шимчеп сирилезин!
2[+]Дээрги-Чаяакчы Сион[†] дагга өндүр бедик,
бүгү чоннарның кырында Ол өрү көдүрткен!

3Сээң өндүр улуг болгаш сүрээденчиг адыңны олар алдаржытсын;
ол ат ыдыктыг[†] болгай.
4[+]Күчүлүг Хаан чөптүг чорукка ынак.
Сен чөптүг чорукту доктаадып кагдың,
шынчы чорукту Израильге эккеп бердиң.
5Дээрги-Чаяакчыны – Бурганывысты алгап-мактаңар;
Ооң буттарын салыр черинге[*] мөгейиңер,
ол чер ыдыктыг болгай!

6[+]Моисей[†] биле Аарон[†] Бурганның бараалгакчылары[†] тургаш,
а Самуил[†] Ооң адын кыйгырган улустуң бирээзи тургаш,
Аңаа мөргүп, Ону кыйгырып турганнар,
ынчан Дээрги-Чаяакчы оларга харыылаан.
7[+]Дээрги-Чаяакчы булут чагы аразындан олар-биле чугаалашкан,
а олар Ооң чагыгларын болгаш
Ооң берген дүрүм-хоойлузун[†] сагып турганнар.

8[+]Дээрги-Чаяакчы, Бурганывыс, Сен оларга харыыңны бердиң!
Оларны өршээп шыдаар,
үүлгедиглери дээш кезедир Бурган[†] болдуң.

9[+]Дээрги-Чаяакчыны – Бурганывысты кымдан арттыр мактаңар,
Ооң ыдыктыг даанга мөгейиңер,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганывыс ыдыктыг болгай.

#### 99


1Өөрүп четтириишкинниң мизмор-ырызы.

[+]Бүгү чер-делегей, Дээрги-Чаяакчыны алгап ырла!
2Дээрги-Чаяакчыга өөрүшкүлүг мөгейиңер,
Ооң мурнунче Ону алгап ырлап барыңар!
3[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] – Бурган[†] дээрзин билип алыңар,
Ол бисти чаяап каан, Аңаа хамааржыр бис,
Ооң чону болгаш Ооң коданының хойлары[†] бис.

4[+]Ооң эжик-хаалгазынче – өөрүп четтирип,
Ооң өргээзинче – алгап-мактап кириңер.
Ону мактаңар, Ооң адын алгап-йөрээңер!
5[+]Дээрги-Чаяакчы ачылыг-дыр,
Ооң энерели – кезээ шагда үстүп төнмес-тир;
Ооң шынчы чоруу – салгалдан салгал дамчып артар.

#### 100


1Давидтии. Мизмор-ыры.

[+]Энерел биле чөптүг шииткелди ырлаар мен,
Дээрги-Чаяакчы[†], Сеңээ ырлап бээр мен.
2[+][+]Кем-буруу чок орукту бодап чор мен: аңаа кажан чеде бээр мен?
Оран-савамда бодумну арыг[†] чүректиг алдынып чор мен.
3Кандыг-даа дүржок чорукту
мен көрүп турумда кылырын чөпшээревес мен,
кемниг херектерни көөр хөңнүм чок – олар меңээ чыпшынмас.

4Улуургак чүректи бодумдан ырадыр мен,
кара сагыш ишти-хөңнүмге турбас.
5[+][+]Өске кижини бүдүү нүгүлдээр хейни узуткап каар мен;
турамык көрүштүг, улуургак кижиден хөңнүм калыр.

6Карактарым чер-делегейде бүзүрелдиг улусче көрүнген –
олар мээң чанымга олурар эргелиг;
кем-буруу чок орук-биле бар чыдар кижи
меңээ бараан болур.
7Мээң оран-савамга кара сагыштыг кижи чурттап шыдавас,
мээң мурнумга мегечи кижи артып каап шыдавас.
8[+]Эртенниң-не чуртумнуң буруулуг улузун узуткап эгелээр мен –
Дээрги-Чаяакчының хоорайында
шупту бузут үүлгедикчилерин
дазылындан тура тыртып, узуткаар мен.

#### 101


1[+]Харыксырай бергеш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бодунуң хомудалын чугаалап турар түрегдээн кижиниң мөргүлү.

2Дээрги-Чаяакчы[†], мөргүлүмнү[†] дыңнап көрем,
дуза дилээн кыйгым Сеңээ четсин.
3Айыыл-халап хүнүнде менден хая көрүнмейн,
кулааңны менче ээктирип, кыйгырган хүнүмде дүрген харыылап көрем.

4[+][+]Амыдыралым ыш дег эстип читти,
сөөктерим одагда оттуг кезек дег өрттенип калды.
5[+][+]Чүрээм оът-сиген дег саза бастырып, кадып калды,
аъш-чем чиир безин хөңнүм чок апарды.
6Човууртап тур мен, сөөктерим эът-кежимге чыпшына берди.
7[+]Ээн куруг черлерде куш-биле дөмей апардым,
бузундуларда чурттаан үгү дег болу бердим.
8Уйгум келбестеп, сери кырында
чааскаанзыргай бора-хөкпеш дег орар-дыр мен.
9[+]Дайзыннарым хүннү бадыр мени бак сөглээр-дир,
мени кочулаан улус мээң адым-биле карганыр-дыр.
10[+]Хүлдү аъш-чем кылдыр чип,
суксунумга карак чажын холуп келдим.

11Сээң килеңнеп[†] хорадааныңдан ынчалдыр болганы ол –
Сен мени өрү көдүргеш, дүжүр октаптың.
12[+]Назыным хөлеге дег чидип бар чыдыр,
оът-сиген ышкаш када бердим.

13[+][+]А Сен, Дээрги-Чаяакчы,
дүжүлгеңге кезээ-мөңгеде саадаар сен,
улус Сени салгалдан салгал дамчып сактып чоруур.
14[+][+]Сен туруп келгеш, Сионга[†] ээ-хайыралыыңны көргүзер сен –
ону өршээр үе келген-дир, ындыг үе-шаг ол-дур.
15[+]Сээң чалчаларыңга Сионнуң даштары эргим болгай,
ооң довураа дээш безин хараадап турарлар болгай.
16[+]Ол үеде бүгү чоннар Дээрги-Чаяакчының адын,
чер-делегейниң шупту хааннары алдарлыг Сени аажок хүндүлээр-дир.
17[+]Дээрги-Чаяакчы Сионну катап тургузар,
Ооң өндүр чырыы чайынналып көстүп кээр.
18Чаржынчыг түреңги улустуң мөргүлүн Ол хүлээп аар,
оларның чалынганын тоовайн барбас.

19[+]Ол бүгүнүң дугайында улус келир салгалга бижип, арттырып каар,
ынчан Дээрги-Чаяакчының чаяап каар чону Ону алгап-мактаар.
20[+]Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы
Бодунуң ыдыктыг[†] кудайындан черже көрген,
дээрлерден черже хайгаарап көрген.
21[+]Ол хоругдаткан кижиниң човуурун дыңнап каарын,
өлүр четкен улусту хостаарын күзээн.
22-23[+]Ынчан чоннар биле күрүнелер
Дээрги-Чаяакчыга бараан болур дээш шупту чыглып кээп,
Сионга Дээрги-Чаяакчының адын алгаар,
Иерусалимге Ону мактаар.

24Ол мээң күжүмнү орук ара төндүрдү, назынымны кыскалатты.
25[+]Мен ынчан: «Бурганым, назыным орту чедип чорда,
мени алгаш барбайн көрем» – дидим.

А Сен мөңге чурттаар сен.
26[+]Үе-дүпте чер-делегейни үндезилеп тургустуң,
дээрлер база Сээң холуңнуң чаяалгазы.
27[+][+]Чер биле дээр чиде-даа бээрге, Сен артып каар сен,
олар шупту хеп ышкаш элеп каар;
оларны Сен тон ышкаш солуп кааптарыңга,
солуттунуп, чиде бээрлер.
28[+]А Сен биеэги хевээр сен, Сээң назының төнчү чок.
29[+]Сээң чалчаларыңның ажы-төлү
бо черге амыдырап артар, оларның үре-салгалы
Сээң хайгааралың адаанга бут кырынга быжыг турар.

#### 102


1Давидтии.

Сеткилим Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээзин[+],
бүгү ишти-хөңнүм Ооң ыдыктыг[†] адын алгап-йөрээзин!
2Сеткилим Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээзин,
Ооң хайырлаан хамык ачы-буянын утпазын!
3[+]Ол мээң шупту кем-буруумну өршээр,
хамык аарыымны экиртир;
4[+]амы-тынымны өлүмден адырар,
энерел болгаш ээ-хайыразы-биле мени бүргээр;
5[+]амыдыралымны ачы-буян-биле долдурар;
эзирниң чалгын-чүглери дег, чалыы назыным чаартынып, эглип кээр.

6Дээрги-Чаяакчы[†] бүгү базындырган улуска
чөптүг чорук биле шын шииткелди көргүзер.
7Ол Бодунуң оруктарын Моисейге,[†]
ажыл-херектерин – израиль чонга көргүскен.
8[+]Дээрги-Чаяакчы килеңнээчел[†] эвес,
кээргээчел, ээ көрнүүчел база элбек энерелдиг;
9[+]Ол бисти үзүк-соксаал чок буруудатпас,
кезээ-мөңгеде хорадавас.
10[+]Ол биске кем-буруувус ёзугаар хамаарылга көргүспеди,
бисти бачыттарывыс ёзугаар кезетпеди.
11[+]Чүге дээрге дээрниң черден бедии дег,
Ооң энерели Оон коргар улуска өндүр бедик;
12[+]чөөн чүктүң барыын чүктен ырак турары дег,
бузуттарывысты Ол бистен ырадып каапты;
13[+]ачазының оолдарынга ээ-хайыралыы дег,
Дээрги-Чаяакчы Оон коргар улуска ээ-хайыралыг.

14[+]Ол бистиң чүден бүткенивисти билир,
довурактан тывылганывысты бодап чоруур.
15[+]Кижиниң назыны оът-сиген дег: шөлде чечек дег частып кээр,
16[+]а салгын-хат эстедир хадып эртерге, ол чиде бээр,
ооң турган чери ону ам танывайн баар.
17[+]А Дээрги-Чаяакчының энерели Оон коргар улуска
үе-дүптен эгелээш, кезээ-мөңгеде артып каар;
18[+]Ооң чагыг-керээзин[†] сагып, айтыышкыннарын күүседирин
утпайн чоруур улустуң үре-салгалынга Ол чөптүүн көргүзер.
19[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң дүжүлгезин
дээрлерде тургузуп алган,
Ооң чагыргазы бүгү чүүлдү башкарып турар.
20[+]Дээрги-Чаяакчының төлээлери –
Ооң сөзүн сагып, айтыышкынын тооп дыңнаар
күш-шыдалдыг дайынчылар, Ону алгап-йөрээңер!
21Дээрги-Чаяакчының шупту аг-шерии –
Ооң күзел-соруун күүседип турар чалчалар, Ону алгап-йөрээңер!
22Дээрги-Чаяакчының хамык чаяалгазы
Аңаа чагырткан бүгү черлерге Ону алгап-йөрээңер!
Сеткилим Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээзин!

#### 103

1[+][+][+]Сеткилим Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээзин!

Дээрги-Чаяакчы[†], Бурганым, канчаар-даа аажок өндүр улуг сен,
чайынналчак мактал-хүндү – кеткен хевиң ол-дур.
2[+]Чырык-биле, тон-биле дег, шыптынып алган сен,
дээрни, чадырның сери-шывыын дег, чада салган сен.
3[+][+]Дээрниң сугларының кырынга үстүкү ордуңну тудуп алган сен,
бодуңнуң чуузаңга[†] дег, булуттарга олурупкаш,
чалгынныг хатты хөлге кылгаш, халдып турар сен.
4[+][+][+]Хаттардан – Бодуңнуң төлээлериңни,
чалбыышталган оттан –
Бодуңнуң бараан болукчуларыңны кылып каан сен[*].

5[+][+]Сен чер-делегейни быжыг үндезинге тургузуп кагдың,
ол кажан-даа божаңнавас.
6Ону дүп чок далай-биле, тон-биле дег, шуглап каан турган сен,
суг дагларны шыпкан турган.
7[+]Суглар Сээң чемелээн сөзүңден дезип маңнап,
Сээң диңмирээн үнүңден хоюп ыңай бооп турган.
8Дагларже үнүп, шынааларже[†] бадып,
Сээң оларга айтып бергениң черже агып турган[*].
9[+]Сен сугларның ажыр акпас кызыгаарын тургузуп кагдың,
олар ам черни хөме агар дээш дедир ээп шыдавас.
10Сен дамырактарны шынааларже аксып бадырыптың;
суглар дагларның аразында агып бадып,
11шөлдерде шупту аң-меңге суксун болду,
черлик элчигеннер суксунун хандырып ап тур.
12Суг кыдыында дээрниң куштары чурттай берген,
будук-бүрү аразында эдип олурлар.

13Үстүкү ордуңдан дагларны суггарып тур сен,
Сээң ажыл-херээңниң үре-түңнели-биле чер-делегей тодуп тур.
14[+]Мал-маганга оът-сигенни,
кижилерге болбаазырадыр үнүш-дүжүттү өстүрүп:
оларның чиир аъш-чемин черден уштуп берип тур сен.
15[+][+]Кижиниң сеткил-хөңнүн хөгледир араганы,
арнын кылаңнадыптар олива үзүн,[†]
шаг-шинээн быжыглаар тарааны берип тур сен.
16Дээрги-Чаяакчының ыяштары –
Ооң олуртуп кааны Ливан[†] пөштериниң суксуну ханып тур,
17оларга кушкаштар уялар тудуп аар;
шивилерге аист куштар уяланыр,
18[+]бедик дагларга те-чуңма турумчуур,
хая-даштарга сарлык-дегелер[*] хоргадаар.

19[+][+]Дээрги-Чаяакчы үени тодарадыр дээш айны чаяап каан,
хүн бодунуң ажар өйүн билир кылып каан.
20[+]Сен дүмбей караңгыны чаттылдыр салыптарыңга,
дүн дүжүп кээр –
ол өйде арга-эзимниң аң-меңи чимзенип чоруур,
21[+]арзылаңнар олча дилеп, ырланып, Бургандан аъш-чем дилээр.
22[+]Хүн үнүп кээрге, аң-мең ээп чанып,
үңгүрлеринге, ижээннеринге чыткылап аар.
23Кижи амытан ынчан кежээге чедир
ажылдаар дээш үнүп келгеш, орайга чедир иженир.

24[+]Дээрги-Чаяакчы,
Сээң ажыл-херектериңниң хөй деп чүвезин!
Бүгү чүүлдерни мерген угааның-биле чаяап каан сен,
олар чер-делегейни дола берген!
25А бо болза өндүр делгем далай-дыр.
Мында эмге-тикчок улуг-биче далай амытаннары бар,
26корабльдар эжиндирип турар;
мында аңаа эштип ойназын дээш
чаяап кааның левиафан[*] бар.

27[+]Ол амытаннар шупту
«Аъш-чемни чогуур үезинде бээр боор» деп, Сеңээ идегеп турар.
28[+]Оларга бээриңге, чыып аарлар,
холуңну ажыда сунарыңга, ачы-буян-биле пөгүп тодарлар.
29[+]Олардан хая көрнүр болзуңза, корга бээрлер,
амы-тынын үзүп каарыңга, чок апарып,
тывылган довураанче дедир кире бээрлер.
30[+]Бодуңнуң тыныжыңны
оларга тындырыптарыңга, чаяаттына бээрлер,
Сен чер-делегейни ынчалдыр чаартып турар сен.

31[+]Дээрги-Чаяакчының алдары кезээ-мөңгеде турзун.
Ол Бодунуң чаяалгалары дээш өөрүзүн.
32[+]Черже Ол көрүптери билек, чер сирилей бээр,
дагларга дээптери билек, олар ышталы бээр.
33[+]Дириг чорааш, Дээрги-Чаяакчыны алгап ырлаайн,
чурттап чорааш, Бурганымны мактап ырлаайн.
34Мээң сөстерим Аңаа таарымчалыг болзун;
Дээрги-Чаяакчы дээш өөрүп-хөглээйн.
35А бачыттыг улус чырык чер кырындан арлып чиде берзин,
бузуттуг улус моон соңгаар турбазын.
Сеткилим Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээзин!
Аллилуйя![†]

#### 104


(1 Чыл. 16:8-22)

1[+]Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтириңер,

Ооң адын адап, мактаңар,
өске чоннарга Ооң ажыл-херектерин медээлеңер;
2[+]Ону алгап ырлаңар, Аңаа ырлап бериңер;
Ооң кылган бүгү кайгамчык чүүлдерин чугаалап бериңер.
3Ооң ыдыктыг[†] ады дээш чоргаараңар;
Дээрги-Чаяакчыже чүткүп чоруур улустуң
сеткил-сагыжы өөрүп-хөглезин.
4[+]Күчүлүг Дээрги-Чаяакчыны эдериңер,
Ооң-биле үргүлчү кады турар дээш чүткүңер.

5-6[+]Дээрги-Чаяакчының чалчазы Авраамның[†] үре-салгалы,
Иаковтуң[†] салгалы, Бурганның шилип алган улузу!
Ооң кылган кайгамчык чүүлдерин, Ооң көскү демдектерин,
Ооң аксындан үнген шын шииткелдерин сактып чоруңар.
7[+]Ол дээрге бистиң Бурганывыс, Дээрги-Чаяакчы[†]-дыр:
бүгү чер-делегейде Ооң шын шииткелдери бар.

8[+][+]Ол Бодунуң берген чагыг-керээзин[†] –
чоннуң муңгу салгалынга чедир
чагаан сөзүн кезээ-мөңгеде утпас.
9[+]Ол ону Авраам-биле чаргаш,
Исаакка[†] Бодунуң даңгыраан берген.
10Ол ону Иаковка дүрүм-хоойлу[†] кылдыр доктааткаш,
Израильге мөңге чагыг-керээ кылдыр быжыглаан:
11[+]«Сеңээ өнчү кылдыр ханаан черни бээр мен».

12[+]Өгбелеривис аажок эвээш санныг, көңгүс хөй эвес турда,
олар Ханаанга[†] өскээртен келген улус турда,
13олар бир чондан өске чонче, бир күрүнеден
өске аймактың күрүнезинче көжүп чоруп турда,
14[+]Бурган[†] оларны дарлаар арганы кымга-даа бербейн,
хааннарны олар дээш чемелеп:
15[+]«Мээң шилип алган улузумга дегбеңер,
Мээң медээчилеримге[†] багай чүве кылбаңар!» – деп турган.

16[+]Дээрги-Чаяакчы чер кырынче ашты бадырып,
тараалыг бүгү үнүштү узуткап каан.
17[+]Ол Египетче[†] бир кижини өгбелеривисти мурнай чорудупкан:
Иосифти[†] кул кылдыр саттырыпкан.
18Иосифтиң буттарын кинчилер бектеп,
демир дөңгү ооң мойнун боой кызып алган –
19[+]Иосифтиң баш удур чугаалаан сөзү боттанмааже, ындыг турган.
Дээрги-Чаяакчының сөзү Иосифти ынчалдыр шенээн.
20[+]Фараон[†] Иосифти эккелдирип алган, чоннарның чагырыкчызы
ооң кинчи-бегин адыртып, хостааш,
21[+]бодунуң ордузунуң дээргизи кылдыр база
бодунуң эдилээн бүгү байлаан
аайлап-башкарар кижи кылдыр томуйлап каан.
22Иосиф ынчан хаанның дүжүметтерин
бодунуң туралааны-биле башкарып[*],
баштыңнарны[†] мерген угаанга өөредип турган.

23[+]Израиль[†] ынчан Египетке чедип келген,
Иаков Хаамның черинге[*] көжүп келген турган.
24[+]Бурган Бодунуң чонун эңдере өстүрүп-көвүдеткеш,
ооң дайзыннарындан артык күштүг кылып каан.
25[+]Бурган ол дайзыннарның чүректерин
Ооң чонун көөр хөңнү чок кылып каарга,
олар Ооң чалчаларынга удур кара сагышты бодаар апарган.

26[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чалчазы Моисей[†] биле
шилип алган кижизи Ааронну[†] айбылап чорудупкан.
27[+]Олар Хаамның* чериниң чурттакчыларының аразынга
Ооң сөстерин ёзугаар
көскү демдектер болгаш кайгамчык чүүлдерни көргүскен.
28[+]Ол дүмбей караңгыны чорудуп, чер кырын караңгыладыпкан,
Ооң сөзүнге кым-даа удурланып шыдаваан.
29[+]Дээрги-Чаяакчы дайзыннарның суун ханче хуулдуруп,
оларның балык-байлаңын кырып каапкан.
30[+]Оларның черинге, хааннарның ордузунга безин
бөзүр-пагалар имиңейни берген.
31[+]Ооң чугаалаан сөзү-биле оларның черин бир кылдыр
ызырар сээктер, хүлчүктер үглей ужуп келген.
32[+]Дээрги-Чаяакчы чаъс орнунга долуну чагдырып,
оларның чуртунче чаңныктарын дүжүрген;
33оларның виноградын,[†] фига чимистерин дүжүр шаап,
ээлээн девискээринде ыяштарның шуптузун сыйып каапкан.
34[+]Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзү-биле
сан-түң чок мөөң шартылаа болгаш шерги үглей ужуп келгеш,
35оларның черинде бүгү оът-сигенни,
шөлдеринде үнген дүжүттү сыырыпкан.
36[+]Дээрги-Чаяакчы оларның черинде
дун төл бүрүзүн – оларның эң үнелиг эртине-байлаан –
узуткап каан.

37[+]Бурган израильчилерни ук черден
алдын-мөңгүннүг үндүре берген,
оларның аймактарының аразында
арай деп калгып чоруур кижи чок болган.
38[+]Египет чон израильчилерден коргуп-сүртээн болгаш,
оларның чоруй барганы дээш өөрээн.
39[+]Дээрги-Чаяакчы оларга шывыг кылдыр
булутту чада салып берген;
оруун дүне от-биле чырыдып берип чораан.
40[+]Оларның дилээ-биле Ол матпадактар чорудуп берип,
дээрден баткан тараа-биле оларны тоттуруп турган.
41[+]Хаяны хаптарга, суг аттыгып үнүп,
ээн кургаг ховуга хем агып бадып эгелээн.

42[+]Бурган Бодунуң чалчазы Авраамга берген
ыдыктыг аазаашкынын утпайн чораан болгай.
43[+]Ол Бодунуң чонун, шилип алган улузун
Египеттен үндүрүп эккээрге, олар өөрүп-хөглеп турган.
44[+]Оларга өске чоннарның чурттаан черлерин берген,
олар өске аймактарның өнчүзүн салгап алган.
45Ынчангаш Дээрги-Чаяакчының чону
Ооң айтыышкыннарын сагызын,
Ооң дүрүм-хоойлузун кадагалап арттырзын.
Аллилуйя![†]

#### 105

1[+]Аллилуйя![†]

Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтириңер; Ол ачылыг-дыр,
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
2Дээрги-Чаяакчының күчү-күжүн чугаалап шыдаар,
Ооң макталга төлептиг шупту ажыл-херээн
медээлеп шыдаар кижи бар бе?
3[+]Чөптүг чорукту сагып чоруур,
үргүлчү шын чүве кылып чоруур улус амыр-чыргалдыг.

4Дээрги-Чаяакчы[†], Бодуңнуң чонуңче
ээ көрнүп тура, мени бодап келем:
Бодуңнуң камгалалыңдан[†] меңээ хайырлап көрем –
5Сээң шилип алган улузуңнуң аас-кежиин көрүп алыйн,
Сээң чонуңнуң өөрүшкүзү-биле өөрүп-хөглээйн,
Сээң өнчүң болур чон-биле кады чоргаарланып көрейн.

6[+]Ада-өгбевис-даа, бис-даа бачытты үүлгеткен-дир бис,
кем-бурууну, бузутту кылган-дыр бис.
7[+]Ада-өгбевис Египетке[†]
Сээң кайгамчык чүүлдериңни угаап билбээн,
Сээң өндүр улуг энерелиңни уттупкан,
Кызыл далай чанынга Сеңээ удурланган.
8[+]Ынчалза-даа Бурган[†] Бодунуң ат-алдарын бодааш,
Бодунуң күчү-күжүн көргүзер дээш, оларны камгалап каан.
9[+][+]Дээрги-Чаяакчы Кызыл далайга дужаарга, далай кургап калган;
Ол ада-өгбевисти терең ээремнер таварты,
кургаг черлеп дег, эрттире берген;
10[+]оларны көөр хөңнү чок улустуң холундан камгалап,
дайзынның холундан адырып каан.
11[+]Оларның дайзыннарын суг хөме аптарга,
чаңгызы-даа амылыг артпаан.
12[+]Израильчилер Ооң сөстеринге бүзүреп,
Ону мактап ырлажы бергеннер.

13[+]Олар үр болбайн, Ооң ажыл-херектерин уттуптуп,
чагыгларын манап албайн барганнар;
14[+]ээн кургаг ховуга аажок чем чиксей бергеннер,
Бурганны аңаа шенеп турганнар.
15[+]Ол ынчан оларның дилээн күүсеткен,
ындыг-даа болза, оларже арып-дорар аарыг ыдыпкан.

16[+]Олар турлаанга Моисейге[†] база
Дээрги-Чаяакчының ыдыктап кааны Ааронга[†] адааргай бергеннер.
17[+]Чер ойлуп кире бергеш, Дафанны ажырыпкан,
Авиронну бүгү талалакчылары-биле кады хөөп алган.
18[+]Оларның бөлүүнче от өөскүп кыпкаш,
буруулуг улусту чалбыыш өрттендир чипкен.

19[+]Израильчилер Хорив[†] дагның чанынга бугажык дүрзүзү
шуткуп кылып алгаш, аңаа мөгейип,
20[+]боттарының алдарлыг Бурганын
оът-сиген чиир мал дүрзүзүнге орнапканнар.
21[+]Египетке өндүр улуг үүле-херек кылып турган Бурганны –
боттарының Камгалакчызын уттупканнар.
22Олар Хаамның черинге[*] –
кайгамчык чүүлдер,
Кызыл далай чанынга – коргунчуг чүүлдер
кылып турган Бурганны уттупканнар.
23[+]Дээрги-Чаяакчы израильчилерни узуткаар деп барган,
ынчалза-даа Ооң шилип алганы Моисей чонга болчуп,
оларны узуткавас кылдыр, Дээрги-Чаяакчының килеңин[†] чайладыпкан.

24[+]Оон израильчилер Ооң сөзүнге бүзүревейн,
күзенчиг черни тоовайн барганнар.
25Олар боттарының чадырларынга
Дээрги-Чаяакчының үнүн тооп дыңнавайн, хыйланып турганнар.
26Ол ынчан даңгыраглап:
«Оларны ээн кургаг ховуга чок кылып каар мен,
27[+]оларның үре-салгалын чоннар аразынга узуткап каар мен,
өске чер-чурттарга тоо быдарадып каар мен» – деп турган.

28[+]Олар Фегор дагның бурганы Ваалга[†] мөгейип,
амы-тыны чок дүрзүлерге салган өргүл эъди чип,
29ажыл-херектери-биле Дээрги-Чаяакчыны килеңнедип турганнар.
Ынчан оларның аразынга айыыл-халап өөскүп үнген.
30[+]А Финеес киржи берип, шииткел үндүрерге,
айыыл-халап соксай берген.
31[+]Бурган ол дээш Финеести
салгалдан салгал дамчып, кезээ-мөңгеде чөптүг-шынныг кижи деп санаан.

32[+]Израильчилер Мериваның суунуң чанынга
Бурганны хорададып алганнар,
Моисей ынчан олар дээш айыылга таварышкан:
33[+]олар ооң сеткил-сагыжынга килеңни оттуруптарга,
ол бодунуң аксы-сөзүн тудуп шыдавайн барган.

34[+]Олар Дээрги-Чаяакчының узутказын дээни чоннарны узуткавааннар,
35[+]харын өске чоннар улузу-биле[†] холужуп,
оларның ёзу-чаңчылдарынга өөренип,
36[+]оларның дүрзү-бурганнарынга[†] мөгейгеш, дузакка туттурганнар.
37[+]Олар оолдар, кыстарын буктарга[†] өргүл кылдыр салып турганнар.
38[+]Ханаанның[†] дүрзү-бурганнарынга өргүл кылдыр салган
оолдар, кыстарының кем чок ханын төп,
ол черни бужартадып кааннар.
39Кылган ажыл-херектери-биле боттарын бужартадып,
үүлгеткен херектери-биле самыыралга алзып турганнар.

40Дээрги-Чаяакчының килеңи Бодунуң чонунче кыптыгып,
Бодунуң өнчүзү болур улустан хөңнү калып,
41-42[+] израильчилерни өске чоннар улузунуң холунга хүлээдип берген.
Дайзыннары израильчилерни чагырып эгелээш,
дарлап-бастырга,
олар демгилерниң кадыг холунга
кыстыртып алганнар
43[+]Дээрги-Чаяакчы оларны хөй катап камгалаан,
а олар аңаа удур үймээн үндүрер чөрүү сагыштыг турганнар,
Ол ынчан оларны бузуттары дээш берге байдалче киирип каан.
44[+]Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы
израильчилерниң кыйгызын дыңнап,
оларның кызагдадып алганын көрүп турган.
45[+]Олар-биле чарган чагыг-керээзин[†] бодап,
Бодунуң өндүр улуг энерелинден оларны кээргеп,
46[+]израильчилерни тудуп алгаш барган бүгү чоннарның оларга
ээ-хайыралыг болур сагыжын оттурупкан.

47Дээрги-Чаяакчы, Бурганывыс, бисти камгалап көрем;
Сээң ыдыктыг[†] адыңны мактаар кылдыр,
Сээң мактал-хүндүң-биле чоргаарланыр кылдыр,
өске чоннар аразындан бисти бөлүп чыып көрем.
48[+]Израильдиң Бурганынга – Дээрги-Чаяакчыга
кажан-даа, кезээ-мөңгеде алдар!
Бүгү чон: «Ындыг-ла болзунам!» деп чугаалазын.
Аллилуйя!

#### 106


БЕШКИ ЧЫЫНДЫ


(Ырылар 106-150)

1[+]Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтириңер;

Ол ачылыг-дыр, Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
2-3[+][+]Дээрги-Чаяакчының камгалап кааны,
дайзынның холундан адырып кааны,
өске чурттардан – чөөн болгаш барыын чүктерден,
соңгу чүктен болгаш далайдан бээр –
чыып эккелгени бүгү улус ынча деп чугаалазын.

4Израильчилер ээн кургаг ховуга улчуп-тояап,
чурттакчылыг хоорайга таварышпайн чораан.
5Аштап-суксап, амы-тыны хылдың кырында чораан.
6Ынчан олар кызагдаткаш,
Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп кыйгырган –
а Ол түрегделден оларны камгалап,
7чурттакчылыг хоорайга чеде берзиннер дээш,
дорт орук-биле эдертип чорупкан.
8Олар Дээрги-Чаяакчыга
Ооң энерелдии дээш, кижи төрелгетенге кылган
кайгамчык чүүлдери дээш өөрүп четтирзин!
9[+]Ол суксаан кижини хандырган,
аштаан кижини буян-биле тоттурган болгай.

10[+][+]Израильчилер демирге бектедип алгаш,
дүмбей караңгыга качыгдап олурганнар.
11[+]Олар Бурганның сөстерин тооп дыңнавайн барган,
Дээди Өрүкүнүң күзел-соруун хүлээп көрбээн.
12[+]Дээрги-Чаяакчы[†] оларның тура-хөөнүн
албадалдыг ажыл-биле чаажыктырарга, могап турупканнар,
а оларга дузалажыр кижи тывылбаан.
13Олар кызагдаткаш,
Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп алгырган,
Ол ынчан оларны түрегделден адырып каан;
14оларны дүмбей караңгыдан үндүре бергеш,
кинчи-бегин үзе шаап каапкан.
15Олар Дээрги-Чаяакчыга Ооң энерелдии дээш,
кижи төрелгетенге кылган
кайгамчык чүүлдери дээш өөрүп четтирзин!
16[+]Ол хүлер хаалгаларны буза шапкаш,
демир дээктерни үреп каапкан болгай.

17Мелегей улус бачыттыг оруктары
болгаш бузуттары дээш качыгдап турган.
18[+][+]Олар кандыг-даа аъш-чемни чип албастап,
өлүмнүң эжиин ажыдып киреринге чоокшулап келген.
19Олар кызагдаткаш, Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп алгырган,
Ол ынчан оларны түрегделден адырып каан.
20[+]Ол Бодунуң айтыышкыны-биле оларны экиртип каан,
чевегге[†] чыдарындан камгалап каан.
21Олар Дээрги-Чаяакчыга Ооң энерелдии дээш,
кижи төрелгетенге кылган
кайгамчык чүүлдери дээш өөрүп четтирзин!
22[+]Олар өөрүп четтириишкин өргүлүн Аңаа эккеп салзын,
Ооң ажыл-херектериниң дугайында ырлашпышаан медээлезин.

23Корабльдарга далайже эжиндирип үнген,
сугларның делгемнеринге ажыл-үүлезин кылып чоруткан далайжылар
24Дээрги-Чаяакчының ажыл-херектерин,
кайгамчык чүүлдерин, далайга чорааш, көрүп турган.
25[+]Ол дужаарга, күштүг шуурган хадып,
далайның чалгыгларын бедидир диргелдирип турган.
26Далайжылар дээрже өрү үнүп,
далайның дүвүнче куду бадып турган,
оларның тура-соруу айыыл-халаптардан эстип-хайлып калган;
27[+]эзирик улус ышкаш, ол-бо долганып, тендирээннер,
оларның арга-мергежили херекчок чүве апарган.
28Олар кызагдаткаш,
Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп кыйгырган,
Ол ынчан оларны түрегделден адырып каан.
29[+]Ол дужаарга, шуурган шуут ыржымналдыр оожургап,
чалгыглар ыыт-шимээн чок барган.
30Чалгыглар дагжаваска, далайжылар өөрүп-хөглей берген,
Дээрги-Чаяакчы оларны күзеп-чүткээн өртээлинге эккелген.
31Олар Дээрги-Чаяакчыга Ооң энерелдии дээш,
кижи төрелгетенге кылган
кайгамчык чүүлдери дээш өөрүп четтирзин!
32Олар Ону чоннуң чыыжынга кымдан арттыр мактазын,
баштыңнарның[†] чөвүлелинге алдаржытсын!

33[+]Дээрги-Чаяакчы хемнерни ээн кургаг хову кылдыр,
суг баштарын – кургаг чер кылдыр хуулдуруп турар;
34[+]үнүш-дүжүткүр черни, ында чурттаан улустуң бачыды дээш,
кужурлуг чер кылдыр хуулдуруп турар.
35[+]Ол ээн кургаг ховуну хөлче,
кадып кургаан черни – суг бажынче хуулдуруп,
36аштаан улусту аңаа чурттадып каар.
Олар боттарының чурттаар хоорайын тудуп алгаш,
37шөлдерге тараазын тарып, виноград[†] сыптарын олуртуп,
элбек дүжүттү, чимистерни ажаап алыр.
38[+]Дээрги-Чаяакчы улуска ачы-буянын хайырлап турар,
олар аажок өзүп-көвүдээр, оларның мал-маганын Ол немеп бээр.

39А олар дарлалга, айыыл-халапка,
качыгдалга бастырткаш, эвээжей бээрге,
40[+]Дээрги-Чаяакчы даргаларны бак ат-биле бүргээш,
орук-чирик чок ээн черге азып-тояарынче албадаптар.
41[+]А ядыы кижини түрегделден ушта тыртып,
ооң өг-бүлезин, кодан хойну дег, өстүрүп-көвүдедип турар.
42[+][+]Ак сагыштыг улус ону көргеш, өөрүп турар,
а бузуттуглар шупту аксын хаап алыр.

43[+]Мерген угаанныг кижи бо чүүлдү чүрээнге кадагалап алзын,
Дээрги-Чаяакчының энерелин бодап чорзун.

#### 107


(Ыд. ыр. 56:8-12; 59:7-14)


1Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+]Бурганым, мээң чүрээм быжыг соруктуг,
сеткилимниң ханызындан
Сени алгап ырлап, алдаржыдар мен!
3[+]Чанзы биле чадаган, одунуңар!
Эртенги хаяаны оттурайн!
4Дээрги-Чаяакчы[†], мен Сени чоннар аразынга мактаар мен,
аймактар аразынга алгап ырлаар мен.
5[+]Сээң энерелиң дээрлерден бедик,
Сээң шынчы чорууң булуттарга үзүп турар.
6Бурганым, дээрлерден-даа бедидир көдүртүп, мактат,
Сээң алдарың бүгү чер-делегей кырынга чайынналзын!

7Бодуңнуң ынак улузуңну күчү-күжүң-биле камгалап,
меңээ харыылап көрем.
8[+][+]Бурган[†] Бодунуң ыдыктыг[†] өргээзинге мынча дээн:
«Сихем хоорайны өөрүшкүлүг үлеп-хуваар мен,
Сокхот шынааны[†] хемчээп-хуваар мен:
9Галаад[†] биле Манассияның черлери – Мээңии,
Эфремниң чери – Мээң бажымда куяк бөрт,
Иуданың[†] чери – Мээң даянгыыжым болур;
10а Моавтың[†] чери – Мээң бут чуур таваам болур,
Эдомнуң[†] черин сапыым таптай базар.
Филистим черни тиилээним дээш өөрүп-байырлаар мен».

11Быжыглаттынган хоорайже кым мени киире бээрил?
Эдомче кым мени чедирерил?
12Сен эвес сен бе, бисти каапкан Бурганывыс?
Бистиң аг-шериивис-биле кады үнмезиң ол бе?
13[+]Кызагдаткан биске дузалап көрем,
кижи амытандан кээр дуза – хоозун идегел болгай.
14Бурганның ачызында күжүвүстү көргүзер бис:
дайзыннарывысты Ол таптай базып каар.

#### 108


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Давидтии. Мизмор-ыры.

[+]Алгап мактап турар Бурганым, ыыт чок барбайн көрем!
2[+]Бузуттуглар, нүгүлчүлер аксы-дылын менче кызаңнадып,
мээң-биле мегелеп чугаалажып турлар;
3[+]көөр хөңнү чок сөстери-биле бүзээлеп, чылдагаан чок черге
мээң-биле дайылдажып турлар.
4Оларга ынак-даа болзумза, меңээ удурланып турлар,
а мен мөргүп тур мен.
5[+]Буянымга бузут-биле,
ынак сеткилимге – көөр хөөн чок чорук-биле
харыылап турлар.

6[+]Дайзынымны бузуду дээш кезедип көрем,
удурланыкчызы аңаа удур херечилезин.
7[+]Шииткел черинге дайзыным буруудап үнзүн,
ооң мөргүлүн[†] безин бачыт[†] кылдыр саназын.
8[+]Ооң назы-хары кызырылзын,
өске кижи ооң эрге-дужаалын эдилезин.
9[+]Дайзынымның ажы-төлү адазы чок артсын,
алган кадайы дулгуяк апарзын.
10[+]Уруг-дарыы аал-оранының
бузундуларын каггаш, диленип, улчузун.
11Ооң бүгү өнчү-хөреңгизин чээли кылган улус былаап алзын,
ажыл-ижиниң үре-түңнелин өске улус үптеп алзын.
12Аңаа ээ-хайыралыг кижи тывылбазын,
ажы-төлүн кээргеп көөр кижи турбазын.
13[+]Үре-салгалының хуу-салымы – өлүм болзун;
дараазында салгалга оларның ады шуут уттундура берзин.
14[+]Дээрги-Чаяакчыга ооң ада-өгбезиниң
кем-буруузу уттундурбазын,
ооң авазының бачыт-багы өршээттирбезин.
15[+][+]Дээрги-Чаяакчыга
оларның бачыттары кезээде көскү болзун,
чырык черден оларның дугайында
сактыышкынны Ол балап каапсын.

16Чүге дээрге мээң дайзыным улуска энерел көргүзерин уткан-дыр,
ядыы-түреңги, чүрээ ундараан кижини өлүрерин бодап,
истеп сүрүп турган-дыр.
17Дайзыным каргыш салырынга хандыкшаан турду –
салган каргыжы дедир ээп келзин;
улуска йөрээл салырын күзеведи –
алгыш-йөрээл оон ырай берзин.
18[+]Каргышты ол, хеп ышкаш, кедип алзын,
каргыш, суг дег, иштинче сиңип кирзин,
үс дег, эът-кежинче сиңип кирзин.
19Каргыш ооң мага-бодун шыпкан хеви дег,
үргүлчү куржанып чоруур куру дег апарзын.
20Ол бүгүнү Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ удур
бак чүве чугаалап чоруур удурланыкчыларым-биле кылзын.

21[+]А Сен Бодуңнуң адыңны бодап, меңээ буяндан көргүзүп көрем,
Дээрги-Чаяакчы, Дээргим; Сээң энерелиң ачылыг-дыр.
Мени камгалап көрем,
22[+]чөгенчиг күжүр-дүр мен, чүреккейим качыгдап тур.
23[+][+]Хөлеге дег, чидип бар чыдыр мен,
шартылаа-даа дег, сывыртадып чор мен.
24Шээрленгеш, дискектерим суларады,
арып-дорааш, дөрт сөөк болдум.
25Дайзыннарым мурнунга адым баксырады,
мени көргеш, олар баштарын чайып, шоодар-дыр.

26Дээрги-Чаяакчы, Бурганым, дузалап көрем,
энерелдииң-биле камгалап көрем.
27Сээң холуң камгалаан деп,
Дээрги-Чаяакчы ынчаар кылган-дыр деп,
дайзыннарым билип алзын.
28Олар мени каргап турлар, а Сен – алгап-йөрээп көрем;
халдап келген улус бак атка кирзин, а Сээң чалчаң амыразын.
29[+]Меңээ удурланыр улус бак ат-биле шыптынзын,
ыядыын хеп дег кедип алзын.

30Хөй улус мурнунга Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтирейн,
аксы-сөзүм Ону алгап-мактазын.
31[+]Түреңги кижини шиидип турар улустан камгалаар дээш,
Ол ооң талазында турар.

#### 109


1Давидтии. Мизмор-ыры.

[+][+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] мээң дээргимге:
«Дайзыннарыңны буттарың адаанга эккеп салбаан шаамда,
Мээң оң таламга олур» – дээн.
2[+][+]Сээң эрге-күжүң демдеглээн мергени
Дээрги-Чаяакчы Сион[†] дагдан сунар –
сени бүзээлээн дайзыннарыңны чагырар сен.
3Аг-шерииңни ыдык дагларже эдертип аппаарың хүнде
чонуң сеңээ эки туразы-биле чедип кээр;
даң хаяазы чырып орда, шалың дүшкен ышкаш,
аныяк эрлериң сеңээ чедип кээр[*].

4[+][+][+]Дээрги-Чаяакчы өскерлиш чок даңгыраан берип:
«Мелхиседек[†] ышкаш, сен кезээ-мөңгеде
Бурганның бараалгакчызы[†] сен» – дээн.

5[+]Дээрги сээң-биле кады-дыр.
Ол Бодунуң килеңиниң[†] хүнүнде хааннарны чылча шаап каар.
6[+][+]Бүгү чоннарны Ол шиидерге, чер кырын мөчү-сөөктер долар;
чер болганга Ол дайзыннарының баштарын чара шавар.

7Хаан орук ара дамырак сугну ижер, ынчангаш бажын көдүрер.

#### 110

1[+][+]Аллилуйя![†]


א

Мөзүзү эки улустуң ниитилел-чыыжынга


ב

бүгү-ле чүлдү-чүрээм-биле
Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдып тур мен!


ג

2[+]Дээрги-Чаяакчының ажыл-херектери өндүр улуг,


ד

оларга ынак бүгү улуска билип алыксанчыг.


ה

3[+]Ооң ажыл-херээ – чайынналчак алдар-макталдыг;


ק

Ооң чөптүү кезээ-мөңгеде артып каар.


ז

4[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң кайгамчык чүүлдерин
уттундурбас кылып кагды;


ח

Ол кээргээчел болгаш ээ көрнүүчел-дир.


ט

5[+]Оон коргар улуска аъш-чемни Ол берип турар-дыр,


י

Бодунуң чагыг-керээзин[†] кезээ-мөңгеде утпас-тыр.


כ

6Ол Бодунуң чонунга өске чоннарның ээлээн черин берип,


ל

ажыл-херектериниң күчү-күштүүн ооң-биле көргүстү.


מ

7Ооң холдарының ажыл-херектери –
алыс шынныг болгаш чөптүг;


נ

Ооң бүгү чагыгларынга идегеп болур –


ס

8олар кезээ-мөңгеде доктааттынган,


ע

алыс шын болгаш чөптүг чорук-биле тургустунган.


פ

9[+][+]Ол Бодунуң чонунга хосталыышкынны хайырлаан,


צ

Бодунуң чагыг-керээзин кезээ-мөңгеде берип каан;


ק

Ооң ады ыдыктыг[†] болгаш сүрээденчиг.


ר

10[+][+]Дээрги-Чаяакчыдан коргары – мерген угаанның үнер дөзү.


ש

Ооң чагыгларын күүседип турар бүгү улус чарт угаанныг.


ת

Дээрги-Чаяакчыга мактал кезээ-мөңгеде артар.

#### 111

1[+]Аллилуйя![†]


א

Дээрги-Чаяакчыдан коргар,


ב

Ооң айтыышкыннарынга аажок ынак кижи амыр-чыргалдыг!


ג

2[+]Чер кырынга ол кижиниң үре-салгалы күш-шыдалдыг болур,


ד

мөзүзү эки улустуң салгалы йөрээттирер.


ה

3[+]Элбекшил биле эртине-байлак ооң аал-оранында турар,


ק

ооң чөптүү кезээ-мөңгеде артып каар.


ז

4[+]Дүмбей караңгы турда, мөзүзү эки улуска чырык чырып кээр.


ח

Ындыг улус кээргээчел, ээ көрнүүчел, чөптүг[*].


ט

5[+]Буянныг кижи өршээлдиг, улуска чээли бээр,


י

бодунуң ажыл-херектерин чөптүү-биле чорудар[*].


כ

6[+]Ол кезээ-мөңгеде тендиш дивес.


ל

Чөптүг-шынныг кижи дугайында сактыышкын
мөңге тураскаал бооп артып каар.


מ

7[+]Ындыг кижи бак медээлер дыңнаарындан кортпас,


נ ооң чүрээ Дээрги-Чаяакчыга идегеп, чайгылыш чок болур.


ס

8[+]Ооң чүрээ туруштуг, коргуш чок –


ע

ол алызы барып, дайзыннарының буураарын көөр.


פ

9[+][+]Ол кижи ядыы улуска ачы-дузаны элбээ-биле берип турар,


צ

ооң чөптүг-шынныг чоруу кезээ-мөңгеде артып каар,


ק

күчү-күжү улгадып, алдаржыыр.


ר

10[+]Бузуттуг кижи ону көргеш, анчыгзынып,


ש

диштерин кыжырадыр база эстип чиде бээр.


ת

Бузуттугларның күзел-бодалы узуткаттырар.

#### 112

1Аллилуйя![†]

Дээрги-Чаяакчының чалчалары, Ону алгап-мактаңар,
Ооң адын алгап-мактаңар!
2[+]Дээрги-Чаяакчының ады амдыгааштан эгелээш,
кезээ-мөңгеде алгадып-йөрээттирзин.
3[+]Хүн үнер черден хүн ажар черге чедир
Дээрги-Чаяакчының ады алдаржызын.

4[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] бүгү чоннарның кырында өрү көдүрткен,
Ооң алдары дээрлерден бедик.
5[+]Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы ышкаш кым барыл?
Ол бедикте саадап орар,
6[+]дээр биле черни көөр дээш, куду алзы ээгип турар.
7[+]Ол довурактан ядыы кижини тургуза тыртып,
боктан түреңги кижини көдүрүп турар;
8ону баштыңнарның,[†]
Бодунуң чонунуң баштыңнарының, чанынга олуртуп турар.
9[+]Аал-оранында үре-төл чок херээженни
Ол ажы-төлүнге өөрээн ава кижи кылдыр хуулдуруп турар.
Аллилуйя!

#### 113

1[+]Израильчилер Египеттен[†] үне бээрге,

Иаковтуң[†] салгалы хары чондан чоруй баарга,
2Иудея – Бурганның ыдыктыг чери,[†]
Израиль[†] – Бурганның ээлээн чери болу берген.

3[+][+]Далай Ону көрүп кааш, Оон дезип маңнап турган,
Иордан хем[†] дедир ага берген;
4[+]даглар ынчан кошкарлар дег халып,
тейлер хураганнар[†] дег шурап турган.
5Далай, сен канчап бардың, чүге дезип маңнаарың ол?
Иордан, чүге дедир агарың ол?
6Даглар, силер чүге кошкарлар дег халыдыңар,
тейлер, силер чүге хураганнар дег шурадыңар?

7[+]Дээргиниң мурнунга коргуп сириле, чер-делегей,
Израильдиң Бурганының мурнунга коргуп сириле.
8[+]Дээрги хаяны – терең хөл кылдыр,
дашты – суг бажы кылдыр хуулдурган[*].

9Бисти эвес, Дээрги-Чаяакчы[†], бисти эвес,
а Бодуңнуң адыңны алдаржыдып көрем;
энерелдииң-биле, шынчы чорууң-биле Бодуңну алдаржыдып көрем.
10[+]Өске чоннар улузу:[†]
«Оларның Бурганы кайдал?» – деп айтырар чүзүл?
11[+][+]Бистиң Бурганывыс – дээрлерде;
Ол күзээн-не чүүлүн боттандырып турар.

12[+]А ол чоннарның дүрзү-бурганнары[†] –
алдын болгаш мөңгүнден бүткен, кижи холу шуткаан чүүлдер-дир.
13[+]Ол чүүлдер аастарлыг-даа болза, чугаалавас;
карактарлыг-даа болза, көрбес;
14олар кулактарлыг-даа болза, дыңнавас;
думчуктарлыг-даа болза, чыт тыртпас;
15[+]олар холдарлыг-даа болза, суйбап билип албас;
буттарлыг-даа болза, кылаштавас;
оларның өктери үн үндүрбес.
16[+]Ындыг дүрзү-бурганнарны кылып турар, оларга идегээр бүгү улус
шак ол дүрзүлеринге дөмейлежи берзин.

17А израильчилер Дээрги-Чаяакчыга идегээр:
Ол – оларга дузалап чоруур дозуг-камгалал.
18[+]Аароннуң[†] салгалы Дээрги-Чаяакчыга идегээр:
Ол – оларга дузалап чоруур дозуг-камгалал.[†]
19Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чоруурлар Аңаа идегээр:
Ол – оларга дузалап чоруур дозуг-камгалал.

20Дээрги-Чаяакчы бисти бодап, ачы-буянын хайырлазын:
израиль чонга ачы-буянын хайырлазын,
Аароннуң салгалынга ачы-буянын хайырлазын,
21Оон коргуп чоруур улуска ачы-буянын хайырлазын –
улуг-биче дивейн, ачы-буянын хайырлазын.
22[+]Дээрги-Чаяакчы ачы-буянын силерге-даа,
ажы-төлүңерге-даа немей берзин.
23Дээрги-Чаяакчы – дээр биле черниң Чаяакчызы
силерни алгап-йөрээген-дир.

24Дээр – Дээрги-Чаяакчыныы,
а черни Ол кижи төрелгетенге хайырлаан.
25[+]Алдыы оранның шыпшыңынче бада берген өлүг улус
Дээрги-Чаяакчыны алгап-мактаар эвес,
26[+]бис харын амдыгааштан эгелээш,
кезээ-мөңгеде Ону алгап-йөрээр бис.
Аллилуйя![†]

#### 114

1[+]Дээрги-Чаяакчыга ынак-тыр мен:

Ол мээң мөргүл[†] кылган үнүмнү дыңнап кагды,
2Бодунуң кулаан менче ээктирди;
назыным дургузунда Ону кыйгырар мен.
3[+]Өлүмнүң дузаа мени боой тудуп алды,
өлүглер оранының какпазы мени хап алды,
кызагдаашкын биле айыыл-халапка алыстым.
4Мен ынчан Дээрги-Чаяакчының адын адап, диледим:
«О, Дээрги-Чаяакчы[†], мени адырып көрем!»

5[+]Дээрги-Чаяакчы ээ көрнүүчел, чөптүг,
Бурганывыс ээ-хайыралыг.
6Дээрги-Чаяакчы бөдүүн улусту кадагалаар –
мен түрей бээримге, Ол камгалады.

7[+]Сеткил-сагыжым амыр-дышка бүргетсин,
Дээрги-Чаяакчы меңээ буянын хайырлаан-дыр.
8[+]Дээрги-Чаяакчы, Сен мени өлүмден,
карактарымны – ыглаарындан,
буттарымны – тептигип кээп дүжеринден чайлаткан сен.
9[+]Дириглер оранынга
Дээрги-Чаяакчыга дыңнангыр амыдыраар мен[*].

#### 115

1[+]«Базындырганым аажок» деп тура безин,

бүзүрелим[†] чидирбээн мен[*].
2[+]Сеткил-хөңнүм доюлгаштың:
«Мегелевес кижи чок» – деп чугаалаан мен.
3[+]Дээрги-Чаяакчының меңээ хайырлаан
бүгү буяны дээш, чүнүң-биле харыылаар мен?
4Камгалалдың[†] дашказын хүлээп аар мен,
Дээрги-Чаяакчының адын мактап кыйгырар мен.
5[+]Дээрги-Чаяакчыга берген даңгырактарымны
Ооң бүгү чонунуң мурнунга күүседир мен.

6[+]Дээрги-Чаяакчыга бердинген улустуң өлүмү дээш, Ол муңгараар.
7[+]О, Дээрги-Чаяакчы[†]! Мен Сээң чалчаң мен, шын,
Сээң чалча херээжениңниң оглу мен,
Сен мени кинчи-бектен адырып кагдың.
8[+]Өөрүп четтириишкин өргүлүн Сеңээ эккеп салыр мен;
Дээрги-Чаяакчының адын кый деп, мактаар мен.
9Дээрги-Чаяакчыга берген даңгырактарымны
Ооң бүгү чонунуң мурнунга күүседир мен;
10Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң мурнунга, Иерусалимге күүседир мен.
Аллилуйя![†]

#### 116

1[+]Бүгү чоннар, Дээрги-Чаяакчыны алгап-мактаңар;

бүгү аймактар, Ону алдаржыдыңар.
2[+]Ооң биске энерели өндүр улуг-дур,
Дээрги-Чаяакчының шынчы чоруу кезээ-мөңгеде артар-дыр.
Аллилуйя![†]

#### 117

1[+]Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтириңер; Ол ачылыг-дыр,

Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
2Израиль[†] чон: «Ооң энерели кезээ шагда
үстүп төнмес-тир!» – деп чугаалазын.
3Аароннуң[†] үре-салгалы: «Ооң энерели кезээ шагда
үстүп төнмес-тир!» – деп чугаалазын.
4Дээрги-Чаяакчыдан коргар бүгү улус:
«Ооң энерели кезээ шагда
үстүп төнмес-тир!» – деп чугаалазын.

5[+]Кызагдаашкынга таварышкаш, Дээрги-Чаяакчыны кыйгырдым –
Ол мени дыңнап кааш, делгем шөлээн черже үндүрүп каан.
6[+]Дээрги-Чаяакчы[†] мээң таламда-дыр, корткан херээм чүл,
кижи амытан меңээ чүнү кылып шыдаарыл?
7[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ дузалаар:
дайзыннарым буураашкынын көрүп каар мен.
8[+]Дээрги-Чаяакчыдан хоргадал алыры
кижи амытанга ынанырындан канчап-даа дээре.
9Дээрги-Чаяакчыдан хоргадал алыры
баштыңчыларга[†] ынанырындан канчап-даа дээре.

10[+]Бүгү чоннар мени бүзээлеп келгеннер,
ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчының ады-биле оларны ойтур шаптым.
11Олар мени бүгү чүктерден бүзээлеп келгеннер,
ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчының ады-биле оларны ойтур шаптым.
12Олар мени арылар ышкаш үглеп келгеннер,
ынчалза-даа, отка кыпкан тенниг хараган дег,
дүрген хып, өже бергеннер,
Дээрги-Чаяакчының ады-биле оларны ойтур шаптым.
13Кээп ушсун дээш, күш-биле иткеннер,
ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы меңээ дузалады.

14[+]Дээрги-Чаяакчы – күчү-күжүм болгаш ырым;
Ол мээң Камгалакчым[†] болду.

15[+]Чөптүг-шынныг улустуң оран-саваларында
камгалал дээш өөрүшкүлүг ыыт-шимээн дыңналган:
«Дээрги-Чаяакчының холу күчү-күжүн көргүскен!
16Дээрги-Чаяакчының холу бедидир көдүрүлген,
Ооң холу күчү-күжүн көргүскен!»

17[+]Өлбес мен, харын амыдырап,
Дээрги-Чаяакчының ажыл-херектерин медээлээр мен.
18Дээрги-Чаяакчы мени шыңгыы кезеткен,
ынчалза-даа өлүмге хүлээдип бербээн.

19[+]Чөптүг-шынныг улустуң кирер эжик-хаалгазын
меңээ ажыдып бериңер:
ынаар кире бергеш, Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдайн.
20[+]Ол эжик – Дээрги-Чаяакчыныы-дыр:
чүгле чөптүг-шынныг улус ону ажыдып кире бээр.
21Дээрги-Чаяакчы, Сеңээ өөрүп четтирип тур мен –
мени дыңнап кагдың, Камгалакчым болу бердиң.

22[+]Тудугжуларның, херекчок дээш, октапкан дажы
эң чугула даш апарган;
23Дээрги-Чаяакчы ынчалдыр кылган, ону көөрү биске кайгамчык-тыр!
24Бо хүн дээрге Дээрги-Чаяакчының биске
өөрүп-хөглезин дээш берген хүнү-дүр[*].

25О, Дээрги-Чаяакчы, бисти камгалап көрем!
О, Дээрги-Чаяакчы, үүле-херээвис чедимчелиг болзун!

26[+]Дээрги-Чаяакчының адындан
кел чыдар кижи алгадып-йөрээтсин!
Силерни Дээрги-Чаяакчының өргээзинден
алгап-йөрээп тур бис.
27[+]Дээрги-Чаяакчы – Бурган[†]-дыр.
Ол биске чырыкты эккеп берген.
Өргүл малын хүлүп-шарааш, өргүл бедигээжинче эккелиңер.

28Сен – мээң Бурганым сен, Сеңээ өөрүп четтирер мен.
Бурганым Сени кымдан арттыр мактаар мен.
29[+]Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтириңер;
Ол ачылыг-дыр,
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.

#### 118


א


(алеф)

1[+]Бодунуң эртер оруктарынга кем-буруу үүлгетпес,

Дээрги-Чаяакчының хоойлузун[†] сагып чоруур улус амыр-чыргалдыг!
2Ооң доктаалдарын кадагалап,
бүгү чүлдү-чүрээ-биле Олче чүткүп чоруур улус амыр-чыргалдыг!
3[+]Ооң оруктары-биле чорааш, олар бузут үүлгетпес.
4Сээң чагыгларыңны быжыы-биле кадагалаарын дужааган сен.
5Мээң оруктарым Сээң дүрүмнериңни сагыырынче угланган болзун!
6[+]Ынчан мен Сээң шупту айтыышкыннарыңче
ылавылап көргеш, бак атка кирбес мен;
7Сээң чөптүг шиитпирлериңни шинчилеп,
шынныг чүрээм-биле Сени мактаар мен;
8[+]Сээң дүрүмнериңни кадагалаар мен –
мени шуут кагбайн көрем!


ב


(бет)

9[+]Аныяк оол бодунуң оруун бачыттан канчап арыглап[†] аарыл?
Сээң сөзүңнү кадагалап чорааш!
10[+]Бүгү чүлдү-чүрээм-биле Сенче чүткүп чор мен,
Сээң айтыышкыннарыңны күүседиринден чайлаар арга меңээ бербейн көрем.
11[+]Сеңээ удур бачыт[†] үүлгетпес дээш,
Сээң сөзүңнү чүрээмде шыгжап чор мен.
12[+]Дээрги-Чаяакчы[†], Сеңээ алдар!
Бодуңнуң дүрүмнериңге мени өөредип көрем,
13[+]Сээң аксыңдан үнген шупту шиитпирлерни
бодумнуң аксы-сөзүм-биле медээлээр мен.
14[+]Сээң доктаалдарыңның айтып берген оруун эдерип,
эртине-байлактың кандыызынга-даа дег, өөрүп чор мен.
15[+]Сээң чагыгларың дугайында бодап,
оруктарыңче топтап көөр-дүр мен.
16Сээң дүрүмнериң дээш өөрүп-хөглеп чор мен,
сөзүңнү утпас мен!


ג


(гимел)

17Бодуңнуң чалчаңга ачы-буяндан көргүс,
ынчан дириг артып, сөзүңнү кадагалаар мен.
18Мээң карактарымны ажыдып берем –
Сээң хоойлуңдан тыптыр кайгамчык чүүлдерни көрүп алыйн.
19[+]Чер-делегейде түр када турумчуп алган кижи-дир мен,
Бодуңнуң айтыышкыннарыңны менден чажырбайн көрем.
20[+]Сеткил-сагыжым Сээң шиитпирлериңни үргүлчү күзеп,
оларже доктаадыр аргажок чүткүп чоруур.
21[+]Адыыргак улусту чемелээр сен,
Сээң айтыышкыннарыңдан өскээр барган улус каргаттырар.
22Дора көрүүшкүн биле бак атты менден ап каавыдам –
Сээң доктаалдарыңны кадагалап чоруур болгай мен.
23[+]Чагырыкчылар меңээ удур сүлчээ кылып тур,
а Сээң чалчаң мен дүрүмнериңни хандыр бодап олур мен.
24Сээң доктаалдарың – өөрүшкүм-дүр,
дүрүмнериң – сүмелекчилерим-дир.


ד


(далет)

25Довуракка хөмдүрүп каар деп бардым,
Бодуңнуң сөзүң ёзугаар мени диргизип көрем.
26Мээң-биле чүү болганын Сеңээ чугааладым,
а Сен меңээ харыыладың – ам меңээ дүрүмнериң өөредип көрем.
27Чагыгларың оруун угаап билип аар аргадан берем,
ынчан Сээң кайгамчык чүүлдериң дугайында
хандыр боданыр мен.
28[+]Сеткил-сагыжым ундаралдан эстип чидер деп тур,
Бодуңнуң сөзүң ёзугаар мени быжыктырам.
29Мегениң оруундан мени чайладып,
хоойлуң-биле менче ээ көрнүп көрем.
30Шынның оруун шилип алган мен,
Сээң шиитпирлериң-биле чөпшээрежип чоруур мен.
31Дээрги-Чаяакчы, Сээң доктаалдарыңдан
салдынмайн халбактаныр мен –
адымны баксыратпайн көрем!
32Сен мээң чүрээмге делгемнерни ажыдып бээриңге,
айтыышкыннарың оруу-биле дүрген маңнаптар мен.


ה


(хе)

33Дээрги-Чаяакчы, дүрүмнериң оруун меңээ айтып берем,
төнчүзүнге чедир оон өскээр барбас мен.
34[+]Мени угаан киир сургам, ынчан Сээң дүрүм-хоойлуңну сагып,
ону бүгү чүлдү-чүрээм-биле кадагалаар мен.
35Айтыышкыннарың оруу-биле
мени эдертем – күзээн чүвем ол-дур.
36[+]Мээң чүрээмни ажык-кончааже эвес,
а Сээң доктаалдарыңче ээлдирип көрем.
37Хоозун чүүлдер көрбес кылдыр,
карактарымны өскээр көрүндүрүп,
Бодуңнуң орууңга мени амы-тынныг арттырып көрем.
38Чалчаң Сенден коргуп чорзун дээш,
Бодуңнуң сөзүңнүң шынныын аңаа көргүзүп көрем.
39Сээң шиитпирлериң ачылыг болгай,
ынчангаш бак атка киреринден мени чайладып көрем –
коргар чүвем ол-дур.
40Сээң чагыгларыңны күүседирин күзеп тур мен,
Бодуңнуң чөптүүң-биле мени тынгарып көрем.


ק


(вав)

41Сээң энерелиң мээң-биле кады болзун, Дээрги-Чаяакчы,
Сээң сөзүң ёзугаар камгалалың[†] менче келзин.
42[+]Ынчан мени дора көрген кижиге
харыылаар аргалыг болур мен –
чүге дээрге идегелим Сээң сөзүңде болгай.
43Аксы-дылымдан чүгле шынныг сөстер үнер кылдыр кылып көрем –
Сээң шиитпирлериңге идегеп турар болгай мен.
44Сээң хоойлуңну кезээ шагда,
кезээ-мөңгеде кадагалаар мен;
45Сээң чагыгларыңче чүткүп чораан болгаш,
хостуг-шөлээн чоруур мен;
46[+]Сээң доктаалдарың дугайында
хааннар мурнунга ыятпайн чугаалаар мен;
47[+]ынакшааным айтыышкыннарың
өөрүшкүнү хайырлаар;
48ынакшааным айтыышкыннарыңче холдарым сунар мен,
дүрүмнериң дугайында хандыр боданыр мен.


ז


(зайин)

49Бодуңнуң чалчаңга чугаалааның,
идегелди меңээ берип келген сөзүңнү бодап келем –
50Сээң сөзүң мени тынгарар болду –
түрегдээн үемде аргалалды ынчангаш ап турдум.
51[+]Адыыргак улус мени аажок кочулап турган-даа болза,
Сээң хоойлуңдан өскээр барбаан мен.
52Шаг шаанда берген шиитпирлериңни
бодап келгеш, аргалалды ап турдум, Дээрги-Чаяакчы.
53[+]Сээң хоойлуңга чагыртпайн турар бузуттуг улус көргеш,
хөлзеп хорадаар-дыр мен.
54[+]Түр када турумчуп алганым чер-делегейге
Сээң дүрүмнериң дугайында ырлап чордум.
55Дээрги-Чаяакчы, дүне када Сээң адыңны бодап,
хоойлуңну кадагалап келдим.
56Сээң чагыгларыңны кадагалап чоруур боорумга,
мээң салым-чолум ындыг болуп турар.


ח


(хет)

57[+]«Дээрги-Чаяакчы, мээң хуу-салымым
Сээң сөстериңни сагыырында» – деп чугаалаан мен.
58Бүгү чүлдү-чүрээм-биле Сенден ээрежип дилеп тур мен:
Бодуңнуң сөзүң ёзугаар менче ээ көрнүп көрем.
59Бодумнуң оруктарым дугайында бодангаш,
буттарымны Сээң доктаалдарыңче углап келдим.
60Сээң айтыышкыннарыңны
сагыыр дээш далажып, бичии-даа саадавадым.
61[+]Бузуттуг улустуң четки-дузаа
мени ораап-баглап алза-даа, Сээң хоойлуңну утпаан мен.
62[+]Чөптүг шиитпирлериң дээш, дүн ортузунда
Сеңээ өөрүп четтирип туруп кээр-дир мен.
63Сенден коргуп, чагыгларыңны кадагалап чоруур
кандыг-даа кижиге эш боор мен.
64[+]Сээң энерелиң чер-делегейни бүргей алган,
мени дүрүмнериңге өөредип каап көрем, Дээрги-Чаяакчы.


ט


(тет)

65Бодуңнуң сөзүң ёзугаар
чалчаңга ачы-буянны көргүскен сен, Дээрги-Чаяакчы.
66Сээң айтыышкыннарыңга бүзүрээр болгай мен –
шын билип алыышкынга база билигге мени өөредип көрем.
67Базындырып аарым бетинде будалып чораан мен,
а ам Сээң сөзүңнү кадагалап чор мен.
68[+]Буянныг-дыр сен, ажыл-херектериң-даа буянныг-дыр,
Бодуңнуң дүрүмнериңге мени өөредип көрем.
69[+]Адыыргак улус мени нүгүлдеп турар-даа болза,
бүгү чүлдү-чүрээм-биле Сээң чагыгларыңны кадагалаар мен.
70[+]Ол улустуң чүректери чагланып, дөгейлени берген,
а мен Сээң хоойлуң дээш өөрүп чор мен.
71[+]Базындырганым меңээ буян болду,
ооң ачызында Сээң дүрүмнериңни өөренип аар мен.
72[+]Сээң аксыңдан дыңнааным хоойлу
меңээ муң-муң алдын, мөңгүн чоостардан дээре.


י


(йод)

73[+]Сээң холдарың мени чаяап, боттандырып каан;
ам мени угаан киирип көрем – айтыышкыннарыңга өөренип аайн.
74[+]Сенден коргар улус мени көрүп кааш,
Сээң сөзүңге идегелим дээш өөрүп-байырлаар.
75Дээрги-Чаяакчы, сээң шиитпирлериңниң чөптүүн,
мени базынганыңның шынныын билир мен.
76Сээң энерелиң Бодуңнуң сөзүң ёзугаар
чалчаң меңээ аргалал болзун.
77Мени тынгарып, өршээлиң меңээ чедип келзин,
Сээң хоойлуң мени өөртүп чоруур болгай.
78Адыыргак улустуң ады баксыразын –
оларның мени дарлап турары чөптүг эвес-тир,
а мен Сээң чагыгларың дугайында хандыр бодап чор мен.
79Сенден коргар,
Сээң доктаалдарыңны хүлээп көөр улус менче ээп келзин.
80[+]Сээң дүрүмнериңге хамаарыштыр
чүрээм буруу чок болзун, ынчан мээң адым баксыравас.


כ


(каф)

81Сээң хайырлаарың камгалалды манааш,
сеткил-сагыжым ийлеп, Сээң сөзүңге идегеп чор мен.
82[+]Сээң сөзүңнүң боттанырын манааш, карактарым имистелип өштү,
кажан мени аргалап кээр сен?
83Отка дырыштыр каткан көгээржик дег апардым,
ынчалзажок дүрүмнериң утпадым.
84[+]Чалчаң мээң манаар үем ам кайы хире артканыл?
Мени истеп сүрген улусту шиидер үең кажан кээрил?
85[+]Адыыргак улус Сээң хоойлуңга чөрүштүр
меңээ оңгарлар казып кагды.
86Сээң шупту айтыышкыннарың шынныг,
а демги улустуң мени истеп сүрүп турары
чөптүг эвес-тир – меңээ дузалап көрем!
87Мени чер кырынга узуткап каар частылар,
ынчалзажок Сээң чагыгларыңны тоовайн барбаан мен.
88Бодуңнуң энерелиң ёзугаар мени амы-тынныг арттырып көрем,
ынчан Сээң аксыңдан үнген доктаалдарны кадагалаар мен.


ל


(ламед)

89[+]Дээрги-Чаяакчы, Сээң сөзүң дээрлерде кезээ-мөңгеде тургустунган.
90[+]Сээң шынчы чорууң салгалдан салгал дамчып артып каар.
Сен чер-делегейниң үндезинин салып каарыңга,
ол турбушаан хевээр-дир.
91[+]Дээр биле чер
Сээң шиитпириң ёзугаар амга чедир туруп турар,
бүгү чүве Сеңээ бараан бооп турар болгай.
92Сээң хоойлуң мени өөртүп чорбаан болза,
базындырыышкындан өлүп каар турган мен.
93Чагыгларыңны кажан-даа утпас мен –
олар-биле мени тынгарып турар сен.
94Сээңии мен, камгалап көрем –
Сээң чагыгларыңче чүткүп чоруур болгай мен.
95Бузуттуг улус мени узуткаар дээш кедеп турду,
а мен Сээң доктаалдарыңны топтап көрүп турдум.
96Кандыг-даа тергиин эки чүүл кызыгаарлыг дээрзин көрүп турдум,
а Сээң айтыышкының хемчээл билбес делгем-дир.


מ


(мем)

97Сээң хоойлуңга ынаамны чүү дээр!
Ооң дугайында хүнзедир хандыр боданыр-дыр мен.
98[+]Сээң айтыышкының мени дайзыннарымдан
мерген угаанныг кижи кылып кагды –
ол үргүлчү мээң-биле кады болгай.
99Сээң доктаалдарың дугайында хандыр бодап чоруур болгаш,
мен шупту башкыларымдан угаанныг болу бердим.
100[+]Сээң чагыгларыңны сагып чоруур болгаш,
кырганнардан шыырак билиглиг мен.
101[+]Сээң сөзүңнү кадагалаар дээш,
кандыг-даа бак орукту буттарым-биле баспайн чоруур мен.
102Сээң шиитпирлериңден өскээр барбас мен –
Сен мени өөредип турар болгай сен.
103[+]Сээң сөстериңниң дылымга амданныын –
олар аксымга ары чигиринден-даа чаагай-дыр.
104Сээң чагыгларың ачызында угаан кирдим,
ынчангаш мегениң кандыг-даа оруунга хөңнүм чок.


נ


(нун)

105[+]Сээң сөзүң – мээң оруумга чырыткы-дыр,
мээң кокпам чырыдар чырык-тыр.
106[+]Мен Сээң чөптүг шиитпирлериңни
кадагалаар бооп даңгыраглаан мен –
аазаан сөзүмнү күүседир мен.
107Дыка-ла базындырып келдим, Дээрги-Чаяакчы,
Бодуңнуң сөзүң ёзугаар мени тынгарып көрем.
108Мээң аксымдан үнген мөргүлдү[†] хүлээп ап көрем,
Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң шиитпирлериңге мени өөредип көрем.
109Амы-тыным үргүлчү айыыл адаанда,
ынчалзажок Сээң хоойлуңну утпаан мен.
110[+]Бузуттуг улус меңээ дузак салып каан,
ынчалзажок Сээң чагыгларыңдан өскээр барбадым.
111[+][+]Сээң доктаалдарың кезээ-мөңгеде мээң өнчүм болду,
олар – мээң чүрээмниң өөрүшкүзү болгай.
112Чүрээмни Сээң дүрүмнериңни күүседир кылдыр
кезээ-мөңгеде, бүрүнү-биле ээлдирип алдым.


ס


(самех)

113Сеңээ бүрүнү-биле бердинмээн улуска хөңнүм чок,
а Сээң хоойлуңга ынак мен.
114[+][+]Сен – мээң чаштыр черим, дозуг-камгалалым сен;
Сээң сөзүңге идегээр мен.
115[+]Менден ырап чоруңар, бак хейлер!
Бурганымның айтыышкыннарын кадагалаайн.
116Тынгарлыр кылдыр, Бодуңнуң сөзүң ёзугаар мени детки,
идегелим хоозун куруг болбазын;
117камгалал алыр кылдыр, меңээ дузалам,
Сээң дүрүмнериң үргүлчү кичээнгейим төвүнде.
118Сээң дүрүмнериңден ойталаар бүгү улусту херекке албас сен,
чүге дээрге оларның оп-мегези – Сеңээ удур өскерликчи чорук-тур.
119Чер-делегейниң бүгү бузуттуг улузун
паштың кагы кылдыр санаар сен,
ынчангаш Сээң доктаалдарыңга ынак мен.
120[+]Сенден сүртээш, мага-бодум сирилеп тур,
шииткелдериңден база коргар-дыр мен.


ע


(айин)

121Мен шынчы база чөптүг чорукту боттандырып келдим,
бастып чоруур улустуң холунга мени арттырбайн көрем.
122[+]Чалчаң мен дээш дагдынып көрем –
бүгү чүве меңээ ачылыг болзун, адыыргак улус мени базынмазын.
123[+]Сээң камгалалың биле чөптүг сөзүңнү манааш,
карактарым имистелип өжер четти.
124Чалчаң меңээ энерелдиг хамаарылгаң көргүзүп,
дүрүмнериңге мени өөредип көрем.
125Чалчаң болур мени угаан киир сургам,
Сээң доктаалдарыңны билип алыйн.
126Дээрги-Чаяакчының хөделип үнер үези келген-дир –
улус Сээң хоойлуңну үреп каан болгай.
127[+]А мен Сээң айтыышкыннарыңга
холумак чок арыг алдындан артык ынак мен.
128Ынчангаш Сээң шупту чагыгларыңны
шынныг кылдыр хүлээп көөр мен,
кандыг-даа меге орукка хөңнүм чок.


פ


(пе)

129Сээң доктаалдарың кайгамчык онза,
ынчангаш оларны кадагалап чор мен.
130[+]Сээң сөстериңниң илерээшкини улусту чырыдар,
бөдүүн кижилерни[†] угаан киирер.
131[+]Сээң айтыышкыннарыңны манаарым аажок болгаш,
аксым ажыдып, сөстериңни суг дег ижип тур мен.
132Көрүжүңнү менче углап, ээ көрнүп көрем –
Сээң адыңга ынак улусче
ынчаар ээ көрнүрүн шиитпирлээн болгай сен.
133Мээң базымнарымны Бодуңнуң сөзүң-биле быжыктырып,
кандыг-даа бузутка мени башкартпайн көрем.
134Кижилерниң базымчазындан мени адырып көрем –
ынчан Сээң чагыгларыңны кадагалаар мен;
135[+]Чырыткылыг арныңны Бодуңнуң чалчаңга көргүзүп,
дүрүмнериңге мени өөредип көрем.
136[+]Сээң хоойлуңну кадагалавас улус бар боорга,
караам чажы суг дег агып тур.


צ


(цаде)

137Чөптүг сен, Дээрги-Чаяакчы, Сээң шиитпирлериң шынныг.
138Сээң айтып-чагаан доктаалдарың шуут чөптүг, шуут шынныг.
139Дайзыннарым Сээң сөстериңни уттупкан боорга,
сеткилимде килеңим[†] хайнып-хөлзеп тур.
140[+]Сээң сөзүң дыка арыг, чалчаң аңаа ынак.
141Бичии ынай, куду көрдүрген кижи мен,
ынчалзажок чагыгларың утпайн чор мен.
142[+]Сээң чөптүүң – мөңге турар чөптүг чорук-тур,
Сээң хоойлуң – шынныг-дыр.
143Айыыл-халап биле түрегдел мени сүрүп келди,
а Сээң айтыышкыннарың – өөрүшкүм-дүр.
144Сээң доктаалдарың кезээ-мөңгеде чөптүг бооп артар,
амы-тынныг артсын дээш, мени угаан киир сургап көрем!


ק


(коф)

145Бүгү чүлдү-чүрээм-биле мөргүп, Сени кыйгырдым,
харыылап көрем, Дээрги-Чаяакчы, Сээң дүрүмнериңни сагыыр мен.
146Сени кый деп тур мен, камгалап көрем,
ынчан Сээң доктаалдарыңны кадагалаар мен.
147[+]Даң атпаанда-ла тургаш, кыйгырып тур мен,
Сээң сөстериңге идегедим.
148Сээң сөзүңнү хандыр бодаар дээш,
чер кыры чырываанда, оттуп кээр мен.
149Энерелдииң-биле мээң үнүмнү дыңнап көрем,
Дээрги-Чаяакчы, шиитпириң ёзугаар мени тынгарып көрем.
150Кара сагыштыг улус халдап келди;
олар Сээң хоойлуңдан ырай бергеннер-дир.
151[+]А Сен меңээ чоок-тур сен, Дээрги-Чаяакчы,
Сээң шупту айтыышкыннарың шынныг-дыр.
152Шагдан тура Сээң доктаалдарың дугайында,
оларны кезээ-мөңгеде күштүг кылып кааның дугайында билип алган мен.


ר


(реш)

153Базындырган мени көргеш, камгалап көрем,
чүге дээрге Сээң хоойлуңну утпайн келдим.
154[+]Мээң чаргымны шиитпирлежип, меңээ болчуп,
Бодуңнуң сөзүң ёзугаар мени амы-тынныг арттырып көрем.
155Дүрүмнериңни күүседир чүткүл бузуттуг улуста чок болгаш,
Сээң камгалалың олардан ыракта.
156[+]Сээң өршээлиң өндүр улуг болгай, Дээрги-Чаяакчы,
Бодуңнуң шиитпириң ёзугаар мени тынгарып көрем.
157[+]Мени истеп сүрген дайзыннар хөй-дүр,
ынчалзажок Сээң доктаалдарыңдан ойталаваан мен.
158[+]Сенден ойталаан улус көргеш,
олар Сээң сөзүңнү кадагалавас боорга, бужарзынарым аажок.
159Сээң чагыгларыңга ынаамны көр даан, Дээрги-Чаяакчы,
Бодуңнуң энерелдииң-биле мени тынгарып көрем.
160[+]Сээң сөзүңнүң алыс ужур-утказы шынныг-дыр,
Сээң кандыг-даа чөптүг шиитпириң кезээде мөңгеде доктааттынган.


ש


(шин)

161[+]Чагырыкчылар мени чылдагаан чок черге истеп сүрүп тур,
ынчалзажок мээң чүрээм чүгле Сээң сөзүңден сүрээдээр.
162[+][+]Аажок хөй олча-ажык алган кижи дег,
Сээң сөзүңге өөрүп тур мен.
163Мегени көөр хөңнүм чок, оон ческинер мен,
а Сээң хоойлуңга ынак мен.
164Чөптүг шиитпирлериң дээш
Сени хүнде чеди катап алгап-мактаар мен.
165Сээң хоойлуңга ынак улуска
өндүр улуг-чаагай чорук доктаар, оларга чүү-даа чүве моондак болбас.
166[+]Сээң хайырлаарың камгалалга идегеп турдум, Дээрги-Чаяакчы,
айтыышкыннарыңны күүседип келдим.
167Сеткил-сагыжым Сээң доктаалдарыңны
кадагалап келди, оларга аажок ынак мен.
168[+]Сээң чагыгларың биле доктаалдарыңны
кадагалап келдим, мээң шупту оруктарым
Сеңээ көскү болгай.


ת


(тав)

169Мээң кыйгым Сеңээ четсин, Бодуңнуң сөзүң ёзугаар мени
угаан киирип көрем, Дээрги-Чаяакчы.
170Мээң чалынган үнүм Сеңээ дыңналзын,
Бодуңнуң аазаашкының ёзугаар мени камгалап көрем.
171Бодуңнуң дүрүмнериңге мени өөреткениң дээш,
аксы-дылым мактал сөзүн сөглээр.
172Шупту айтыышкыннарың чөптүг боорга,
мээң дылым Сээң сөзүңнү алгап ырлаар.
173Сээң холуң меңээ дузалазын –
күүседир дээш, чагыгларыңны шилип алган болгай мен.
174Сээң хайырлаар камгалалыңны
күштүү-биле күзеп чор мен, Дээрги-Чаяакчы,
Сээң хоойлуң – өөрүшкүм-дүр.
175Сени алдаржытсын дээш, мени амы-тынныг арттырып көрем,
Сээң шын шиитпирлериң меңээ дузалазын.
176[+]Аза бергеш, читкен хой дег апардым,
Бодуңнуң чалчаңны дилеп тып ап көрем –
айтыышкыннарың утпаан болгай мен.

#### 119


1Көдүрлүүшкүн ырызы[*].

Бергелерге кызагдаткаш, Дээрги-Чаяакчыны кыйгырар мен,
а Ол меңээ харыылаар.
2[+]Дээрги-Чаяакчы[†], мени мегечи дылдыг,
авыяас аас-дылдыг улустан адырып көрем.
3Мегечи дыл, Ол сени канчаптар эвес,
канчаар кезедир эвес![*]
4[+]Сени дайынчының чидиг согуннары өттүр адар,
үр өшпес көстер өрттедир.

5[+][+]Мешех черде чурттап турарым дээш,
Кедарның чадырларының аразынга
турумчуп алганым дээш, ат боорум ол-дур![*]
6Амыр-тайбыңга хөңнү чок улус-биле кады
дыка-ла үр чурттап тур мен!
7Тайбыңзырак мен,
а олар, чугаа-сөзүм дыңнап кааш-ла, дайылдажыр деп баар.

#### 120


1Көдүрлүүшкүн ырызы.

Даглардыва шиглей көрдүм: «Дуза меңээ кайыын кээрил?!»[*]
2[+]Дээр биле черни чаяаган Дээрги-Чаяакчы[†] – Ол меңээ дузалаар!
3[+]Сээң будуңну Ол соора бастырбас,
сени карактаар дээш, удуп дыштанмас.

4Көрүңер, Израильдиң Кадагалакчызы
дыжын-даа харавас-тыр, уйгузун-даа удувас-тыр.
5[+]Дээрги-Чаяакчы сени карактаар;
Дээрги-Чаяакчы сеңээ дузалап, чаглактаар –
6хүндүс-даа, дүне-даа орук-чолуңга айыыл таварышпас[*].
7Кандыг-даа багай чүве сээң-биле болбас кылып,
Дээрги-Чаяакчы сени тынныг арттырып каар.
8[+]Ол сени чүнү-даа кылып туруңда, карактаар –
ам болгаш кезээ-мөңгеде карактаар.

#### 121


1Көдүрлүүшкүн ырызы. Давидтии.

[+]Улус меңээ:
«Дээрги-Чаяакчының өргээзинче бараалы» – дээрге,
өөрүп-хөглеп турганым кай.

2Иерусалим[†], бистиң буттарывыс эжик-хаалгаң аксында тур.
3Иерусалим, бажыңнарын тудушкак кылдыр туткан хоорай сен[*].
4[+]Израильдиң Дээргиге хамааржыр аймактары,
Ооң адын мактаар дээш, Израильдиң хоойлузун[†] ёзугаар
Иерусалимче көдүрлүп үнүп турар.
5[+]Ында Давидтиң[†] салгакчылары дүжүлгелеринге олуруп алгаш,
чөптүг шииткелди үндүрүп турар.

6[+]Иерусалимни амыр-тайбың-биле алгап-йөрээңер:
«Сеңээ ынак улус амыр-шөлээн чурттазын.
7Быжыг ханаларың иштинге тайбың догунназын,
шивээлериңге амыр-дыш доктаазын».
8Мээң ха-дуңмам[†] дээш, чоок кижилерим дээш:
«Иерусалим, сеңээ амыр-тайбың!» – деп чугаалаайн.
9[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганывыстың өргээзи сенде боорга,
сеңээ буян-кежик доктаазын дээш чүткүлүм көргүзер мен.

#### 122


1Көдүрлүүшкүн ырызы.

[+][+]Дээрлерде саадаан Бурган[†],
карактарым Сенче шиглей көрүп тур мен.
2Кулдарның карактары дээргилеринче,
кыс чалчаның карактары херээжен ээзинче
идегеп көрүп турары дег,
бистиң карактарывыс база
Дээрги-Чаяакчыже – Бурганывысче,
Ол бисче ээ көрүнмээн шаанда, көрүп-ле турар.

3[+]Бисче ээ көрүнем, Дээрги-Чаяакчы[†], бисче ээ көрнүп көрем –
дорамчылал-биле кустуктур сыгап кагдылар.
4[+]Турамык улустуң кочу-шооду-биле,
улуургак улустуң куду көөрү-биле
сагыш-сеткиливисти кустуктур сыгап кагды.

#### 123


1Көдүрлүүшкүн ырызы. Давидтии.

[+][+]Израиль[†] чугаалазын:
Дээрги-Чаяакчы[†] бистиң талавыста турбаан болза,
чүү бооп болур турганыл?
2Дайзын бисче халдап кээрге,
Дээрги-Чаяакчы бистиң талавыста турбаан болза,
чүү бооп болур турганыл?!
3[+]Дайзынның биске удур кыптыккан килеңи[†]
бисти диригге-ле сыырыптар ийик.
4[+]Сугларга дүжүп өлүр ийик бис,
агым бисти чууй шаап аппаар ийик,
5шапкын суглар бисти чууй шаап аппаар ийик.

6Дээрги-Чаяакчыга алдар!
Ол бисти дайзынның азыг-дижинге чемиш кылдыр бербээн.
7[+]Куш тудукчуларының дузаандан
адырылган куш дег, хосталы бердивис:
дузак үстү берген, а бис – хосталдывыс.
8[+]Дээр биле черни чаяаган
Дээрги-Чаяакчының адындан дуза биске кээп турар.

#### 124


1Көдүрлүүшкүн ырызы.

Дээрги-Чаяакчыга идегээр улус Сион[†] даг-биле дөмей –
а ол даг шимчеш дивейн, кезээ-мөңгеде турар.
2Даглар Иерусалимни дескиндир турар,
а Дээрги-Чаяакчы[†] амдыгааштан эгелээш,
кезээ-мөңгеде Бодунуң чонунуң чанынга турар.

3Бузуттуглар чөптүг-шынныг улустуң
хувааглыг черин башкарып артпас –
оон башка ол улус кем-буруулуг херектерже холдарын сугар болгай.
4Мөзүзү эки, буянныг улуска ачылыг болуп көрем, Дээрги-Чаяакчы.
5[+][+]А ыргак оруктар-биле будалып чоруй баар улусту
Дээрги-Чаяакчы бузут үүлгедикчилери-биле кады
сывырып чорудупсун.

Израильге амыр-тайбың доктаазын!

#### 125


1Көдүрлүүшкүн ырызы.

Дээрги-Чаяакчы[†] Сионга[†] эки чолду эгидип бээрге[*],
уйгу-дүште дег болдувус.
2[+]Ынчан бистиң аксывыстан каткы төктүп,
өөрүшкүлүг ырлажып турдувус;
а өске чоннар: «Дээрги-Чаяакчы оларга
өндүр улуг чүүлдү кылды!» – деп аразында чугаалашты.
3[+]Дээрги-Чаяакчы биске
өндүр улуг чүүлдү кылган –
өөрүп-хөглеп шаг болган бис.

4Кургап калган хем унун сугнуң катап долары дег,
эки чолду биске дедир эгидип көрем, Дээрги-Чаяакчы.
5Ыглап-сыктавышаан үрезин тарып турган улус
дүжүдүн өөрүшкүлүг ажаап аар.
6[+]Карааның чажын төп, шоодайда үрезинин көдүрүп алгаш
чоруй барган кижи дүжүдүнүң моожаларын тудуп алгаш,
өөрүшкүлүг чанып кээр.

#### 126


1Көдүрлүүшкүн ырызы. Соломоннуу.

Бажыңны Дээрги-Чаяакчы[†] тудуп кагбас болза,
ооң тудугжулары хей черге ажылдаар;
хоорайны Ол кадагалавас болза,
ооң таңныылдары хей черге уйгу чок хонар.
2[+][+]Силер хей черге эртежик туруп,
орайга чедир удувайн, чилчииңер үзүлдүр ажылдап,
аъш-чем тып чиир силер;
Бодунуң ынак кижизинге
Дээрги-Чаяакчы чыргалдыг дүштү хайырлаар.

3[+]Дыңнаңар даан! Ажы-төл –
Дээрги-Чаяакчының берген өнчүзү-дүр,
ижин-хырында үре-төл –
Ооң хайырлаан шаңналы-дыр.
4Сээң чалыы назыныңда төрүттүнген оолдарың
дайынчы кижиниң холунда согуннар ышкаш.
5Оолдары-биле бодунуң саадаан долдуруп алган кижи
амыр-чыргалдыг!
Ындыг улус эжик-хаалга чанынга
дайзыннар-биле маргыжып тура, адын баксыратпас.

#### 127


1Көдүрлүүшкүн ырызы.

[+]Дээрги-Чаяакчыдан коргар,
Ооң оруктарын эдерип чоруур кижи бүрүзү
амыр-чыргалдыг!
2[+]Бодуңнуң холдарың-биле ажылдап,
кылган аъш-чемиңни чиир сен:
амыр-чыргалдыг, амыр-менди болур сен.
3[+]Сээң бажыңыңда кадайың дүжүткүр тараа сывы дег болур,
чемненир столуң долгандыр олурар оолдарың
ногаан үнүштер дег болур.
4Дыңнаңар даан, Дээрги-Чаяакчыдан коргар кижи
шак ындыг ачы-буян алыр.

5[+]Дээрги-Чаяакчы[†] сеңээ Сион[†] дагдан ачы-буян хайырлаар,
Иерусалимниң менди-чаагайын назының дургузунда көөр сен;
6[+]ажы-төлүңнүң ажы-төлүн көөр сен.
Израильге амыр-тайбың доктаазын!

#### 128


1Көдүрлүүшкүн ырызы.

[+]Израиль[†] чугаалазын:
аныяамдан-на дайзыннарым мени аажок кызагдап келген.
2Аныяамдан-на дайзыннарым мени аажок кызагдап келген,
ынчалза-даа ажып-тиилеп шыдаваан.
3[+]Дайзыннар – үрезин тарып, чер чарган чажыкчы дег,
ооргамны балыглап, ханы истер арттырып каан.

4Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы[†] чөптүг шиидип,
бузуттугларның мени хүлээн кинчи-бегин үзе шаапты.
5[+]Сион[†] дагны көөр хөңнү чок бүгү улус кочу-шоотка кирип,
дедир дессин.
6[+]Олар – бажың кырындан[*] үнүп келгеш,
өзүп четтикпейн чыда-ла, кадып каар оът-сиген дег болзун.
7Шак ол оът-сиген
тараа кезикчизиниң холунга туттунмас,
моожа баглакчызының адыжын долбас;
8[+]оларның чаны-биле эрткен-дүшкен улус-даа:
«Дээрги-Чаяакчының ачы-буяны силерде-дир!
Дээрги-Чаяакчының ады-биле
силерни алгап-йөрээп тур бис!» – деп чугаалавас.

#### 129


1Көдүрлүүшкүн ырызы.

[+]Айыыл-халаптың ханы дүвүнден
кыйгырып тур мен, Дээрги-Чаяакчы[†].
2[+]Дээрги, үнүмнү дыңнап көрем,
чаннып дилээн кыйгымны Сээң кулааң кичээнгейлиг дыңназын.
3Кем-буруулуг херектеривисти сагыжыңга шыгжап алгаш,
өршээвейн турган болзуңза,
шыдажып үнер кижи бар бе, Дээрги-Чаяакчы?
4[+]Ынчалзажок Сен өршээлдиг сен,
ынчангаш чон Сенден коргуп чорзун.

5Дээрги-Чаяакчыга идегеп тур мен,
сеткил-сагыжым Аңаа идегеп тур,
Ооң сөзү – ынаныжым ол-дур.
6Сеткил-сагыжым Дээргини таңныылдарның даң адып,
чер чырыырын манаанындан артык күштүг манап тур.

7[+]Энерел биле өндүр улуг камгалал[†] –
Дээрги-Чаяакчыда, Израиль[†] Аңаа идегезин.
8[+]Чүгле Ол Израильди ооң бүгү
кем-буруузундан адырып каар.

#### 130


1Көдүрлүүшкүн ырызы. Давидтии.

Дээрги-Чаяакчы[†],
мээң чүрээм улуургавады, карактарым өрү көрдүнмеди,
чедип ап шыдавазым, өндүр улуг чүвеже чүткүп, идээргеведим.
2Харын сеткил-сагыжымны томаартып,
оожургадып алган мен.
Сеткил-сагыжым авазының
куспаанда чыдар чаш төл дег.
3[+]Израиль[†] амдыгааштан эгелээш,
кезээ-мөңгеде Дээрги-Чаяакчыга идегезин!

#### 131


1Көдүрлүүшкүн ырызы.

Давидти[†] база ооң хамык човалаңын
бодап келем, Дээрги-Чаяакчы[†].
2Ол Дээрги-Чаяакчыга даңгыраглап,
Израильдиң күштүг Бурганынга мынчаар аазап туржук:
3-5[+]«Дээрги-Чаяакчыга турар чер –
Израильдиң күштүг Бурганынга чурттаар өргээ[†] тып бербээн шаамда,
бодумнуң аал-оранымче кирбес мен, орун-дөжээмге чытпас мен;
карактарым шийип, удумзуравас мен,
карактарым хавыын хаап, удувас мен».

6Бис ыдыктыг аптара[†] дугайында Эфрата деп черге дыңнаан бис,
ону Иарим шөлдеринден ап алган бис[*].
7[+]Бурганның чурттап турар өргээзинче бараалы,
Ооң буттар салыр черинге[*] мөгейээли.

8[+]Дээрги-Чаяакчы, туруп келгеш, амыр-дыжың черинче чедип келем –
Сен Бодуң, күчү-күжүңнү демдеглээн ыдыктыг аптара база.
9[+]Сээң бараалгакчыларың[†] чөптүг чорукту хеп дег кедип алзын,
Сеңээ бердинген улус өөрүп-байырлазын.

10[+]Бодуңнуң чалчаң Давидти бодап,
Бодуңнуң шилип чагганың хаандан хая көрүнмейн көрем.
11[+][+]Дээрги-Чаяакчы Давидке бүзүрелдии-биле
даңгыраглап турган болгай,
Ол мынча деп аазаан сөзүнден ойталавас:
«Сээң үре-салгалыңны дүжүлгеңге олуртур мен.
12[+]Сээң салгакчыларың
Мээң оларга өөредип каарым чагыг-керээм[†] биле
дүрүм-хоойлумну[†] сагыыр болза,
оларның салгакчылары база кезээ-мөңгеде дүжүлгеңни ээлээр».

13[+]Дээрги-Чаяакчы Сион[†] дагны шилип алгаш,
ону Бодунуң чурттаар чери кылып алыксай берген:
14«Бо дээрге кезээ-мөңгеде Мээң амыр-дыжым чери-дир,
маңаа чурттаар мен, бо чер Меңээ тааржыр-дыр.
15[+][+]Сионну элбек аъш-чем курлавыры-биле хандырар мен,
ооң ядыы улузун тоттур чемгерер мен;
16мында турар бараалгакчыларымга
камгалалды[†] хеп дег кедирер мен,
мында чурттап турар, Меңээ бердинген улус өөрүп-байырлаар.
17[+]Давидке Сионга күчү-күштү өстүрер мен;
Бодумнуң шилип чаап алганым хаанга өшпес чырыкты белеткеп каар мен.
18Ооң дайзыннарын бак ат-биле шывар мен,
а ооң кеткен оваадайы чайынналдыр чырыыр».

#### 132


1Көдүрлүүшкүн ырызы. Давидтии.

[+]Ха-дуңма[†] улус эп-сеткилдиг кады чурттаар болза,
эки-даа, таарымчалыг-даа:
2[+]башче кударга, салче агып баткан эки олива үзү[†] дег,
Аароннуң[†] салынче, ооң моюндуруунче
агып баткан олива үзү дег;
3[+][+]Сион[†] дагларынче агып баткан Эрмон сынның шалың суу дег.

Дээрги-Чаяакчы[†] Сионга ачы-буян шаңнап,
амыдырал кезээ-мөңгеде бар болзун деп чагаан болгай.

#### 133


1Көдүрлүүшкүн ырызы.

[+]Дээрги-Чаяакчының өргээзинде дүне безин
бараан бооп турар Ооң бүгү чалчалары,
Ону алгап-йөрээңер!
2[+]Холдарыңарны ыдыктыг черже[†] сунуп,
Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээңер!

3[+]Дээр биле черни чаяап каан Дээрги-Чаяакчы[†]
Сион[†] дагдан ачы-буянын сеңээ хайырлазын!

#### 134

1Аллилуйя![†]

Дээрги-Чаяакчының адын алгап-мактаңар-ла!
Дээрги-Чаяакчының чалчалары, Ону алгап-мактаңар!
2[+]Дээрги-Чаяакчының өргээзинде,
Бурганывыстың бажыңының мурнунда турар улус,
3Дээрги-Чаяакчыны буянныы дээш алгап-мактаңар!
Ооң тааланчыг адын алгап ырлаңар!
4[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Иаковту[†] Бодунга шилип алган,
Израильди Бодунуң улуг үнелиг өнчү-хөреңгизи кылдыр
шилип алган болгай.

5[+]Дээрги-Чаяакчы өндүр улуг деп,
Дээргивис бүгү бурганнардан бедип турар деп билир мен.
6[+]Дээрги-Чаяакчы күзээн-не бүгү чүүлүн
дээрлерге-даа, черге-даа,
шупту дүп чок далайларга-даа кылып турар.
7[+]Ол булуттарны черниң кыдыг-кызыгаарындан
бөлүп эккеп, чаъс чаап турда, чаңныктарны чаяап,
Бодунуң шыгжамырындан хатты үндүр хадыдып турар.

8[+]Ол Египетке[†] бүгү дун төлдерни – кижилерниин-даа,
мал-маганныын-даа – узуткап каапкан;
9[+]Египет чоннуң аразынга кайгамчык демдектерин көргүзүп,
оларны фараон биле ооң бүгү дүжүметтеринге удурланыштыр кылган.
10[+]Дээрги-Чаяакчы хөй чоннарны базып каан,
күчүлүг хааннарны өлүрүп каан.
11[+][+]Амор хаан Сигонну, Васанның[†] хааны Огту болгаш
Ханаанның[†] бүгү күрүнелерин узуткап кааш,
12[+]оларның черлерин Бодунуң израиль чонунга
өнчү кылдыр берипкен.

13[+]Дээрги-Чаяакчы,
Сээң адың кезээ-мөңгеде артар!
Дээрги-Чаяакчы,
салгалдан салгал дамчып Сени кым-даа утпас!
14[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонун чөптүү-биле шиидер
база Бодунуң чалчаларынче ээ көрнүр.

15[+]Өске чоннарның дүрзү-бурганнары[†] –
алдын биле мөңгүнден бүткен, кижи холу шуткаан чүүлдер-дир.
16[+]Ол шуткумалдар аастарлыг-даа болза, чугаалавас;
карактарлыг-даа болза, көрбес;
17[+]олар кулактарлыг-даа болза, дыңнавас;
оларның аастарында амыдыралдың тыныжы чок.
18[+]Ындыг дүрзү-бурганнарны кылып турар,
оларынга идегээр бүгү улус
шак ол дүрзүлеринге дөмейлежи берзин.

19Израиль[†] чон, Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээ!
Аароннуң[†] салгалы, Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээ!
20[+]Левийниң аймаа, Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээ!
Дээрги-Чаяакчыдан коргар улус, Ону алгап-йөрээңер!
21[+]Иерусалимде оран-савалыг Дээрги-Чаяакчы
Сионга[†] алгаттырып-йөрээттирзин!
Аллилуйя!

#### 135

1[+]Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтириңер; Ол ачылыг-дыр.

Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
2[+]Бурганнарның Бурганынга өөрүп четтириңер.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
3Дээргилерниң Дээргизинге өөрүп четтириңер.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.

4[+]Өндүр улуг кайгамчык чүүлдерни чүгле Бурган[†] кылып турар.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
5[+]Дээрлерни мерген угаан-биле Ол чаяап каан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
6[+]Кургаг черни суглар кырынга Ол чада салып каан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
7[+]Дээди чырымалды Ол чаяап каан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
8Хүндүскү үени башкарары-биле хүннү Ол чаяап каан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
9Дүнеки үени башкарары-биле айны база сылдыстарны Ол чаяап каан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.

10[+]Бурган Египеттиң[†] бүгү дун оолдарын узуткап, ону буурадып каан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
11[+]Израильди Египеттен Ол үндүрүп эккелген.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
12Израильди сунган холунуң күчү-күжү-биле Ол үндүрүп эккелген.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
13[+]Кызыл далайны Ол ийи чара аксыпкан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
14Израильди Ол далай ортузу-биле эрттире берген.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
15[+]Фараонну[†] база ооң аг-шериин Кызыл далайже Ол дүжүр октапкан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.

16[+]Бурган Бодунуң чонун ээн кургаг ховуга эдертип бар чыткан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
17[+]Улуг хааннарны Ол узуткап каан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
18Ат-сураглыг хааннарны Ол өлүрүп каан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
19[+]Амор хаан Сигонну Ол өлүрүп каан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
20[+]Васанның[†] хааны Огту Ол өлүрүп каан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
21Оларның ээлээн черлерин Ол биске өнчү кылдыр берип каан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
22Бодунуң чалчазы израиль чонга черни өнчү кылдыр Ол берип каан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.

23Базындырып чораан бисти Ол бодап келген.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
24[+]Бисти дайзыннарывыстан Ол адырып каан.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.
25[+]Шупту дириг амытаннарга аъш-чемни Ол берип турар.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.

26Дээрде саадаан Бурганга өөрүп четтириңер.
Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир.

#### 136

1[+]Вавилоннуң[†] хемнериниң кыдыынга

Сионну[†] сактып, ыглап-сыктап олурар турдувус.
2Ол черде үнген талдарга
чадаганнарывысты азып кааптып, ойнавастаан бис.
3Орта бисти тудуп аппарган улус бистен ырлар негеп,
бисти дарлап турган улус – хөглээшкин негеп:
«Сионнуң ырлары-биле биске аян тудуңар!» – деп турган.
4Хары черге Дээрги-Чаяакчының
ырларын канчап ырлажыр бис?!

5[+]Иерусалим[†], сенден ойталаар болзумза,
оң холум менден ойталазын;
6[+]сени сагынмас болзумза,
Иерусалимни өөрүшкүмнүң эң бедии кылып албас болзумза,
дылым таалайымга чыпшына берзин.

7[+]Дээрги-Чаяакчы[†],
Иерусалимниң буураан хүнүнде:
«Ону таваанга чедир үрегдеп бузуңар-ла!» – деп турган
эдом чонну кеземче чок арттырбайн көрем.
8[+]Вавилон-кыс, хоозураар сен![*]
Биске кылган үүлгедииң дээш сеңээ чөптүг кеземчени
онааштырар кижи амыр-чыргалдыг!
9[+]Сээң чаш төлдериңни тудуп алгаш,
хая-дашка чуура шааптар кижи амыр-чыргалдыг!

#### 137


1Давидтии.

[+][+]Бүгү чүлдү-чүрээм-биле Сени алгап-мактап,
өске бурганнар мурнунга Сени алгап ырлап тур мен!
2[+]Сээң ыдыктыг[†] өргээңге сөгүрүп мөгеер мен,
шынчың биле энерелиң дээш, адыңны алгап-мактап тур мен,
Бодуңнуң сөзүңнү
бүгү аттардан өндүр улуг кылып каан болгай сен[*].
3Сени кый дээн хүнүмде, ол дораан харыылап,
сеткилимни күш киирер-дир сен.

4Сээң аксы-сөзүң дыңнап кааш,
чер-делегейниң хааннары шупту Сени алгап-мактазын.
5Дээрги-Чаяакчының алдарының өндүр улуун көргеш,
хааннар Ооң оруктарын алгап ырлазын.
6Дээрги-Чаяакчы[†] эң өндүр бедик –
томаарааннарны-даа көрүп турар,
турамыкты-даа талыгырдан танып турар.

7[+]Бергелерге кызагдады бергенимде,
амы-тынныг арттырар сен, холуң менче сунуп,
ооң күчүзү-биле дайзыннарым килеңинден[†]
мени камгалаар сен.
8[+]Дээрги-Чаяакчы мээң өжээним негээр![*]
Энерелиң кезээ шагда үстүп төнмес,
Бодуңнуң ажыл-херээң ара кагбайн көрем.

#### 138


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Давидтии. Мизмор-ыры.

[+]Дээрги-Чаяакчы[†],
Сен мени шылгап көрген сен, эки билир сен.
2[+]Олуруп алганымны-даа, туруп келгенимни-даа билир сен,
бодалдарымны ырактан-на билип каар сен.
3[+]Орукка чорумда азы дыштанып чыдырымда,
мени шылгаар сен,
мээң баар оруктарым шуптузу Сеңээ билдингир.
4Сөзүмнү чугаалап четтикпээнимде-ле,
Сен ону долузу-биле билир сен, Дээрги-Чаяакчы.
5Артымдан, мурнумдан мени бүзээледиң,
холуңну менче салып алдың.
6[+]Сээң билииң меңээ кайгамчык онза,
аажок бедик – ону билип аар харыым чок.

7[+]Сээң Сүлдеңден[†] ырап кай баар мен,
Сенден дезип кай баар мен?
8[+]Дээрже үне бээр-даа болзумза, Сен ында сен;
алдыы оранга чыдып аар-даа болзумза, Сен база ында сен.
9Даң хаяазын чалгыннангаш,
далай ындынче ужуп чеде берзимзе безин,
10Сээң холуң мени аңаа чедип аар,
күштүг холуң мени орта тудуп аар.
11«Дүмбей караңгы мени чажырып аар,
хүн чырыы меңээ дүн бооп хуула бээр» деп бодаан дижик мен.
12[+]Ынчалзажок дүмбей караңгы безин
мени Сенден чажырып шыдавас,
дүн безин хүн ышкаш чырыдар,
дүмбей караңгы Сеңээ чырык дег болур.

13[+]Мээң чүрээмни Сен чаяап каан сен,
иемниң хырнының иштинге
мени боттандырып тургускан сен.
14Ол хире кайгамчык тургузуум дээш[*]
Сени мактап тур мен,
Сээң ажыл-херектериң кайгамчыктыг деп
сеткилим ылап-ла медереп билип тур.
15[+]Кажан мени чажыт черге чаяап турда,
черниң ханызынга[*] чогаадып боттандырып турда,
мээң бүгү эът-сөөгүм Сеңээ илдең турган.
16[+]Сээң карактарың мээң боттанып орарымны көрген;
меңээ доктааткан хуусаа, чаңгыс-даа хүнү үнмээнде-ле,
бүрүнү-биле Сээң номуңда бижиттинген.

17[+]Сээң бодалдарыңны билип аарымның бергезин, Бурганым,
оларның эмге-тикчогун!
18Оларны санап шенээр болзумза,
черниң элезининден-даа хөй-дүр.
Оттуп келгеш, Сээң-биле хевээр-дир мен.

19[+]Бурганым, бузуттуг хейни өлүрүп каарың кай!
А силер, өлүрүкчүлер, менден ырап чоруңар!
20Олар Сеңээ удур кара сагыштыг чугаалар чорудуп тур;
дайзыннарың хоозун меге чүүлдер чугаалап тур.
21[+]Сени көөр хөңнү чок улуска мээң база хөңнүм чок.
Дээрги-Чаяакчы,
Сеңээ удурланып турар улусту көөр хөңнүм чок.
22Оларны шуут-ла көөр хөңнүм чок –
олар мээң дайзыннарым апарды.

23[+]Мени шылгап көрем, Бурганым,
сеткил-чүрээмни билип алам,
мени шенээш, дүвүрелимни билип алам.
24Човалаңга чедирер орукта[*]
эвес-тир мен бе – көрүп көрем,
мөңге орук-биле мени эдертип көрем.

#### 139


1Хөгжүм башкарыкчызынга. Мизмор-ыры. Давидтии.

2[+]Дээрги-Чаяакчы[†], бак кижиден мени камгалап,
күш дөгээр улустан мени кадагалап көрем.
3Олар – чүректеринде кара бодалдарлыг,
хүннүң-не чаалажыр чүткүлдүг улус-тур;
4[+]дылдарын, чылан ышкаш, шагарынга
мергежидип турар улус-тур,
оларның эриннеринде ок-чыланныы дег хоран бар.
Сэла[†]

5[+]Дээрги-Чаяакчы,
бузуттуг хейниң холун менден чайладып,
буттарымны тендиңнедир сагыштыг күш дөгээр улустан
мени кадагалап көрем.
6[+]Адыыргак улус меңээ дузак чажыра салып каан,
бак хейлер оруумга четки чада салып,
буттарымга какпа салып каан.
Сэла

7Дээрги-Чаяакчыга: «Сен – мээң Бурганым сен,
чалынган үнүмнү дыңна» – деп чугааладым.
8Дээрги-Чаяакчы, күчү-күштүг Камгалакчым,[†]
Дээргим, тулчуушкун хүнүнде
бажымны камгалап турар сен.
9Дээрги-Чаяакчы, бузуттуг улустуң күзээн чүвезин бербейн көрем,
оларның кара сагыштыг бодалы боттанмазын –
оон башка идээргей бээрлер.
Сэла

10Мени бүзээлээн улустуң тейин
оларның бак аксы-сөзү шыва алзын.
11[+]Оларже оттуг көстер кээп дүшсүн,
олар ханы оңгарже киир октадыпкаш, оон үнүп шыдавазын.
12Бак аас эдер кижи чер-чуртка
быжыы-биле туруп шыдавас болзун,
күш дөгээр кижини айыыл-халап аглап-сүрзүн.

13[+]Билир мен: Дээрги-Чаяакчы
базындырган улуска шын шииткелди,
түреңги улуска чөптүг шииткелди үндүрер.
14Ынчангаш чөптүг-шынныг улус Сээң адыңны мактаар,
мөзүзү эки улус Сээң хайгааралың адаанга чурттаар.

#### 140


1Мизмор-ыры. Давидтии.

Дээрги-Чаяакчы[†], Сени кыйгырып тур мен:
дүрген чедип келем, Сени кый дээн үнүмче кулааңны ээктирем.
2[+][+]Мээң мөргүлүмнү,[†] Сээң мурнуңга
айдызаар өргүл дег, хүлээп алам,
холумну өрү сунганым – кежээки өргүл дег болзун.

3[+]Дээрги-Чаяакчы, аксымга таңныылдан тургузуп,
аксы-дылымның эжиин кадартып көрем;
4мени бак сөстер эдеринче,
бузут үүлгедикчилери-биле кады
кем-буруулуг херектер кылырынче ээлдирбейн көрем,
оларның дойларынга киришпээйн.

5[+]Ооң орнунга чөптүг-шынныг кижи
мени сопсун – энерел болур;
чемелезин – бажымга хора чедирбес
эки олива үзү[†] дег болур.
А мен бузуттуг улустуң үүлгедиглеринге удур
үргүлчү мөргүп чоруур мен.

6[+]Бузуттугларның баштыңчыларын[†] хаядан дүжүр октаптар,
бузуттуг улус ынчан мээң сөстеримни дыңнап,
таарымчалыг сөстер дээрзин билип каар.
7[+]«Черни чарып, үүрмектеп турары дег, бистиң сөөктеривисти
өлүглер оранының аксынче киир
тарадыр чажып турар» – дижирлер.

8[+]А мээң карактарым
Сенче углай көрүп турар, Дээрги-Чаяакчы,
Сенден хоргадал алдым, амы-тынымны үспейн көрем!
9[+]Меңээ салган дузактан,
бузут үүлгедир улустуң какпаларындан мени чайладып көрем.
10[+]Бузуттуглар шупту боттарының четкилеринге ораашсын,
а мен кыдыы-биле эрте берейн.

#### 141


1Маскил-ыры. Давидтии. Ооң куйга чаштып турган үезинге хамааржыр мөргүл.

Дээрги-Чаяакчыны ыыткыр кыйгырдым,
Дээрги-Чаяакчыга мөргүп, кый дидим;
2[+]Ооң мурнунга хомудал-дилээмни ажыдып бердим,
айыыл-халавымны чугаалап бердим.
3[+][+]Эр соруум кошкай бээрге, эртер оруумну Сен билир сен.
Чоруп турган оруумга дузак салып каан болду.
4Бодумнуң чанымче көөрүмге, менче кичээнгей салыр кижи тывылбас-тыр –
дезе бээр черим чок апарган-дыр,
мен дээш кым-даа сагыш човавайн турар-дыр.

5[+]Дээрги-Чаяакчы[†], Сенден дуза дилеп алгырып:
«Сен – мээң хоргадалым сен,
дириглер оранынга чурттаар үлүүм сен» – деп чугааладым.
6[+]Чалынган кыйгымны кичээнгейге ап көрем – аажок куду көрдүрүп чор мен;
истеп сүрген улустан мени камгалап көрем – олар менден күштүг-дүр.
7[+]Сээң адыңны мактаар кылдыр, хоругдалдан мени хостап көрем.
Сен меңээ буян хайырлаарыңга,
чөптүг-шынныг улус мени долгандыр чыглып кээр.

#### 142


1Мизмор-ыры. Давидтии.

Дээрги-Чаяакчы[†], мөргүлүмнү[†] дыңнап,
чалынган үнүмнү кичээнгейге ап,
шынчың база чөптүүң ёзугаар меңээ харыылап көрем;
2[+]мээң-биле чаргы-чаалы кылбайн көрем –
Сээң мурнуңга кандыг-даа кижи актыг бооп шыдавас!

3[+]Дайзын мени истеп сүрүп, черге чыпшыр таптай базып,
үе-дүпте өлген улус дег, караңгыга турарын албадап тур.
4Эр соруум кошкай берди, чүрээм көжүй берди.
5[+]Шагда эрткен үелерни сактып ор мен,
Сээң шупту ажыл-херээңни,
холдарың-биле кылган ажыл-херээңни бодап ор мен.
6[+]Холдарымны Сенче өрү сундум:
кургаан чер сугже дег, сеткилим Сенче чүткүп тур.
Сэла[†]

7[+]Дүрген меңээ харыылап көрем, Дээрги-Чаяакчы,
амы-тыным үстүр деп барды, менден хая көрүнмейн көрем,
оон башка хөөрже кире берген улуска дөмей апаар мен.
8[+]Эртен эрте энерелдиг харыыңны
дыңнаар аргадан берем – идегелим Сенде болгай.
Эртер оруумну айтып берем –
сеткилимниң ханызындан Сеңээ мөргүп тур мен.

9Дайзыннарымдан мени камгалап көрем, Дээрги-Чаяакчы,
чаглактаныр черим Сенде болгай.
10[+]Күзел-сорууңну күүседиринге өөредип көрем,
чүге дээрге Бурганым-дыр сен.
Ачылыг Сүлдең[†] мени оргу-дески черлеп аппарзын.
11[+]Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң адыңны бодааш, мени амы-тынныг арттырып,
чөптүүң-биле мени айыыл-халаптан адырып көрем.
12[+]Меңээ энерелдииң-биле дайзыннарымны узуткап,
мени кызып-кыйган улустуң шуптузун кыргып-хыдып көрем –
чүге дээрге Сээң чалчаң-дыр мен.

#### 143


1Давидтии.

[+][+]Дээрги-Чаяакчыга алдар! Ол – чалым-хаям;
Ол мээң холдарымны дайылдажырынга,
салааларымны – тулчурунга өөредип турар;
2[+]Ол меңээ шынчы, Ол – мээң шивээм,
хоргадалым, камгалакчым,[†] дозуг-камгалалым;
Оон хоргадал алыр мен,
Ол мээң чонумну[*] меңээ чагыртып берип турар.

3[+]Дээрги-Чаяакчы[†], кижи деп кымыл ол, Сен ол дээш чүге сагыш човаар сен;
кижи амытан деп кымыл ол, Сен чүге ону бодап чоруур сен?
4[+][+]Кижи – хей-бус ышкаш,
ооң назыны – чидип бар чыдар хөлеге дег.
5[+][+]Дээрги-Чаяакчы! Кудай-дээриңни ээктир тырткаш, дүжүп келем;
дагларга дээвидем – ышталы бээр;
6[+]чаңныыңны кызаңнадыпкаш, дайзыннарны тарадыр сывырывыдам;
Бодуңнуң согуннарың адыпкаш, оларны девидедивидип көрем;
7[+]Бодуңнуң холуңну бедиктен сунгаш,
мени терең сугдан ушта тыртам, хары улустуң холундан камгалап көрем.
8[+]Олар – мегечи, аксы-сөзү шынныг эвес улус-тур.

9[+]Бурганым, Сеңээ чаа ырыдан ырлап берейн,
эткир үннүг чанзыга үдеткеш, Сени алгап ырлаайн –
10[+]Сен хааннарга тиилелге шаңнап, Бодуңнуң чалчаң Давидти[†]
хайыра чок хылыштан чайладып турар сен.
11Мени камгалап, хары улустуң холундан адырып көрем –
олар – мегечи, аксы-сөзү шынныг эвес улус-тур.

12[+]Чалыы назынында оолдарывыс частып үнген үнүштер дег болзун,
кыстарывыс – ордунуң уранчыды чазаан адагаштары дег болзун.
13Аңмаарларывыс эриин ажыр янзы-бүрү тараа аймаа долзун,
одар-белчиирлеривиске кодан хоювус муң, түмен бооп өзүп-көвүдезин,
14[+]инек малывыс семирзин;
дайзыннарывыс бисти туттуруушкунче аппарбазын,
кудумчуларывыска ыы-сыы дыңналбазын.
15[+]Шак ындыг чол эдилээн чон амыр-чыргалдыг.
Дээрги-Чаяакчы оларга Бурган[†] болган чон амыр-чыргалдыг.

#### 144


1Макталдың ыры. Давидтии.


א


(алеф)

Бурганым болгаш Хааным, Сени кымдан арттыр мактаар мен,
Сээң адыңны кезээ-мөңгеде алгап-йөрээр мен.


ב


(бет)

2Хүннүң-не Сени алгап-йөрээр мен,
кезээ-мөңгеде Сээң адыңны алгап-мактаар мен.


ג


(гимел)

3[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] өндүр улуг, алдар-макталга дыка төлептиг.
Ооң өндүр бедиин билип аары болдунмас.


ד


(далет)

4Салгалдан салгал дамчый улус Сээң ажыл-херектериңни алгап-мактаар
база Сээң күчү-күжүңнү медээлээр.


ה


(хе)

5Олар Сээң өндүр бедик ат-алдарыңны медээлээр,
мен база Сээң кайгамчык ажыл-херектериңни угаап бодаар мен.


ק


(вав)

6[+]Улус Сээң сүртенчиг ажыл-херектериңниң
күчү-күжүн чугаалажы бээр,
мен база Сээң өндүр бедииңни чарлап чугаалаар мен.


ז


(зайин)

7Улус Сээң буянныыңның элбээн үргүлчү алдаржыдып чугаалай бээр,
Сээң чөптүүңнү алгап ырлай бээр.


ח


(хет)

8[+]Дээрги-Чаяакчы килеңнээчел[†] эвес, кээргээчел,
ээ көрнүүчел болгаш элбек энерелдиг.


ט


(тет)

9Дээрги-Чаяакчы бүгү улуска буянныг,
Ооң чаяаганы бүгү чүүлдерге ээ-хайыралыы илереп кээр.


י


(йод)

10Дээрги-Чаяакчы, чаяалгаң шуптузу Сени алдаржытсын,
Сеңээ бердинген улус Сени алгап-йөрээзин,


כ


(каф)

11Сээң Чагыргаңның алдарын суртаалдазын,
Сээң күчү-күжүңнү дамчыдып чугаалазын.


ל


(ламед)

12Кижи төрелгетен олардан Сээң күчү-күжүң дугайында
база Сээң Чагыргаңның алдарлыг
өндүр бедииниң дугайында билип алзын.


מ


(мем)

13[+]Сээң Чагыргаң кезээ-мөңгеде турар,
кижи төрелгетенниң бүгү салгалдарын хааннаар сен.


נ


(нун)

Дээрги-Чаяакчының чугаалааны бүгү сөстерге бүзүреп боор,
Ол Бодунуң чаяап кааны бүгү чүүлдеринге энерелдиг[*].


ס


(самех)

14[+]Кээп ужуп чыдар бүгү улуска Дээрги-Чаяакчы чөленгииш болур,
бүшкүйтүр бастырган бүгү улусту дорттай хөндүрер.


ע


(айин)

15[+]Бүгү улустуң карактары Сенче ынаныштыг көөр,
Сен оларга аъш-чемни чогуур өйүнде бээр сен:


פ


(пе)

16[+]холуңну чада сунгаш, бүгү амылыгларның күзээн чүвезин
хандырып, оларны тоттурар сен.


צ


(цаде)

17Дээрги-Чаяакчы Бодунуң бүгү оруктарынга чөптүг,
Бодунуң бүгү ажыл-херектеринге энерелдиг.


ק


(коф)

18[+]Дээрги-Чаяакчы Ону кый деп мөргүүр бүгү улуска –
шынныы-биле Ону кый деп мөргүүрлерге – чоок.


ר


(реш)

19[+]Оон коргар улустуң күзээн чүүлүн Ол күүседип бээр,
оларның дуза дилээн кыйгызын дыңнап кааш, камгалаар.


ש


(шин)

20Дээрги-Чаяакчы Аңаа ынак бүгү улусту
карактап-кадагалаар, а бузуттуг шупту улусту узуткап каар.


ת


(тав)

21Мээң аксы-сөзүм Дээрги-Чаяакчыны мактазын,
бүгү амылыглар Ооң ыдыктыг[†] адын кезээ-мөңгеде алгап-йөрээзин.

#### 145

1[+]Аллилуйя![†]

Сеткилим Дээрги-Чаяакчыны мактазын-на!
2[+]Дириг чорааш, Дээрги-Чаяакчыны алгап-мактаайн;
чурттап чорааш, Бурганымны алгап ырлаайн.

3[+]Эрге-дужаалдыг улуска идегевеңер –
камгалалыңар[†] кижилерден кээр деп ынанмаңар.
4[+]Кижи хөөкүй амызы үстүп, кара черже кире бээр,
боттандырар дээн бодалдары ол-ла дораан чиде бээр.

5Израильдиң Бурганының дузазын
көрүп турар кижи амыр-чыргалдыг!
Дээрги-Чаяакчыга –
Бурганынга идегээр кижи амыр-чыргалдыг!
6Ол кижиниң Бурганы дээр, чер болгаш далайны
оларда бар бүгү чүүл-биле кады чаяаган;
ооң Бурганы кезээ-мөңгеде шынчы,
7[+][+]базындырган улуска болчур, аштаан улуска аъш-чемни бээр.

Дээрги-Чаяакчы[†] туттурганнарны хостаар,
8[+][+]Дээрги-Чаяакчы согурларның караан ажыдар,
Дээрги-Чаяакчы бүшкүктерни дорттай хөндүрер.
Дээрги-Чаяакчы чөптүг-шынныг улуска ынак.
9[+]Дээрги-Чаяакчы өскээртен келген улусту кадагалаар,
өскүс-чавысты, дулгуяк кадайны деткиир,
а бузуттуг улусту оруундан астырар.
10[+]Дээрги-Чаяакчы кезээ-мөңгеде хааннаар!
Сион,[†] сээң Бурганың салгалдан салгал дамчып хааннаар!
Аллилуйя!

#### 146

1[+]Аллилуйя![†]

Бистиң Бурганывысты алгап ырлаары ачылыг-дыр,
Ону алгап-мактаары эки болгаш тааланчыг-дыр!

2[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] Иерусалимни катап тудуп турар,
Ол тудуп аппарган израиль чонну чыып эккээр.
3[+]Ол сеткил-хөңнү карарган улусту сегидип,
оларның балыгларын шарып берип турар.
4[+]Ол сылдыстарның санын билип,
оларның шуптузун аттары-биле адап турар.
5[+]Дээргивис өндүр улуг, кедергей күчү-күштүг,
Ооң угааны хемчээл-кызыгаар билбес.
6Ол базындырган улусту өрү көдүрүп,
бузуттуг улусту черге чедир куду базып турар.

7[+]Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтирип ырлаңар,
Бурганывыс мурнунга чадаганнап ырлап бериңер.
8[+]Ол дээрни булут-шывыг-биле дуглап, черже чаъсты чагдырып,
дагларны оът-сиген-биле шып турар;
9[+]мал-маганга база кыйгы салып алгырган кускун төлдеринге
аъш-чемни берип турар.

10[+]Дээрги-Чаяакчы аъттың күш-шыдалын херекке албас;
кижиниң буттарының дүргени Аңаа хамаан чок;
11[+]а Оон коргар, Ооң энерелинге идегээр улус
Ооң сеткилинге кирер[*].

#### 147

1Иерусалим[†] хоорай,

Дээрги-Чаяакчыны алдаржыт-ла;
Сион[†] даг, Бурганыңны алгап-макта!
2[+]Дээрги-Чаяакчы[†] сээң хаалгаларыңның дээктерин быжыглап,
чурттакчы чонуңга ачы-буян хайырлап турар;
3[+]сээң кызыгаарларың иштинге тайбыңны догуннадып,
сени эң-не эки кызыл-тас-биле тоттуруп турар.

4Ол Бодунуң айтыышкынын черже чорудуп бээрге,
Ооң сөзү дүргени кончуг күүсеттинер.
5[+]Ол ак дүк ышкаш харны чада салыр,
хүл ышкаш хырааны черже тө чажар;
6дош-долузун черже даш ышкаш октап бадырар –
Ооң соогун шыдажыр кижи бар бе?
7А ынчан Ол Бодунуң сөзүн чорудупкаш, ол бүгүнү эргизиптер;
хадын көдүрүлдүр үрүптерге, суглар ага бээр.

8Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн Иаковка;[†]
Бодунуң дүрүм-хоойлузун[†] – Израильге медээлээр.
9[+][+]Өске кандыг-даа чонга Ол ынчаар кылбаан,
Ооң дүрүмнерин өске чоннар билбес.
Аллилуйя![†]

#### 148

1[+]Аллилуйя![†]

Дээрги-Чаяакчыны кудайлардан алгап-мактаңар,
Ону өрү дээрден алгап-мактаңар!
2[+]Дээрги-Чаяакчының бүгү төлээлери,
бүгү аг-шерии, Ону алгап-мактаңар!
3Хүн биле ай, Ону алгап-мактаңар!
Чайынналган хамык сылдыстар, Ону алгап-мактаңар!
4[+][+]Дээрлерниң эң бедии база
дээрлерниң кырында суглар, Ону алгап-мактаңар!

5[+]Олар шупту Дээрги-Чаяакчының
сөзүн ёзугаар чаяаттынган болгай,
ынчангаш Ооң адын алгап-мактазын;
6[+]Дээрги-Чаяакчы[†] оларны кажан шагда,
кезээ-мөңгеде тургузуп каан,
ажыр базып болбас дүрүмүн оларга берген.

7[+]Дээрги-Чаяакчыны чер кырындан алгап-мактаңар:
далайның улуг амытаннары биле дүп чок бүгү ээремнер,
8[+]чаңнык биле долу, хар биле бус-туман,
Ооң айтыышкынын күүседип турар шуурган,
9даглар биле бүгү тейлер, чимистиг ыяштар биле бүгү пөштер,
10аң-мең биле бүгү мал-маган, соястаарлар биле чалгынныг куштар,
11черниң хааннары биле бүгү чоннар,
чагырыкчылар биле черниң баштыңнары,[†]
12аныяк оолдар-кыстар, кырган-чалыы – Ону алгап-мактаңар!

13[+]Олар шупту Дээрги-Чаяакчының адын алгап-мактазын.
Чүгле чаңгыс Ооң адын кымдан-даа арттыр мактап турар-дыр,
Ооң чайынналчаа чер биле дээрден бедээн-дир.
14Ол Бодунуң чонунуң күчү-күжүн көвүдеткен-дир,
Аңаа бердинген бүгү улуска,
Аңаа чоок израиль чонга макталды берген-дир!
Аллилуйя!

#### 149

1[+][+]Аллилуйя![†]

Дээрги-Чаяакчыга чаа ырыдан ырлап бериңер,
Аңаа бердинген улустуң чыыжынга Ону алгап ырлаңар.
2Израиль[†] чон бодунуң Чаяакчызы дээш өөрүп-хөглезин,
Сионнуң[†] улузу боттарының Хааны дээш өөрүп-байырлазын.
3Ооң адын самнавышаан алгап-мактазын,
тимпан[*] биле чадаганга үдеттирип, алгап ырлазын.
4Дээрги-Чаяакчының сеткили Бодунуң чону дээш ханган болгай,
Ол томаараан улусту, тиилелге хайырлап, каастаар.
5[+]Бурганга бердинген улус алдаржып, өөрүп-байырлазын,
орун-дөжээнге-даа чыткаш, өөрүп ырлазын.
6Оларның аксы-сөзү Бурганны алгап-йөрээзин;
а холдарынга аажок чидиг хылыш туттунзун –
7олар өске чоннардан өжээн негезин, өске аймактарны кезетсин;
8оларның хааннарын хүлүп-бектезин,
нояннарын демирлеп-кинчилезин –
9[+]бижиттинген шииткелди оларга онааштырзын.
Ынчаар кылыр болза, Аңаа бердинген улус алдаржыыр.
Аллилуйя!

#### 150

1[+][+]Аллилуйя![†]

Бурганны Ооң ыдыктыг[†] өргээзинге мактаңар,
Ооң шивээзи болур бопурук дээрге Ону мактаңар!
2Күчүлүг ажыл-херектери дээш Ону мактаңар!
Өндүр бедии дээш Ону мактаңар!

3[+][+]Эдиски үнү-биле үдеп, Ону мактаңар!
Чадаган болгаш чанзы-биле үдеп, Ону мактаңар!
4[+]Тимпан-биле үдеп, самнап тургаш, Ону мактаңар!
Хылдыг хөгжүм-биле база лимби-биле үдеп, Ону мактаңар!
5[+]Эткир үннүг кимвалдар-биле үдеп, Ону мактаңар!
Ыыткыр үннүг кимвалдар-биле үдеп, Ону мактаңар!
6Амы-тынныг бүгү чүве Дээрги-Чаяакчыны мактазын!
Аллилуйя!

### Чугаалар

#### Чугаалар

Чугаалар


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### Киирилде


Угаадыглыг чугаалар


Киирилде

Бо номнуң еврей ады үлегер домактар, чечен сөстер, элдээрткен чугааларны көргүскен – түңнеп чугаалаарга, овур-хевирлер-биле долдунган янзы-бүрү өөредиглиг чугаалар-дыр. Угаадыглыг чугаалар ному дээрге израиль чоннуң мерген угаанныгларының мөзү-бүдүш өөредиглериниң база чагыг-сургаалдарының чыындызы-дыр. Оларның элээн хөйү эң мерген угаанныг израиль хаан Соломоннуң ады-биле харылзаалыг. Угаадыглыг чугаалар номунуң хевири болгаш элээн хөй темалары эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң өске чоннарының угаадыглыг чугааларынга дөмейлешкек. Ынчалза-даа еврейлерниң угаадыглыг чугаалары оларның Бургандан коргуушкунга (азы өскээр чугаалаарга, Дээрги-Чаяакчыга ханы хүндүлелге) болгаш амыдыралдың бүгү талаларынга Ооң хоойлуларын сагыырынга үндезилеттинген бооп турары-биле ылгалдыг.

Ном үш кезектен бүткен. Эгезинде (1–9 эгелер) эки мөзүлүг, мерген угаанныг амыдырал дугайында өөредиглер кирген, оларның хөй кезииниң хевир-тургузуу ачазының оглунга чагыг-сургаалы дег. Мында ол ышкаш херээжен кижиниң овур-хевирин дамчыштыр көргүскен мерген угаанга мактал дыңналып турар. А мелегей амыдыралдың удурланышкак овур-хевирин будулчак херээжен-биле харылзаа ышкаш кылдыр көргүскен.

Номнуң дараазында кезээ (10:1–22:16) – «Соломоннуң чугааларының улуг чыындызы» – бодамчалыг, эки чаңныг, эки мөзүлүг болурун чагып-сургап турар кыска чагыглардан бүткен.

Номнуң үшкү кезээнче (22:17–31:31) «Мерген угаанныгларның чугааларының чыындызы», «Соломоннуң чугааларының бичии чыындызы» база израильчи эвес мерген угаанныгларның безин элээн каш чугаалары кирип турар. Номнуң төнчүзүнде бүдүштүг херээжен кижиге алгыш-йөрээл (31:10-31) кирген. Ол алгыш-йөрээл алфавиттиг акрошүлүк хевирлиг. Бүдүштүг херээжен биле мерген угаанның овур-хевирин деңнеп болур – «Ооң үнези эртине даштардан бедик болгай».

Бо номда мерген угаанныг болгаш чөптүг-шынныг улус чедимчелиг болурун, а бузуттуг болгаш мелегей улус чайлаш чок өлүрүн катап-катап онзалап демдеглеп турар. «Буруулугну Бурган торгаар, буянныгны чону алгаар» деп тыва үлегер домак-биле деңнеп көрүңер даан.

#### 1


Угаадыглыг чугааларның ажык-дузазы

1[+]Давидтиң[†] оглу, Израильдиң хааны Соломоннуң[†] угаадыглыг чугаалары[†] бо-дур.

2Ол чугаалар мерген угаан биле сургаалды билип аарын күзээн,
угаанныг сөс-бодалдың утказын билип алыксаан улуска херек;
3[+]олар бодамчалыг чорукту: чөптүг болгаш шынчы чорукту
база эки мөзүлүг болурун шиңгээдип алыксаан улуска херек;
4[+]олар бөдүүн сеткилдиглерниң сагынгыр боорунга,
аныяктарның билиглиг болгаш бодамчалыг боорунга херек;
5-6оларны дыңнааш, мерген угаанныг кижи билиглерин көвүдедип аар,
а сарыылдыг кижи – элдээртиглиг болгаш угаадыглыг чугааларны
база мерген угаанныгларның сөс-бодалы болгаш тывызыктарын
билип аарынга херек арга-сүмени тывар.

7[+]Дээрги-Чаяакчыдан коргары – билигниң үнер дөзү.
Чүгле мелегей кижи мерген угаанны болгаш суртаалды херекке албас.


Бачытка дуурайладып аарындан кичээндириг

8[+]Оглум, ачаңның сургаалын дыңна,
аваңның өөредиин сагы,
9[+]ол сургаал биле өөредиг – сээң бөргүңге кадаар одага-дыр,
мойнуңга азар каасталга-дыр.

10[+]Оглум, бачыттыглар сени дуурайлай берзе,
оларны эдербе.
11[+]Олар мынча дээрлер:
«Кады чоруул че, кедеп чыткаш, кижиден өлүрээли,
кем-буруу чок улусту кедеп, дозаалы!
12[+][+]Өлүглер ораны дег, бис оларны диригге-ле сыырыптар бис,
олар – бүдүн-бүрүн боттары – тамыже[†] кирген улус дег апаар.
13Үнези улуг чүүл-бүрү эт-хөреңгиден үптеп,
оран-сававысты олча-тывыш-биле долдуруп аар бис.
14Биске каттыжып, бистиң-биле бир баг боор сен,
тыпкан олчавысты деңге үлежир бис».

15[+]Оглум! Олар-биле орууң чаңгыс болбазын,
оларны эдереринден кичээн,
16[+]чүге дээрге олар бузутче маңнап,
хан[†] төгер дээш далажып бар чыдарлар-дыр.
17Куштар көрүп турда,
четки салган ажыы чок –
18олар база улусту ынчалдыр кедээш,
боттарын боттары-ла узуткап аарлар.
19[+]Чазый-чилби үптекчиниң оруу муңгаш –
былаап алган олчазы ооң бажын чиир.


Мерген угаанның улусту кый дээни

20[+]Мерген угаан кудумчуда кый деп турар,
хоорайның шөлдеринде ооң үнү дыңзыг дыңналып турар;
21улус чыглыр хөлзээзинниг черлерде ыыткыр суртаалдап турар,
хоорай хаалгаларының чанында чугаалап турар:

22[+][+]«Бөдүүн улус, чежеге дээр бөдүүн сеткилдииңерге мага ханып кээр силер;
кочуургактар, чежеге дээр ыят чогуңарга таалап кээр силер;
мелегейлер, чежеге дээр билигни көөр хөңнүңер чок бооп кээр силер?
23Мээң чемелээшкинимче эргилип, дыңнап көрүңер –
сеткил-сагыжымны силерже сиңирип каар мен,
сөзүмнү силерге медеглээр мен.
24[+]Мен кый деп турдум, а силер хая көрнү бердиңер;
холумну сунуп турдум, ынчалза-даа тооп көөр кижи чок болду.
25[+]Мээң хамык сүмелеримни хүлээп албайн бардыңар,
чемелээшкинимни дыңнаар хөңнүңер чок болду.
26[+]Ындыг-дыр че, а мен база силер айыылга таваржырыңарга, шоодар мен,
коргуушкунга алзыптарыңарга, дорамчылап кочулаар мен.
27Кызаңнаашкынныг чаъс дег, айыылдыг байдал силерге чедип кээр,
хат-казыргы дег, айыыл-халап силерни хөме таварыыр,
дарлал силерни чыттыр базып аар.
28[+]Ынчан улус мени кый дээр, а мен харыылавас мен;
мени дилеп эгелээр, ынчалза-даа тыппас.
29Билигни көөр хөңнү чогу дээш,
Дээрги-Чаяакчыдан коргарын хүлээп албааны дээш;
30мээң арга-сүмемни дыңнаар хөңнү чогу дээш,
хамык чемелээшкинимни херекке албааны дээш –
31[+]олар боттарының херектериниң үре-түңнелин четтирерлер,
бодал-сагыжынга хара бээрлер.
32Бөдүүн улустуң мерген угаандан ойталааны боттарының бажын чиир,
мелегей улустуң сагыш амыры боттарын узуткап каар.
33А мени тооп дыңнап турар кижи кандыг-даа бузуттан кортпайн,
айыылга таварышпайн, амыр-шөлээн амыдыраар».

#### 2


Ачазының оглунга чагыг-сургаалы

1[+]Оглум, мээң сөстеримни хүлээп ал,

чагыгларымны чүрээңге шыгжап ал;
2мерген угаанны кичээнгейлиг дыңна,
чүрээңни билиишкинче ээлдирип ал;
3билигни кый де,
угаанны кыйгырып ал;
4[+]угаанны, мөңгүннү дег, диле,
эртине-байлак шыгжаан черни дег, истеп тып ал –
5[+]ынчан Дээрги-Чаяакчыдан коргары деп чүл ол дээрзин билип каар сен база
Бурган[†] дугайында билигни тып аар сен.
6[+]Чүге дээрге мерген угаанны Дээрги-Чаяакчы[†] хайырлаар,
билиг биле угаан Ооң аксы-сөзүн дамчып кээр болгай.

7[+]Бурган эки мөзүлүг улуска тиилелгени белеткеп берген.
Ол – кем-буруу чок улустуң мурнунга турар камгалалы.[†]
8[+]Ол чөптүг чоруктуң оруктарын камгалап турар
база Аңаа бердинген улустуң оруун кадагалап турар.
9[+]Ынчан сен чөптүг болгаш шынчы чорукту, эки мөзүлүг боорун
база бүгү-ле буянныг оруктарның дортун билип каар сен.
10Чүге дээрге сээң чүрээңче мерген угаан сиңе бээр,
билиг – сеткилиңге тааржы бээр.
11Бодамчалыг чорук сени камгалаар;
улуг угаан – кадагалаар.

12Мерген угаан сени бузуттугларның оруундан,
шын сеткилинден чугаалавас улустан кадагалаар.
13Шак ындыг улус дүмбейниң оруктары-биле чоруур дээш,
дорт оруктан чайлай бээр.
14[+]Ол улус дээрге бузуттуг үүлгедиглер кылгаш, өөрүүр,
бузут биле бачытка таалаар,
15[+]ыргак оруктарда боттарының изин изеп,
бузутту эдерип чоруур улус-тур.
16[+]А оон ыңай мерген угаан өске кижи кадайындан –
элзедип чугаалаар, ашактыг херээженден база кадагалаар.
17Ол дээрге аныяандан кады чурттаан эжин каапкан,
Бурганының берген чагыын уттупкан херээжен-дир.
18[+]Ол херээженниң бажыңы – өлүмнүң какпазы-дыр,
ооң оруу – өлүглер оранынче орук-тур.
19Ооң бажыңынче кирген кижи дедир ээп келбес,
амыдыралдың оруунче катап кирбес.

20Ынчангаш эки улустуң оруун эдер,
чөптүг-шынныг улустуң изин исте.
21[+]Эки мөзүлүг улус чер-чуртка чурттаар,
кем-буруу чок улус аңаа артып каар болгай.
22[+]А бузуттуг улусту чырык черге амылыг арттырбас,
кара сагыштыг улусту ооң кырынга узуткап кааптар.

#### 3

1[+]Оглум, мээң өөредиимни утпа,

чагыг-сүмемни чүрээңге шыгжап ал.
2[+]Чүге дээрге олар сээң чурттаар үеңни узадыр,
назы-харыңны немээр база амыр-чыргалыңны көвүдедир.
3[+][+]Шынчы чорууң биле энерелиңни кагба:
ону, каасталга ышкаш, мойнуңга астып ал,
чүрээңге оя соктап бижип ал –
4ынчан Бурган[†] болгаш улус
сенче ээ көрнүр база эки кижи деп санаар.
5[+]Дээрги-Чаяакчыга чүрээңниң ханызындан идеге,
а бодуңнуң угааныңга ынанма.
6[+]Кандыг-даа оруктап чоруп орзуңза, Дээрги-Чаяакчыны билип аарын кызыт,
Ол ынчан сээң орууңну дорттап бээр.
7[+][+]«Мерген угаанныымны» деп бодава,
Дээрги-Чаяакчыдан коргуп, бузуттан чайлап чор –
8ынчаар кылыр болзуңза,
мага-бодуң бүрүнү-биле кадыкшып, күш кире бээр.
9[+]Бодуңнуң өнчү-хөреңгиңден база кандыг-даа дүжүдүңнүң башкылыындан
Дээрги-Чаяакчыга берип, Ону алдаржыт;
10[+][+]сээң тараа шыгжаар аңмаарларың сыңышпастап, дола бээр,
көгээржиктериңде чаа арага эриин ажыр төктүп турар апаар.

11[+]Оглум, Дээрги-Чаяакчының эдип-чазаар сургаалын хүлээвейн барба,
Ооң чемелээшкинин халалыг диве.
12[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң ынак кижизин,
ачазы эргим оглун дег, кеземчеге онаар болгай.
13Мерген угаанны чедип алган кижи
база сарыылдыг апарган кижи амыр-чыргалдыг.
14[+]Мерген угаанның ажыы мөңгүннүг болурундан канчап-даа дээре,
ооң үре-түңнели алдындан-даа үнелиг.
15[+]Мерген угаан эртине даштардан-даа аар өртектиг,
күзээн чүүлдериңниң кандыызы-даа ооң-биле деңнежип шыдавас.
16[+][+]Ооң оң холунда – узун назын,
а солагай холунда – байлакшыл биле алдар-хүндү бар.
17Ооң оруктары тааланчыг-дыр,
ону олар шупту амыр-чыргалга чедире бээр-дир.
18[+]Мерген угаан ону кагбас улуска амыдыралдың ыяжы-дыр,
ооң-биле чарылбас улус амыр-чыргалдыг!
19[+][+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң мерген угааны-биле черни үндезилеп тургускан,
сарыылы-биле дээрни доктаадып тургускан.
20[+][+]Ооң билии башкарарга, дүп чок далайларның суу аттыгып үнүп,
булуттар чаъс-шалыңны дүжүрүп турар.

21Оглум, быжырымчалыг бодаар болгаш бодамчалыг чорукту кадагалап ал,
олар үргүлчү карааң мурнунга турзун.
22Олар ынчан сээң сеткилиңге тынгарыышкын болгаш
мойнуңга азар каасталгаң апаар.
23[+][+]Ынчан сээң орууңга айыыл таварышпас,
а будуң чүге-даа илдикпес.
24[+]Чүден-даа кортпайн, удуп чыдып аар сен,
а удаан уйгуң – тааланчыг боор.
25[+]Бузуттугларны манап турар, оларны хенертен таварыыр хай-халаптан
база өлүрүнден кортпа.
26Дээрги-Чаяакчы сээң талаңда болгай,
Ол сээң будуңну какпадан чайладып чоруур.

27[+]Бир кижиге ачы-буян көргүзер ужурлуг турган дижик сен.
Шыдаар-ла болзуңза, аңаа ону көргүзеринден ойталава.
28[+]Өске кижиге бээр ужурлуг чүвең бодуңда бар болза:
«Чоруй бар, катап чедип кээр сен, даарта бээр мен» – диве.
29Сээң-биле каразыышкын чок чурттап турар кижиге удур
бак чүве бодава.
30Сеңээ бак чүве кылбаан кижи-биле
чылдагаан чок черге чаргылдашпа.
31[+]Күчүлел кылып турар кижиге адааргава,
ооң оруун шилип алба.
32Чүге дээрге кара сагыштыг кижи Дээрги-Чаяакчыга бужар бооп көстүр,
а чөптүг-шынныг улус Ооң сеткилинге кирер.
33[+][+]Бузуттуг кижиниң бажың-балгадынга Дээрги-Чаяакчының каргыжы чедер,
а эки мөзүлүг улустуң оран-савазынга Ол ачы-буян хайырлаар.
34[+][+]Ол кочуургак улусту шоодар,
а томаараан улуска ээ көрүүшкүнүн хайырлаар.
35Мерген угаанныг улус алдарга чедер,
а адыыргак мелегей улус адын баксырадыр.

#### 4

1[+]Ажы-төлүм, ачаңарның сургаалын дыңнаңар,

угаан кирер дээш, кичээнгейлиг дыңнаңар.
2Буян сиңген өөредигни силерге берип турар болгай мен,
ол өөредиимни уттуп, кагбаңар.
3Мен база адалыг чораан мен,
авамның эрге-чассыг оглу турган мен.
4[+][+]Ачам мени мынча деп өөредип чораан:
«Мээң сөстеримни чүрээңге кадагалап ал,
чагыг-сүмемни сагып чор,
ынчан амы-тынныг артар сен.
5Мерген угаан биле билип алыышкынны чедип ал,
сеңээ чугаалаан сөстеримни утпа, олардан соора барба.
6Мерген угаанны кагба, ол ынчан сени камгалаар,
аңаа ынак апар – ол сени кадагалаар.
7Мерген угаан эң чугула болур. Мерген угаанны чедип ал.
Кандыг-даа эт-хөреңги чыып чорзуңза, угаанны база чыып ал.
8[+]Мерген угаанны бедии-биле үнеле, ол сени өрү көдүрер,
бир эвес оон салдынмайн баар болзуңза – сени алдаржыдар.
9[+]Ол сээң бажыңга одагалыг бөрттү кедирер,
онза чараш оваадайны сеңээ эккеп бээр».

10[+]Мени дыңна, оглум, сөстеримни хүлээп ал,
ынчан сээң чурттаар чылдарың немежир.
11Мерген угаанның оруун сеңээ айтып берип тур мен,
дорт орук-биле сени эдертип бар чыдыр мен.
12[+]Бар чыдар болзуңза, кылажың кызагдавас,
маңнаар болзуңза, илдикпес сен.
13[+]Сургаалымның аайындан эртпе, оон ойталавайн, кадагала,
чүге дээрге амыдыралың ында болгай.
14[+]Бузуттуг улустуң оруун эдербе,
бак улустуң изин истеве:
15оларның оруундан өскээр ээп чоруй баргаш, олап кылаштава,
оон чайлай бергеш, чаны-биле эрте бер.
16[+]Бузут үүлгетпейн барганда, олар удуп шыдавас;
бир-ле кижини буураашкынга чедирбейн барганда, оларның уйгузу келбес.
17Олар кемниг херээниң хлевин чип,
күчүлелдиң арагазын ижип турар болгай.
18[+]Чөптүг-шынныг улустуң оруу – даңның чырык хаяазы дег,
хүн эң-не бедиинге четкиже, улам-на чырып, херелденир.
19[+]А бузуттуг улустуң оруу – дүмбей караңгы дег,
олар каяа тептиге бээрин билбес.

20Оглум, мээң сөстеримни кичээнгейлиг дыңна,
чугаамче кулааңны ээктир.
21Сөстерим сеткилиңден арлып чиде бербезин,
оларны чүрээңниң ханызынга кадагалап ал.
22[+]Чүге дээрге мээң сөстерим оларны тып алган кижиге – амы-тынны,
а ооң бүгү мага-бодунга – кадыкшылды берип турар.
23Чүрээңни чүден артык камнап-кадагала,
чүге дээрге ол – амыдыралдың үнер дөзү-дүр.
24[+]Меге сөстерни бодуңдан чайлат,
аксы-сөзүңнүң авыяазын бодуңдан ырат.
25Сээң карактарың бурунгаар чиге көрзүн,
көрүжүң чүгле мурнуңче шиглезин.
26[+]Сээң буттарың дорт оруктап чорзун,
ынчан оруктарың шуптузу айыыл чок болур.
27[+]Оң-даа, солагай-даа талаже эгбе,
будуңну бузуттан чайлат.

#### 5


Самыыраар чоруктан кичээндириг

1[+]Оглум, мерген угаанымны кичээнгейлиг дыңна,

сарыылымче кулааңны ээктир –
2[+]ынчан чүве эндевес чорукка бүргедир сен,
угаан-билигни кадагалап аар сен.
3[+][+]Өске кижи кадайының аксы ары чигири дег чытталыр,
ооң чугаа-сөзү үстен чымчак.
4[+]Ынчалза-даа ол херээжен алызы барып ажыг чашпан бооп
база аажок чидиг хылыш бооп хуула бээр.
5[+]Ооң буттары өлүмче дүжүп бар чыдар,
а базымнары өлүглер оранынче шиглээн.
6Ооң оруу ону амы-тынныг арттырбас,
оруктары ол-бо чайгылып чоруурун ол боду-даа билбес.

7Ам мени дыңнап көрүңер, ажы-төлүм,
мээң сөстеримни хүлээвейн барбаңар.
8Шак ындыг херээженче чагдаваңар,
ооң бажыңының эргининче-даа чоокшулаваңар.
9Оон башка бодуңнуң күжүңнү – өске улус дээш;
амыдыраар хуусааңны – кээргээр сеткил чок улус дээш төтчеглээр сен.
10Сээң күжүң хары улусту тоттурар,
сээң күжениишкиниң өске аалды байыдар.
11Эът-бодуң соглуп, харыксыраар өйде –
амыдыралыңның төнчүзүнде – халагың төп, ондап-остап:
12-14«Чагыг-сургаалды хей-ле херекке албайн чораан-дыр мен,
чемелээшкинни мээң чүрээм хей-ле тоовайн чораан-дыр;
башкыларны тооп дыңнавас,
чагыг-сүме берген улусче кичээнгей салбас чораан кончуумну!
Ам бичии-ле болза, улус мурнунга, хамык чон аразынга
бак атка кирерим ол-дур» – дээр сен.

15[+]Бодуңнуң кудууңда сугну база
бодуңнуң сууң бажында сугну дозуп иш.
16Сээң сугларыңның кудумчуларга,
шөлдерге агып баткан херээ чүл?
17Сугларың чүгле сээңии болзун,
оларны өске улус-биле үлешпе.
18[+]Сээң сууң бажынга йөрээл доктаазын,
аныяаңда алган кадайың сеңээ өөрүшкүнү шаңназын.
19Ол – ынак мыйгааң, эргим элииң-дир,
ооң эргеледии сени бүгү назыныңда хандырар,
ынакшылы – үргүлчү эзиртир.
20Чүү дээш өске кижи кадайынга хандыкшып,
ашактыг херээженче сыңныр сен, оглум?

21[+]Дээрги-Чаяакчыга кижиниң бүгү оруктары көскү болгай,
кижиниң бүгү оруктарын Ол билир болгай.
22Бузуттуг кижи кем-буруузунуң дузаанга туттурар,
бачыттарынга ораажыр.
23Эдип-чазаар сургаалдың чедишпези ону узуткаар,
а мелегей чоруунуң көвүдээни – оруундан астырар.

#### 6


Ажыл-агыйга, амыдыралга херек сүмелер

1[+]Оглум! Өске кижи дээш дагдынып,

шак ол эжиң дээш хол тутчуп, хүлээнген болзуңза,
2бодуңнуң-на сөзүң дээш дузакка киргениң ол-дур,
бодуңнуң-на аксы-сөзүң-биле туттуруп алганың ол-дур.
3Өске кижиниң холунче кирген-дир сен, оглум.
Оон адырлып алыр дизе, мону кыл:
доп-дораан ол кижиниң мурнунче кээп дүжүп,
ээрежип диле, чыда калба;
4уйгу-дыжың уттувут, ийи карааң шийбе;
5[+]аңчыдан дескен элик дег,
куш тудар кижиниң дузаандан ойлаан куш дег,
тын менди үнерин бода.

6[+]Чалгаапай! Кымыскаякка бар –
чүнү кылып турарын көргеш, оон өөренип ал:
7даргазы-даа, чагырыкчызы-даа,
хайгааракчызы-даа чок хирезинде,
8[+]ол чиир аъш-чемин чайын-на белеткеп аар-дыр,
дүжүт ажаар өйде курлавырлай чыып аар-дыр.
9[+]Чежеге дээр чыргап чыдар сен,
чалгаапай, оттур өй келбээн бе?
10Ам-даа удуп-ноюрзап чыдар болзуңза,
ам-даа хөлестеп чыдар болзуңза,
11[+]тояанчы дег, ядарал сенче халдап кээр;
үптекчи дег, түрегдел сенче халдап кээр.

12[+]Дүржок, бузуттуг кижиниң аксындан меге черле дүшпес:
13[+]ол караан-даа база кааптар,
будун-даа тепсей кааптар азы холу-биле-даа имней кааптар.
14Ооң чүрээнде – кара сагыш, ооң бодалында – үргүлчү-ле бузут бар,
ол каяа-даа алгыш-кырыш үндүрер.
15[+]Ооң уржуунда айыыл-халап ону хенертен хөме таварааш,
хензиг када шуут узуткап каар.

16[+]Дээрги-Чаяакчы[†] алды чүүлдү көөр хөңнү чок,
чедиги чүүл база Аңаа чүдек-бужар болур.
17[+][+][+]Олар бо-дур: адыыргак көрүш, мегечи дыл,
актыг кижиниң ханын төгер холдар,
18[+][+]кара сагыштыг бодалдар чажырар чүрек,
бузутче маңнаан буттар,
19[+]аксындан меге дүжүрбес, мегелеп херечилээр кижи
база ха-дуңмашкы улус аразынга алгыш-кырыш үндүрер кижи.


Самыыраарындан кичээндириишкин

20[+]Оглум! Ачаңның чагыг-сүмезин утпа,
аваңның өөредиин сагы.
21[+]Оларны үргүлчү чүрээңге шыгжап чор,
каасталга дег, мойнуңга азып алгаш чор.
22Олар сени кылаштап чоруңда – эдертир,
удуп чыдып аарыңга – кадагалаар,
оттуп кээриңге – сеңээ сүме кадар.
23[+][+]Чагыг-сүме – чырыткы, өөредиг – чырык,
а эдип-чазаан сургаал – амыдыралче орук болгай.
24[+]Олар сени бак херээженден,
өске кижи кадайының элзедиглиг сөс-чугаазындан кичээндирер.
25[+]Ол херээженниң чараш-каазы-биле чүрээңни хөлзетпе,
ооң карактарының чивеңнээринге дуурайлатпа.
26Самыын-садар херээженниң өртээ – кескинди хлеб,
а өске кижи кадайы дээш, үнелиг амы-тының-биле төлээр сен.
27От хойлап алгаш, хевин өрттетпес кижи бар бе?
28Изиг көс кырлап баскаш, будун өрттетпес кижи бар бе?
29Өске кижи кадайы-биле холбажып турар кижи-биле
база ындыг болур: ол херээженге дегген кижи кеземче чок артпас.
30Бир кижи аштай бергеш, хырнын тоттурар дээш оорланган болза,
улус ону дора көрбес[*].
31[+]А ол кижи туттуруп алза,
чеди дакпыр кылдыр орнун тургузуп,
бажыңында бүгү өнчү-хөреңгизин ап бээр.
32[+]Ашактыг херээжен-биле самыырап турар эрниң угааны четпес-тир –
бодунуң өлүмүн белеткеп турар-дыр.
33Ону манап турар чүве – эттедип-соктурары, бак атка кирери,
ооң бужар-багы ам кажан-даа балалбас.
34[+]Демги херээженниң ашаа хүннээнинден кылыы хайныр,
өжээн негээр хүнү кээрге, ол өршээл билбес,
35кандыг-даа садыы алырынга чөпшээрешпес
база чеже-даа хөй белек тутсуруңга, хайыра бодавас.

#### 7

1[+]Оглум, мээң сөстеримни кадагала,

чагыгларымны чүрээңге шыгжап ал.
2[+]Мээң чагыгларымны сагып чор – ынчан амы-тынныг артар сен,
өөредиимни карааң огу дег кадагала.
3[+]Оларны, билзек ышкаш, салааларыңга суп ал,
чүрээңге оя соктап бижип ал.
4Мерген угаанга: «Сен – мээң угбам сен» – деп,
а сарыылга: «Чоок төрелим сен» – деп чугаала.
5[+]Өске кижи кадайындан – элзедип чугаалаар херээженден
ынчалдыр камгаланыр сен.

6Бир-ле катап бажыңымның соңгазындан бакылап,
ооң хана-карактарын өттүр көре берген мен.
7[+]Ынчан бир-ле угааны четпес аныяк оолду
бөдүүн кижилер[†] аразындан, аныяк-өскен аразындан эскерип каан мен.
8Ол бир херээженниң чурттап турар кудумчузун кежип,
ооң бажыңынче бар чыткан.
9[+]Хүн ажып, имиртиңней бергенде;
дүн дүжүп, дүмбей караңгы апарып турда болган чүве.
10[+]А демги херээжен аңаа уткуй үнүп келди –
самыын-садар херээженниң хевин кеткен, оптуг-кажар,
11шуугаазынныг, дөскел чок
база бажыңынга олурар хөңнү чок херээжен болду:
12[+]ол бирде – кудумчуга, бирде – хоорай шөлдеринге,
бир болза – азыг бүрүзүнге улус кедээр турган.
13Ол херээжен аныяк оолду сегирип алгаш,
ошкап-чыттап, ыядыр арын чогу-биле мынча деп турду:

14«Мен бөгүн кылыр бооп аазааным
эп-найырал өргүлүн[†][*] боттандырдым.
15Ынчангаш сеңээ уткуй үнүп келдим,
дилеп чорааш, сени тып алдым.
16Орун-дөжээмни хевис шывыглар болгаш
Египеттен[†] эккелген чараш пөстер-биле шып алдым.
17[+]Чыдар дөжээмни мирра,[†] алоэ,[†] корица дээр
чаагай чыттыг үнүштер-биле айдызап алдым.
18Бээр кирип кел, эртенге чедир мага хандыр эргеленчип-чассытчыылы,
ынакшылдан ханып-таалап чыдаалы.
19Ашаам бажыңда чок, ырак орукче үнүпкен-не болгай;
20ол акшалыг хавын ап алган, ай ортузунга чедир ээп келбес-даа».

21[+]Ол херээжен хөй оптуг аргалар-биле дуурайлап,
эптиг-ээлдек чугаазы-биле көгүдүп аарга,
22-23[+]аныяк оол доп-дораан ону эдерип чорупкан.
Ооң ынчаар кылганы – шарының соктурар черинче бар чыдары дег,
хүлбүстүң окка өкпе-баарын үзе аттырары аяже баары дег
азы куштуң амы-тынындан чарлырын билбейн, дузакче ужары дег болган.

24Ынчангаш, ажы-төлүм, ам мени дыңнаңар,
сөстеримче кичээнгейден салыңар:
25силерниң чүрээңер ындыг херээженниң оруунче ээй тыртпазын,
ооң оруктарын изеп, азып-тенивеңер!
26Хөй-ле улус ооң чижи болуп, өлген болгай,
дыка хөй улусту ол узуткаан болгай.
27[+]Ооң бажыңы – өлүглер оранынче,
өлүмнүң турар черинче аппаар орук-тур.

#### 8


Мерген угаанның өртемчейге ужур-утказы

1[+]Мерген угаан кыйгырып турар эвес бе?

Сарыылдың үнү дыңналып турар эвес бе?
2Мерген угаан орук чанында тей бажында –
оруктарның белдиринде туруп алган-дыр.
3Ол хоорайже кирер эжик аксында,
хаалга чанында кыйгырып тур:
4«Улус-чон, силерни кый деп тур мен,
кижи төрелгетенни кыйгырып тур мен!
5[+]Бөдүүн улус, сагынгыр бооп көрүңер,
а мелегей улус – угаан кирип алыңар.
6Дыңнаңар, мээң чугаалаар чүвем чугула,
аксымдан алыс шынныг чугаа үнер;
7мээң дылым алыс шынны сөглээр,
а бузуттуг, бужар сөстү аксы-дылым кажан-даа этпес.
8Мээң шупту чугааларым чөптүг,
оларда кара сагыштыг-даа, меге-даа чүве чок;
9олар дөгере угаанныг кижиге тодаргай,
билиг чедип алган улуска билдингир.
10[+]Мээң сургаалымны – мөңгүнден,
а билиимни – арыг[†] алдындан бедик үнелеңер.
11[+]Мерген угаан эртине даштардан каас-чараш болгай,
күзеп чорууруңар бүгү чүве ооң-биле деңнежип шыдавас.

12Мен дээрге Мерген угаан-дыр мен,
кажараашкын-биле кады турар мен,
билиг биле бодамчалыг чорукту чедип ап тур мен.
13[+][+][+]Дээрги-Чаяакчыдан коргары – бузутту көөр хөңнү чогу-дур.
Бодун өрү көрдүнер, адыыргаар чорукту,
бузуттуг орукту база мегечи аас-сөстү көөр хөңнүм чок.
14[+]Менде – арга-сүме бар, менде – чедиишкин бар,
мен – угаан-дыр мен, күш база мээң таламда.
15Мээң ачымда хааннар хааннап,
чагырыкчылар чөптүг чорукту доктаадып турар,
16мээң ачымда чагырыкчылар, нояннар
болгаш черниң бүгү баштыңчылары[†][*] чагырып турар.
17[+][+]Меңээ ынак улуска мен база ынак мен,
мени дилеп турар улус – тып алыр.
18[+]Байлакшыл-даа, алдар-хүндү-даа мээң-биле кады,
төнчү билбес эртине-байлак болгаш чөптүг чорук база.
19[+]Мээң эккээр үре-түңнелим арыг алдындан дээре,
мээң дүжүдүм – арыг мөңгүнден үнелиг.
20Чөптүг чоруктуң оруу-биле,
шынчы чоруктуң изи-биле бар чыдар мен:
21меңээ ынак улусту эктин ажыр шаңнаар мен,
оран-савазын эртине-байлак-биле чыък долдурар мен.

22[+]Дээрги-Чаяакчының чаяап кылган бүгү-ле чүүлдериниң мурнунда,
үе-дүпте-ле Ооң оруунуң эң эгези бооп турган мен.
23Мен хамык үе-шагның эгезинде, үе-дүпте-ле,
чер-делегейниң боттанырының бетинде-ле тывылган мен.
24Дүп чок далай болгаш элбек суглуг аржааннар чок турда-ла, төрүттүнген мен;
25[+]дагларны-даа, тейлерни-даа тургуспаан турда, төрүттүнген мен.
26Дээрги-Чаяакчы[†] ол өйде черниң делгемнерин-даа,
черниң довурак-доозунунуң баштайгы доозунчугажын-даа чаяаваан турган.
27[+]Кажан Бурган[†] дээрлерни тургузуп турда, мен аңаа турган мен;
кажан далайның кырынга дээрлер биле черни аңгылаар төгерикти шыйып турда;
28[+]кажан дээрге булуттарны быжыглап турда,
дүп чок далайның агып үнген дөстерин быжыглап турда;
29[+][+]кажан далайны суглар ашпас кылдыр,
ооң хемчээлин доктаадып турда
база черни тудуп турар үндезиннерни доктаадып турда –
30мен Ооң чанынга тудугжу[*] бооп турган мен,
хүннүң-не өөрүшкү-маңнай бооп,
Ооң мурнунга үргүлчү өөрүп-хөглеп турган мен –
31Ооң чер-делегейи дээш өөрүп-хөглеп,
кижи төрелгетен дээш өөрүп-байырлап турган мен.

32[+]А ам мени дыңнаңар, ажы-төлүм:
мээң изим базар улус амыр-чыргалдыг!
33Сургаалымны дыңнаңар, ынчан мерген угаанныг апаар силер,
ону хүлээвейн барбаңар.
34Мени дыңнап турар, мээң эргиним чанынга үргүлчү манап турар,
эжиимден караан салбас кижи амыр-чыргалдыг!
35[+][+]Мени тып алган кижи – амы-тынны тып алган-дыр
база Дээрги-Чаяакчының ээ көрүүшкүнүн чедип алган-дыр.
36А меңээ удурланыр кижи бодун боду чок кылып турар:
мени көөр хөңнү чок болуру дээрге-ле өлүмге ынак болуру-дур».

#### 9


Мерген угаанның болгаш мелегей чоруктуң кыйгырыглары

1Мерген угаан бажыңын туткаш,

чеди адагашты тургузуп алган.
2[+]Эът-чемин, чаагай амданныг арагазын белеткеп,
столунга делгей салып алган.
3-4[+]Бодунуң чалчаларын хоорайның улуска көскү черлеринден:
«Бөдүүн улус, меңээ кире дүжүңер!» –
деп кыйгырзын дээш айбылап чорудупкан.
Угаан кирбээн улуска ол мынча деп турар:

5[+]«Бээр келиңер, мээң аъш-чемимни чооглаңар,
чаагай амданныг арагамны ижиңер!
6Бүдүүлүк чоруктан адырлыңар, ынчан амы-тынныг артар силер,
угаанның оруу-биле чоруур силер.
7Кочуургак кижини эдип-чазаар болзуңза, сени бак сөглеп кааптар,
бузуттуг кижини чемелээр болзуңза, сени бакка бораар.
8[+]Кочуургак кижини чемелеве, оон башка сени көөр хөңнү чок апаар;
харын мерген угаанныг кижини чемеле – ол сеңээ ынак апаар.
9[+]Мерген угаанныг кижини чагып-сурга – ол оон-даа мерген угаанныг апаар,
чөптүг-шынныг кижини өөрет – ол оон-даа хөй билиглиг апаар.
10[+]Дээрги-Чаяакчыдан коргары – мерген угаанның үнер дөзү ол-дур,
ыдыктыг[†] Бурганны билип аары – сарыыл ол-дур!
11[+]Мээң – Мерген угаанның – ачымда
амыдыралың хуусаазы немежир, назының узаар.
12Мерген угаанныг болзуңза, бодуңга ажыктыг,
а кочуургак болзуңза, бодуңнуң шоруң-дур».

13[+]Мелегей чорук – бардам, шуугаазынныг,
билир чүвези чок херээжен дег.
14Ол бажыңының эжииниң чанында сандайга,
бүгү хоорайга көскү кылдыр олуруп алгаш,
15-16чаны-биле эртип-дүшкен, бодунуң оруу-биле бар чыдар шупту улусту:
«Бөдүүн улус, менче кире дүжүңер!» – деп кыйгырып турар:
Угаан кирбээн улуска ол мынча деп турар:
17[+][+]«Оорлап алган сугну ижерге – амданныг,
чажырып алган хлебти чиирге – таптыг!»

18А дыңнап турар улус ол херээжен оларны
өлүг сүнезиннер аразынче кый деп турарын-даа,
ооң аалчылары алдыы оранның ханызында барган дээрзин-даа билбес.

#### 10


Соломоннуң улуг чыындызы

1[+][+][+]Соломоннуң[†] угаадыглыг чугаалары[†] бо-дур.

Мерген угаанныг оол ачазын өөртүр,
а мелегей оол авазын муңгарадыр.
2[+]Бузуттан келген байлакшылдың ажык-дүжүү чок,
а чөптүг-шынныг чорук[†] өлүмден камгалаар.
3[+]Дээрги-Чаяакчы[†] чөптүг-шынныг кижини аштатпас,
а бузуттуг кижиниң күзээн чүүлүн таптай базып кааптар.
4[+]Кылыр чүве чок холдар ядаралга чедирер,
а кызымак холдар байыдар.
5Чайны өттүр ажылдаар кижи – угаанныг,
а дүжүт ажаалдазын эрттир удуп каар кижиниң ады баксыраар.
6Чөптүг-шынныг кижиниң бажын алгыш-йөрээлдер каастаар,
а бузуттуг улустуң аксы-сөзү кара сагыжын чажырар.
7[+]Чөптүг-шынныг кижиниң ат-сураа алгыш-йөрээлдиг,
а бузуттуг кижиниң ады чиде бээр.
8Мерген угаанныг кижи чагыгларны тооп дыңнаар,
а мелегей чүве чугаалаар кижи буурап дүжер.
9[+][+]Кем-буруу чок орук-биле бар чыдар кижиге айыыл халдавас,
а бодунуң оруктарынга будалып чоруур кижиниң херектери билдингир апаар.
10[+]Карак базып, бузутче кыйгырар кижи хилинчекти эккээр;
мелегей чүве чугаалаар кижи буурап дүжер.
11[+]Чөптүг-шынныг кижиниң аксы-сөзү – тынгарар суг бажы,
а бузуттуг улустуң аксы-сөзү кара сагыжын чажырар.
12[+]Кижилерге хөңнү чок чорук алгыш-кырышты өөскүдер,
а ынакшыл бар болза, бүгү хомудалдарны өршээп боор.
13[+]Угаанныг улустуң аксы-сөзүнден мерген угаан бодараар,
а угааны четпес улустуң ооргазынга дүжер шыкпыыш тыпты бээр.
14[+]Мерген угаанныг улус билиглиин чажырар,
а мелегей кижиниң аксы-сөзү буураашкынга чедирер.
15[+]Бай-шыырак кижиниң өнчү-хөреңгизи – шивээ дег,
а ядыыларның түрегдели – бузундулар дег.
16[+]Чөптүг-шынныг кижиниң алыр төлевири ону амыдыралче аппаар,
а бузуттуг кижиниң ажык-кончаазы ону бачытче киирер.
17[+]Чагыг-сургаалды эдерери – амыдыралче орук-тур,
а чемелээшкинни хүлээвес кижи аза бээр.
18Өжээннежиишкин чажырар кижиниң аксы-сөзү мегеден бүткен;
хоп-чип тарадып чоруур кижи – мелегей.
19[+][+]Хөй сөстүгде, бачыттан чайлаары болдунмас,
а угаанныг кижи белен сөс ышкынмас.
20Чөптүг-шынныг кижиниң дылы арыг[†] мөңгүн дег үнелиг,
а бузуттуг улустуң чүректери көңгүс өртек чок.
21[+]Чөптүг-шынныг кижиниң аксы-сөзү хөй улусту кадагалаар,
а мелегей улус угааны четпезинден узуткаттынып каар.
22Дээрги-Чаяакчының ачы-буяны кижини байыдар,
ооң-биле кады хилинчек келбес[*].
23[+]Мелегей кижи бак үүлгедиг кылырын оюн-хөг деп бодаар,
а сарыылдыг кижи мерген угаанга өөрүүр.
24[+][+]Бузуттуг улуска коргуп чоруур чүвези чедер,
а чөптүг-шынныг улустуң күзелдери чогуп бүдер.
25[+][+]Хат-шуурган хөме таварыырга, бузуттуг кижи чок апаар,
а чөптүг-шынныг кижиниң үндезин-дөзү мөңгеде быжыг.
26[+]Чалгаа кижи ону айбылаан улуска
ааста ажыг амдан дег база карак өйген ыш дег.
27[+][+]Дээрги-Чаяакчыдан коргар кижи үр амыдыраар,
а бузуттуг улустуң назыны кызырлыр.
28[+]Чөптүг-шынныг кижиниң манаашкын-идегели өөрүшкү-биле бүдер,
а бузуттуг улустуң идегели өлүп төнер.
29Дээрги-Чаяакчы кем-буруу чок кижиге хоргадал болур,
а бузут үүлгедир улусту Ол чок кылып каар.
30[+]Чөптүг-шынныг кижи кезээ-мөңгеде тендиш дивес,
а бузуттуг улус чырык чер кырынга чурттап артып шыдавас.
31[+]Чөптүг-шынныг кижиниң аксы-сөзү мерген угаанны чугаалаар,
а бузут чугаалаар кижи узуткаттырар.
32Чөптүг-шынныг улус таарыштыр чугаалап билир,
а бузуттугларның аксы-дылы кара сагыштыг.

#### 11

1[+]Меге деңзи Дээрги-Чаяакчыга бужар бооп көстүр,

а шын деңзи шойлары Аңаа таарымчалыг.
2[+]Турамык чорукту бак атка кирери чыпшыр сүрүп чоруур,
а томаарыыр чоруктуң эдеринчизи – мерген угаан.
3[+]Эки мөзүлүг улусту оларның кем-буруу чогу баштап чоруур,
а кара сагыштыг улусту оп-мегези узуткап каар.
4[+][+]Дээрги-Чаяакчының килеңиниң[†] хүнү кээрге, байлакшыл дузалап шыдавас,
а чөптүг-шынныг чорук[†] өлүмден камгалаар.
5[+][+]Кем-буруу чок улустуң чөптүг-шынныг чоруу дорт оруктап эдертип аппаар,
а бузуттуг кижи бодунуң бачыдындан өлүп калыр.
6[+]Эки мөзүлүг улусту чөптүг-шынныг чоруу камгалаар,
а кара сагыштыг улус кем-буруулуг күзээшкиннериниң дузаанга туттурар.
7[+]Бузуттуг кижиниң идегели ооң-биле кады өлүр;
бак улустуң ынаныжы[*] база кырлып калыр.
8[+]Чөптүг-шынныг кижи айыылдан чайлаар,
а бузуттуг кижи ол айыылга таваржыр.
9Бужар-бак кижиниң аксы-сөзү чанында кижини узуткаар,
а чөптүг-шынныг улус билии-биле камгаланыр.
10[+]Чөптүг-шынныг улус эки чурттаар болза, хоорайның чону өөрүп-хөглээр,
а бузуттуг улус өлүп-чидер болза – өөрүшкүден алгыржыр.
11[+]Хоорай эки мөзүлүг улустуң алгыш-йөрээлдери-биле тургустунар,
а бузуттуг улустуң аксы-сөзү-биле буступ дүжер.
12Угааны четпес кижи эжин бак сөглээр,
а угаанныг кижи ыыттавайн эрттириптер.
13[+]Шуугаар кижи өске улустуң чажыттарын ажыдар,
а шынчы кижи чаңгыс-даа сөс ышкынмас.
14[+]Чагыг-сургаал чокта, чон кырлып каар,
а чөвүлекчилерниң саны хөй болза, чон камгалал[†] алыр.
15Өске кижи дээш дагдынып турар кижи бодунче айыыл халдадыр,
а дагдынары-биле далашпас кижи айыылдан чайлаар.
16Бүдүштүг херээжен ат-алдарга чедер,
а ажылгыр улус[*] байлакшылды чедип алыр.
17Энерелдиг кижи бодунга ажык-дуза чедирер,
а каржы-хажагай кижи бодунга айыыл халдадыр.
18[+]Бузуттуг кижиниң шаңналы – хоозун,
а чөптүг-шынныг чорук тарыыр кижи алыс шын шаңналды алыр.
19[+]Чөптүг-шынныг чорук амыдыралче орук изээр,
а бузут сүрер кижи өлүмче бар чыдар.
20[+]Кара сагыштыг улус Дээрги-Чаяакчыга бужар бооп көстүр,
а кем-буруу чок улус Ооң сеткилинге кирер.
21[+][+]Кем-буруулуг кижиниң кеземче алыры чайлаш чок,
а чөптүг-шынныг улустуң үре-салгалы айыылдан адырлыр.
22Угаан чок херээженниң чараш-каазы
хаван хаайында алдын сырга дег.
23Чөптүг-шынныг улустуң күзел-бодалы буян бооп хуула бээр,
а бузуттуг улустуң идегели Дээрги-Чаяакчының килеңинге чедирер.
24[+]Бир кижи харам чогу-биле үлеп-даа бергеш, немелделиг болур,
а өске кижи хөлүн эрттир харамнангаш, камнап-даа алза, каражадап үнер.
25[+]Ачы-дузалыг кижи чедимчелиг болур,
өске улустуң суксунун хандырган кижи боду база суксавас.
26[+]Тараазын шыгжап алгаш, сатпас кижиге чоннуң каргыжы чедер,
а садып турар кижи алгыш-йөрээлдиг болур.
27[+]Буян дилээр кижи ээ көрүүшкүннү чедип алыр,
а бузутче чүткүүр кижи ону бодунче халдадып аар.
28[+][+]Байлакшылынга идегээр кижи – тайып ужар,
а чөптүг-шынныг улус ногаан бүрү ышкаш частып үнер.
29Бодунуң өг-бүлезинче айыыл халдаткан кижиниң алыр үлүү – хат дег хоозун;
мелегей кижи мерген угаанныг кижиниң кулу апаар.
30[+]Чөптүг-шынныг кижиниң үрезининден амыдыралдың ыяжы өзүп үнер,
мерген угаанныг кижи улустуң сеткил-чүрээн бодунче хаара тудар.
31[+]Чөптүг-шынныг кижи шаңналын бо черге-ле ап алыр болганда,
бачыттыг, бузуттуг улус кеземчени албан алыр.

#### 12

1[+]Эртем-билигге ынак кижи чагыг-сургаалга база ынак,

а чемелээшкинни көөр хөңнү чок кижи мириттели бээр.
2Буянныг кижи Дээрги-Чаяакчының сеткилинге кирер,
а кара сагыштыг кижи Аңаа буруу шаптырар.
3[+]Кижи бузуттуг болгаш, быжыг туруш чок,
а чөптүг-шынныг кижи чайгылыш чок дазыл-дөстүг.
4[+][+]Бүдүштүг кадай – ашаанга ат-алдар дег,
а бужар кадай – ооң сөөк-даяан иридер аарыг дег.
5[+]Чөптүг-шынныг кижиниң бодалында – чөптүг чорук,
а бузуттуг кижиниң угаанында – кара сагыш.
6[+][+]Бузуттуг улустуң чугаа-сөзүнүң артында хан[†] төгүксээн күзел чаштынган,
а чөптүг-шынныг улусту аксы-сөзү камгалаар.
7Бузуттуг улус буураарга, олардан чүү-даа артпас,
а чөптүг-шынныг улустуң оран-савазы быжыг туруштуг.
8Кижини угаанныг чугаа-сөзү алдаржыдар,
а кем-буруулуг бодалдары – бужартадыр.
9Адыыргап чорааш, аъш-чем чок артарынга көөрде,
ат-сураг чок чорааш, чалчалыг боору[*] дээре.
10[+]Чөптүг-шынныг кижи мал-маганынга-даа чүү херегин билир,
а бузуттуг улустуң хайыралаан сагыжы безин каржы-дошкун.
11[+]Черин болбаазыраткан кижиниң хырны тодуг,
а хоозун күзел-бодал сүрген кижиниң угааны четпес.
12Бузуттуг кижи улусту кара сагыжының какпазынга тудуп аарын бодаар,
а чөптүг-шынныг улустуң дазылындан өзүмнер үнер.
13[+][+]Бузуттуг кижи меге чүве чугаалааш, туттуруп аар,
а чөптүг-шынныг кижи айыылдан чайлаар.
14[+][+]Кижи бодунуң чугаа-сөзүнүң буянныг дүжүдүн ажаап аар,
ооң кылган күш-ажылы шаңнал бооп, орнун эгидер.
15[+]Тенек кижи бодунуң оруун шын деп бодаар,
а мерген угаанныг кижи арга-сүмени дыңнаар.
16[+]Тенек кижи бодунуң килеңин[†] улус мурнунга доп-дораан көргүзер[*],
а кажараан кижи дорамчылалды дыңнаваан бооп, эрттирип каар.
17[+]Шынны чугаалаан кижи – чөптүг херечи-дир,
а мегелеп херечилээр кижи кара сагыжын чугаалаар.
18[+][+]Хоозун чугаа хылыш ышкаш балыглап боор,
а мерген угаанныг улустуң аксы-сөзү – экиртир шынарлыг.
19[+]Шынныг сөстер – кезээ-мөңгеде артар,
а мегечи дыл – хензиг өйде артар.
20Өзү кара улустуң чүрээнде – кара сагыш,
а тайбың тарыкчыларының чүрээнде – өөрүшкү бар.
21[+]Чөптүг-шынныг кижи-биле кандыг-даа бак чүве болбас,
а бузуттуг улусту бажын ажыр айыыл бүргээн болур.
22[+]Мегечи кижиниң аксы-сөзү – Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүл,
а шынын чугаалаар улус Ооң сеткилинге кирер.
23[+]Кажараан кижи бодунуң билиин чажырар,
а мелегей улус бодунуң мелегейин көзүлдүр делгээр.
24Кызымак улустуң холу – улусту чагырар,
а чалгаа холду албадап ажылдадыр.
25Сагышсырал кижиниң чүрээн шагзырадыр,
а эки сөс – хөгледир.
26Чөптүг-шынныг кижи эжинге шын орук айтыр,
а бузуттуг улустуң оруктары оларны астырар.
27Чалгаа кижи олча-тывыш чок артар,
а кызымак кижи бай-шыдалдыг чурттаар.
28Кижини чөптүг оруу амыдыралче аппаар,
ооң чедире бээр черинде өлүм турбас.

#### 13

1[+]Оглунуң мерген угааны ачазының эдип-чазаан сургаалындан тыптыр,

а кочуургак кижи чемелээшкин дыңнап шыдавас.
2[+]Кижи бодунуң чугаа-сөзүнүң буянныг үре-түңнелин четтирер,
а кара сагыштыг улус күчүлел-биле амыдыраар.
3[+]Аксы-сөзүн оваарымчалыг ажыглаар кижи амы-тынын кадагалап аар,
а аксы-сөзүн тыртып шыдавас кижи бодун узуткап аар.
4[+]Чалгаа кижи чеже-даа күзеп-манаарга, чүү-даа чок боор,
а кызымак улустуң хырны тодар.
5Чөптүг-шынныг кижи мегени көөр хөңнү чок,
а бузуттуг кижи бужар-бак херектер кылыр.
6[+][+]Актыг кижиниң оруун чөптүг-шынныг чоруу кадагалаар,
а бачыттыг кижини кем-буруузу оруундан астырар.
7[+]Бир кижи, хол даяң боду, бай-шыдалдыг бооп,
а өске кижи, хөй байлакшылдыг боду, ядыы бооп мегеленир.
8Бай кижи бодунуң байлакшылы-биле амы-тынын садып хостаар,
а ядыы кижи кажан-даа кыжаныг дыңнавас.
9[+]Чөптүг-шынныг улустуң чырыы өөрүшкүлүг хып турар,
а бузуттуг улустуң чырыткызы өжүп каар.
10[+]Хоозун кижи турамык чоруу-биле чүгле алгыш-кырыш үндүрер,
а арга-сүме дыңнаар улус мерген угаанны тып алыр.
11Хей черден келген акша-хөреңги чиде бээр,
а күш үндүрүп, бичиилеп чыгганы – немежир.
12[+]Үр бүтпээн идегел чүректи хилинчектээр,
а бүткен күзел – амыдыралдың ыяжы-дыр.
13Чугаалаан сөстү тооп көрбес кижи бодун узуткап аар,
а чагыгны хүндүлээр кижи шаңнал алыр[*].
14[+]Мерген угаанныг кижиниң өөредии – тынгарар суг бажы;
өлүмнүң дузаандан адырлыр арга.
15Шынныг угаан кижиге ээ көрүүшкүннү шаңнаар,
а кара сагыштыг кижиниң оруу өлүмге чедирер[*].
16[+]Кажараан кижи бүрүзү бодун угаанныг алдынар,
а мелегей кижи бодунуң сээдеңин нептередир.
17[+]Бак элчи айыылга таваржыр[*],
а шынчы айбычы экиртиишкин эккээр.
18[+]Сургаалды хүлээвээн кижи түрегдел көөр база бак атка кирер,
а чемелээшкинни хүлээп алган кижи алдар-хүндүге чедер.
19Күзелдиң бүдери – сеткилди тааладыр;
мелегей кижи бузуттан адырлырын эң бак деп көөр.
20Мерген угаанныг улус-биле эдеришкеш, мерген угаанныг апаар сен,
а мелегейлер-биле эштешкеш, айыылдан чайлавас сен.
21Бачыттыг улусту бузут истеп сүрер,
а чөптүг-шынныг улустуң шаңналы буян болур.
22[+]Эки кижиниң өнчү-хөреңгизи үре-салгалынга артар,
а бачыттыг кижиниң байлакшылы чөптүг-шынныг кижиниң холунче кирер.
23Ядыы улустуң дүжүдү элбек-даа болза,
ону хоойлу-дүрүм[†] чок чорук оорлап аппаар[*].
24[+]Шыкпыыжын камнаар кижи оглунга бак чүве күзээни ол,
а оглунга ынак кижи ону угаан киир кезедир чүткүлдүг.
25[+]Чөптүг-шынныг кижиниң хырны тодуг,
а бузуттуг улустуң хырны куруглаар.

#### 14

1Мерген угаанныг херээжен аалын быжыглаар,

а мелегей херээжен ону боду-ла үрегдеп бузар.
2[+]Дээрги-Чаяакчыдан коргар кижи – дорт оруктап,
а Ону херекке албас кижи – ыргак-дагыр оруктап чоруур.
3[+]Мелегей кижини бодунуң аксы-сөзү кымчылаар[*],
а мерген угаанныг улусту чугаа-сөзү кадагалаар.
4Шарылар чок черде аңмаарлар куруг,
а күш-шыдалдыг шарылар барда, дүжүт элбек.
5[+]Шынчы херечи мегелеп чугаалавас,
а мегелеп херечилээр кижи аксындан меге дүжүрбес.
6[+]Кочуургак кижи мерген угаанны дилээш-даа, дөмей-ле тыппас,
а угаангыр кижи билигни белен шиңгээдип алыр.
7Мелегей кижиден ырадыр тур,
оон угаанныг чугаа-сөс черле дыңнавас сен.
8Кажараан кижиниң мерген угааны – бодунуң оруун билиринде,
а мелегей улустуң сээдеңи – оп-мегезинде.
9Мелегей улус кем-буруу дээш өргүлдерни[†][*] шоодар,
а эки мөзүлүг улус Дээрги-Чаяакчының сеткилинге кирер.
10Кижиниң муңгаралын чүгле чүрээ билир,
ооң өөрүшкүзүн-даа үлежип шыдаар өске улус тывылбас.
11[+]Бузуттуг улустуң оран-савазы хоозураар,
а эки мөзүлүг улустуң аалы чечектелир.
12[+]Бир-ле орук дорт ышкаш сагындырар-даа болза,
адак соонда өлүмге чедире бээр.
13[+][+]Каттырып хөглеп-даа туруңда, чүрээң саргып аарып боор,
өөрүшкүнү муңгарал-даа солуп боор.
14Шынчы эвес кижи үүлгедии-биле чүү чүвеже бар чытканыл – ону чедип алыр,
а эки кижи ажыл-херектери дээш шаңнадыр.
15Бөдүүн кижи[†] дыңнаан чүвезинге-ле бүзүрей бээр,
а бодамчалыг кижи базым бүрүзүн ыяк бодап алыр.
16Мерген угаанныг кижи оваарымчалыг болгаш, бузуттан чайлай бээр,
а мелегей кижиниң бардамы дам баар, туразы улам-на улгадыр.
17Ажынчак кижи мелегей чоруктар кылыр,
кара сагыштыг кижини улус көөр хөңнү чок.
18Бөдүүн улуска онаажыр үлүг – мелегей чорук,
а бодамчалыг улус билии-биле алдаржыыр.
19[+]Бак улус – буянныг улуска,
бузуттуг улус – чөптүг-шынныг кижиниң хаалгазынга сөгүрүүр.
20[+][+]Ядыы кижини кожазы безин кижи деп санавас,
а бай кижиге ынак улус эңмежок.
21[+]Кожазын бак көөр кижи – бачыт[†] үүлгеткени ол,
а ядыы улуска ачы-дузалыг кижи амыр-чыргалдыг
22Өзү кара улус оруундан азар,
а буян тарыыр улуста шынчы энерел бар.
23[+]Карак кызыл ажылдан кезээде орулга кээр,
а хоозун чугаадан чүгле каража үнер.
24Мерген угаанныг улустуң ат-алдары – байлакшылы ол,
а мелегей улустуң каасталгазы[*] – мелегей чоруу.
25Шынчы херечи улустуң амы-тынын камгалаар,
а кара сагыштыг кижи аксындан меге дүжүрбес.
26Дээрги-Чаяакчыдан коргары – быжыг чөленгииш;
кижиниң бодунуң-даа, ажы-төлүнүң-даа хоргадалы ында болур[*].
27[+]Дээрги-Чаяакчыдан коргары – тынгарар суг бажы
база өлүмнүң дузаандан адырлыр арга.
28Албаты чону хөйде – хаан кижи өндүр улуг,
а чону эвээште – чагырыкчы буураар.
29[+][+]Белен-селен ажынмас кижи улуг угаанныг,
а хорадаачал кижи мелегей чоруун көргүзер.
30[+][+]Сеткил дыштыгда, мага-бот кадык,
а хүннээчел сагыш – сөөк-даякты иридиптер.
31[+]Ядамыкты дарлаар кижи ооң Чаяакчызын бак сөглээни ол,
а түремикке ачы-дуза көргүзер кижи Ону алдаржыдар.
32Бузуттуг улустуң багы оларны базар,
а чөптүг-шынныг кижи өлү-даа бээрге, ооң хоргадалы бар[*].
33Мерген угаан – сарыылдыг чүрекке чурттаар,
мелегей-даа улустуң аразынга бодун көргүзер.
34Чөптүг-шынныг чорук[†] чонну өрү көдүрер,
а бачыт – аймакты бак атка киирер.
35Хаан кижи угаанныг чалчазы дээш сагыжы ханар,
а бужар-бак херектер үүлгеткен кижиже килеңнээр.[†]

#### 15

1[+][+]Эптиг-ээлдек харыы килеңни[†] чайладыр,

а доңгун сөс – хайныктырар.
2[+]Мерген угаанныгларның аксы-сөзү билигни экизинер,
а мелегейлерниң аксы-дылы чүгле мелегей чүүлдер чулчуруур.
3[+]Дээрги-Чаяакчының караа көрбес чүве чок –
бузуттуг-даа, буянныг-даа улусту көрүп турар.
4[+]Буянныг чугаа – амыдыралдың ыяжы-дыр,
а меге чугаа – сеткил-сагышты муңгарадыр.
5Мелегей кижи ачазының эдип-чазаан сургаалын херекке албас,
а чемелээшкинни тооп дыңнаар кижи угаан кирер.
6Чөптүг кижиниң бажыңында эртине-байлак хөй,
а бузуттуг кижиниң ажык-кончаазы аңаа хора чедирер.
7Мерген угаанныгларның аксы-сөзү билиг нептередир,
а мелегей улустуң чүрээ шынчы эвес болур.
8[+][+]Бузуттуг улустуң өргүлдери Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүл болур,
а эки мөзүлүг улустуң мөргүлдери[†] Аңаа таарымчалыг.
9Бузуттуг кижиниң оруу Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүл болур,
а чөптүг чорукту дилеп чоруур кижиге Ол ынак.
10[+]Шын оруктан соора барган кижи кадыг-дошкун кеземче алыр,
а чемелээшкинни көөр хөңнү чок кижи өлүп каар.
11[+][+][+]Тамы[†] биле Өлүм безин Дээрги-Чаяакчыга көскү,
а кижилерниң чүректери оон-даа ажык!
12[+]Кочуургак кижи ону чемелеп турар кижиге хөңнү чок
база мерген угаанныг улус аразынга туруксавас.
13[+][+]Чүрек өөрүп турда, арын-шырай чырый бээр,
а муңгаргай чүрек сагыш-хөөннү ундарадыр.
14[+]Угаанныг кижи билиг сүрер,
а мугулай улустуң аъш-чеми – мелегей чүүлдер болур.
15Ядыы кижи кезээде човалаңга туттурар,
а аас-кежиктиг кижи үргүлчү байырлаар.
16[+]Эңдерик эртине-байлак чыып алгаш, коргуп-дүвүреп чурттаарынга көөрде,
хөй эвес олчалыг, Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чурттааны дээре.
17[+]Сени көрбес улустуң белеткээни семис шары эъди чииринге көөрде,
сеңээ ынак улустуң белеткээни ногаа чигени дээре.
18[+][+]Килеңнээчел кижи алгыш-кырыш өөскүдер,
а белен-селен ажынмас кижи адааннажыышкынның когун үзер.
19[+]Чалгаа кижиниң оруунда тенниг-хараган үнген,
а эки мөзүлүг улус дески оруктап бар чыдар.
20[+]Мерген угаанныг оол ачазын өөртүр,
а мелегей кижи авазын бак көөр.
21[+]Угааны четпес кижини ооң мелегей чоруу өөртүр,
а угаанныг кижи дорт оруктап бар чыдар.
22[+]Арга-сүме чок болза, кылыр дээн чүве чогувас,
а сүмелекчилер көвей болза, боттаны бээр.
23[+]Харыылаптар аксы-сөзүң бар болза, өөрүнчүг-ле,
чогуур үезинде сөглээн сөс эки-ле!
24[+]Угаанныг кижи алдыы орандан чайлаар дээш,
амыдыралче аппаар орукка бедиктер тевер.
25[+]Дээрги-Чаяакчы[†] адыыргак улустуң аалдарын аңдара соп кааптар,
а дулгуяк херээженниң[†] хувааглыг черин кадагалаар.
26[+][+]Дээрги-Чаяакчыга бузуттуг бодалдар бужар чүүл болур,
а буянныг сөстер Ооң мурнунга арыг.[†]
27[+][+]Чазый-чилби кижи бодунуң аалынга айыыл халдадыр,
а хээлиге хөңнү чок кижи амылыг артар.
28[+]Чөптүг-шынныг кижиниң чүрээ чүнү харыылаарын бодап алыр,
а бузуттуг улустуң аксы-дылы бачыт[†] чулчуруур.
29[+][+]Дээрги-Чаяакчы бузуттуг улустан ыракта,
а чөптүг-шынныг улустуң мөргүлүн дыңнап турар.
30[+]Чырык көрүш чүректи өөртүр,
эки медээ кижиниң ишти-хөңнүн быжыглаар.
31Амыдыралга чедире бээр чемелээшкинни дыңнаар кижи
мерген угаанныглар аразындан үнмес.
32[+]Эдип-чазаан сургаалды хүлээвес кижи бодунга хора халдадыр,
а чемелээшкинни дыңнаар кижи угаан кирер.
33[+]Дээрги-Чаяакчыдан коргары мерген угаанга өөредир;
биче сеткил алдарны мурнап чоруур.

#### 16

1[+]Кижиниң чүрээнде янзы-бүрү бодалдар бар,

а ооң аксы-сөзүнден үнер шиитпир Дээрги-Чаяакчыдан кээр.
2[+]Кижи бодунуң оруктарын дөгерезин кем-буруу чок деп санаар,
ынчалза-даа сеткилдерни Дээрги-Чаяакчы[†] шенээр.
3[+]Дээрги-Чаяакчыга ажыл-херектериңни дагзып бер,
ынчан сээң бодалдарың боттаны бээр.
4[+]Дээрги-Чаяакчы бүгү чүүлдерни оларның боттарының салым-чолу дээш чаяаган;
бузуттуг кижи безин айыыл-халап хүнү дээш чаяаттынган.
5[+][+]Адыыргак кижи Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүл болур,
ол кеземчеден канчап-даа чайлап шыдавас.
6[+]Шынчы болгаш энерелдиг болуру – кижиниң бузудун арыглаар;[†]
Дээрги-Чаяакчыдан коргары – айыылды чайладыр.
7[+]Дээрги-Чаяакчыга кижиниң оруктары тааржыр болза,
ону дайзыннары-биле безин эптештирип каар.
8[+]Чөптүг чорук чок чорааш, элбек орулгалыг боорунга көөрде,
чөптүг чорук-биле кады чорааш, хөй эвес олчалыг боору дээре.
9[+]Кижиниң чүрээ оруун боду бодап алыр,
ынчалза-даа ооң базымнарын Дээрги-Чаяакчы башкарар.
10[+]Хаанның аксында – өттүр билир сөстер;
ооң үндүрген шииткелинде меге турбас.
11[+]Мегелевес деңзи тавактары Дээрги-Чаяакчыдан кээр,
хапка суккан деңзи шойлары база Оон кээр.
12[+]Бачыттыг үүлгедиглер хааннарга бужар чүүл болур,
дүжүлге чөптүг чоруктуң ачызында тендиш дивес.
13[+]Шынны сөглээр кижи хааннарга таарымчалыг,
олар алыс шынны чугаалаар улуска ынак.
14[+]Хаанның килеңи[†] – өлүмнүң медээчизи[†] дег;
мерген угаанныг кижи ону чайладып шыдаар.
15[+]Хаанның чырык көрүжүнде – амыдырал бар,
ооң эки көөрү – кааң өйде чаъс эккелген булут-ла.
16[+]Алдын эвес, мерген угаан чедип аары канчап-даа дээре,
мөңгүн эвес, сарыыл чедип аарын шилиири черле дээре.
17Эки мөзүлүг улустуң оруу – бузуттан чайлаары;
шын оруундан соора барбас кижи амы-тынын кадагалап алыр.
18[+]Буураашкынны – адыыргаары,
а аштырыышкынны – улуг тура мурнаар.
19Адыыргак улус-биле олча үлежиринге көөрде,
ядыы улус-биле биче сеткилдиг чурттап чорааны дээре.
20[+][+]Бодамчалыг чурттап чоруур кижи – чаагай чорукту чедип алыр;
Дээрги-Чаяакчыга идегээр кижи – амыр-чыргалга чедер.
21Мерген угаанныг кижи улуска сарыылдыг диртир,
чугаа-сөстүң аянныы бүзүренчиг боорун күштелдирер.
22[+]Угаанныг боору – тынгарар суг бажы,
а мелегей кижиниң кеземчези[*] – сээдеңи.
23Мерген угаанныг кижиниң угааны ооң сөзүн сарыыл киирер
база чугаа-сөзүн бүзүренчиг болдурар.
24[+]Буянныг сөстер – ары чигири дег:
кижиниң сеткил-сагыжын тааладыр-даа, ишти-хөңнүн экиртир-даа.
25[+]Бир-ле орук улуска дорт ышкаш сагындырар-даа болза,
адак соонда өлүмге чедире бээр.
26[+]Ажылчын кижиниң аштааны ону ажылдадыр,
ооң чем чиксээри аңаа дыш бербес.
27[+]Дүржок кижи бузут бодап тып турда амыр-ла –
ооң аксы-сөзү өрттендир чиир от дег.
28[+]Кара сагыштыг кижи алгыш-кырыш өөскүдер,
хопчу кижи эжишкилерни чара кирер.
29[+]Күш дөгээр кижи эжин дуурайлаар
база бак орукче киир тыртар.
30Хыйыртап көөр кижиниң сагыжы кара;
аксын тыртыйтыр кижиниң үүлгедип турар херектери бак.
31[+]Буурул баш – алдарлыг оваадай,
ону чөптүг-шынныг амыдырааш, чедип алыр.
32[+]Килеңнээчел эвес кижи күчүлүг маадырдан дээре,
бодун туттунуп билир кижи хоорайлар эжелекчизинден дээре.
33[+]Шиитпир үндүрүксээр улус үлүг тыртар,
ынчалза-даа шиитпир бүрүзү Дээрги-Чаяакчыдан кээр.

#### 17

1[+]Мага хандыр дойлап-даа тургаш, алгыжып-кыржыр аалга турарынга көөрде,

када берген хлеб карты-даа чип оргаш, амыр-тайбың чорааны дээре.
2[+]Угаанныг чалча дээргизиниң ыят чок оглун чагырар
база өнчүнү ол оолдуң акы-дуңмазы-биле үлежир.
3[+][+]Мөңгүн биле алдын хайылдырар суугуга эстир,
а улустуң чүректерин Дээрги-Чаяакчы[†] шенээр.
4Бак кижи бузуттуг чугаалар дыңнаар,
авыяас кижи хоралыг чугааларже кичээнгей салыр.
5[+][+]Түремикти дорамчылап турар кижи ооң Чаяакчызын бак сөглээни ол,
өске кижиниң түрегделин көргеш, амыраар кижи – кеземчеден чайлавас.
6[+]Кырганнарның шаңналы – үре-салгалы,
а ажы-төлдүң ат-алдары – ада-иези.
7[+]Мелегей кижиниң аксынга төлептиг чугаа эптешпес,
бүдүштүг кижиниң аксынга меге чугаа оон артык эптешпес.
8[+]Хээли берип турар кижиге хээлизи – илбилиг даш дег:
кайнаар-даа сунуп чедерге, чедиишкинниг болур.
9Хомудалын уттуп аар кижи найыралче чүткээни ол,
а бак чаңнатканын утпас кижи эжинден чарылганы ол.
10Мелегей кижини чүс катап шанчарынга көөрде,
угаанныг кижини чаңгыс катап чемелеп каары оранчок дээштиг.
11Бузуттуг-бак кижи чүгле үймээн үндүреринче чүткүүр,
ынчангаш Дээрги-Чаяакчы каржы-дошкун төлээзин олче чорудуптар.
12[+]Сээдең чоруу кедерээн мелегей кижиге ужуражырынга көөрде,
ажы-төлүн чидирген кыс адыгга таварышканы дээре.
13[+]Буянны бузут-биле харыылаар кижиниң аалындан бузут ыравас.
14[+]Алгыш-кырыштың эгези сугнуң чалды деже шавары дег,
ынчангаш өжээн өөскүвээнде, соксадып каг.
15[+][+]Бузуттуг хейни агартыры, кем-буруу чок кижини шиидери –
кайызы-даа Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүлдер-дир.
16Мелегей кижиниң угаан садып алыр дээш, акша туткан херээ чүл?
Ооң угаап билиптер харыы бар эвес.
17[+][+]Эжиң сеңээ кандыг-даа үелерде ынак болур;
ха-дуңмаң айыыл-халап үезинде дузалаар дээш төрүттүнер.
18Сарыыл чок кижи хол тутчуп,
өске кижи дээш дагдынар.
19[+]Алгыш-кырышка ынак кижи бачытка ынак;
бодун өрү көрдүнер кижи буураашкынче чүткээни ол.
20Мегечи чүрек буян көрбес,
авыяас дыл айыыл халдадыр.
21[+]Мелегей ажы-төлдүг кижи муңгарал чедип алганы ол:
оглу мелегей боорга, ачазы өөрүвес-ле болгай.
22[+]Өөрүп чоруур чүрек – эки дээн эм,
а ундаргай сеткил мага-ботту харыксырадыр.
23[+]Бузуттуг кижи чөптүг шииткелди хажыдар дээш,
улустан бүдүү хээли алыр.
24Угаангыр көрүш – мерген угаанче,
а мелегей кижиниң көрүжү – черниң бүгү кыдыгларынче шиглей көөр.
25[+]Мелегей оолдуг боору – ачазынга харааданчыг,
авазынга хомуданчыг.
26Актыг кижини кезедири-даа,
бүдүштүг кижини чөптүг-шынныг чоруу дээш эриидээри-даа – бак херектер-тир.
27[+]Билиг чедип алган кижи кевин-херекчок чүве чугаалавас;
угаанныг кижи хорадаачал эвес болур.
28[+]Ыыттавас-ла болза, мелегей кижи безин мерген угаанныг кылдыр көстүр;
аксын хаап алыр болза – сарыылдыг кылдыр сагындырар.

#### 18

1Бодун бодаар кижи күзээн чүвезин кылырынче чүткүүр,

угаанныг сүмелерге удурланыр.
2Мелегей кижи боданыр хөңнү чок,
харын бодун бодамчалыг кылдыр көргүзүксээр.
3Бузут үүлгеткен кижи дора көрдүрер,
а бак атка кирерге, дорамчылал сүрүп кээр.
4[+]Кижиниң аксындан үнген сөстер – терең ээрем дег;
мерген угаанның үнер дөзү – агым суглар дег.
5[+][+]Бузуттуг кижини чүүлдүг деп көөрү
азы эки кижиге чөптүг шииткел үндүрбези – бак херектер-тир.
6[+]Мелегей кижиниң аксы-дылы алгыш-кырыш үндүрер,
аксындан үнген сөзү эттедип-соктурарынга чедирер.
7-8[+][+]Мелегей кижиниң чугаа-сөзү буураашкынга чедирер,
аксындан үнген сөзү – бодунуң туттунар дузаа[*].
9[+]Хопчу кижиниң чугаа-сөзү амданныг чем дег –
кижиниң ишти-хөңнүнүң эң ханызынче кире бээр.
10Ажылынга чалгаа кижи – үрегдекчиниң дуңмазы.
11[+][+]Дээрги-Чаяакчының ады – быжыг суурга:
аңаа чаштынган чөптүг-шынныг кижи камгалалды[†] алыр.
12[+]Бай кижиге эт-хөреңгизи – быжыг шивээ-даа дег,
ол аңаа артап болбас хана дег сагындырар.
13[+][+]Кижи буураар бетинде туразы улгадыр,
а биче сеткил алдарны мурнап чоруур.
14Чугааны чедир дыңнавайн, харыы бээри –
мелегей чорук болгаш ыят-тыр.
15[+]Сеткили сорук кирген кижи аарыг-аржыкты ажып шыдаар,
ынчалза-даа сеткили ундаргай болза, ол канчаптарыл?
16Сарыылдыг кижиниң чүрээ билигже чүткүүр,
мерген угаанныг улустуң кулаа билиг дилээр.
17[+]Белек сөңнээшкини кижиге делгем орукту ажыдар,
бедик ат-дужаалдыг улус аразынче киире бээр.
18Удурланыкчызы чугаалап эгелевээнде, сактырга,
баштай чаргылдажып эгелээн кижиниң сөстери шынныг-даа ышкаш болур.
19Күштүг удурланыкчыларның маргыжын чарар дээш үлүг тыртары
алгыш-кырышты соксадыр.
20Хомудаан ха-дуңмаң[*] – быжыг шивээ-ле;
алгыш-кырыш – шивээ хаалгазының дээктери-ле.
21[+]Кижи чугаа-сөзүнүң үре-түңнели-биле хырнын тоттурар:
аксы-биле чедип алган чүвезин чигеш, тодар.
22Амыдырал биле өлүм – чугаа-сөстүң эргезинде;
чугаа-сөзү-биле эп-найыралдыг кижи ооң үре-түңнелин амзап көөр.
23[+][+]Кадай тып алган кижи ачы-буян тып алган-дыр,
Дээрги-Чаяакчының ээ көрнүүшкүнүн чедип алган-дыр.
24Ядыы кижиниң сөстеринде – кызып дилээни,
а бай кижиниң харыызында – каржы-хажагайы бар.
25[+]Хөй таныш өөрлүг кижи бак чүведен чайлавас[*];
сеңээ ха-дуңмаңдан[†] артык ынак эжиң кижи база турар.

#### 19

1[+]Кем-буруу кылбайн амыдырап чоруур ядыы кижи

мелегей мегечиден дээре.
2[+]Билиг чокта, күзел-чүткүл эки болбас,
далашкан буттар бачытче базар.
3[+]Кижини оруундан бодунуң мелегей чоруу астырар,
а ооң чүрээ Дээрги-Чаяакчыга хорадаар.
4[+]Бай-шыдалдыг кижиге эш-өөр муңчок,
а ядыы кижини эш-өөрү каапкаш баар.
5[+]Мегелеп херечилээр кижи кеземчеден чайлап шыдавас;
аксындан меге дүжүрбес кижи камгалал[†] албас.
6[+]Ызыгуурлуг кижилерге чашпаалаар улус-ла хөй,
белек сунар кижи-биле шупту улус найыралдажыр.
7[+]Ядыы кижини ха-дуңмазы[†] безин көөр хөңнү чок,
оон туржук эш-өөрү дескелээр:
ол чугаалажыр дээш далажып баарга, олар арлы берген боор.
8[+]Бодунга ынак кижи угаан дилээр:
сарыылдыг чурттап чорааш, ачылыг чүүлдү тып алыр.
9[+]Мегелеп херечилээр кижи кеземчеден чайлап шыдавас,
аксындан меге дүжүрбес кижи өлүп каар
10[+]Мелегей кижиниң каас-коя чурттаары,
кул кижиниң нояннарны чагырары ужурга таарышпас.
11[+]Мерген угаанныг кижи белен-селен ажынмас;
ат-алдар – буруулуг херектерни өршээринде.
12[+]Хаанның килеңи[†] – арзылаң ырланганы дег,
а ээ көрүүшкүнү – оът-сигенде чаъс-шалың дег.
13[+][+]Мелегей оол – ачазынга буураашкын;
хыйланчак кадай – дамдылаар ойбак-дыдык дээвиир дег.
14[+]Бажың-балгат биле байлакшыл – адалардан келген өнчү,
а угаангыр кадай – Дээрги-Чаяакчыдан келген белек.
15[+]Чалгаа чорук кижини уйгу хавы кылып каар,
а салгаа чорук – аштадыр.
16[+]Чагыгны кадагалаар кижи амы-тынын кадагалап аар,
а оруктарын ылгап шыдавас кижи өлүп каар.
17[+][+]Ядамыкка хайырлал бээр кижи Дээрги-Чаяакчыга чээли кылганы ол;
Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа ачы-дузазы дээш шаңналын бээр.
18[+]Идегел бар турда, оглуңну кижизит;
ону чок кылып алдың халак[*].
19Хорадаачал кижи торгаал төлезин,
ону бир удаа амдажыдар болзуңза, ам-даа кезедир апаар сен.
20Арга-сүмени дыңна, сургаалды хүлээп ал,
ынчан алызы барып мерген угаанныг апаар сен.
21[+]Кижиниң чүрээнде бодал-ла хөй,
ынчалза-даа кайызының чогуп бүдери Дээрги-Чаяакчының шиитпиринден хамааржыр.
22Улус аразында шынчы чорук үнеледир[*];
ядыы кижи мегечи кижиден дээре.
23[+]Дээрги-Чаяакчыдан коргары амыдыралче орук изээр;
ынчаар кылып турар кижи айыыл-халапка алыспайн, дыштыг удуур.
24[+][+]Чалгаа кижи холу-биле тавакта чемни ап алза-даа,
аксынга чедирбес.
25[+]Кочуургак кижини кезедир болзуңза, бөдүүн улус боданы бээр,
а угаанныг кижини чемелээр болзуңза, ооң угааны улгадыр.
26[+]Оглу ачазын хоозурадыр болза, авазын үндүр сывырар болза,
ыянчыг, бужар кижи болур.
27Оглум! Сургаалды дыңнавас болзуңза,
угаангыр сөстер чогундан сотка орар сен.
28[+]Дүржок херечи шынныг шииткелди дорамчылап кочулаар;
кем-буруу – бузуттуг улустуң сыырар аъш-чеми дег.
29[+]Кочуургак кижи – шииткелден,
мелегей кижиниң ооргазы – шыкпыыштан чайлавас.

#### 20

1[+]Арага биле эзиртир суксун кижини кочуургак болгаш үен-даян кылып каар,

оларга алзыпкан кижи угаанныг болбас.
2[+]Хаанның коргунчуг килеңи[†] – арзылаң ырланганы дег:
ону хорададып алыр кижи бодунга хора чедиргени ол.
3Алгыш-кырышка киришпес кижи алдар-хүндүлүг,
а мелегей кижи бодун тудуп шыдавас.
4[+]Чалгаа кижи чогуур үеде тараа тарывас,
ынчангаш дүжүт ажаар үе кээрге, куруг калыр.
5[+]Кижиниң чүрээнде бодал – терең ээрем дег,
ынчалза-даа угаанныг кижи оон безин узуп ап шыдаар.
6«Бүзүрелдиг, шынчы мен» деп чарлаттынар улус-ла хөй,
а ылап шынчы кижи тыптыр деп бе?
7Чөптүг-шынныг кижи кем-буруу чок чурттаар,
ооң ажы-төлү амыр-чыргалдыг.
8Хаан кижи шииткел үндүрүп оруп алгаш,
көрүжү-биле кандыг-даа бузутту тарадыр сывырыптар.
9[+]«Мээң чүрээмде кем-бак чок, бачыттарымдан арыгланып[†] алдым» –
деп шыдаар кижи бар бе?
10[+]Соора деңзилеп-даа бээри, соора хемчээп-даа бээри –
Дээрги-Чаяакчының мурнунга бужар чүүл-дүр.
11Кижини аныяандан-на ажыл-херээнден билип ап болур:
кылган херектериниң арыг-шынчызы илдең болур.
12[+]Дыңнаар кулак-даа, көөр карак-даа –
Дээрги-Чаяакчының чаяап каан чүүлдери-дир.
13[+]Уйгуга ынак болзуңза, түрегделге дүжер сен;
карааң шийбес болзуңза, тоттур чемненир сен.
14Садып алыкчы: «Багай бараан-дыр!» – дээр,
а бичии ырай бергеш, оозу-биле мактанып-ла эгелээр.
15Угаанныг сөс-домак алдынга, эртине дашка
болгаш улуг үнелиг каасталгага дөмей.
16[+]Хары кижи дээш дагдынган кижиниң идик-хевин долаа кылдыр ап ал,
өске улус дээш дагдынган кижиден долаадан ап ал.
17[+]Меге-биле чедип алган хлеб амданныг-ла,
ынчалза-даа алызы барып аксыңга сай-дашче хуула бээр.
18[+]Сүмележип тургаш, бодалды быжыктырар:
дайын чорударда, арга-сүмеден дыңнап ал.
19[+]Шуугаар кижи чажыттарны ажыдып бээр,
ынчангаш аксы бош кижи-биле харылзашпа.
20[+]Ада-иезин бак сөглээр кижиниң чырыткызы
дүмбей караңгыда өжүп каар.
21[+]Харамдыгып сегирип алганың өнчү
сөөлүнде кээп алгыш-йөрээл албас.
22[+][+]«Бузут дээш өжээн негээр мен!» – диве;
Дээрги-Чаяакчыга идеге, ынчан Ол сени камгалаар.
23[+]Килдээр шойлары мегелээр деңзи – Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүл-дүр,
шын эвес деңзи – бак херек-тир.
24[+]Дээрги-Чаяакчы[†] кижиниң оруун изеп бээр,
а кижи бодунуң оруун канчап билип аарыл?
25[+]Ыдыктыг[†] даңгыраан далаш-биле бергеш,
оон өскээр боданып эгелээри – кижиге дузак-тыр.
26Мерген угаанныг хаан бузуттуг улусту
тараа дег тарадыр челбипкеш, дээрбелеп кааптар.
27[+]Кижиниң сеткили – ооң бүгү бодун өттүр чырыдып турар
Дээрги-Чаяакчының чырыткызы-дыр.
28Шынчы чорук болгаш энерел хаанны кадагалаар,
ооң дүжүлгези энерелден быжыгып турар.
29[+]Аныяк-өскенниң алдары – күчү-күжүнде,
а кырганнарның каасталгазы – буурул бажында.
30Балыг-бышкын болгаш сорбулар кижини бузуттан арыглаар;
эттеп-согары – кижиниң ишти-хөңнүн эдип-чазаар.

#### 21

1[+]Дээрги-Чаяакчының холунга хаанның чүрээ – агым суг дег:

Ол ону күзээн-не уг-шиинче аксыптар.
2[+]Кижи бодунуң бодаарын ёзугаар кезээде шынныг болур,
ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы[†] чүректерни шенеп турар.
3[+]Өргүл салыр кижиге көөрде,
бодун чөптүг болгаш шын ап чоруур кижи
Дээрги-Чаяакчының сеткилинге кирер.
4[+]Бузуттуг улустуң ылгалып көстүрү турамык көрүш биле улуургак чүрек –
бачыт[†]-тыр.
5[+][+]Кызымак кижиниң бодалдары ыяап-ла элбекшилге эккээр,
а далаш чорук чүгле түрегделге чедирер.
6[+]Байлакшылды меге-биле чедип ап турар кижи – хоозун чүүл сүрүп,
өлүмче чүткээн кижи-дир.
7Бузуттуг улустуң каржы-бак үүлгедиглери боттарын-на узуткап каар,
чүге дээрге олар чөптүг чорукту сагыырындан ойталаан болгай.
8Бак кижиниң оруу – соора баар,
а кем-буруу чок кижиниң ажыл-херектери ак сеткилдиг.
9[+]Хыйланчак кадай-биле чаңгыс черге чурттаарынга көөрде,
оон озалааш үгекке чурттааны дээре.
10Бузуттуг кижи бачытты аажок күзээр:
чанында эжин безин өршээвес.
11[+]Кочуургак кижини кезедир болзуңза, бөдүүн кижи[†] угаан кире бээр,
мерген угаанныг кижини эдип-чазаар болзуңза, билии немежир.
12Чөптүг-шынныг кижи[*]
бузуттугларның аалын хайгаараар база оларга айыыл халдадып каар.
13[+]Ядамыктың алгы-кышкызын дыңнааш, кулаан бөөшкүннеп аар кижи
боду база кажан-бир алгыра бээрге, кым-даа харыылавас.
14[+]Чажыт белек килеңни[†] оожургадыр,
бүдүү уштуп сунган хээли калчаалыг килеңни намдадыр.
15Шынныг шииткел чөптүг кижиге – өөрүшкү,
бузут үүлгедикчилеринге – буураашкын.
16[+]Угаанның оруундан аза берген кижи
өлүглер оранынга чеде бээр.
17Хөглээшкинге ынак кижи чединмес апаар,
арага-дары биле үс-чагга ынак кижи черле байывас.
18[+]Чөптүг-шынныг кижиден чайлаан багай чүве бузуттуг кижини таварыыр,
эки мөзүлүг кижиден чайлаан багай чүве кара сагыштыг кижини таварыыр.
19[+]Хыйланчак болгаш ажынчак кадай-биле чурттаарынга көөрде,
ээн кургаг ховуга чурттааны дээре.
20Мерген угаанныг кижиниң аалында үнелиг курлавырлар биле үс-чаг үзүлбес,
а мелегей кижи шуптузун төтчеглеп алыр.
21Чөптүг-шынныг чорук[†] болгаш энерелче чүткээн кижи
узун назынны, чөп-шынны, алдар-хүндүнү тып чеде бээр.
22[+]Мерген угаанныг кижи күш-шыдалдыг улустуң хоорайын эжелеп алыр,
оларның идегеп турганы шивээзин узуткап каар.
23[+]Аксы-дылын тыртып чоруур кижи
айыылдардан бодун камгалаар.
24[+]«Кочуургак» деп адаттырар адыыргак, турамык кижи
улуургай бергенде, хай-чагырга билбес.
25[+]Чалгаа кижиниң алыксак-чиксээ ону өлүмге чедирер,
чүге дээрге ооң холдары ажыл кылыр хөңнү чок.
26[+]Чамдык улус үргүлчү «алыйн-чиийн» дээр,
а чөптүг-шынныг кижи хараадал чокка үлеп бээр.
27[+]Бузуттуг улустуң өргүлдери –
ылаңгыя бузуттуг сагыш-биле салган өргүлдер –
бужар чүүл-дүр.
28[+]Мегечилерниң херечилели буурап каар,
а сөөлгү сөс – шупту чүвени боду дыңнаан кижиге артар.
29Бузуттуг кижиниң ыядыр арны чок болур,
а эки мөзүлүг кижи бодунуң оруу-биле дорт бар чыдар.
30[+]Кижиниң мерген угааны-даа, угаан-сарыылы-даа, арга-сүмези-даа
Дээрги-Чаяакчының мурнунга хоозун чүүлдер-дир.
31[+]Чаалажырда мунар дээш, аът-хөлдү белеткеп каар,
а тиилелгени Дээрги-Чаяакчы хайырлаар.

#### 22

1[+]Эки ат-сураг байлакшылдан күзенчиг;

улуска эки көрдүрери алдын биле мөңгүнден дээре.
2[+]Бай болгаш ядыы кижини дөмей болдуруп турар чүүл бо-дур:
оларның иелдирзин Дээрги-Чаяакчы[†] чаяаган болгай.
3[+]Угаанныг кижи айыыл көргеш, чашты бээр,
а бөдүүн улус олче уткуштур баргаш, кеземче алыр.
4[+]Биче сеткилдиг болза база Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чоруур болза,
байлакшыл, алдар-хүндү болгаш узун назын чедип кээр.
5[+]Бак кижиниң оруунда – теннер биле дузактар бар,
амы-тынын кадагалаар кижи ынаар барбас.
6[+]Аныяк оолду шын орукче эң эгезинде үндүрүп каг –
кырый-даа бергеш, оон өскээр барбас.
7Бай кижи ядыыларны чагырар,
а өрелиг кижи чээли кылган кижиниң кулу апаар.
8[+]Чөптүг эвес чорук тарыыр кижи айыылды ажаап алыр,
ооң дарлалының килеңи[†] узуткаттырар.
9[+]Экииргек кижи алгыш-йөрээл дыңнаар,
чүге дээрге ядыы кижи-биле аъш-чемин үлежип турар-дыр.
10[+]Кочуургак кижини сывырып чорудуптарга,
алгыш-кырыш арлып чидер,
чаргы-чаалы болгаш аас-дыл соксай бээр.
11[+]Чүректиң арыынга ынак база аксы-сөзү чаагай кижи
хаанга чоок апаар[*].
12Дээрги-Чаяакчы билигни чүүлзүнүп, кадагалаар,
кара сагыштыг кижиниң сөстерин буруу шавар.
13[+][+]Чалгаа кижи мынча дээр:
«Даштын арзылаң тур, бажыңдан үнер-ле болзумза, өлгеним ол!»
14[+][+]Өске кижи кадайының аксы-сөзү – ханы хооргал-ла,
Дээрги-Чаяакчыга каргаттырган кижи ынаар кээп дүжер.
15[+]Аныяк оолдуң медерелин тенек чорук ээлээн болур,
шыкпыыш-биле кижизидилге ону үндүр сывырыптар.
16[+]Ажык-кончаа сүргеш, ядамыкты дарлаары-даа,
бай кижиге белек бээри-даа кижини каражага таварыштырар.


Үжен мерген бодал

17[+]Кулааң ээктиргеш, мерген угаанныгларның сөстерин дыңна,
мээң билир чүвемни тооп дыңна:
18бо сөстерни чүрээңге шыгжап чоруур болзуңза, сеңээ тааланчыг болур,
олар кезээде сээң аксыңдан дүшпезин;
19Дээрги-Чаяакчыга идегеп чорзун дээш,
мен бөгүн сени оларга өөредип турарым бо.
20Мен сеңээ үжен мерген бодалды[*] бижип бердим,
арга-сүме биле билигни тып алыр сен.
21Олар сени алыс шынның сөстеринге өөредип каар,
ынчан сени башкарып турар улуска харыы тудуп шыдаар сен.

22[+]Ядыы-ла кижи-дир дээш, ядамыкты үптеп-тонава,
түреңги диленчини шииткел черинге хомудатпа,
23[+]чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы оларның чаргызын үзер,
оларны түреткен кижиниң амы-тынын алгаш баар.

24Килеңнээчел кижи-биле өңнүктешпе,
кылыктыг кижи-биле эдеришпе,
25оон башка оларның изин истээш,
бодуңга-ла ая-дузак салып аар сен.

26Өске кижиниң өре-ширези дээш дагдынып,
улус-биле хол тудушпайн көр;
27[+]сээң төлеп бээр чүвең чок апаар болза,
чыдар дөжээңни безин хунаап алыр болгай.

28[+]Ада-өгбелерниң шаг шаанда тургузуп кааны
хувааглыг чер демдеглээр чагыны шимчетпе.

29Бодунуң ажыл-херээнге мергежээн кижини көрген сен бе?
Ол карачал улуска эвес, а хааннарга бараан болур.

#### 23

1Чагырыкчы-биле кады чемненип олуруп алзыңза,

сээң мурнуңда кым олурарын таптыг бодап көр[*];
2чем чигеш, чазыйланыр чаңныг болзуңза,
боостааңны бижек дуй чыдыпкан дег болзун.
3Ооң амданныг чеминге элзеттирбе –
ол аъш-чемде оп-меге холаан болдур ийин.

4[+]Байлакшылды хөлүн эрттир сүрбе,
доктаар өйнү билип чор;
5[+]байлакшылче чүгле көрүп четтигип чыдырыңда, ол арлы бээр:
эзир куштуң чалгыннарын чыпшырып алгаш, дээрже ужа берген болур.

6Чазый кижи-биле кады чемненме,
амданныг чеминге элзеттирбе;
7ооң сеткили сенчилиг деп бил.
Ол: «Ижип-чип көр» – деп орза-даа,
сагыжы сеңээ удур болур;
8ажырыпкан борбак чемиңни дедир кузар сен,
буянныг сөстериңни хей-ле чарыгдаар сен.

9Мелегей кижиниң кулаанга чүнү-даа чугаалава,
ол сээң угаанныг чугааңны шоодарынга-ла өй боор.

10[+]Хувааглыг чер демдеглээн эрги шагның чагызын шимчетпе,
өскүстерниң черинче шургуп кирбе;
11[+][+]оларда күчүлүг Камгалакчы[†] бар болгай,
чаргы-чаалыңарны Ол шиитпирлээр.

12Сургаалче чүрээңни угландыр,
билигниң сөстеринче кулааңны ээктир.

13[+]Аныяк оолду кеземче чок арттырба,
шыкпыыштаар болзуңза, өлүп каар эвес:
14ону шыкпыыш-биле кезеткеш,
өлүмден камгалап аар сен.

15Оглум! Бир эвес чүрээңде мерген угаан бар болза,
чүрээмни өөрүшкү ээлээр,
16аксы-сөзүң шынны чугаалаар болза,
ишти-хөңнүм чүмү-биле өөрүп-байырлаар.

17[+]Сээң чүрээң бачыттыг улуска адааргавазын,
а Дээрги-Чаяакчыдан кезээде коргуп чорзун,
18[+]чүге дээрге келир үе дүжүп кээр,
идегелиң черле өжүп төнмес.

19Мени дыңна, оглум, мерген угаанныг бооп көр,
чүрээңни шын орукче углап башкар.
20[+]Эзиртир арагалаар, идээледир эът сыырар улус аразынга турба,
21чүге дээрге арагачы-даа, чазый-даа кижи ядарай бээр,
ээдередир уйгузу оларны элбер-самдар кылып каар.

22[+]Төрүдүп каан адаңны дыңна,
иең кырый-даа берзе, ону тоовайн барба.
23Алыс шынны чедип ал,
мерген угаанны-даа, сургаалды-даа, угаан-сарыылды-даа төтчеглеве.
24Чөптүг-шынныг кижиниң ачазы өөрүп-байырлаар,
мерген угаанныг кижиниң адазы өөрүп ханмас.
25Төрүп каан аваң амыразын,
сээң ада-иең өөрүп-байырлазын!

26Оглум! Чүрээңни менче угландыр,
карактарың мээң оруктарымче шиглей көрзүн.
27[+][+][+]Самыын-садар херээжен-биле холбажыры –
ханы хооргалче дүжери дег,
өске кижи кадайы-биле харылзажыры –
тар кудукче дүжери дег;
28[+]ындыг херээжен, кедегде орар дээрбечи дег,
хөй-ле улусту бачыттыгларже хуулдурар.

29«Ах!», «ох!» дээн, уёлап-човууртаан кижи кымыл?
Алгыш-кырыш үндүрүп, хомудап турар кижи кымыл?
Чылдагаан чок черге балыгланган кижи кымыл?
Карактары кыза берген кижи кымыл?
30[+]Орайга дээр арагалап орар,
арага-дары дилеп туруп бээр кижи ол-дур.
31[+]Арагаже көрбе –
өңүнүң кызып турарынче, дашкада кылаңайнып чайнаарынче,
боостааже боду-ла ажарынче көрбе.
32Чүге дээрге ол ооң соонда чылан дег шаптар,
хоранныг чылан дег халдап кээр болгай.
33Ынчан өске улус кадайларынче[*] көрүп туруп бээр сен,
а угааныңга соора барган бодалдар кирер;
34далай ортузунда чайганган хеме кырында чыдар кижи дег апаар сен.
35[+]«Улус мени эттээрге-даа, көңгүс тоовадым,
хап-согарга-даа, медереп билбедим;
а оттуп келгеш, катап-ла ижип эгелээр мен» –
деп баар сен.

#### 24

1[+]Бузуттуг улуска адааргава,

олар-биле кады боорун күзеве.
2[+]Оларның угаан-чүрээ күчүлел дугайында бодаар,
а аксы-сөзү улуска бак үүлгедигни чугаалап турар.

3Бажың-балгат мерген угаан-биле туттунар
база угаан-сарыыл-биле быжыг апаар;
4[+]билиг барда, бажың ишти күзенчиг болгаш
үнези улуг хөреңги-биле долдунар.

5[+]Мерген угаанныг кижи – күштүг болур,
билиглиг кижи – күжүн немеп алыр.
6[+]Дайын чоруда бергеш, арга-сүмени дыңнап аар сен:
чөвүлекчилериң хөй болза, тиилелге сээңии боор.

7Мелегей кижиге мерген угаан чедип алдынмас бедикте турар,
ол кижи чугула херектер шиитпирлээр черге аксын ажар-даа харыы чок болур.

8Бузут үүлгедирин бодап турар кижини
кара сагыштыг кижи дээр.
9[+]Мелегей кижиниң бодалдары бачыт[†] болур,
кочуургак кижи улуска бужар бооп көстүр.

10[+]Айыыл-халап хүнүнде кошкааң көргүзер болзуңза,
күжүң эвээжээни ол-дур.
11[+]Өлүртүр деп турар улусту камгала!
Өлүрү чайлаш чок улусту камгалаарындан дадагалзаар сен бе?
12[+][+]«Ол дугайында билбээн бис!» – деп болур сен.
Чүректерниң Шенекчизи Бурган[†] билир,
сеткилиңниң Хайгааракчызы бүгү чүвени билир –
кижи бүрүзүн, ажыл-херектерин барымдаалап,
Ол кезедир азы шаңнаар.

13[+]Оглум, ары чигирин чиирге, кандыг ийик?
Ооң чаагайы кончуг, ары өөнүң үттеринде чигир
сээң өгүңге амданныг болур.
14[+]Мерген угаанны чедип аары база сеткилиңге шак ындыг салдарлыг:
ону тып алган болзуңза, келир үең бар, идегелиң өжүп төнмес.

15[+]Чөптүг-шынныг кижиниң бажыңының чанында кедеп турар
бузуттуг хей дег болба,
буянныг кижиниң бажың-балгадын хоозуратпа:
16[+]чөптүг-шынныг кижи чеди-даа катап кээп ушса, дөмей-ле туруп кээр,
а бузуттуглар кээп ужар болза, айыыл-халапка таваржыр.

17[+]Дайзының кээп ужарга, өөрүве;
ол моондакка тептигерге, чүрээң өөрүп-байырлавазын,
18[+]оон башка Дээрги-Чаяакчы[†] көрүп кааш, өөрүшкүңнү бак чүүл деп санааш,
Бодунуң килеңин[†] дайзыныңдан чайладып аппаар.

19[+][+]Кара сагыштыг улус дээш хөлзеп, хорадава,
бузуттуг улуска адааргава,
20[+]чүге дээрге кара сагыштыгларның келир үези чок
база бузуттуг улустуң чырыткызы өжүп каар.

21[+]Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чор, оглум,
хаандан база коргуп чор, өскерликчилер-биле харылзашпа.
22Чүге дээрге олардан хенертен өлүм хөме таварып кээр:
Дээрги-Чаяакчы биле хаандан кандыг айыылдар кээрин билип-даа шыдавас сен.


Мерген угаанныгларның өске сөстери

23[+]Мерген угаанныгларның өске сөстери бо-дур.
Шииткел черинге улусту ылгай көөрү – бак херек;
24[+]буруулуг кижиге «Актыг сен» деп турар кижини
чоннар каргаар, аймактар көрбестей бээр.
25А сойгалап турар кижи ээ көрүүшкүннү алыр,
олче ачы-буян бадып кээр.
26Шынныг харыы –
эриннерже ошкаашкын дег.

27Бажыңың даштында ажыл-херээңни аайлап каавыт,
шөлүңде ажылдарыңны доозуп ал,
а ооң соонда бажыңыңны тудуп эгеле.
28[+]Өске кижиге удур хоозун херечилел кылба,
аксы-сөзүңден меге үнмезин.
29[+]«Ол кижи меңээ кандыг хамаарылгалыг болчук,
мен база аңаа шак ындыг хамаарылгалыг болуйн:
кылган херектери дээш, кеземчеден көргүзейн!» – диве.

30Бир катап чалгаа кижиниң шөлүнүң чаны-биле,
угааны четпес ээ кижиниң виноград[†] шөлүнүң чоогу-биле
эртип бар чыткан мен.
31Көөрүмге, чер болганда тенниг чадаң ыяш өзүп үнген,
бок үнүштер черни шыва апкан, даш херим буступ калган болду.
32Ол бүгүнү көрүп, боданып тургаш, көрген, билген чүүлүмден
мындыг түңнел үндүрдүм:
33ам-даа удуп-ноюрзап чыдар болзуңза,
ам-даа хөлестеп чыдар болзуңза,
34[+]тояанчы дег, ядарал сенче халдап кээр,
үптекчи дег, түрегдел сенче халдап кээр.

#### 25


Соломоннуң бичии чыындызы

1[+][+]Соломоннуң[†] оон өске угаадыглыг чугаалары[†] бо-дур. Оларны Иудеяның хааны Эзекияның бижээчилери чыып тургускан.

2[+]Бурганның алдары – чажыт чүүлдү ажытпазында,
хаанның алдары – чажыт чүүлдү билип аарында.
3Дээрниң бедиин, черниң ханызын база хаанның чүрээн
билип аары болдунмас.
4Мөңгүнден холуксааны аңгылап каавыт,
ынчан ус-шевер кижи саваны кылыптар;
5[+]хаандан бузуттуг кижини адырып каавыт,
ынчан хаанның дүжүлгези чөптүг чоруу-биле быжыг апаар.
6[+]Хаанның мурнунга көөргеттинме,
нояннар-биле чаңгыс черге турба;
7хаанның сени ызыгуурлуг кижи мурнунга куду көөрүнүң орнунга,
сеңээ: «Дөрже олуруп көр» – деп чугаалаары дээре.

Карааң-биле көрген[*] чүвеңни
8чаргы чарар черже үндүреринче далашпа,
оон башка алызында барып,
бир-ле кижи адыңны баксырадыр болза, канчаар сен?
9Чаргылдажып тура, чүгле бодуңнуң херээңни чугаала,
өске кижиниң чажыдын ажытпа.
10А чажытты чугаалапсыңза, дыңнаан кижи бодуңну чемелээр,
ынчан бак атка кирериң чайлаш чок.
11[+]Чогуур үезинде сөглээн сөс –
мөңгүн каасталгада алдын угулза дег.
12[+]Дыыжы кулакка мерген угаанныг чемелээшкин –
алдын сырга болгаш арыг[†] алдындан каасталга ышкаш.
13[+]Айбылаан ээзинге шынчы айбычы, дүжүт ажаар үеде сериин салгын дег,
ээзиниң күчү-күжүн немеп бээр.
14[+]Хей черге белектер аазаар кижи –
булуттар биле хат турда-ла, чаъстың чагбайн барганы дег.
15Килеңнээчел[†] эвес чоруктуң ачызында чагырыкчыны безин ээлдирип ап болур,
чымчак чугаа-сөс сөөктү безин үреп бузар.
16[+]Ары чигири тып алзыңза, чеже херегил, ынчаны чиир сен,
оон башка пөктүр чипкеш, кузуп аар сен;
17эжиңниң бажыңынче үргүлчү маңнап, амыратпайн туруп бербе,
оон башка ол сенден хөңнү калып, көрбестей бээр.
18[+]Өске кижиге удур мегелеп херечилээр кижи –
моң, хылыш болгаш чидиг согун бажы ышкаш.
19Сөзүнге шынчы эвес кижиге айыыл хүнүнде идегээри –
ирий берген диш азы аскак бут ышкаш.
20Ажыг-шүжүглүг кижиге ыр ырлап бээри –
соок хүндүс хевин уштуп октаары,
балыг черже ажыг уксус кудары ышкаш[*].
21[+]Дайзының аштаан болза – чемгерип каг;
суксаан болза – сугдан ижиртип каг:
22[+][+]ынчаар кылгаш, оттуг көстерни ооң бажынга чыып бээр сен[*],
а Дээрги-Чаяакчы[†] сени шаңнаар.
23Соңгу чүктен хадаан хат – чаъс-чайыкты,
а хопчу кижиниң аксы-дылы – ажынган көрүштерни эккээр.
24[+]Хыйланчак кадай-биле чаңгыс черге чурттаарынга көөрде,
оон озалааш үгекке чурттааны дээре.
25[+]Ырак черден келген эки медээ –
кагып-суксааш, харыксыраан кижиге соок суг ышкаш.
26Бузуттуг кижиге дүжүп берген чөптүг-шынныг кижи
хирленген булак, бужартаан суг бажы ышкаш.
27Ары чигирин идээледир чиири-даа,
ат-алдарны хөлүн эрттир сүрери-даа – багай херек-тир.
28Бодун туттунуп шыдавас кижи
үрегдеп бузуп каан, ханазы чок хоорай ышкаш.

#### 26

1[+]Чайга – хар, а дүжүт ажаар үеге – чаъс ышкаш,

мелегей кижиге алдар-хүндү таарышпас.
2[+]Бора-хөкпештиң ыңай-бээр ужары
база хараачыгайның шивеш кынныры ышкаш,
хей черге келген каргыш боттанмас.
3[+][+]Кымчы – аътка, чүген – элчигенге,
а шыкпыыш – мелегей кижиниң ооргазынга херек.
4Мелегей кижиге мелегей харыы бербе,
оон башка ол кижи ышкаш апаар сен.
5[+]Мелегей кижиге мелегей харыыдан бер,
оон башка бодун мерген угаанныг кылдыр бодай бээр.
6Мелегей кижиге сөс чедирткен кижи
боду-ла буттарын одура шапкан азы бактың дашказын ишкен кижи дег.
7Мелегей кижиниң аксында угаадыглыг чугаа[†] –
аскак кижиниң буттарының кылажы дег.
8[+]Мелегей кижиге алдар-хүндү көргүзери –
дашты ону шывадаар чепсек-херекселге баглаары дег.
9Мелегей кижиниң аксында угаадыглыг чугаа –
эзирик кижиниң тенниг чадаң ыяштан халбактанганы дег.
10Мелегей ийикпе, азы душкан-на кижини ажылга хөлезилеп алыр кижи –
шупту улусту балыглаар ча адыгжызы дег.
11[+]Мелегей кижи бодунуң мелегей чоруун катаптаанда,
кускузунче дедир ээп келгеш, чип аар ыт дег.
12[+][+]Бодун мерген угаанныг кылдыр тогдунар кижини көрген сен бе?
Аңаа бодаарга, мелегей кижиге безин идегээри дээре болдур ийин.
13[+]Чалгаа кижи: «Орукта арзылаң тур!
Кудумчуларда араатан аң димзенип чор!» – дээр.
14Чалгаа кижиниң дөжээнге аңдарлып-дүңдерлири –
эжиктиң шүнчүктерге халаңнаары дег.
15[+]Чалгаа кижи холу-биле тавакта чемни ап алза-даа,
ону аксынга чедирип чадай бээр.
16Чалгаа кижи бодун сарыылдыг чүүлдер чугаалаан чеди кижиден
мерген угаанныг деп бодаар.
17Чай кадында өске улустуң алгыш-кырыжынга киржири –
черлик ыттың кулаан шеле тыртары дег.
18-19Өске кижини мегелепкеш: «Баштактандым ышкажыл!» – дээр кижи
тенек аарыг кижиниң оттуг болгаш өлүмнүг согуннарны октап турары дег.
20[+]Ыяш төнерге, от өжүп каар,
а хопчу кижи чокта, алгыш-кырыш соксай бээр.
21Хөмүрден – көс, ыяштан – от,
а нүгүлчү кижиниң чугаа-сөзүнден – адааннажыышкын үнер.
22[+]Хопчу кижиниң чугаа-сөзү амданныг чем дег –
кижиниң ишти-хөңнүнүң эң ханызынче кире бээр.
23[+][+]Кара сагыштыг кижиниң чымчак аксы-сөзү –
даштын холуксаалыг мөңгүн-биле чайырлап каан дой сава дег.
24Дайзыныңның чугаазы авыяастыг,
ооң сеткилинде кара сагыш шыгжаттынып чыдар;
25[+]үнү чымчак-даа болза, аңаа бүзүреве,
ооң чүрээн бужар чүүл долган болдур ийин;
26ооң авыяас чоруу сени көөр хөңнү чогун безин чажырып турар,
ынчалза-даа каржы-багы улус мурнунга ажыттынып кээр.
27[+]Оңгар каскан кижи боду ынаар кээп дүжер,
кижиниң өрү октаан дажы тейинге кээп дүжер.
28Мегечи кижи хомудадып турар улузун көөр хөңнү чок
база авыяас аас-дыл буураашкынны белеткеп турар.

#### 27

1[+]Даартагы хүнде болур чүве-биле мактанма –

ол хүннүң чүнү эккээрин билбес-ле болгай сен.
2Сени бодуң эвес, а өске кижи;
бодуңнуң эвес, а хары кижиниң аксы-сөзү мактазын.
3[+]Даш-даа аар, элезин-даа чиик эвес,
ынчалза-даа мелегей кижиниң аажы-чаңы оон-даа аар.
4[+]Килең[†] – каржы, күштүг килең – үерлээн суг дег,
ынчаарга хүннээчел кижиге удур туржуп шыдаар кижи бар бе?
5[+]Ажыы-биле сойгалаар кижи
бүдүү ынак эжиңден дээре.
6[+]Ынак эжиң ак сеткилдиинден сени балыглаар,
а сени көөр хөңнү чок кижи мегелеп ошкаар.
7[+]Эмин эрттир тоткан кижи ары чигирин-даа херекке албас,
а аштаан кижиге ажыг-даа чем амданныг болур.
8Төрээн черин каапкан кижи –
уязын каапкаш барган куш дег.
9Чагдынар болгаш айдызаар чаагай чыттыг чүүлдер чүректи өөртүр,
а эжиң чүрээниң ханызындан арга-сүме бээрге, база ындыг таптыг.
10[+]Бодуңнуң-даа, ачаңның-даа эш-өөрүн кагба;
айыыл таварыырга, төрелдериңче барба:
ыракта акы-дуңмаңга көөрде, чоокта кожаң дээре.
11[+]Оглум, мерген угаанныг бооп, мээң чүрээмни өөртүп көр,
ынчан мени бак сөглээр улуска харыылаар сөстер тыпты бээр.
12[+]Угаанныг кижи айыыл көргеш, чашты бээр,
а бөдүүн улус айыылче уткуштур баргаш, кеземче алыр.
13[+]Хары кижи дээш дагдынган кижиниң идик-хевин долаа кылдыр ап ал,
өске кижи кадайы дээш[*] дагдынган кижиден долаадан ап ал.
14Эртен эрте эжин аажок ыыткыр алгап-йөрээр кижи –
каргыш салып турар кижи бооп санаттырар.
15[+]Хыйланчак кадай – дамдылаар ойбак-дыдык дээвиир дег;
16ону соксадыры – хатты доктаадыры дег азы үстүң адышка туттунмазы дег.
17Демирни демир чидидер, а кижини өске кижи кажарадыр.
18[+]Чимистиг ыяшты ажаап турар кижи ооң чимистерин чиир,
а ээзи дээш сагыш човаар кижи алдар-хүндүге чедер.
19Арын-шырайның сугга көрүнчүктелири дег,
кижи өске кижиниң чүрээнге көстүр[*].
20[+][+]Тамы[†] биле Өлүм пөгерин билбес,
кижиниң карактары тодарын билбес.
21[+]Кижиге мактал сөстериниң салдары –
мөңгүн биле алдынга хайылдырар суугу дег.
22Мелегей кижини тараа-биле кады согаашка суккаш,
бала-биле соктаар-даа болзуңза, мелегей чоруун арыглап[†] шыдавас сен.

23Шээр малыңның шуптузун бирден бирээ чокка танып ал,
кодан сүрүүңче сагыштан сал:
24[+]кандыг-даа байлакшыл мөңгези-биле турбас,
дүжүлге безин үргүлчү салгал дамчывас болгай.
25Оът-сиген оңар, оон чаа көк шымырарты үнүп кээр,
дагларның ийлеринде оът-сигенни кезип, чыып алыр;
26хураганнар[†] сеңээ хеп болур,
а анайлар – шөл садып алыр төлевир болур;
27өшкү сүдү – сеңээ чем боорунга,
өг-бүлеңни ашкарып-чемгереринге
болгаш чалча кыстарыңны тоттур азыраарынга четчир.

#### 28

1[+][+]Бузуттуг кижини сүрүп турар кижи чок-даа болза, ол дезип маңнаар,

а чөптүг-шынныг кижи, арзылаң дег, амыр-шөлээн.
2[+]Чуртка хөлзээзин үнүп турда, чагырыкчылар көвүдээр,
а угаанныг болгаш чүү шын боорун билир чагырыкчы барда,
чурт үр туруп шыдаар.
3[+]Түреңги улусту кызып-кыйып турар ядыы кижи
тараан үрезинни чууй шаап аппаар чайык дег.
4Ыдыктыг хоойлудан[†] ойталап турар кижи бузуттуг улусту мактаар,
а хоойлуну сагып турар улус олар-биле демисежир.
5Каржы-бак улус чөптүг чорукту билбес,
а Дээрги-Чаяакчыже чүткүп чоруур улус чөптүг чорукту бүрүнү-биле билип алыр.
6[+]Кем-буруу кылбайн амыдырап чоруур ядыы кижи
шын эвес оруктар-биле чоруур бай кижиден дээре.
7Угаанныг оол ыдыктыг хоойлуну сагыыр,
а үен-даян улус-биле эдержир оол ачазының адын баксырадыр.
8[+]Улуска акшаны чээлиге бергеш, хөөзүнден байып турар кижиниң хөреңгизи
ядыыларга ачы-дуза көргүзер кижиниң холунче кире бээр.
9[+]Ыдыктыг хоойлунуң сөстерин
дыңнаар хөңнү чок кижиниң мөргүлү[†] безин
бужар чүүл болур.
10[+]Эки мөзүлүг улусту бузуттуг орукче дуурайлап киирип турар кижи
бодунуң-на дузаанга туттурар,
а кем-буруу чок кижи буянны салгап алыр.
11[+]Бай-шыдалдыг кижи бодун мерген угаанныг кылдыр бодаар,
ынчалза-даа угаанныг ядыы кижи ооң кандыызын эндевес.
12[+][+]Чөптүг-шынныг кижилер тиилеп үнерге, ат-алдары алгыыр;
бузуттуглар депшип үнерге, улус чаштына бээр.
13[+]Бачыттыг үүлгедииңни чажырар болзуңза, эки чүве көрбес сен,
а ону ажыы-биле миннип, ойталаар болзуңза, өршээл алыр сен.
14Бодун үргүлчү оваарымчалыг ап чоруур кижи амыр-чыргалдыг.
А чүрээн чөрүүледип аар кижи айыылга таваржыр.
15[+]Каржы-бак чагырыкчы ядыы албаты чонга
ырланган арзылаң, чазыйлаан адыг дег.
16Чагырыкчы мелегей болган тудум-на, албан-үндүрүгнүң саны көвүдээр,
а чөптүг эвес олча-ажыкты көөр хөңнү чок кижиниң назыны узаар.
17[+]Кижи өлүргеш, буруудаан кижи өлгүжеге чедир дезип кээр,
кым-даа аңаа деткимче бербес.
18[+]Кем-буруу чок амыдырап чоруур кижи камгалал[†] алыр,
а шын оруктан соора баар кижи хенертен буурап дүжер.
19[+]Черин болбаазыраткан кижиниң хырны тодуг,
а хоозун күзел-бодал сүрген кижи түрегделди мага хандыр көөр.
20[+]Шынчы кижи хөй ачы-буянны алыр,
а дүрген байып аарынче чүткээн кижи кеземчеден чайлап шыдавас.
21[+][+]Улусту ылгай көөрү – бак херек:
кижи кескинди хлеб дээш безин бачыт[†] үүлгедип болур болгай.
22[+]Чазый кижи дүрген-не байып алыксаар,
ынчалза-даа ядарал ону чыпшыр сүрүп кел чыдарын билбес.
23[+][+]Улус алызында барып чашпаа чугаалыг кижиже эвес,
а чемелээшкин чугаалаар кижиже ээ көрнүр.
24[+]Ада-иезин үптеп-тонааш:
«Ол дээрге бачыт эвес-тир» – деп турар кижи үрегдекчи дег-дир.
25[+]«Алыйн-чиийн» дээр кижи алгыш-кырыш үндүрер,
а Дээрги-Чаяакчыга идегээр кижи чаагай амыдыралдыг болур.
26Чүгле бодунуң угаанынга идегээр кижи мелегей болур,
а мерген угаанның оруктарын изээр кижи камгалал алыр.
27[+]Ядыы кижиге дузалаар кижи чединмес деп чүве билбес болур,
а оон хая көрнүр кижи бодунга хөй-ле каргышты чыып алыр.
28[+]Бузуттуглар өрү депшиирге, улус чаштына бээр,
а олар чок апаарга, чөптүг-шынныг улус көвүдээр.

#### 29

1[+][+]Чемелеткеш, чөрүүлээр кижи

хеп-хенертен эглиш чок узуткаттырар.
2[+][+]Чөптүг улус депшиирге, чон өөрүп-хөглээр,
а бузуттуг кижи тергиидээрге, чон хинчектенир.
3[+][+]Мерген угаанга ынак кижи ачазын өөртүп турар,
а самыын-садар херээженнер-биле эдержир кижи эт-хөреңгизин чарыгдап турар.
4Хаанның чөптүг шииткели чуртту быжыктырар,
а ажык-кончаа сүрер чорук – хоозурадыр.
5[+]Өске кижиге чашпаалап турар кижи
ооң буттарынга какпа салып турар.
6[+]Бузуттуг кижиниң бачыды – бодунга дузак,
а чөптүг-шынныг кижи өөрүп-байырлап чурттаар.
7[+]Чөптүг кижи ядамыктың эргелерин утпайн чоруур,
а бузуттуг кижи ол дугайында бодавас.
8[+]Кочуургак улус хоорайга хөлзээзин үндүрер,
а мерген угаанныг улус килеңни[†] оожургадыр.
9Мерген угаанныг кижи мелегей кижи-биле чаргылдажып турда,
каткы-шоот-даа, дорамчылаашкын-даа төнмес.
10[+]Өлүрүкчүлер кем-буруу чок кижини көөр хөңнү чок,
эки мөзүлүг кижини база узуткаарын бодаар.
11[+]Мелегей кижи килеңин белени кончуг сула салыптар,
а мерген угаанныг кижи – оожургадып аар.
12Бир эвес чагырыкчы кижи меге чугаа-сөс тооп дыңнаар болза,
ооң бүгү дүжүметтери бузуттуг болур.
13[+]Ядыы кижи биле ооң дарлакчызын дөмей болдуруп турар чүүл бо-дур:
оларның иелдирзиниң карактарында чырык Дээрги-Чаяакчыдан келген.
14[+][+]Бир эвес хаан кижи ядыы улусту шын шиидип турар болза,
ооң дүжүлгези кезээде тендиш дивейн турар.
15[+]Шыкпыыштап чемелээрге, мерген угаан кээр,
а карактавайн каапкан оол авазын бак атка киирер.
16[+]Бузуттуг улус депшиирге, бачыт[†] база кедерей бээр,
ынчалза-даа чөптүг-шынныг улус оларның буураарын көрүп каар.
17[+]Оглуңну эдип-чаза, ынчан ол дээш сагыжың дыш болур,
ол сээң сеткилиңге таалалды шаңнаар.
18[+][+]Бургандан кээр ажыдыышкыннар[†] чок болза, чон калчаарап баар,
а ыдыктыг хоойлуну[†] сагып турар кижи амыр-чыргалдыг!
19Кул кижини чүгле сөстер-биле эдип-чазаары болдунмас,
оларны билип-даа турар болза, оозун эскертпес.
20[+]Бодамча чок чүве чугаалаар кижи көрген сен бе?
Аңаа бодаарга, мелегей кижиге безин идегээри дээре болдур ийин.
21Кул кижини чажындан-на туразында салыр болза,
оон эки чүве үнмес[*].
22[+]Килеңнээчел кижи алгыш-кырыш үндүрер,
ажынчак кижи хөй бачыт үүлгедир.
23[+][+]Улуг туралыг кижи куду көрдүрер,
а биче сеткилдиг кижи алдар-хүндү чедип алыр.
24[+]Оор-биле эштежир кижи бодунуң амы-тынын үнелевейн турары ол:
оорга каргыш салганын дыңнап турза-даа, сөс оскунмас.
25[+]Улустан коргар кижи дузакче кире бергени ол,
а Дээрги-Чаяакчыга идегээр кижиге айыылдыг чүү-даа чок.
26[+]Хөй-ле улус чагырыкчыга чашпаалаар,
ынчалза-даа чөптүг шииткел кижиге Дээрги-Чаяакчыдан кээр.
27Чөптүг-шынныг улуска бак кижи – бужар чүүл,
а бузуттуг улуска эки мөзүлүг кижи – бужар чүүл.

#### 30


Агурнуң мерген угаанныг медеглели

1Иакейниң оглу, Масса чурттуг[*] Агурнуң сөстери бо-дур. Ол кижи Ифиилге, Ифиил биле Укалга[*] мынча дээн:

2Мен дээрге улус аразында эң бүдүүлүк кижи бооп турарым чөп боор,
кижилерде бар угаан-даа менде кайда боор.
3Мерген угаанга өөренип албаан мен,
ыдыктыг[†] Бурган[†] дугайында[*] билиг менде бар бе?
4[+][+][+]Кым дээрже көдүрлүп үнгеш, дедир бадып келгенил?
Кым адыжынга хатты тудуп алганыл?
Кым шывыгга сугну ораап алганыл?
Кым черниң кыдыг-кызыгаарын өйлей хемчээп, доктаатканыл?
Ындыг кижиниң ады кымыл? Ооң оглунуң ады кымыл?
Билир боор сен аа?

5[+][+]Бурганның чугаалаан сөс бүрүзү-ле арыг-шын;[†]
Ол – Аңаа идегээр улустуң мурнунга турар камгалалы.[†]
6[+]Ооң сөстеринге чүнү-даа немеве,
оон башка Ол сени сойгалаарга, мегең туттурар.

7Ийи-ле чүүлдү Сенден дилеп тур мен,
дириг чорумда, оларны боттандырып бээринден ойталавайн көр:
8[+]хоозун, меге сөстү менден ырадып каавыт;
мени ядаратпа-даа, байытпа-даа, чүгле меңээ херек аъш-чемни берип чор.
9[+]А оон башка эрттир тода бергеш, Сенден ойталап:
«Дээрги-Чаяакчы[†] дээрге кымыл ол?» – деп айтыра бээр мен
азы ядарай бергеш, оорланып, Бурганны бак атка киирер мен.

10[+]Чалча кижини дээргизиниң мурнунга нүгүлдеве,
оон башка ооң каргыжы сеңээ дүжүп, буруудаар сен.

11[+]Ачазынга каргыш салыр, авазын алгап-йөрээвес улус турар;
12[+]боттарын арыг деп бодаар хирезинде, мыяанга боражып алган улус турар;
13[+]турамык көрүштүг, улуургак улус турар;
14[+]диштери бижектер дег, азыглары хылыштар дег,
ядыы улусту чер кырынга арттырбайн, эң түреңги улусту чон аразынга арттырбайн,
узуткап-сыырарын бодаар улус турар.

15Хан[†] сорар курт ийи уруглуг, олар: «Эккел, эккел!» – дижир.
Кажан-даа тотпас үш чүүл бар, дөрткү чүүл база «болзун» дивес:
16өлүглер ораны, үре-төл чок хырын, суггарарга-даа, суксуну ханмас чер
болгаш кажан-даа «болзун» дивес от.

17[+][+]Ачазын шоодар болгаш авазын дыңнаар хөңнү чок кижиниң карактарын
кускун-сааскан соктап чиптер база сек чиир куштар дойлап кааптар.

18[+]Меңээ билип алыры берге үш чүүл бар,
дөрткү чүүлдү база билип шыдавас-тыр мен:
19дээрде ушкан эзирниң оруу, хаяда сойган чыланның оруу,
далайда эжиндирген корабльдың оруу, аныяк кысче эр кижиниң оруу.

20Ашаанга өскерилген херээженниң оруу мындыг:
чемненип алгаш, аксын чоткаш: «Багай чүү-даа чүве кылбаан мен» – дээр.

21Черни хөлзедип-шимчедип турар үш чүүл бар,
дөрткү чүүлдүң аарын чер ууп шыдавас:
22[+]хаан апарган кул кижи,
тоттур чемненип турар мелегей кижи,
23ашакка барып алган бужар херээжен
болгаш дээргизиниң кадайының орнун ээлээн чалча кыс.

24Чер кырында бичии ынай,
ынчалза-даа мерген угаанныглардан-даа артык угаанныг дөрт амытан бар:
25[+]кымыскаяктар – күш-шыдалы улуг эвес чон-даа болза,
аъш-чемин чайын-на курлавырлап алыр;
26сарлык-дегелер[*] – кошкак чон-даа болза,
чурттаар черлерин хаялар аразынга тудуп алыр;
27[+]шартылаада хаан чок, ынчалза-даа чаңгыс аай чыскаал-биле көжүп чоруур;
28селескени хол-биле тудуп аар сен[*],
ынчалза-даа ол хаанның ордузунга-даа турар.

29Кылаштаар аяны түрлүг үш амытан бар,
чоргаар кылаштыг дөрткү амытан база бар:
30аң-меңниң эң күчүлүү арзылаң – кымга-даа орук чайлавас;
31коданының баштыңнары болур аскыр-дагаа биле аргар-кошкар
болгаш албаты чонун баштаан хаан кижи.

32[+]Мелегейиң-биле бодуңну өрү көрген база бак чүве бодап алган болзуңза,
аксыңны адыжың-биле дуй тудуп ал.
33Чүге дээрге сүттү хайындырарга – өреме үнер;
думчукче шанчарга – хан төктүр,
а килең[†] хайнырга – адааннажыышкын үнер.

#### 31


Лемуил хаанның авазының чагыы

1Масса чурттуг Лемуил хаанның сөстери[*]. Бо сөстер-биле Лемуилдиң авазы оглунга өөредиг берип турган:

2Оглум, мен чүү дээйн? Мээң божуп-төрээн оглум, канчаайн?
Аксы-даңгыраам бээримге, төрүттүнген оглум[*], чүнү чагыыйн?
3[+]Бодуңнуң күжүңнү херээженнерже чарывайн көр,
хааннарны буурадыр херээженнер сээң оруктарыңны боттарынче ээй тыртпазыннар.
4[+]Лемуил, арага ижери хааннарга шуут-ла таарышпас,
чагырыкчылар-даа эзиртир суксун дилевезин.
5А оон башка эзиртир ижип алгаш, хоойлу-дүрүмнерни-даа[†] уттуп аарлар,
дарладып базындырган улуска-даа чөптүг шиитпир үндүрбестер.
6[+]Эзиртир суксунну – өлүр четкен кижиге;
араганы – сеткил-хөңнү ажып-саргаан кижиге кудуп бериңер:
7ол күжүр ижипкеш, бодунуң ядыы-түреңгизин
база хилинчектиг үүлезин уттупсун.
8[+]А сен бодун камгалап шыдавас кижини,
шыдал чок бүгү улусту камгалап чугаала.
9[+]Чөптүг шииткел үндүрүп,
ядыы болгаш түреп баксыраан улусту камгалап чугаала.


Бүдүштүг херээженге йөрээл[*]


א


(алеф)

10[+][+]Бүдүштүг херээжен кижини кым тып шыдаарыл?
Ооң үнези эртине даштардан бедик болгай,


ב


(бет)

11ашааның чүрээ аңаа бүзүрелдиг,
ол кадайының ачызында ажык-орулга чок артпас.


ג


(гимел)

12Кадайы аңаа бүгү назынында
бузутту эвес, буянны шаңнап кээр.


ד


(далет)

13Дүк азы лён[†] пөс-даа белеткей берген дижик –
кандыг-даа ажылды күзелдии-биле кылыр.


ה


(хе)

14Ол, садыглаар корабль дег,
аъш-чемни ырак черден тып эккээр.


ק


(вав)

15[+]Ол даң атпаанда-ла тура халыыр,
оон өг-бүлезин ашкарып-чемгергеш,
чалча кыстарга кылыр ажылды хуваап бээр.


ז


(зайин)

16Бир шөлдү шинчип көргеш, садып алыр;
ишчи холдары-биле акша-хөреңги ажылдап алгаш,
виноград[†] олуртуп алыр.


ח


(хет)

17Ол ажылдап тура, могап-шылаарын билбес,
ооң холдары ажылындан салдынмас.


ט


(тет)

18Садыг-саарылгазы эки чоруп турарын билип кагза,
орай дүне-даа чырыткызын өжүрбес;


י


(йод)

19ооң холдары даараныр херекселинче дап бээр,
а салаалары ээргиижин салбас.


כ


(каф)

20[+]Ол адыжын ядыы кижиге чада салып бээр,
а холун түреп баксыраан кижиже сунар.


ל


(ламед)

21Ооң өг-бүлезинге улуг хар-даа коргунчуг эвес,
өг-бүлезиниң бүгү улузу каас-коя хептиг.


מ


(мем)

22Ол бодунга база хевис шывыглар даарап аар,
янзы-бүрү каас-коя хептер кедер.


נ


(нун)

23Ооң ашааның ады хоорайның улус чыглыр черинде билдингир,
ашаа чуртунуң баштыңнарының[†] аразында орар.


ס


(самех)

24Бүдүштүг херээжен хептер даарап садар
база садыгжыларга курлар аппарып садар.


ע


(айин)

25Күш-шыдал биле ат-алдар ооң кеткен хеви дег;
ол келир үени өөрүшкүлүг уткуур.


פ


(пе)

26Ооң аксындан – мерген угаанныг сөстер,
а дылындан – энерелдиг өөредиг үнер.


צ


(цаде)

27Ол бажыңында ажыл-агыйының чоруп турарын хайгаараар
база аъш-чемин халаска чивес.


ק


(коф)

28Ажы-төлү туруп келгеш, ону алгап-мактаар,
ашаа база мактап ханмас:


ר


(реш)

29«Бүдүштүүн көргүскен херээженнер-ле хөй,
а сен оларның шуптузун ажып кааптың!»


ש


(шин)

30Кыс кижиниң аянныы – меге дуурай, чараш-каазы – оңуп каар,
а Дээрги-Чаяакчыдан коргар херээжен макталга төлептиг.


ת


(тав)

31[+]Ону кылган ажыл-үүлези дээш шаңнаңар,
ол херээжен хоорайның улус чыглыр черинге ажыл-херектери-биле алдаржызын!

### Экклесиаст

#### Экклесиаст

Экклесиаст


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


#### Киирилде


Экклесиаст


(азы Суртаалчының ному)


Киирилде

Суртаалчы деп ат бурунгу еврей дылда «Кохелет», бурунгу грек очулгада «Экклесиаст» дээн. Бо аттың утказы эки билдинмес. Дорт очулгада «Чыыш-хурал кижизи» дээн уткалыг. Еврей чоннуң чыыжында башкы азы суртаалчы дээн чадавас.

Номнуң бирги кезээнде Суртаалчы алдарлыг мерген угаанныг хаан Соломоннуң адындан чугаалап турар. Ынчалза-даа мында Угаадыглыг чугаалар номунда бижиттинген, хөйге билдингир мерген сөстерден ылгалдыг, улустуң чаңчыкпааны ужур-утка, аян-хөөннүг бодалдарны дамчыдып турар. Суртаалчы бодунуң чуртталгазында хөйнү көргеш, аас-кежик хээрек болгаш кижилерниң аас-кежикти чедип аар дээн оралдажыышкыннары түңнел чок дээрзин билип каан.

Суртаалчы бодунуң номунда амыдыралдың янзы-бүрү талаларын шинчилеп көрүп, кижи амытанның чуртталгазында кандыг-ла бир утканы болгаш сорулганы тып аарын кызып турар. Ооң үндүрген түңнелдери мындыг – кижилер чуртталганың утказын билип аар харык чок, кижи назыны кыска, амыдырал кижилерге болганчок-ла чөптүг эвес.

Ындыг турбуже, Суртаалчы чуртталгада чамдык чүүлдер өскелеринден дээре деп бадыткап турар. Чижээлээрге, мерген угаанныг болуру мелегей болурундан дээре. Амыдырал хоозун куруг болгаш меге-даа болза, Бурган кижилерге ажыл-иш, аъш-чем, найырал, өг-бүле дээн чижектиг чүүлдерден өөрүшкүнү болгаш үнени тып аар база Бурганның айтыышкыннарын хажытпайн чыргал көөр арганы берген.

#### 1

1[+]Давидтиң[†] оглу, Иерусалимге хааннаан Суртаалчының сөстери.


Бүгү чүве хоозун куруг

2[+]– Хоозун куруг чүве-дир – деп, Суртаалчы чугаалап каан. – Хоозундан хоозун чүве-дир, бүгү чүве хей-бус ышкаш!

3[+]Чырык черге кылып чораан бүгү-ле ажыл-ижинден кижи кандыг ажык-дүжүк алырыл че? 4[+]Салгалдар эртип-ле турар, салгалдар кээп-ле турар, а чер-делегей мөңге шагда туруп-ла турар. 5[+]Хүн үнүп-ле турар, хүн ажып-ла турар, оон база катап үнер черинче эгиштеп бар-ла чыдар. 6Хат мурнуу чүкче углай үнгеш, соңгу чүкче ээп – ол-ла хевээр дескинип-ле, дескинип-ле, бодунуң долганчак оруктарынче дедир эглип кээп-ле турар. 7[+]Бүгү-ле хемнер далайже агып чыдар, ынчалза-даа далайның эриин ажыр долбас, а хемнер киир агып чыдар черинче агып-ла, агып-ла чыдар[*]. 8[+]Бүгү чүве ол хире шыланчыг, кижи ону илередип-даа шыдавас; ынчалза-даа карак көргеш-даа, көрүп ханмас, кулак дыңнааш-даа, дыңнап пөкпес.

9[+]Турган чүве туруп-ла турар, болуп турган чүүлдер болуп-ла турар, чырык черде чаа чүү-даа чок. 10Чамдыкта улус бир-ле чүве дугайында «Көрем, бо чаа чүүл-дүр» дижи бээрлер, ынчалза-даа ол чүүл бистиң мурнувуста эрткен эрте-бурунгу үелерде-ле турган база болуп каапкан боор. 11[+]Эрткен үеде болуп турган чүүлдерни кижилер уттупкан, а ам болур чүүлдерни ооң соонда чедип кээр улус база ол ышкаш уттуптар.


Мерген угаанның хоозуну

12Мен, Суртаалчы, Иерусалимге Израильдиң хааны тургаш, 13[+]бо өртемчейде болуп турар бүгү-ле чүүлдерни мерген угаан-биле шинчилээринче болгаш шенеп көөрүнче чүрээмни угландырдым. Кижи бодунуң күжүн үндүрүп чорзун дээш, кайы хире берге үүлени Бурган[†] кижи төрелгетенге онаап каан-дыр! 14Чырык черде дойлуп турар бүгү-ле ажыл-херекти көрүп келдим: бүгү чүве хоозун куруг чүве-дир, түңнел чок күжениишкин-дир[*]. 15[+]Ыргак чүүл дорттаттынмас база чок чүүл санаттынмас.

16[+]Ынчан мен сагыш-чүрээмде: «Мээң мурнумда Иерусалимге хааннап чорааннарның аразындан тергиидеп, мерген угаан талазы-биле дөгерезин аштым, мерген угаанны-даа, билиглерни-даа мээң чүрээм хөйнү көрген» дидим. 17Мерген угаанны-даа, мугулай болгаш тенек угаанны-даа шинчилеп билип алырынче чүрээмни угландырып чорааш, ол бүгү база-ла түңнел чок күжениишкин дээрзин билдим. 18[+]Чүге дээрге улуг угаанда улуг муңгарал бар-дыр база угаан-билигни көвүдедип чоруур кижи ундаралды көвүдедип чоруур-дур.

#### 2


Чыргалдың хоозуну

1Оон бодум сагыш-чүрээмге: «Каям, бодумну хөглээшкин-биле шенеп көрейн, чыргалды мага-хандыр чооглаайн» – дидим, а ол база хоозун куруг чүве болду. 2[+]Каткы дугайында «Ол – тенек угаан-дыр», а хөглээшкин дугайында «Ол чүнү чедип ап турарыл?» дидим.

3Мага-бодумну арага-биле тааладып шенээр деп бодап алдым. Кижи амытан бо өртемчейде өйлүг назынында чүнү кылза дээре дээрзин билип албаан шаамда, чүрээмни мерген угаанга башкартпышаан, мугулай кижи ышкаш чурттап көөр деп шиитпирледим. 4[+][+]Улуг ажыл-херектерни бүдүрдүм: бодумга бажыңнарны тудуп, виноград[†] шөлдерин тарыдым-даа; 5[+]садтарны болгаш сесерликтерни бодумга өстүрдүм, аңаа кандыг-даа кат-чимистиг ыяштарны тарыдым-даа; 6алаактарда ыяштарны суггарар дээш, хөлчүктерни кылдым-даа. 7Эр, херээжен кулдарны садып алдым-даа, мээң бажыңымга төрүттүнген чалчаларым база турган, а бода болгаш шээр малым саны Иерусалимге мээң мурнумда чурттап чораан улустуң кайызыныындан-даа хөй турган. 8[+][+]Хааннардан болгаш күрүнелерден алдын-мөңгүннү-даа, эртинелерни-даа чыып алдым; эр, херээжен ыраажыларлыг-даа, эр улустуң таалалы – хөй-ле херээженнерлиг-даа[*] апардым.

9[+]Ынчангаш Иерусалимге мээң мурнумда чурттап чораан улустуң аразындан тергиидеп, дөгерезин аштым, а мерген угааным мээң-биле кады хевээр арткан. 10Карактарым чүнү-даа күзээрге, ойталавайн чордум; чүрээмге кандыг-даа хөглээшкинни хорувайн чордум; мээң чүрээм бүгү-ле ажыл-ижимден өөрүп турган, ол өөрүшкү дээрге мээң бүгү-ле ажыл-ижим дээш алыр үлүүм болган. 11[+]Оон холдарымның кылып кааны бүгү-ле ажыл-херектерни болгаш иженип чорааным бүгү-ле ажыл-ижимни катап эргий көрдүм: ол бүгү хоозун куруг чүүл болгаш түңнел чок күжениишкин-дир, чырык черге ол бүгүден кандыг-даа ажык-дүжүк чок-тур.


Мерген угаан биле мугулай угаанның ылгалы

12Мерген угаанны болгаш мугулай угаанны база эргий көрдүм. (Хаанның соонда келген кижи аңаа немей чүнү кылып шыдаарыл? Хаанның кылып каан чүүлдерин чүгле катаптап турар эвес бе?) 13Чырыктың дүмбейден дээрези дег, мерген угаанның ажык-дүжүү мугулай угаанның ажык-дүжүүнден улуг деп көрүп кагдым. 14[+]Мерген угаанныг кижиниң карактары – ажык, а мугулай кижи дүмбейде улчуп чоруур-дур, ынчалза-даа оларның кайызының-даа хуу-салымы бир дөмей дээрзин билдим. 15Ынчан мен бодум сагыш-чүрээмде: «Мени база-ла мугулайныы ышкаш, шак-ла ындыг хуу-салым манап турар ышкажыл: ынчаарга мээң кедергей улуг угаанныг апарганымның херээ чүл?» дидим. «Ол база-ла хоозун куруг чүве-дир» деп, бодум сеткил-чүрээмде чугааландым. 16[+]Чүге дээрге мерген угаанныгны кым-даа мөңге шагда сактып чорбас, мугулайдан ооң ылгалы-даа чок; келир үеде бүгү улус уттундуруп каар. Мерген угаанныг кижи мугулайдан ылгал чок өлүп каар-дыр! 17Ынчан чуртталганы көөр хөңнүм чок апарган, чырык черде дойлуп турар бүгү-ле ажыл-херектен хөңнүм калган, чүге дээрге бүгү чүве хоозун куруг чүүл болгаш түңнел чок күжениишкин-дир.


Ажыл-иштиң хоозуну

18[+]Чырык черге иженип чорааным бүгү-ле ажыл-ижимни көөр хөңнүм чок апарган, чүге дээрге ооң дүжүдүн мээң соомда келген кижиге арттырып каар ужурлуг-дур мен. 19А ол кижи угаанныг болур бе азы мугулай болур бе? – ону кым билир боор. Мээң чырык черге иженип чорааш, бодумнуң мерген угаанга башкарткаш, кылган ажыл-ижимниң дүжүдүнүң ээзи ол кижи апаар-дыр. Ол база хоозун куруг чүүл-дүр.

20Ынчангаш чүрээмден муңгагдап кээп, чырык черге иженип чорааным бүгү-ле ажыл-ижимниң түңнел чогундан баш муңгаш апардым. 21Бир кижи мерген угаанныг, билиг-мергежилдиг болгаш чедиишкинниг иженип чоруур-дур, а бүгү-ле чүүлүн ол бүгү дээш ажылдап чорбаан кижиге бериптер ужурлуг боор-дур. Ол база-ла хоозун куруг чүүл болгаш улуг човулаң-дыр! 22Чырык черге иженип чоруур бүгү-ле ажыл-ижинден болгаш сагыш-чүрээниң човаашкынындан[*] кижи бодунга чүнү арттырып алырыл? 23[+]Ооң бүгү-ле хүннери – муңгагдал-дыр, ооң ажыл-ижи – човулаң-дыр; дүне безин ооң чүрээ амыр-дыш көрбес-тир. Ол база-ла хоозун куруг чүве-дир!

24[+][+]Кижиге аштанып-чемнениринден болгаш бодунуң ажыл-ижинге сагыш ханып, сеткилин өөртүрүнден дээре чүве чок-тур. Ол бүгү база-ла Бурганның холундан кээр-дир дээрзин көрдүм. 25Чүге дээрге Ол чокка кым аштанып-чемненип, кым сагыш ханып шыдаарыл?[*] 26[+]Бурган[†] Бодунга таарымчалыг кижиге мерген угаанны, билиглерни болгаш өөрүшкүнү берип турар-дыр, а бачыттыг кижиге берге үүлени онаап турар-дыр: ол кижи бодунуң чыып үүжелээн чүүлүн Бурганга таарымчалыг кижиге бээр ужурлуг. Ол база-ла хоозун куруг чүүл-дүр, түңнел чок күжениишкин-дир!

#### 3


Өй-шак Бурганның холунда

1Бүгү чүве өйлүг-шактыг

база бо өртемчейде
бүгү-ле чүүлге үе турар.
2[+]Төрүүр-даа үе турар,
өлүр-даа үе турар;
тарыыр-даа үе турар,
тарып каан чүүлдү
тура тыртар-даа үе турар;
3өлүрер-даа үе турар,
эмнээр-даа үе турар;
бузуп үрегдээр-даа үе турар,
тудуп кылыр-даа үе турар;
4[+]ыглаар-даа үе турар,
каттырар-даа үе турар;
кажыыдаар-даа үе турар,
хөглээр-даа үе турар;
5даштарны тарадыр октаар-даа үе турар,
даштарны чыыр-даа үе турар[*];
куспактаар-даа үе турар,
куспактаашкындан ойлаар-даа үе турар;
6дилээр-даа үе турар,
чидирер-даа үе турар;
кадагалаар-даа үе турар,
үндүр октаар-даа үе турар;
7[+][+]ора тыртар-даа үе турар,
тудуштур даараар-даа үе турар;
ыыттавас-даа үе турар,
чугаалаар-даа үе турар;
8ынакшыыр-даа үе турар,
көөр хөөн чок боор-даа үе турар;
дайылдажыр-даа үе турар,
тайбың чурттаар-даа үе турар.

9[+]Ынчангаш иженип чоруур кижи кылган чүүлүнден кандыг ажык-дүжүк алырыл че? 10[+]Кижи күжүн үндүрзүн дээш, Бурганның кижи төрелгетенге онаап кааны берге үүлезин көрдүм: 11[+]Бурган[†] бүгү чүвени чогуур үеде кайгамчык эки боор кылдыр кылып каан, кижи амытанга мөңге өй дугайында бодап чоруур чүректи берип каан[*]. Ындыг-даа болза, кижилер Бурганның кылып турар ажыл-херээн эгезинден төнчүзүнге чедир билип шыдавас. 12[+]Ынчангаш оларга өөрүп-хөглээринден болгаш чуртталгазында буян кылырындан[*] дээре чүве чок-тур дээрзин угаап билдим. 13[+]База бир эвес кандыг-бир кижи аштанып-чемненип, бодунуң кандыг-даа ажыл-ижинден таалал ап чоруур болза, ол дээрге Бурган хайыразы-дыр. 14Бурганның кылып турар бүгү-ле чүүлү мөңгеде турар дээрзин угаап билдим; аңаа чүү-даа немээр аргажок база оон чүү-даа казыыр аргажок; улус Бургандан кортсун дээш, Ол ынчаар кылып турар. 15[+]Ам бар чүүлдер мооң мурнунда-ла турган, моон соңгаар болур чүүлдер бо үеде болуп турар. Бурган эрткен үени ээлдириптер болгай[*].


Өлүм шупту чүвени деңнеп турар

16Чырык черде оон өске көргеним бо: шииткел черинде-даа бузут бар болду, чөптүг-шынныг чорук[†] турар ужурлуг черде-даа бузут бар болду. 17[+]Ынчан мен сагыш-чүрээмде: «Чөптүг-шынныг-даа кижини, бузуттуг-даа кижини Бурган сайгарып шиидер-дир, чүге дээрге бүгү-ле чүүлге база кандыг-даа ажыл-херекке үе Ооң холунда-дыр» деп чугааландым. 18[+]Кижи төрелгетенниң дугайында сагыш-чүрээмде: «Олар боттары мал-маган бис дээрзин билзиннер дээш, Бурган оларны шылгап турар-дыр» деп чугааландым. 19[+]Чүге дээрге кижи төрелгетенниң хуу-салымы-даа, мал-маганның салым-хуузу-даа – чаңгыс салым-хуу-дур; оларның өлүрү ышкаш, демгилери база өлүп турар, шуптузунуң тыныжының дөзү чаңгыс-тыр. Кижиниң мал-магандан дээредээр чүзү-даа чок-тур; чүге дээрге бүгү чүве – хоозун куруг чүве-дир! 20[+]Бүгү-ле дириг чүве чаңгыс черже чоруп турар, олар шуптузу довурак-доозундан тыптып келген база довурак-доозунче катап эгли бээр. 21Кижи төрелгетенниң сүлде-сүнезини[†] өрү үнүп турар бе, дириг амытаннарның сүлде-сүнезини черже бадып турар бе? – ону кым билир боор. 22[+]Ынчангаш кижиге бодунуң ажыл-ижи дээш өөрүп чыргаарындан дээре чүве тывылбас-тыр дээрзин көрдүм; кижиниң үлүг-хуузу ындыг-дыр, а ооң соонда чүү болурун көөр арганы аңаа кым бээр деп?

#### 4

1[+][+][+]Эргий көргеш, чырык черде үүлгеттинип турар бүгү-ле базымчаны көрдүм: базындыртканнарның караа чаштыг, а оларны аргалаар кижи чок; дарлакчыларның холунда эрге-күш бар-дыр, а дарлатканнарны аргалаар кижи чок-тур. 2[+]Ынчангаш мен чок апарган улусту ам чурттап чоруур улустан артык экизиндим, чүге дээрге өлүглерниң чуртталгазы төнген-дир. 3[+]А оларның кайызындан-даа дээре салым-хуу – ам-даа төрүттүнмээн, чырык черде дойлуп турар каржы-дошкун херектерни көрбээн кижиде боор чүве-дир.

4Оон аңгыда кандыг-даа ажыл-иш болгаш кандыг-даа чедиишкин кижилер аразында адааргалдан үнүп турарын[*] база көрдүм. Ол база-ла – хоозун куруг чүүл болгаш түңнел чок күжениишкин-дир. 5[+]Мугулай кижи чудуруун чудук адаанче суп алгаш, бодунуң бажын чип чоруур-дур дээрзи шын. 6[+]Ындыг-даа болза, ажыл-иш болгаш улуг күжениишкин-биле чедип алган ийи адыш хиреден амыр-дыштыг оргаш алган чаңгыс адыш хирези дээре.


Чааскаан болуру – берге үүле

7Эргий көргеш, чырык черде оон-даа өске хоозун куруг чүүлдү көрдүм. 8[+]Бир кижи чааскаан, ооң чанында кым-даа чок, ооң оглу-даа, ха-дуңмазы-даа[†] чок дижик; а ооң бүгү-ле ажыл-ижи төнчү чок, бай-байлаанга ооң караа тотпайн чоруур. Ол кым дээш-ле иженип база сеткилинге чыргал көргүспейн чоруурул? Ол база-ла хоозун куруг чүүл болгаш берге үүле-дир.

9Чаңгыс боорундан эштиг болганы дээре, чүге дээрге ийи кижиниң ажыл-ижи эки түңнелдиг. 10Чүге дээрге олар барып дүжер болза, бот-боттарын көдүржүп аар. А чаңгыс кижи барып дүжер болза база ону көдүрүп каар эжи чок болза, ат болганы ол. 11[+]База ол ышкаш ийи кижи кады чыдар болза, оларга чылыг; а чаңгыс кижи канчап чылыгып аарыл? 12База ол ышкаш чаңгыс кижини ажып-тиилеп ап болур болза, ийи кижи алыспайн баар. База ол ышкаш үш каът кылдыр ээрип каан удазын белен үзүлбес.

13Арга-сүме хүлээп билбес, кырган-даа бол, угаан чок хаандан ядыы-даа бол, угаанныг аныяк оол дээре. 14[+]Чүге дээрге ол хаанның үезинде демги оол ядыы бооп төрүттүнген-даа болза, кара-бажыңдан үнгеш, хааннай берген. 15Чырык черде кылаштап чоруур бүгү-ле дириг улус демги хаанның орнун ээлээр амдыы оолактың талазында дээрзин база көрдүм. 16Ындыг-даа болза, оларның мурнунда хааннап чораан улусту санап четпес, а келир салгалдар ол оолакты магадавас[*]. Ол база-ла хоозун куруг чүүл болгаш түңнел чок күжениишкин-дир.


Бурганның мурнунга хей даңгырактың хоозуну

17[+][+][+]Бурганның өргээзинче кел чыда, базымыңны кичээп хына. Мугулайлар ышкаш, чүгле өргүл кылыр дээш эвес, а эки дыңнап аар дээш келгениң дээре. Чүге дээрге шын эвес кылып турарын олар боттары билбес-тир.

#### 5

1[+]Аксы-дылың далаштырба база чүрээң Бурганның мурнунга сөс чугаалаар деп эшкедевезин; Бурган[†] дээрде болгай, а сен черде-дир сен; ынчангаш чугаа-домааң кыска болзун. 2[+]Чүге дээрге хөй сагыш човаашкынындан дүш-дүл тыптыры дег, мугулайның чугаазы сөзүнүң хөйүнден билдинер. 3[+]Бурганга даңгырак бергеш, ону саадатпайн күүсет, чүге дээрге Бурган мугулайларга таарзынмас; даңгыраглаан соонда – күүсет. 4[+]Даңгыраглааш, күүсетпезиниң орнунга, даңгыраглавааның дээре. 5[+]Бодуңнуң аксы-дылың мага-бодуңну бачытче чыгаптарын болдурба, база Бурганның төлээзиниң[†][*] мурнунга: «Чазыпкан-дыр мен!» – диве. Бурган сээң сөзүң дээш кылыктанып, сээң холдарыңның кылган ажыл-херээн бузуп үрегдеп кааптарын чедип алган херээң чүл? 6[+]Хөй дүш-дүлде дег, хөй сөс-домакта хоозун куруг чүүл хөй болур. А сен Бургандан коргуп чор.


Чөптүг эвес эрге-чагырга дугайында

7[+]Кандыг-бир чуртта ядыыларның базындырып чоруурун база чөптүг шынның хажыдыышкынын көрзүңзе, аңаа элдепсинме, чүге дээрге дарга кижини ооң үстүнде дарга хайгаарап көрүп турар, а ону – оон-даа үстүндээзи. 8Черден ажык-дүжүктү шупту улус ап турар, шөлдер хаанга безин бараан болуп турар[*].


Алыксак-чиксек чоруктуң хоозуну

9Акша-мөңгүнге ынак кижи аңаа черле тотпас; бай-байлакка ынак кижи ону сагыжынга чедир чыып ап шыдавас. Ол база-ла хоозун куруг чүве-дир! 10Бай-байлак көвүдээн тудум, ооң ажыын көөр улус база көвүдеп турар; байлактың ээзинге ону чүгле көөрден башка, ажык-дузазы чүл? 11Эвээшти-даа чиген болза, хөйнү-даа чиген болза, ажылчынның уйгузу тамчыктыг; а байның тодуг-догаазы ооң бодунга уйгу-дыш бербес.

12[+]Чырык черде көргеним хилинчектиг човулаң бар-дыр – ол дээрге ээзиниң бодунга хора боор кылдыр чыгдынып чоруур бай-байлак-тыр. 13Ол бай-байлаа кандыг-ла бир хорадан арлып чиде бээр, а оолдуг апаргаш, оозунга бээр хире чүзү-даа чок, хол куруг боор. 14[+]Иезиниң иштинден үнүп келгени дег, шак-ла ындыг үпчүген чанагаш хевээр чоруй баар база бодунуң ажыл-ижинден холунга тудуп алгаш баргы дег чүү-даа ап шыдавас. 15[+]Ол шынап-ла хилинчектиг човулаң-дыр: кандыг келген-дир, шак-ла ындыг хевээр чоруй баар. Хат-салгынче иженип чораанындан аңаа кандыг ажык-дуза барыл? 16А ол кижи бүгү назынында караңгыда чемненип, кылыктанып, хомудап, анчыгзынып база аарып чоруур.

17А мээң магалыг болгаш таарымчалыг деп көрген чүүлүм – Бурганның бергени өйлүг назынында кижиниң аштанып-чемненип, чырык черде бодунуң иженип чоруур ажыл-ижинге өөрүп чыргап чорууру, кижиниң хуу-салымы ындыг-дыр. 18[+]Бурган кандыг-бир кижиге бай-байлакты, эт-хөреңгини бергеш, ооң ажыын көөр болгаш ажыл-ижинге өөрүүр арганы база берген болза, ол дээрге Бурган хайыразы-дыр. 19Бир эвес Бурган ооң чүрээн өөрүшкү-биле алаактырып турар болза, ол кижи чуртталгазының узун-кысказының дугайында хөй боданмас апаар.

#### 6

1[+]Чырык черде мындыг човулаң барын көрдүм, улуска ол бо-ла таваржыр-дыр. 2[+][+]Бурган[†] кижиге бай-байлакты-даа, эт-хөреңгини-даа, алдар-хүндүнү-даа берген дижик, ол кижиниң күзээн-не чүвези бар дижик. Ынчалза-даа Бурган аңаа ол бүгүнүң ажыын көөр арга бербес-тир, а ооң ажыын көңгүс өске кижи көрүп чоруур-дур. Ол база-ла хоозун куруг чүүл болгаш хилинчектиг човулаң-дыр. 3[+][+]Кандыг-бир кижи чүс ажы-төлдү төрүп, хөй чыл чурттаан база ооң назыны улам узаан дижик. Ынчалза-даа ол кижиниң сеткили бай-байлаанга өөрүп чыргаваан, а боду безин таптыг ажааттырып хөөржүттүрбээн болза, аңаа көөрде, ара дүжүп, төрүттүнмейн барган төл аас-кежиктиг дээр ийик мен. 4Ол төл хей-бус ышкаш келгеш, караңгыже чорупкан база ооң адын дүмбей бүргээн. 5-6Ол төл чырык хүннү көрбээн-даа, билбес-даа болза, 2000-даа чыл чурттааш, чуртталгазынга өөрүп чыргаваан демги кижиге көөрде, амыр-дыштыг. Бүгү-ле улус чаңгыс черже чоруур эвес ийик бе? 7[+]Кижиниң бүгү-ле ажыл-ижи ооң хырны дээш чүве-дир, а ооң сеткили кажан-даа тодуп ханмайн чоруур. 8[+]Мугулайдан мерген угаанныг кижи чүзү-биле дээре деп, чурттап билир-даа болза, ядыы кижи чүзү-биле дээре деп? 9Сеткилиңниң күзеп чорууру четтинмес чүүлден мурнуңда көстүп турар чүүл дээре. Ол база-ла хоозун куруг чүүл болгаш түңнел чок күжениишкин-дир.


Кижиге чүү чүве дээрел

10[+][+]Бар-ла чүве бүрүзү чүл ол дээрзин шагда-ла адап каан, кижи дээрге чүл дээрзи база билдингир, ол оон артык күштүг Бурган-биле маргыжып шыдавас. 11[+]Сөс көвүдээн тудум, хоозун куруг чүве көвүдеп чоруур: кижиге ол бүгүнүң ажык-дүжүү чүл? 12[+]Кижиниң хөлеге дег чурттап эртип турар, хей-буска дөмей чуртталгазының өйлүг назынында аңаа чүү чүве эки дээрзин кым билир боор? База кижиге ооң соонда чырык черге чүү болурун кым чугаалаар боор?

#### 7

1[+][+]Чаагай ат-алдар чаагай чыттыг үстен дээре база өлүм хүнү төрүттүнген хүнден дээре.

2[+]Найыр-дой болуп турар черже баарының орнунга, качыгдалдың ыы-сыызы дыңналып турар черже барганы дээре, чүге дээрге кижи бүрүзүнүң төнчүзү ындыг, дириг кижи ону чүрээнге шыгжап алзын. 3[+]Каткыдан муңгарал дээре, чүге дээрге муңгаргай арындан угаан-чүрек экижиир. 4Мерген угаанныгларның чүрээ – качыгдалдың бажыңында, а мугулайларның чүрээ – хөглээшкин бажыңында.

5[+]Мугулайларның ырын дыңнаарындан мерген угаанныгның чемезин дыңнааны дээре. 6Чүге дээрге мугулайларның каткызы – паш адаанда отта хараган будуктарының дызыраажы-дыр. Ол база-ла хоозун куруг чүүл-дүр!

7[+]Базымча мерген угаанныг кижини мугулай кылып каар база хээли сеткил-чүректи сандарадып үрээр.

8[+]Ажыл-херектиң төнчүзү ооң эгезинден дээре; шыдамыккай сеткил улуургак сеткилден дээре. 9Сеткил-хөңнүң-биле кылыктанырынче далаш болба; чүге дээрге кылык мугулайларның хөрек-чүрээнде турумчуп чоруур.

10«Чүге эрткен үе амгы үеден дээре чүвел?» диве; сен улуг угаанныг болзуңза, ындыг айтырыг салбас сен.

11Чырык хүннү көрүп чоруурларга мерген угаан биле өнчү-хөреңги кады бар болза, эки; кайызы-даа ажык-дүжүктүг. 12Чүге дээрге мерген угаанның чаглааның адаанга турары акша-мөңгүннүң чаглааның адаанга турары-биле дөмей; ынчалза-даа угаан-билигниң дээрези – ооң эдилекчизиниң амы-тынын камгалаарында.

13[+]Бурганның кылып турар ажыл-херээнче көрүп көр: Ооң ыргайтып каан чүүлүн кым дортайтып шыдаарыл? 14Менди-чаагай хүннерде аас-кежиктиг бол, а берге хүннерде мону бодан: кижи амытан бодунуң соонда чүү болурун билбес болзун дээш[*], Бурган[†] оларның кайызын-даа тургузуп каан.


Мерген угаан, чөптүг-шынныг чорук, бачыт

15[+]Хоозун куруг чүүл долган назынымда чүнү-даа көрүп келдим: чамдык улус чөптүг-шынныг-даа болза, өлүп каар-дыр, чамдык улус бузуттуг-даа болза, үр чурттап чоруур-дур. 16Бодуңну хөлүн эрттир чөптүг-шынныг кылдыр-даа, хөлүн эрттир мерген угаанныг кылдыр-даа алдынма; бодуңну чок кылдырган херээң чүл? 17[+]Хөлүн эрттир бузуттуг болба база мугулай болба: эрте дээре өлген херээң чүл? 18Бир эвес бирээзинден туттунгаш, өскезинден база холуң ыратпас болзуңза, ол эки; Бургандан коргар кижи оларның кайызынче-даа чайлы бербес.

19[+]Угаанныг кижини мерген угааны хоорайның он чагырыкчызындан-даа күштүг кылыптар.

20[+]Бачыт[†] кылбайн, чүгле буян кылып чоруур чөптүг-шынныг кижи чер кырында чок. 21[+]Улустуң чугаалап турары сөс бүрүзүн-не сүрүп коптарба, оон башка бодуңнуң чалчаң сени бактап турарын дыңнай бээр сен. 22Чүге дээрге сен бодуң улусту бактап турганың хөй таварылгаларны сээң чүрээң билир болгай.

23Ол-ла бүгүнү мерген угааным-биле шылгап хынаан мен, бодумга «Мерген угаанныг болуйн» дээн мен, ынчалза-даа мерген угаан менден ырак-тыр. 24[+]Болуп турар бүгү чүвениң утказы ырак-ла-дыр база ханы-ла-дыр: кым ону тып, угаап билип шыдаарыл?


Херээжен кижи дугайында

25[+]Мерген угаанны илередип тып, бодамчалыг чорукту шинчилеп билип аарынче, угаан-билиг чок мугулай болгаш бузуттуг чорукту угаап билип аарынче чүрээмни угландырдым. 26[+][+]Түңнелинде илередип тыпканым бо-дур: херээжен кижи өлүмден дора айыыл-дыр, чүге дээрге ол – четки-дир, ооң чүрээ – дузак-тыр, холдары – кинчилер-дир; Бурганга таарымчалыг кижи оон ойлай бээр, а бачыттыг – аңаа туттурар. 27-28Мээң илереткен чүүлүм бо-дур, көрүңер: бодамчалыг чорукту улаштыр дилевишаан, бүгү чүвени[*] дес-дараалай шенеп шинчилээш, ону тыппадым – деп, Суртаалчы чугаалаан. – Муң кижиниң аразындан бодамчалыг чаңгыс эр кижини тыптым, а ындыг херээжен кижини улус аразындан шуут тыппадым. 29[+]Бурган кижилерни чөптүг-шынныг кылдыр чаяап каан-дыр, а олар хөйнү күзеп, дилеп эгелээн-дир – шак-ла мону илередип тып, угаап билдим.

#### 8


Эрге-күш дугайында

1Мерген угаанныг кижиге кым деңнежирил база чүвениң алыс утказын кым билир боор. Кижиниң мерген угааны ооң арнын чырыдып, кадыг шырайын чымчадып турар.

2[+]Бурганга берген даңгырааңны бодааш, «Хаан чарлыын сагып чор» деп чугаалап тур мен. 3[+]Хаандан ыраар деп далашпа база багай херектерге болушпа; чүге дээрге ол чүнү күзээр-дир, дөгерезин кылып шыдаар. 4[+]Хаанның сөзү эрге-күштүг; база аңаа «Ол чүнү канчап турарың ол?» деп кым чугаалаар боор. 5Айтыышкынны сагып чоруур кижи кандыг-даа багай чүүлче чоокшулавас: мерген угаанныгның чүрээ шын үе-хуусааны-даа, шын арга-хорганы-даа билир. 6Чүге дээрге бүгү-ле чүүл үе-хуусаалыг база арга-хоргалыг, а кижиге ол улуг айыыл-дыр, 7ол оон чүү болурун билбес; база ону аңаа кым чугаалап бээрил? 8Кижиде хат-салгынны туткаш, салбайн баары дег, өлүр хүн-шагының бажын билир эрге-күш чок, демиселден ол хосталып-даа шыдавас, а бузуттуг кижини ооң бузуду камгалап-даа шыдавас. 9[+]Кижи кижини чагырып, аңаа хора чедирип чоруур шагда, чырык черде дойлуп турар бүгү-ле херектерни чүрээм-биле сайгарып бодап чорааш, бо бүгүнү көрдүм.


Салым-чолдуң тывызыы

10Улус бузуттугларны хөөржүдүп кааш, ыдыктыг черден[†] ырай бергеш, демгилерниң бак үүлгедиглер кылып чорааны хоорайынга оларны мактап турарын[*] база көрдүм. Ол база-ла хоозун куруг чүүл-дүр. 11Бак үүлгедиглерниң шииткели дүрген эвес күүсеттинип турарындан кижи чүрээ бачыт[†] кылыр күзел-биле долуп чоруур. 12Бачыттыг кижи чүс-даа катап бачыт кылып чорааш, узун назы назылаарын-даа көрүп чордум. Ийе, билир мен: «Аас-кежик Бургандан коргар улуска кээр, 13[+]а бузуттуг кижиге эки болбас, Бургандан кортпас кижиниң назыны хөлегеге дөмей, ол оозун узадып шыдавас». 14[+]Ынчалза-даа чер кырында мындыг хоозун куруг чүүл база бар: чөптүг-шынныг улуска бузуттугларның үлүг-хуузу онаажып-даа, бузуттуг улустуң үлүг-хуузу чөптүг-шынныгларга онаажып-даа турар-дыр. Ол база-ла хоозун куруг чүүл-дүр деп билдим.

15[+]Ынчангаш өөрүшкүлүг хөглээшкинни экизиндим; чүге дээрге кижи амытанга чырык черге аштанып-чемненип, хөглээринден дээре чүве чок-тур, ол бүгү кижини эдерип, Бурганның аңаа чырык черге чурттаар кылдыр берген назынында кылып чоруур ажыл-ижи-биле кады чоруур-дур. 16[+]Кижиниң хүндүс-даа, дүне-даа уйгу-дыш көрбейн киржип чорууру ажыл-херектерни – чер кырында дойлуп турар бүгү-ле ажыл-херектерни – эргий көөр база мерген угаанны угаап билип аар дээш, чүрээмни угландырдым. 17[+]Бурган[†] бүгү-ле чүүлдү тургузарда, кижи чырык черде дойлуп турар чүүлдерни угаап билип ап шыдавас кылдыр кылган дээрзин ынчан көрдүм. Кижи ол бүгүнү шинчилээр дээш чеже-даа кызар болза, ол ону дөмей-ле билип ап шыдавас база кандыг-ла бир мерген угаанныг кижи «Билир мен» дээр-даа болза, ол ону угаап билип ап шыдавас.

#### 9


Өлбээн шаанда, чуртталгага таалааны дээре

1Ол бүгүже угаан-чүрээмни угландыргаш, келген түңнелим бо: чөптүг-шынныглар, мерген угаанныглар болгаш оларның ажыл-херектери, харын-даа ынакшыл азы көөр хөөн чок чорук безин Бурганның холунда-дыр. Бодун чүү манап турарын билир кижи чок. 2[+][+]Бүгү-ле кижилерниң салым-хуузу бир дөмей: чөптүг-шынныг кижиниң-даа, бузуттуг кижиниң-даа, буянныг кижиниң-даа; арыгланып[†] чоруур кижиниң-даа, бужар кижиниң-даа; өргүл кылып чоруур кижиниң-даа, өргүл кылбайн чоруур кижиниң-даа; эки мөзүлүг кижиниң-даа, бачыттыг кижиниң-даа; даңгыраглап чоруур кижиниң-даа, даңгырак бээринден сестир кижиниң-даа салым-хуузу бир дөмей. 3Чырык черде дойлуп турар бүгү чүүлдерниң багай талазы – шупту улустуң салым-хуузу бир дөмей болганы-дыр! Ынчангаш дириг чорда, кижи амытанның чүрээн каржы сеткил болгаш мугулай чорук долуп чоруур-дур; а ооң соонда өлүглерже чоруй баар-дыр. 4Дириглер аразынга чоруур шаанда, кижиге идегел ам-даа бар, чүге дээрге дириг ыт өлүг арзылаңдан дээре! 5[+][+]Дириглер өлү бээрин билир, а өлүглер чүнү-даа билбес. Оларга шаңнал турбас: олар уттундурган, 6оларның ынакшылы-даа, көөр хөөн чогу-даа, хүннээшкини-даа шагда-ла читкен, база чырык черде дойлуп турар бүгү ажыл-херектерге мөңге шагда киржилге чок апарганнар.

7[+]Ынчангаш бодуңнуң аъш-чемиңни өөрүшкүлүг чип, арага-хымызыңны хөглүг ижип чор, чүге дээрге Бурган[†] сээң ажыл-херектериңге таарзынып турар-дыр. 8Кандыг-даа үеде кеткен хевиң ак болзун, база бажыңда чагган олива үзү[†] эвээжевейн чорзун[*]. 9Бурганның чырык черге сеңээ бергени, хей-буска дөмей бүгү-ле назыныңда ынак кадайың-биле кады чуртталгага таалап чор, сээң чырык черде иженип чоруур ажыл-ижиңден болгаш чуртталгадан алыр үлүүң ол-дур. 10[+]Холуң кылып шыдаар бүгү-ле ажылды бар шааң-биле кылып чор; чүге дээрге чеде бээриң өлүглер оранында ажыл-даа чок, бодал-даа чок, билиг-даа чок, мерген угаан-даа чок.


Мерген угаанның кезээде-ле күштүг болбазы

11Эргий көргеш, чырык черде мындыг чүве көрдүм: чарышка чедиишкин аваангыр дүргеннерде эвес, дайынга тиилелге дидимнерде эвес, аъш-чем мерген угаанныгларда эвес, бай-байлак бодамчалыгларда эвес, ээ көрнүүшкүн билиглиглерде эвес-даа болгулаар-дыр, ол бүгү үе-хуусаа биле таварылгадан хамааржыр-дыр. 12[+]Чүге дээрге кижи бодунуң үе-хуусаазын билбес-тир. Балыктарның айыылдыг четкиге туттуруп аары дег, куштарның дузакче кире бээри дег, кижи амытан база-ла ынчаар хенертен келген айыылдыг үе-шакка туттуруп чоруур-дур.

13Оон аңгыда чырык черде мындыг мерген угаанны көрдүм, база ону улуг деп санадым. 14Хөй эвес чурттакчылыг улуг эвес хоорай турган, аңаа удур бир улуг хаан келгеш, ону долгандыр улуг бүзээлелди тургускан. 15Ынчалза-даа ол хоорайда бир мерген угаанныг ядыы кижи илереп тыптып келген, мерген угааны-биле хоорайны камгалап каап болур турган кижи ол-дур[*]. Ынчалза-даа ол ядыы кижини кым-даа сагынмаан. 16[+]Ынчангаш мен «Мерген угаан күштен дээре-дир» дидим, ынчалза-даа улус ядыы кижиниң мерген угаанын куду көөр-дүр база ооң сөстерин тооп дыңнавас-тыр.

17Мугулайларның аразынга чагырыкчының алгы-кышкызынга деңнээрге, мерген угаанныгларның оожум топтуг чугаазы дээре дыңналыр дээрзи шын. 18[+]Мерген угаан дайын чепсээнден дээре дээрзи база шын; ынчалза-даа чаңгыс бачыттыг кижи[*] хөй-ле эки-чаагай чүүлдү чок кылыр-дыр.

#### 10


Өөредиглиг чугаалар

1Өлүг сээктер чаагай чыттыг үстү чыдыдып үреп турар, улуг мерген угаанны хензигийне мугулай чорук чая базып турар. 2Мерген угаанныгның чүрээ ону шын талаже углап чоруур, мугулайның чүрээ ону өске талаже углап чоруур. 3Мугулай кижи бодунуң оруу-биле чоруп чорааш, чүнү-даа чедир угаап билбейн чоруур, база кижи бүрүзүнге ол бодунуң мугулайын көргүзүп чоруур[*].

4[+]Бир эвес чагырыкчы сенче кылыктаны бээр болза, турган чериңден ырава; серт-бурт эвес бүдүштүг болзуңза, улуг бачыттарың өршээттинер. 5Чагырыкчының частырыы-биле болуп турар, чырык черде көргеним багай чүүл бар-дыр: 6мугулай улусту депшидип турар, а байларны адаанче бадырып турар-дыр; 7[+]кулдар аъттыг шаап турарын, а беглер кулдар ышкаш чадаг кылаштажып турарын база көрдүм.

8[+]Оңгар казып турар кижи боду ынаар барып дүжүп болур база херим-хананы үрегдеп турар кижини чылан шаптып болур[*]. 9[+]Даштарны казып ап турар кижи бодун кемдедип ап болур база ыяш чарып турар кижи ооң айыыл-халавынга таваржып болур.

10Бир эвес балды шаптылай бээр болза, ону чидидип албаан шаанда, кижи хөй күш үндүрер апаар; маңаа мерген угаан болгаш мергежил ажыктыг. 11[+]Бир эвес чылан илбичиниң шишпиириниң мурнунда шапкан болза, ооң илби-шидизиниң ам ажыы чүү боор.

12[+]Мерген угаанныг кижиниң аксындан үнген сөстер буянныг чаагай, а мугулайның чугаа-сөзү ооң бажын чиир. 13Ооң аксындан үнген сөстүң эгези – мугулай, а ол сөстүң төнчүзү – хоралыг тенек аарыыры; 14[+]ол хиреде мелегейниң чугаазы хөй.

Келир үеде чүү болурун кижи билбес база ол кижиниң соонда чүү болурун аңаа кым чугаалап бээр боор.

15Мугулай улустуң ажылы оларның боттарын могадып шыладыр, олар хоорайже чанар оруун безин билбес.

16Бир эвес чурттуң хааны чалча уктуг[*] база бир эвес беглери эртен эрте-ле дойлап эгелеп турар болза, ындыг чурт ат болганы ол. 17[+]Бир эвес чурттуң хааны бедик уктуг болза база беглери арагалап-дарылаар дээш эвес, а чогуур шагында күш кирип аар дээш чемненип турар болза, ындыг чурт амыр-чыргалдыг.

18Чалгаа чоруктан бажыңның дээвиири сандарай бээр, база хол шимчевеске, сери өттүр чаъс дамдылай бээр.

19[+][+]Аъш-чем кижини өөртүр, арага чуртталганы хөгледир, бүгү чүвеге акша-мөңгүн дузалаар.

20[+]Бодуңнуң бодалдарыңда безин хаанны бак сөглеве база удуур өрээлиңге безин бай кижи дугайында багай сөс этпе, чүге дээрге дээрниң куштары сээң сөзүңнү дамчыдыптып болур, база чалгынныглар сээң чугааңны тарадыптып болур.

#### 11

1Бодуңнуң хлеб-тарааңны суг аайы-биле бадырып чорудуп тур, хөй хүннер эрткенде, ооңну катап тып аар сен[*].

2Өнчү-хөреңгиңниң кезиин чеди азы сес кижиге үлеп берип чор, чүге дээрге чер кырынга кандыг бергелер болу бээрин билир эвес сен.

3Булуттар суг-биле долуп кээр болза, чаъсты черже төп бадырар дээни ол база ыяш мурнуу азы соңгу чүкче барып дүжер болза, барып дүшкен черинге-ле чыдары ол.

4Хатты хайгаарап чоруур кижи үрезинин чажып тарывас база булуттарже көрүп чоруур кижи дүжүт ажаавас.

5[+]Хаттың оруктарын-даа, сааттыг кижиниң иштинде мага-боттуң канчаар тыптып турарын-даа билбезиң дег[*], бүгү-ле чүвени боттандырып турар Бурганның ажыл-херектерин билип шыдаар эвес сен.

6Эртен үрезиниңни тарып чор, кежээ база холдарыңга амыр-дыш бербе, чүге дээрге оозу азы моозу чедимчелиг болур бе азы кайызы-даа деңге эки болур бе дээрзин билир эвес сен.


Кырываан шаанда, аныяк назынга таалааны дээре

7Чырык чаагай-ла база хүннү көөрү каракка тааланчыг. 8Бир эвес кижи хөй-даа чыл чурттаар болза, хүн бүрүзүнге өөрүп чорзун, ынчалза-даа караңгы хүннер хөй болурун база утпайн чорзун: бүгү-ле болуп турар чүүлдер хоозун куруг-дур.

9[+][+][+]Аныяк оол, аныяк шааңда хөглеп чор, база чүрээң чалыы назыныңда өөрүшкүнү чооглап чорзун, база чүрээңниң кыйгырган оруктарынче карактарың кайнаар көөр-дүр, ынаар углап чор, чүгле мону бил: ол бүгү дээш Бурган[†] сенден харыы негээр. 10Муңгаралды чүрээңден ойладып, мага-бодуңдан хилинчекти ырадып чор. Чаш назын болгаш чалыы үе – хей-бус-ла.

#### 12

1[+]Аныяк-чалыы назыныңда Чаяакчыңны утпайн чор. Ооң соонда аар-берге хүннер база «Олардан меңээ таалал чок-тур» дээриң чылдар чедип кээр; 2[+]ынчан хүн болгаш чырык, ай болгаш сылдыстар өже бээр, база чаъс соонда чаа булуттар диргелип кээр.

3Ынчан бажыңның таңныылдары сириңейни бээр, күштүглер күдүгүр апаар, дээрбелеп турарлар эвээш артканындан дээрбелевейн баар, а соңгаже көргеннерге караңгы апаар[*]. 4[+][+]Дашкаар үнер ийи эжииң хагдына бээр база дээрбе даажы дыңналбайн баар; куштуң бир дугаар алгызындан-на оттуп кээр апаар сен, ырлаар кыстар шупту ыытташпайн баар. 5[+]Бедик черлерден[†] коргар апаар сен, а оруктарны айыыл долган ышкаш апаар, миндаль ыяжы чечектели бээр[*]; шерги шимченгир эвес апаар база каперс[*] дээштиг эвес апаар. Оон кижини ооң мөңге бажыңынче аппар чыдар, а ыглаан-сыктаан улус ону долганып, кудумчуда бар чыдар.

6[+]Ынчан мөңгүн илчирбежигеш үстү бээр, база алдын аяк чарлы бээр, база суг бажының чанында доңга бусту бээр, кудуктуң кочал тыртып долгаар дугую үрели бээр; 7[+][+][+]довурак-доозундан чаяаттынган кижи черже катап эглип, биеэги хевээр довурак апаар, а амыдыралдың тыныжы ону берген Бурганче катап эгли бээр.

8[+]Хоозундан хоозун чүве-дир – деп, Суртаалчы чугаалап каан. – Бүгү чүве хей-бус ышкаш!


Түңнел сөс

9[+]Мерген угаанныг боорундан аңгыда, Суртаалчы чонну билигге өөредип чораан. Ол хөй-ле угаадыглыг чугааларны[†] деңзигүүрлей хынап шинчилеп база чогаадып чораан. 10Суртаалчы чечен сөстерни дилеп тып чораан база шынның сөстерин чиге бижип каан. 11[+]Мерген угаанныгларның сөстери – мал сүрүкчүзүнүң шиш баштыг ыяжы дег база чыып каан угаадыглыг чугаалары – чаңгыс Кадарчыдан келген кадап каан өргеннер дег.

12[+]А оон аңгыда моон оваарнып чор[*], оглум: хөй номнар бижиирге, төнчү турбас, база хөлүн эрттир номнар шинчилээрге, мага-ботка шыланчыг. 13[+]Бүгү чугаа төнген, түңнели бо-дур: Бургандан коргуп, Ооң айтыышкыннарын сагып чор, чүге дээрге кижиге херек-ле чүве ол. 14[+][+]Чүге дээрге бүгү-ле ажыл-херектер дээш, бүгү-ле чажыртынган чүүлдер дээш – ол бүгүнүң экизин, багайын тодарадып – Бурган[†] кижилерден харыы негээр.

### Ыры

#### Ыры

Ыры


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]


#### Киирилде


Соломоннуң өндүр бедик ырызы


Киирилде

Бо ном ынакшылга тураскааткан шүлүк чогаалының эрте-бурунгу израиль чыындызы болур. Еврей чаңчыл ёзугаар ону Соломон хаанның ады-биле холбаштырып турар.

Номда ажыглаан овур-хевирлер, деңнелгелер амгы үениң номчукчузунга элдептиг бооп сагындырар чадавас, ындыг-даа болза, олар шупту эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң культура болгаш амыдыралынга дүгжүп турар. Ынакшылдың бир кол символу болза виноград база ооң арагазы болур. Өске үнүштер, чижээлээрге, хна, мирра, яблоктар чаагай амданы болгаш чыды-биле база ынакшылды хайныктырып шыдаар деп санадып турган.

Бо номну канчаар билип ап келгениниң төөгүзүнде иудейлер ону Дээрги-Чаяакчының Бодунуң чонунга ынакшылының овур-хевири деп санап турган. А христианнар болганчок-ла Христос биле Аңаа бүзүрээннер аразында харылзааны ойзу көргүскен ном деп тайылбырлаар.

#### 1

1[+][+]Өндүр бедик ыры. Соломоннуу.[†]


Ынакшааннарның чугаазы


Кыс

Эжимниң эриннери мени ошказын-на, ошказын!
Ынакшылың арагадан тааланчыг-дыр.
2[+]Айдызап кээр чаагай чыдың кайгамчык-тыр.
Сээң адың – чаап куткан олива үзү-ле,[†]
сеңээ кыстар ынчангаштың ынак болгай.
3[+][+]Мени чедип ал, кады маңнажыптаал!
Хаан мени удуур өрээлинче киире берзин[*].
«Ынакшылың арагадан арттыр мактап,
сээң-биле кады хөглеп, өөрүүлү» – деп турар
кыстарның сеңээ ынакшааны ылап чөп-түр!

4[+][+]Иерусалим[†] кыстары, кежим карара берзе-даа,
ал-бодум аажок чараш!
Кедар аймактың чадырлары,
Соломоннуң майгынының шывыглары[*] ышкаш мен ийин.
5Хүн менден карак салбайн кайгаарга,
хүрере бергеним дээш куду көрбейн көрүңерем.
Акыларым меңээ ажынып-хорадааш,
виноград[†] шөлдери кадартып каан,
а бодумнуң шөлүм кадарбаан мен.

6[+]Чүрээм-ынаам, чугаалап көр: сүрүүң каяа кадарар сен,
кодан малың дүштедип аар чериң кайдал?
Эштериңниң туруп алган черлеринге сени дилеп,
улчуп чорбаайн.


Эр

7[+]Херээженнерниң эң-не чаражы кыс, билбес болзуңза,
хойлар[†] изээн кокпа-биле базып үнгеш,
анайларыңны кадарчылар чадырларының чанынга кадарып көр.

8[+]Амыраам сени фараоннуң чуузаларының[†] аразында чоруур
бе-биле дөмейлээр мен.
9Чаагыңны – астынчак каасталга шимээн,
мойнуңну – кедирген каасталга шимээн.
10[+]Бис сеңээ мөңгүн-биле шокарлап каан
алдын каасталгалар шуткуп бээр бис.


Кыс

11[+]Хаан хөлестеп дойлап чыдырда,
нард[†] үзүнүң чаагай чыды менден тарап турган.
12[+]Эргим эжим – чаагай чыттыг мирра[†] сугар хапчыгаш дег,
эмиглерим аразынга дүннеп алыр;
13[+][+]Эргим эжим – Эн-Гедиде чимистиг шөлдерде
хна үнүш салбаа ышкаш.


Эр

14[+]Кайгамчык-ла чараш-тыр сен, амыраам,
чараш-тыр сен,
карактарың – көге-бугалар-ла!


Кыс

15Кайгамчык-ла чараш-тыр сен, эргимим,
тааланчыың кедергей-дир,
орун-дөжээвис – хөлегелиг ногаан шыкта;
16[+]Бажыңывыс серизи – шивилер,
какпак дээвиири – пөштер.

#### 2

Кыс

1[+]Шарон оргулаажында бөдүүн чечек мен,
шынаа[†] черде хөй лилиялар бирээзи мен.


Эр

2Чок, өөрү кыстар аразында амыраам кыс –
хараганнар аразында лилия дег!


Кыс

3[+]Өөрү оолдар аразында эргим эжим –
аргада ыяш аразында яблок ыяжы дег!
Ооң хөлегезинге олуруп алгаш, таалал алыр-дыр мен,
ооң чимистери меңээ амданныг.
4Ол мени араганың бажыңынче[*] киире берген,
ооң тугу – ынакшылы – кырымда киискээн.
5[+]Ынакшылдың хилинчегин көре бердим,
ынчангаш меңээ үзүм чигир чиртип, сергедиңер,
яблок чиртип, күш киирип көрүңер.
6[+]Ооң солагай холун сыртанып алдым,
оң холу-биле ол мени куспактап чыдыр.

7[+]Иерусалим[†] кыстары, чээреннер-биле,
хову-шөлде эликтер-биле даңгыраглап көрүңер:
одунгалак ынакшылды доюлдуруп, оттурбаңар!


Кыш эрте бергенде


Кыс

8Эргимимниң үнү-ле-дир!
Дагларга шурай аарак, тейлерге маңнай аарак,
эжим бо келди!
9[+]Эргим эжим чээрен азы хүлбүс ышкаш.
Олче көр даан: ханавыстың артында тур,
соңгаларже, хана-карак көзенекче бакылап тур.
10Эргим эжим мынча деп тур:
«Амыраам, туруп келем, чараш-карам, үнүп келем!
11Көрем, сарыым, кыш эртип,
чаъстар соксап, ырап читти[*].
12[+]Черде чечек частып өстү,
ыр-шоор өйү чедип келди,
чуртувуста көге-буга мукуңайнып эдери дыңналып тур.
13Фига ыяжы[†] чимистелип эгеледи,
виноград[†] сывы чечектелип,
чаагай чыдын тарадып тур.
амыраам, туруп келем, чараш-карам, үнүп келем!
14[+]Чалым-хаяда ажытталчак үттерде олурар мээң көге-бугам,
арның меңээ көргүзүп көр, үнүң меңээ дыңнадып көр,
чүге дээрге сээң үнүң тааланчыг, шырай-арның аажок чараш!»


Кыстың эш-өөрү

15Дилгилерни, чимистиг шөлдерни үреп турар дуу дилгижигештерни тудуп берип көрүңерем,
каттарывыс ам чечектели берген болгай!


Кыс

16[+][+]Эргимим – мээңии, а мен – ооңуу мен;
малын ол лилиялар аразында кадарып турар.
17[+]Эргим эжим, чарыктарлыг дагларда[*] деге азы хүлбүс дег бол.
Эртенги хүн сырыннаваанда, хөлегелер көжүп чылбаанда,
дедир ээп кел[*].

#### 3


Дүнеки дилээшкиннер

Кыс

1[+][+]Дүне када орнумга чыткаш, чүрээм-ынаамны дилеп эгеледим.
Дилээш-даа, тыппайн бардым.
2Туруп келгеш, хоорай кезип,
кудумчулар, белдир черлер эргээш келийн,
чүрээм-ынаамны дилеп көрейн.
Дилээш-даа, тыппайн бардым.
3[+]Хоорайны эргий кезээн таңныылдарга таварыштым:
«Чүрээм-ынаамны көрдүңер бе?»
4[+]Олар-биле карышкаш-ла, чүрээм-ынаамны тып алгаш,
оон салдынмайн барып, авамның бажыңынче,
мени божаан иемниң өрээлинче эккелбээн шаамда, салбадым.

5[+][+]Иерусалим[†] кыстары, чээреннер-биле,
хову-шөлде эликтер-биле даңгыраглап көрүңер:
одунгалак ынакшылды доюлдуруп, оттурбаңар!


Соломоннуң чедип келгени

6[+][+]Ээн кургаг ховудан үнүп кел чыдар кымыл ол,
садыгжылар эккелген айдызаар чүүлдер-биле,[†]
мирра[†] болгаш ладан-биле[†] айдызадып турар,
өрү көдүрүлген ыш дег, кымыл ол?

7Соломоннуң[†] паланкини[*] бо-дур,
израиль маадырлардан алдан дайынчы ону долгандыр турар.
8[+][+]Олар шупту белинде хылыштарын азынган,
чаалажып өөредип каан улус-тур;
кайызының-даа хылыжы дүннүң айыылынга удур
белен чоруур улус-тур.

9Соломон хаан паланкинин*
Ливанның[†] ыяжындан кылып алган;
10ооң адагаштарын мөңгүнден,
чөленир ооргазын алдындан кылгаш,
олудун хүрең-кызыл пөс-биле шып алган,
а ооң иштин Иерусалим кыстары
ынакшылдыг шимеп каан.

11Сионнуң[†] кыстары, үнүп келиңер,
Соломон хаанны барып көрүңер –
ооң куда дүжүргени, чүрээн өөрүшкү бүргээни хүнде
авазының кедирип кааны оваадайын көрүңер.

#### 4


Эргим кыстың чараш-каазы

Эр

1[+][+][+][+]Кайгамчык-ла чараш-тыр сен, амыраам,
кайгамчык-ла чараш-тыр сен.
Баш шывар пөзүң адаанда карактарың көге-бугалар-ла,
бажың дүгү – Галаад[†] дагларындан халчып баткан кодан өшкү-ле.
2[+]Сээң диштериң – чугган соонда чанып бар чыдар
кыргып каапкан хойлар-ла:[†]
кайызы-даа ийистеп алган,
аразында чааскаан чорууру чок.
3[+]Эриннериң кызыл торгу кожаа ышкаш,
чугаа-сөзүң ээлдек-хоюг;
баш шывар пөзүң адаанда чаактарың –
гранат чимизиниң ийи чартыы-ла.
4Сээң мойнуң Давидтиң[†] бедидир туткан суургазы-ла,
муң-муң дозуг-камгалалды ында аскан –
олар шупту дайынчылар чепсектери.
5[+]Ийи эмииң – ийи элик дег,
лилиялар аразында оъттап чоруур
чээрен аңның ийистери дег.
6[+][+]Эртенги хүн сырыннаваанда, хөлегелер көжүп чылбаанда,
мирралыг[†] дагже, ладанныг[†] тейже үне бергеш,
аңаа турайн!
7Амыраам, бүгү бодуң кайгамчык-ла чараш-тыр сен,
четпес чүве сенде чок-тур.


Ынакшылдың сесерлии


Эр

8[+]Ливандан[†] чедип келем, душтуум,
Ливандан чедип келем!
Амана дагның бажындан, Сенир биле Эрмоннуң баштарындан
дүжүп келем!
Арзылаңнар чыдынындан, ирбиштиг даглардан
дүжүп келем!

9[+]Чүгле чаңгыс-ла көрүжүң-биле,
мойнуңда каасталгаңда чаңгыс-ла илчирбежигеш-биле
чүрээмни сен доңнап алдың, душтуум дуңмай!
10[+]Ынакшылың тааланчыын, душтуум дуңмай,
арагадан канчап-даа бол дээре-дир.
Чагдынар үзүң чыды бүгү-ле чаагай чыттан эки-дир.
11[+]Эриннериң – амданныг ары чигири,
аксыңда – ары чигири биле сүт,
хевиңниң чыды Ливанның эзиминиң чаагай чыды-ла.

12Душтуум дуңмай – хааглыг сесерлик сен,
хааглыг сесерлик, дуглаглыг суг бажы сен!
13[+]Сээң сесерлииңде эң эки үнүш:
гранат чимистери база хна биле нард[†] үнүштер үнген.
14Нард биле шафран, чигир кулузуну биле корица,
ладанның шупту хевирлери, мирра биле алоэ,[†]
бүгү-ле эң чаагай чыттыг үнүштер ол-дур.
15[+]Сесерликте суг бажы сен, агым суглар сен, кудук сен,
Ливандан агып баткан суглар сен.


Кыс

16[+]Соңгу чүктүң хады, оттуп кел,
мурнуу чүктүң хады, ужугуп кел!
Хат, мээң сесерлиимче хады-ла –
чаагай чыды тарай берзин.
Эргим эжим бодунуң сесерлиинче киргеш,
эң эки чимизин чип алзын.

#### 5

Эр

1[+][+][+]Сесерлиимче кирип келдим, душтуум дуңмай,
мирра[†] биле чаагай чыттыг үнүштерим чыып алдым.
Ары өөнде ары чигирин чип алдым,
сүт биле араганы ижип алдым.


Кыстың эш-өөрү

Эш-өөр, дойлаңар-ла, ынакшылды эзиртир ижиңер-ле!


Бүтпээн болчаг


Кыс

2[+]Удуй бердим, а чүрээм одуг…
Эргимимниң үнү-дүр! Эжиимни ол соктап тур:
«Амыраам дуңмай, көге-бугам,
тергиин дээн чарашпайым, ажыдып көр!
Бажымда шалың дүшпээн кургаг чер чок,
бажым дүгүн дүнеки туман өттүрүп каан».

3Хевим уштуп алдым,
ону катап кедер мен бе?
Буттарымны чуп алдым,
катап хирлендирер мен бе?
4Эргим эжим эжик үдүнче холун супту,
олче уткуй ишти-хөңнүм кыймыш кынды.
5Эргимимге эжиим ажып туруп келдим,
холумдан мирра үзү дамдылады,
салааларымдан дээк тудазынче мирра агып турду.
6[+]Эргимимге эжиим ажыдып бердим,
а эжим хая көрнүп, чоруй барган, чогул!

Сеткил-сагыжым ону күзээш, сарыннаан[*].
Дилеп-ле турдум – тыппайн бардым,
кый дээримге, ол меңээ харыы бербээн!
7[+]Хоорай эргип чоруп турар таңныылдарга таварыштым –
олар мени балыгландыр эттеп кагды;
хоорайның ханаларын таңныылдааннар
эштип чораан шывыым ушта тыртып алды.

8[+][+]Иерусалим[†] кыстары, эргимимге ужурашкаш, чүү дээр силер?
«Ынакшылдан хинчектенип-ле тур» дээрин даңгыраглап көрүңерем!


Кыстың эш-өөрү

9[+]Херээженнерниң эң-не чаражы кыс,
өскелерге деңней көрзе, эргим эжиң кандыг кижил?
Бистен ындыг даңгыракты алыр хире,
өскелерге деңней көрзе, эргим эжиң кандыг кижил?


Кыс

10Эргим эжим чырык шырайлыг, долбан чаактыг,
түмен кижи аразында онзагай эр!
11Ооң арны – арыг[†] алдын, бажының дүгү дыдыраш боорда,
каарган ышкаш кап-ла кара.
12[+]Карактары – аккан сугда көге-бугалар дег,
сүтте эштип, долу суглуг хөөлбек кыдыында олурар.
13Чаактары – чаагай чыдын айдызаан үнүштер тараан чалдар-ла.
Эриннери – мирра үзү дамдылай аккан кызыл лилиялар.
14Холдары – эртине даштар дизе кадаан алдын будуктар,
ишти – сапфир-биле хоолап каастаан
чаан сөөгүнден кылган тураскаал-ла;
15Буттары – алдын дөжектерде тургускан маны даш чагылар-ла,
хевир-шырайы – Ливан[†] даг дег, пөштер ышкаш кайгамчыктыг.
16Ооң аксы – тааланчыг, бүгү боду – сеткил хандырар!
Иерусалим кыстары, эргимим эр ындыг кижи,
мээң эжим ындыг кижи!

#### 6


Кайгамчык чараш душтук кыс

Кыстың эш-өөрү

1[+]Херээженнерниң эң-не чаражы кыс,
эргим эжиң кайнаар барды, кайы угже чорувутту?
Кады дилеп көрээлем че!


Кыс

2[+]Эргим эжим сесерлиинче,
чаагай чыттыг үнүштер тараан черже чоруй барган,
ол аңаа кодан малын кадарар, лилияларны бодунга чыып аар.
3[+][+]Мен – эргимимнии мен, а эргимим – мээңии,
лилиялар аразынга ол кодан малын кадарар.


Эр

4Амыраам, Тирца[*] ышкаш чараш-тыр сен,
Иерусалим[†] дег күзенчиг сен,
тугун көдүрген аг-шериг дег түрлүг сен!
5[+][+]Мени девидедипкен карактарың чайладып көр.
Бажың дүгү – Галаад[†] даглардан халчып баткан кодан өшкү-ле.
6[+]Сээң диштериң – чугган соонда чанып бар чыдар хойлар-ла:[†]
кайызы-даа ийистеп алган,
аразында чааскаан чорууру чок.
7[+]Баш шывар пөзүң адаанда чаактарың –
гранат чимизиниң ийи чартыы-ла!

8Хаан алдан кадынныг, сезен кул-кадайлыг,[†]
сан-түң чок кыстарлыг.
9А мээң эжим – тергиин дээн чарашпай,
көге-бугам – кара чаңгыс сен:
төрээн иеңниң чаңгыс уруу,
аваңның ынак кызы сен.
Өөрүң кыстар сени көргеш, аажок-ла алдаржыткан;
хаанның кадыннары биле кул-кадайлары
сени көргеш, амыр-чыргалдыг деп мактаан:
10«Хаяалаштыр чырып үнүп кел чыдар,
ай ышкаш каас-чараш, хүн ышкаш аяс чырык,
тугун көдүрген аг-шериг ышкаш түрлүг – кымыл ол?»


Кыс

11[+]Хем кыдыында ногаан шыкты көөр дээш,
виноград[†] сывы частып келгенин,
гранат ыяжы чечектели бергенин көөр дээш,
тооруктуг сесерликче дүжүп келдим.
12Бодум безин билбейн бардым –
сеткилим мени ноян-биле кады чуузага[†] олуртуп кагды.

#### 7

Кыстың эш-өөрү

1Эглип келем, Суламита[*],
сени топтап көрүп аалы, эглип келем.


Эр

Суламитаже, Маханаим самынче дег,
чүү дээш топтап көөр силер?
2Ноян кызы, сандалиялыг буттарың кайгамчык-ла чараш-тыр!
Эңмектелген дөңмектериң шевер кижи чонуп кылган каасталга дег.
3Сээң хиниң – борбак хува:
амданы чаагай арагазы төнмес болзун;
сээң иштиң – лилиялар хаажылаан кызыл-тастың оваазы дег;
4[+]Ийи эмииң – ийи элик,
чээренниң ийистери дег;
5сээң мойнуң – чаан сөөгүнден чазаан суурга,
карактарың – Эсевонда Бат-раббим хаалгазының чанында хөлдер,
сээң думчууң – Дамаскыже көрүндүр турар Ливан[†] сын дег;
6сээң бажың – Кармил даг дег,
бажың дүгү – чидиг хүрең торгу ышкаш –
хаанның чүрээ туттуруп алган.

7Ынак сарыым, тааланчыг кыс,
кайгамчык-ла чараш-тыр сен, магаданчыың аажок-тур!
8Сээң сының пальма ышкаш,
эмиглериң ында үнген салбактар дег.
9Бодалымда ол пальмаже үне берип,
финик чимис салбактарын суйбаксаар мен.

Сээң эмииң – виноград[†] салбаа дег,
сээң тыныжың – яблоксуг.
10Сээң аксың – амданы чаагай арага дег.


Кыс

Ол арага эргим эжимче агып бар чыдар,
удааннарның эриннеринче аяар агар.
11[+]Мен – эргимимнии мен,
эжим меңээ хандыкшаан.
12Чоруулу че, эргим эжим, шөлдердиве үне берээл,
хна үнүш аразынга[*] хонуп аалы;
13[+]Эртен эрте чимистиг шөлдерже үне бергеш, көрүп көрээл:
ында сыптар ногаарара берген-дир бе,
чечек бажы чазылган бе,
гранат ыяжы чечектелип турар-дыр бе?
Орта сеңээ ынакшылым хайырлаар мен.
14Мандрагорлар[*] чаагай чыдын айдызап тур,
эжиивис чанында хөй-ле чаагай чимистер бар:
чаазын-даа, эргизин-даа сеңээ эккеп чыып бердим,
эргим эжим.

#### 8


Ынакшыл өлүм ышкаш күштүг

Кыс

1Авамны ээп өскен акым бооруң кай!
Сени даштыгаа уткуп ап,
улуска бактатпайн, ошкап каар ийик мен.
2[+][+]Төрээн иемниң бажыңынга сени эккээримге,
мени өөредип каар ийик сен[*].
Амданы чаагай арагам база гранат чимизим чулуун
ижиртир ийик мен.
3[+]Солагай холуңну сыртанып алдым,
оң холуң-биле мени куспактап чыдыр сен.

4[+]Иерусалим[†] кыстары, даңгыраглап көрүңер:
одунгалак ынакшылды доюлдуруп, оттурбаңар!


Кыстың эш-өөрү

5[+]Эргим эжинге чөленип алгаш,
ээн кургаг ховудан үнүп кел чыдар кыс кымыл?


Кыс

Яблок ыяжының адаанга сени оттурдум –
аваң сени аңаа божаан,
төрээн иең сени аңаа божуп-төрээн.

6[+][+][+][+]Мени чүрээңге таңмалаштыр базып ап көр,
салааңга база таңмалыг билзек дег суп ал.
Ынакшыл өлүм ышкаш күштүг,
хүннээшкин алдыы оран ышкаш каржы-дошкун;
ынакшылдың оду өрттендир чиир –
Дээрги-Чаяакчының чалбыыжы ол-дур;
7үерлээн суглар ынакшылды өжүрүп шыдавас,
хемнер-даа ону хөме албас.
Бодунуң бүгү-ле байлаа-биле ынакшылды садып алыксаан кижиге
бак көрүүшкүн-биле харыылаар.


Кыстың акылары

8Эмиг-төжү ам-даа борбайбаан бичии кыс дуңмалыг бис.
Улус ону кудалап кээрге, дуңмавысты канчаптар бис?
9Бир эвес ол хана турган болза,
мөңгүн суургалардан аңаа бедидир тудуп бээр ийик бис;
бир эвес ол эжик турган болза,
ону пөш ыяш-биле шып каар ийик бис.


Кыс

10Мен – хана мен, эмиглерим – суургалар-ла.
Эргимим менче көргеш, амыр-чыргалының үнер дөзүн көрүп кагды.
11[+]Ваал-Гамонга[†] Соломоннуң[†] виноград[†] шөлү турган,
шөлүн ол ажаакчыларга бүзүреп дааскан:
оон дүжүт алган кижи бүрүзү
муң мөңгүн чоосту аңаа төлээр турган.
12[+]А мээң виноград шөлүм бодумда бо-дур:
муң мөңгүннү сен ап ал, Соломон,
а бо ийи чүс чоосту – ооң дүжүдүн кадарган улуска берейн.


Эр

13Сесерликтерде олурар кыс!
Эш-өөрүң сээң үнүңнү дыңнаалап тур:
меңээ база үнүңнү дыңнадып көр!


Кыс

14[+]Эргим эжим, дүрген келем!
Чаагай чыттыг дагларда деге азы
аныяк хүлбүс ышкаш бооп көрем!

### Исайя

#### Исайя

Исайя


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]


#### Киирилде


Исайя медээчиниң ному


Киирилде

Исайя медээчи Бурганның сөзүн Иудеяның чонунга бистиң эрага чедир VIII вектиң ийиги чартыында дамчыдып турган. Бо ном болза «Бурганның улуг медээчилери» деп адаттырган номнарның (Иеремия, Иезекиил болгаш Даниил-биле кады) баштайгызы-дыр. Ону утка аайы-биле дараазында кезектерге чаргаш, көрүп болур:

1) 1–39 эгелер бистиң эрага чедир 740-700 чылдарга хамааржыр. Ол үеде күчүлүг Ассирия күрүне соңгу еврей күрүне Израильди узуткап каан соонда, мурнуу күрүне Иудеяга үргүлчү кыжанып турган. Эзекия хаан Ассирияга чагыртырындан ойталаан соонда, ассирий хаан бодунуң аг-шериин Иерусалимни чок кылыры-биле чорудупкан (701 ч.). Ол бүгү коргунчуг политиктиг болуушкуннар турбуже, Исайя Иудеяга ёзулуг айыылды даштыкы дайзыннар эвес, а чоннуң бодунуң бачыттары, Дээрги-Чаяакчыга чагыртпас чоруу, Аңаа бүзүревези тургузуп турарын суртаалдаан. Чечен-мерген чугаалары-биле база кылган херектери-биле Бурганның медээчизи чонну, ооң баштыңнарын бузуттан ойталаарынче база Бурганга шынчы амыдыралче кыйгырып турган. Дээрги-Чаяакчыны тооп дыңнавазы узуткаашкын болгаш өлүм-биле доостур дээрзин ол сагындырып шаг болган. Оон аңгыда Исайя Давид хаанның салгакчызының чер кырынга бүрүн амыр-тайбың биле чаагай чорукту доктаадыр үези кээрин баш бурунгаар чугаалаан.

2) 40–55 эгелерни «Аргалал ному» деп адап боор. Ол эгелер Иудеяның чонун Вавилонче тудуп аппарган үеге хамааржыр (бистиң эрага чедир VI вектиң бирги чартыы). Чылча шаптырган, муңгагдалга алыскан чонга медээчи Дээрги-Чаяакчының ону хостап, Иерусалимче дедир эккээрин медеглээн. Ол эгелерниң бир чугула темазы – Дээрги-Чаяакчыда келир үени баш бурунгаар чугаалап, аазаашкыннарын боттандырар эргениң бары. Вавилончуларның, өске-даа чоннарның мөгейип турар бурганнарында ындыг шаг-шинек чок; олар чүгле хоозун дүрзүлер болур. Номнуң бо кезээнден Бурганның бодалынче израиль чоннуң Дээрги-Чаяакчы дугайында бүгү өске чоннарга херечилели база кирип турары билдингир апаар. Мында оон ыңай «Дээрги-Чаяакчының чалчазы» дээр бир кижи дугайында дөрт чугула кезек бар (42:1-4; 49:1-6; 50:4-9; 52:13–53:12). Шак ол чалчаны Персияның хааны Кир-биле-даа, израиль чоннуң боду-биле-даа база израиль чонну бүгү айыыл-халаптан адырар, Бурганның аазааны хаан – Мессия-биле-даа дөмейлеп болгу дег. (Чаа Чагыг-керээ ол чалчадан Назарет чурттуг Иисустуң овур-хевирин көрүп турар.)

3) 56–66 эгелер колдуунда Бурганның чонунуң Ооң аазаашкыннарынга бүзүрели кошкап, ону быжыктырары негеттинип турган үеге хамааржыр (Вавилондан ээп келген соонда чадавас). Ол эгелерде кол кичээнгейни чон аразынга чөптүг чорукче болгаш Бурганга шын мөгейиишкинче угландырган. Дээрги-Чаяакчыга шынчы бүгү улуска Ооң чаяары чаа делегейге чырыткылыг келир үе катап база аазаттынган. Ол дээрге хилинчектиң эвес, өөрүшкүнүң делегейи болур; ол чүгле иудейлерге эвес, а бүгү чоннарның улузунга ажыттынар.

#### 1

1[+]Иудеяның хааннары Озия, Иоафам, Ахаз болгаш Эзекия оларның чагырып турган чылдарында Амоцтуң оглу Исайяга[†] Бурганның чорутканы, Иудея биле Иерусалим[†] дугайында ажыдыышкын[†] бо-дур.


Чоннуң бачыды

2[+]Дээр, дыңна! Чер, кичээнгейге ал! Дээрги-Чаяакчы[†] чугаалап тур:
«Мен оолдарымны кижизидип, өстүрүп кагдым,
а олар Меңээ удур тура халышты.
3[+]Шары – бодунуң ээзин, элчиген – турар черин билир,
а Израиль[†] Мени билбес-тир,
Мээң чонум чүнү-даа угаап билип шыдавас-тыр!
4О, бачыттыг аймак, кем-буруузу аартаан чон,
о, бузуттуг үре-салгал, будулган оолдар!
Олар Дээрги-Чаяакчыдан ойталаан,
Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганын тооваан –
Оон хая көрнү берген.
5Үргүлчү үймээн үндүрер улус,
чүге силер ам база катап эттедип-соктурарын күзеп тур силер?
Бажыңарда балыгланмаан чер чок,
чүрээңер шуут харыксырап калган-дыр.
6[+][+]Таваңгайыңардан тейиңерге чедир кадык чер артпаан:
кайнаар-даа көөрге, балыг-бышкын черлер, экирбээн оюлганнар –
аштап-чугбаан, шарываан, эм үс чаап, чымчатпаан балыглар.
7[+]Чуртуңар хоозураан, хоорайларыңар хуюкталдыр өрттенип калган,
силер көрүп туруңарда-ла,
хары улус чериңерни үптеп-чип турар;
өске улус эжелеп алган соонда дег, хамык чүве ээнзирээн!
8Сион-кыс,[†] виноград[†] шөлүнде майгын ышкаш,
огородта чадыржыгаш ышкаш, бүзээлелде хоорай ышкаш,
чааскаан арткан».

9[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы бистиң улуг эвес артынчывысты кадагалаваан болза,
Содомга дөмейлежип, Гоморра ышкаш апаар турган бис.
10[+]Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнаңар, Содомнуң чагырыкчылары!
Бурганывыстың хоойлузун[†] кичээнгейге ал, Гоморраның чону!

11[+]«Эңдерик өргүлдериңерниң Меңээ херээ чүл? – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалап тур. –
Бүрүн өрттеткен кошкарлар өргүлдеринге, семис мал чаанга пөге бердим;
бугажыктар, хураганнар,[†] хуналар ханы күзевейн тур мен.
12[+][+]Мээң мурнумга мөгейип кээп, Мээң өргээм иштин таптай базарын
силерден кым негеп турар чүвел?
13[+][+]Моон соңгаар хоозун өргүл белектери эккелбеңер.
Айдызаар чүүлдериңер[†] меңээ бужар-багай-дыр.
Ай чаазының байырлалдары, амыр-дыш хүннери болгаш байырлыг чыыштарыңар…
Ол бүгү байырлалдарны кылбышаан, бузут үүлгедип турарыңар-биле эптежир аргам чогул.
14Ай чаазында чыыштарыңарны, байырлалдарыңарны көөр хөңнүм чок.
Олар Меңээ үүрге-чүък апарган, оларны чеже көдүрер мен – шаам төне берди.
15[+][+][+]Холуңарны мөргүл[†] кылып өрү сунарыңарга, Мен силерже көрүнмес мен.
Чеже-даа хөй катап мөргүүрүңерге, Мен силерни дыңнавас мен.
Холуңар ханда кончуу сүргей борашкан-дыр!
16[+]Чунуп, арыгланып[†] алыңар.
Бузуттуг ажыл-херээңерни Мээң көрүжүмден чайладыңар!
Бузут үүлгедирин соксадып,
17[+]буян кылып өөренип алыңар.
Чөптүг-шынныг чорукче[†] чүткүп, дарлакчыларны сойгалап,
өскүстерни камгалап, дулгуяк херээженнерге[†] болчуңар.
18[+]Чедип келиңер, бо бүгүнү кады үзе шиитпирлеп көрээли – деп,
Дээрги-Чаяакчы чугаалап тур. –
Силерниң бачыттарыңар кып-кызыл өңнүг-даа болза,
хар ышкаш ак апаар;
бачыттарыңар хүрең-кызыл будук дег-даа болза,
ак хой дүгү дег апаар!
19[+]Бир эвес эки тураңар-биле Мени тооп дыңнаар болзуңарза,
черниң кежиктерин четтирер силер,
20[+]а бир эвес Менден ойталап, чөрүүленир болзуңарза,
хылыш чемижи боор силер».
Дээрги-Чаяакчының аксындан үнген сөстер ол-дур.


Бурган Иерусалимни арыглаар

21[+]Бурганга шынчы турган найысылал,
сен канчап самыын-садар херээжен дег апардың?!
Сен шын шииткелге бүргеттирген турдуң,
чөптүг-шынныг чорук сеңээ чурттап турду,
а ам сенде өлүрүкчүлер чурттап турар-дыр.
22[+]Сээң мөңгүнүң багай холуксаалыг апарган,
сээң арагаңда суг холуп каан.
23[+][+]Сээң нояннарың Менден ойталаан-дыр,
оорлар-биле бир баг болган-дыр;
олар шупту хээли чииринге ынак, белектер негеп ап турар,
чаргы-чаалы үезинде өскүстерни камгалавас,
дулгуяк херээженниң херээн сайгарып көрбес улус-тур.

24[+]Ынчангаш Дээрги, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы,
Израильдиң күштүг Бурганы: «Өжээтеннеримни канчаар кезедир эвес мен!
Дайзыннарымдан өжээним негеп аар мен!
25[+]Холумну сенче көдүрер мен; саваң-биле дег, холуксааңны арыглаар мен,
сенден бүгү холуксааларны аңгылаар мен!
26[+]Биеэги үеде дег, сеңээ баштыңнарны,[†] эгезинде турганы дег,
сеңээ чөвүлекчилерни эгидер мен.
Ынчан сени „Чөптүг-шынныг хоорай,
шынчы найысылал“ деп адап каар» – деп медеглээн.

27Сион чөптүг шииткел-биле, ооң Бурганче ээлген ажы-төлү –
чөптүг чоруу-биле камгалал[†] алыр.
28[+]А Бурганга удур тура халаан улус
бачыттыглар-биле кады узуткаттырар.
Дээрги-Чаяакчыдан ойталаан улус өлүп каар.
29[+]Таалал алыр ыдыктыг ыяштарыңар дээш бак атка кирер силер,
боттарыңарга шилип алган ыдыктыг сесерликтер дээш адыңар баксыраар.
30[+]Бүрүзү оңган ыяш дег, суггат чок сесерлик дег апаар силер.
31[+]Күштүглер – хендир дырандызы дег,
а оларның үүлгедиглери – от чаштанчызы дег апаар:
олар кады кыва бээрге, ол отту кым-даа өжүрүп шыдавас.

#### 2


Дээрги-Чаяакчының даа


(Мих. 4:1-3)

1Амоцтуң оглу Исайяга[†] Бурганның чорутканы, Иудея биле Иерусалим[†] дугайында ажыдыышкын[†] бо-дур.

2Сөөлгү хүннер кээрге,
Дээрги-Чаяакчының өргээзи турар дагны
Ол өске бүгү тейлер, даглардан бедидир тургузуп каар.
Бүгү чоннар ол дагга чедип кээр,
3[+][+]эңдерик аймактар аңаа чыглып кээр.
Олар бот-боттарынга: «Барып, Дээрги-Чаяакчының даанче,
Иаковтуң[†] Бурганының өргээзинче үне берээли.
Бурган[†] бисти Бодунуң оруктары-биле чоруурунга өөредип каар,
бис Ону эдерер бис» – дижир.
Сиондан[†] ыдыктыг хоойлу[†] дүжүп кээр,
Иерусалимден Дээрги-Чаяакчының сөзү тараар.
4[+][+]Чоннарның херээн Ол шиитпирлээр,
эңдерик аймактарның чаргы-чаалызын Ол үзер.
Олар боттарының хылыштарын андазыннарже,
чыдаларын – хол кадыырларынче эде соп кылып аар.
Бир чон өске чонга удур хылыш көдүрбес,
олар моон соңгаар дайын чорударынга өөренмес.

5[+]О, израиль чон, Дээрги-Чаяакчының чырыынга бүргедип чурттаалы че!


Израильдиң турамыын буруу шапканы

6Сен Бодуңнуң израиль чонуңдан ойталаан сен.
Чүге дээрге оларның хары чоннар-биле харылзаазы ханылап,
Чөөн чүк улузундан өттүнүп алган чаңчылдары эңдерик-тир,
филистим чонда дег, төлгечилери-даа бар-дыр.
7[+][+]Оларның черин алдын, мөңгүн долган, эртине-байлаа эмге-тикчок.
Оларның черин аъттар долган, дайынчы тергелери[†] эмгежок!
8[+][+]Оларның черин дүрзү-бурганнар[†] долган.
Олар холу-биле бүдүрген, салаалары-биле кылган чүүлдеринге мөгейип турар.
9Кижилер боттарын бакка суп, куду көрдүрген-дир.
Сен оларны өршээвейн көр!

10[+]Израиль[†] чон! Дээрги-Чаяакчыдан корткаш,
Ооң өндүр чырыының чайыннаажындан сүрээдээш,
хаяларже ажытталы бер, куйларже чаштына бер!
11[+]Турамык кижи бажын халайтыптар, улуургак улус куду көрдүрер,
ол хүн чүгле Дээрги-Чаяакчы[†] өндүр бедик болур.
12Бүгү улуургаар, туразы улгадыр улусту, бодун өрү көрдүнер бүгү улусту
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының кезедир хүнү кээр,
ол бүгү улус куду көрдүрер.
13[+]Ливанның[†] бедип үнген пөштери, Васанның[†] улуг дубтары,
14бүгү бедик даглар, бүгү кадыр тейлер,
15бедик суурга бүрүзү, быжыглаттынган хана бүрүзү,
16[+]Фарсистиң бүгү улуг корабльдары, оларның бүгү күзенчиг каасталгалары
кеземче хүнүн көөр.
17Кижиниң улуургак чоруу куду көрдүрер, турамык кижи бүрүзү томаарыыр,
ол хүн чүгле Дээрги-Чаяакчы өндүр бедик болур,
18дүрзү-бурганнар шуут чиде бээр.

19[+][+]Кажан Дээрги-Чаяакчы чер-делегейни сириледир силгиптерге,
Оон корткаш, Ооң өндүр чырыының чайынындан сүрээдээш,
улус хаялар чарыктарынче, черде хооргалдарже кире бээр.
20[+]Ол хүн улус мөгеер дээш кылып алганы алдын-мөңгүн дүрзү-бурганнарын
дедир-даваннарга, часкыларга октап бериптер.
21Дээрги-Чаяакчы чер-делегейни сириледир силгиптерге,
Оон корткаш база Ооң өндүр чырыының чайынындан сүрээдээш,
олар хаялар чарыктарынче, даглар кызааларынче кире бээр.

22[+]Кижи амытанны херекке алба, ол өлүр тынныг болгай.
Ол чүзү-биле чугулал?

#### 3


Иерусалим биле Иудеяның буураар хүнү кээр

1[+]Аг-шериглиг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы Иерусалим[†] биле Иудеядан

аъш-чем биле ижер сугнуң бүгү курлавырын хунаап аппаар;
2дидим маадырлар база дайынчылар, шииткекчилер база Бурганның медээчилери,[†]
бүдүү билирлер база чагырыкчылар бо черге артпас;
3шериг баштыңнары база даргалар;
чөвүлекчилер, шевер усчулар болгаш билди-билиглиг илбичилер бо черге артпас.
4«Мен аныяк оолдарны оларга баштыңчылар[†] кылып каар мен,
чаш төлдер оларны чагырар!»
5[+]Улус бот-боттарын – кижи бүрүзү өске кижини – дарлаар.
Аныяктар – кырганнарга, карачалдар – даргаларга
турамык чаңын көргүзер.
6Кым-бир кижи ачазының аалынга бодунуң төрелинден салдынмайн:
«Сен тоннуг-дур сен, ынчангаш биске баштыңчы бооп көр,
бо бузундуларны ээлеп чагырып көр!» – дээр.
7А демгизи: «Силерни экиртип шыдавас мен.
Аалымда аъш-чем-даа, хеп-даа чок,
мени чоннуң баштыңы кылбаңар» – деп харыылаар.

8Иерусалим буураар, Иудея кээп дүжер,
чүге дээрге оларның сөстери биле ажыл-херектери
Дээрги-Чаяакчыга удурланышкак, өндүр бедик Ону дорамчылап турар болган.
9[+]Оларның арыннарының аян-шинчизи боттарынга удур херечилеп турар;
олар боттарының бачыдын Содомнуң чурттакчылары ышкаш
чарлаттынып, чажырбайн турар.
Олар ат болур – боттарын бакка суп алган улус-тур!

10[+]Чөптүг-шынныг улуска: «Ачы-буян алыр силер» – деп чугаалаңар,
чүге дээрге олар боттарының ажыл-херээниң үре-түңнелин четтирер.
11Кем-буруулуг улус ат болур!
Олар холу-биле кылган ажыл-херээ дээш кеземче көөр.

12Мээң чонумну бичии уруглар безин кызып-кыйып турар,
херээжен улус чагырып турар.
Мээң чонум! Сени башкарыкчыларың өскээр эдертип,
алыс шын оруктан астыктырып тур.


Бурганнның Бодунуң чонун шииткени

13[+]Дээрги-Чаяакчы[†] шииткел үндүреринге белен,
бүгү чоннарны[*] шиидер дээш туруп келген.
14[+][+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонунуң баштыңнары[†] болгаш нояннары-биле
чаргызын чарып эгелээн: «Силер Мээң виноградым[†] шөлүн хоозураткан силер[*],
ядыы улустан үптеп алган эт-хөреңгиңер – бажыңнарыңарда.
15[+]Чүү дээш Мээң чонумну кызып-кыйып, ядыы улусту дарлап турар силер?»
Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

16[+]Дээрги-Чаяакчы: «Сионнуң[†] херээженнери турамык, мойну чооннаан,
көрүжү-биле эрлер дуурайлаар, чаяңнадыр кылаштаар,
кажыктарында каасталгалары дагжаар улус-тур» – дээн.
17Ынчангаш Дээрги Сионнуң херээженнериниң баштарын тазартып каар,
Дээрги-Чаяакчы оларның тейин дөңгүрертир чүлүп каар!
18[+]Ол хүн Дээрги оларның каасталгаларын хунаап аар:
буттуң кажыктарынга кедер чараш илчирбежигештерин,
хүн база чартык ай хевирлиг каасталгаларын,
19сыргаларын, билектээштерин, баш шывыгларын болгаш шарыгларын,
илчирбежигештерин, курларын, чаагай чыттыг чүүлдерлиг саважыгаштарын, чавагаларын,
20билзектерин, думчукка азар дээрбектерин,
21аянныг хевин, каъттангыларын, тоннарын, акша хаптарын,
22көрүнчүктерин, каас-коя иштики хептерин,
бөрттерин болгаш баш аржыылдарын хунаап аар.
23Оларга чаагай чыттыг чүүл орнунга бак чыт турар,
кур орнунга – хендир, каас-коя хеп орнунга – качыгдалдың самдар хеви,
чараш арын-шырай орнунга – дорамчылал демдээ турар[*].

24Иерусалим, сээң эр улузуң хылышка шаштырып аар,
эрес-маадыр улузуң дайын-чаага кырлып каар.
25[+][+]Хоорайның хаалгалары ыглап-сыктап, хомудаар,
Иерусалим-кыс хоозурап, черге олуруп аар.

#### 4

1Ол хүн чеди херээжен кижи чаңгыс эр кижини сегирип алгаш[*]:

«Боттарывыстың аъш-чемивис чиир бис,
боттарывыстың идик-хевивис кедер бис,
чүгле сээң кадайларың деп адаттырарын чөпшээреп көр –
ашак чок деп бак атты бистен чайлат!» – деп чугаалаар.


Келир үедеги алдар

2[+]Ол хүн Дээрги-Чаяакчының Өзүмү[*] кайгамчык чараш, өндүр бедик болур, черниң дүжүдү израиль чоннуң артынчызының чоргааралы болгаш алдары болур. 3[+]Ынчан Сионда[†] артып калган улус, хоорайның дириг арткан чурттакчылары – Иерусалимде дириглер санынче киир бижиттирген бүгү улус – Бурганның ыдыктыг[†] улузу деп адаттырар. 4[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] Сионнуң херээженнериниң бужар-багын арыглап[†] чуур; Ол Иерусалимни борашкан ханындан шииткел хады-биле, оттуг хат-биле арыглаар. 5[+][+]Ынчан Дээрги-Чаяакчы Сион дагның кырынга база ында чыылган бүгү улустуң кырынга хүндүс булут чаяар, а дүне – ыш болгаш чалбыышталган чырык от чаяар. Ында бүгү чүвени Бурганның өндүр-чаагайы шып, чаглактаар. 6[+]Ооң өндүр-чаагайы изиг хүнде чаглактаныр хөлеге, шуургандан, чаъс-чайыктан чаштынар чер болгаш хоргадал апаар.

#### 5


Виноград шөлүнүң дугайында ыры

1[+]Мен ынак Эжимге Ооң виноград[†] шөлүнүң дугайында ырыдан ырлап берейн.

Мээң Эжим дүжүткүр тейге виноград тарыыр шөлдүг турган.
2Ол Бодунуң шөлүн коптарып каскаш, дажын аштааш,
виноград сыптары олуртуп каан.
Ол аңаа таңныылдар суургазы туткаш,
чимистен чулук сыскырар оңгар кылып каан.
Ол чаагай чимис манап турда, винограды багай чимис берген.
3Эжим мынча дээн: «Иерусалимниң чурттакчылары, Иудеяның чону,
силер ам виноградым шөлү-биле Мээң чаргымны чарып көрүңер.
4Виноград шөлүнге ам-даа чүнү кылып берип болур турган мен,
чүнү чедир кылбаан мен?
Чаагай чимис манап турумда, чүге ол багай чимис бергенил?
5[+]Виноградым шөлүн канчаарымны силерге чугаалап берейн:
ооң херимин бузуп кааптарымга, ол хоозурап каар,
ооң ханазын үреп кааптарымга, ол таптай бастырар.
6[+][+]Мен ону ээн чер кылып каар мен, артык адырларын кеспес мен,
хөрзүнүн коптарбас мен, ону тенниг бок үнүш дуй үнер.
Ынаар чаъс чагдырбас кылдыр булуттарга дужаар мен».

7[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының виноград шөлү – израиль чон-дур,
Иудеяның чону – Ооң ынак сесерлии-дир.
Ол аңаа шынныг шииткел көрүксеп тургаш,
хан[†] төгүүшкүнү көрүп каан,
чөптүг чорук көөрүнге идегеп тургаш,
күчүлелдиң алгы-кышкызын дыңнап каан.


Бурган бузуттугларны шиидип, ат кылыр

8[+]Чер кырында чааскаан чурттап турар чүве дег,
өске улуска хостуг чер арттырбайн,
бажыңга немей бажың, шөлге немей шөл ээлеп ап турар улус,
ат болур силер!

9-10Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының:
«Хөй санныг бажыңнар ээнзирээр,
улуг каас-чараш бажыңнар чурттакчы чок артар.
Виноград шөлүнде он гектар чер чүгле чаңгыс көгээржик ишти арага бээр,
чашкан он шоодай ишти үрезин чаңгыс борбак хапчыгаш ишти дүжүт бээр» – деп даңгыраглаанын дыңнадым.

11[+]Эртен эрте туруп келгеш, эзиртир суксун дилээр,
орай кежээ дүшкүже, арага куттунар улус ат болур!
12[+]Олар дээрге чадаган, чанзы, дамбыра болгаш лимби үнү дыңнап,
арага ижип, дойлаар, а Дээрги-Чаяакчының ажыл-херээн эскербес,
Ооң холу-биле кылган херектерин кичээнгейге албас улус-тур.
13[+]Ынчангаш мээң чонум билииниң четпезинден дайзынга туттуруп алгаш,
хары черже чоруй баар, ооң алдар-аттыг улузу аштап өлүр, бай улузу[*] кагып-суксаар.
14[+]Өлүглер ораны алгып, аксын улгаттыр аазадыпкан: алдар-аттыг,
бай улус*, хөглээн шуугакчылар ынаар кире бээр.

15[+]Кижи амытан куду көрдүртүр, кижилер томаарыыр,
турамык улус бажын халайтыр.
16А Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң шынныг шииткели-биле
өндүр бедиин көргүзер,
ыдыктыг[†] Бурган[†] Бодунуң чөптүг чоруун дамчыштыр
Бодунуң ыдыктыын илередир.
17Хойлар[†] бо хоорайга одарга-даа дег оъттаар,
хураганнар[†] бо хоорайның бузундуларының аразындан чем дилээр.

18Мегениң хендирлери-биле бузут-бакты сөөртүп чоруур,
тергеге суктунуп алган дег, бачыт[†] сөөртүр улус ат болур!
19[+]«Бурган далажып, Бодунуң ажыл-херээн дүргедетсин –
бис ону көрүксеп тур бис;
Израильдиң ыдыктыг Бурганының бодалы бисче чоокшулап, чогуп бүтсүн –
бис ону билип алыксап тур бис» – деп кыжырып чугаалаар улус ат болур!
20[+]Бузутту буян деп, буянны бузут деп адаар,
дүмбейни чырык деп, чырыкты дүмбей деп санаар,
ажыг чүүлдү амданныг деп,
амданныг чүүлдү ажыг деп санаар улус ат болур!
21[+]Боттарының караанга мерген угаанныг бооп,
боттарының мурнунга угаан-сарыылдыг бооп көстүр улус ат болур!
22Эрес-маадырлыы чүгле эңдере арага ижери-биле илерээр,
күш-шыдалы чүгле эзиртир суксун белеткээри-биле илерээр улус ат болур;
23[+]хээли алгаш, буруулуг кижини агартыр,
а буруу чок кижиге шынныг шииткел үндүрбес кижи ат болур!

24[+]Ол бүгү дээш, ындыг улус от чиген тараа саваңы дег,
чалбыыштың хүл кылып кааны сиген дег болур,
оларның дазылы ирип каар, чечээ довурак ышкаш эстеп тарай бээр.
Чүге дээрге олар Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының хоойлузундан[†] ойталап,
Израильдиң ыдыктыг Бурганының чугаазын тооваан-дыр.
25[+][+]Ол дээш, Дээрги-Чаяакчының килеңи[†] Ооң чонунче кыптыгар;
Ол Бодунуң холун оларже көдүрүп, эттеп-согар.
Даглар сирилей бээр,
улустуң мөчү-сөөктери кудумчуларда өдек-бок дег чыдып бээр.
Ынчан безин Ооң килеңи чайлаттынмас,
Ооң холу ам-даа улусту кезедип, көдүрлүр!

26[+]Дээрги-Чаяакчы ыракта чоннарны кыйгырып, тук көдүрер,
чер-делегейниң кыдыында чурттап турар улуска демдек берип, сыгырар.
Көрүңер, дайзын дүрген, божуу-шалып кел чыдыр!
27Дайзыннарның кайызы-даа могаг билбес, бергедевес,
кайызы-даа удумзурап, удуп калбас;
оларның белинде куру чештинмес, идииниң шидии үзүлбес!
28[+]Оларның согуннары чидиг, чаларын хере тыртып каан;
оларның дайынчы тергелериниң[†] дугуйлары казыргы дег!
29[+]Оларның алгы-кышкызы арзылаң алгызы-ла,
олар араатан аң дег ырланыр;
олчазын сегирип алгаш, ырланып-ырланып, тудуп аппаар –
кым-даа камгалап шыдавас!
30[+]Ол хүн кээрге, дайзыннар олчазын тудуп алгаш,
олче далай чалгыы мөөрээн дег алгыржыр.
Кандыг-бир кижи черже көргеш, дүмбей караңгы биле качыгдал көөр;
булуттар дуглаптарга, чырык безин бүлүртүң апаар.

#### 6


Бурганның өргээзинге көстүүшкүн

1[+][+]Озия хаанның мөчээн чылында[*] өрү көдүрүлген бедик дүжүлгеде саадаан Дээргини көрген мен. Ооң хевиниң эдектери Бурганның өргээзин бүргей ап турган. 2[+]Ону долгандыр серафимнер[*] турду. Серафим бүрүзү алды чалгынныг: олар ийи чалгыны-биле арнын дуглаар, өске ийизи-биле буттарын шывар, арткан ийизи-биле ужар болду. 3[+]Олар бот-боттарынга: «Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] ыдык, ыдык, ыдык! Бүгү чер-делегейни Ооң алдары бүргээн!» – деп ыыткыр чугаалап турду.

4[+]Оларның алгырган үнүнден хаалгаларның үндезиннери божаңайнып, Бурганның өргээзин ыш бүргеп алды. 5«Ат болдум! – дидим. – Аксы-сөзүм арыг эвес[†] боорда, аксы-сөзү арыг эвес чон аразында чурттап турар кижи-дир мен. А ам Хаанны, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчыны караам-биле көрдүм! Өлдүм-не!»

6Ынчан серафимнерниң бирээзи менче ужуп келди, ооң холунда өргүл салыр бедигээштен[†] кыскаш-биле кыстырып алганы оттуг кезек бар болду. 7[+]Ол оозун мээң аксымга дээскеш: «Көрдүң бе, бо оттуг кезек аксыңга деггеш, кем-бурууңну чайлатты, бачыдың ам арыглаттына берген» – деп чугаалады.

8Ооң соонда мен Дээргиниң: «Кымны айбылап чорудайн? Бистиң адывыстан[*] кым баарыл?» – дээн үнүн дыңнап кагдым.

«Мен! Мени айбылап чорудуп көрем!» – дидим. 9[+]Ол ынчан мынча дээн: «Барып, бо чонга:

„Дыңнааш-даа, угаап билбес-тир силер,
көргеш-даа, билип албас-тыр силер“ – деп чугаала.
10[+][+]Бо чоннуң чүрээ дашталып калган,
кулаан кумнап, караан хаптап алган –
оон башка олар караа-биле көрүп, кулаа-биле дыңнап,
чүрээ-биле угаап билиптер турган ийик;
оон башка олар Менче эглип кээп,
экирий бээр турган ийик».

11Мен ынчан: «Кажанга чедир ындыг болурул, Дээрги?» – деп айтырдым.

Ол меңээ: «Хоорайлар ээнзиреп, чурттакчы чок арткыжеге чедир, бажыңнар октаттына бергижеге, шөлдер ээнзиреп, хоозурап калгыжеге чедир; 12Дээрги-Чаяакчы бүгү улусту үндүр сывырыптарга, бо чер шуут кагдына бергижеге чедир – деп харыылаан. – 13[+]Чуртка чоннуң чүгле оннуң бир кезээ-даа[†] артып каар болза, ол артынчыны база катап хоозурадыр! Ынчалза-даа быжыг ыяштарны кезип кааптарга, дазылы артып каары дег, ыдыктыг[†] чон база дазылдыг болур».

#### 7


Чонга идегел бээр демдек

1[+][+]Озияның оглунуң оглу, Иоафамның оглу Ахаз Иудеяның хааны турган. Ол үеде арамей хаан Рецин база Ремалияның оглу, Израильдиң хааны Факей олар Иерусалимге удур дайылдажып үнүпкен, ынчалза-даа ону эжелеп ап шыдаваан.[*]

2Давидтиң[†] салгалынга – хаанның өг-бүлезинге «Арамей аг-шериг израиль черде турлагжып алган-дыр» деп дыңнадырга, Ахаз хаанның болгаш ооң албаты чонунуң чүректери, хат хадыырга, аргада ыяштарның чайганыры дег, бырыңайны берген.

3[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Исайяга[†] мынча дээн: «Оглуң Шеар-ясувту[*] эдертип алгаш, Ахаз хаанны уткуңар. Үстүкү хөөлбектиң суг дамчыдар хоорзаларының ужунче, Хеп чуур шөлче баар орукче үнүп кээр силер. 4Ахазка мону чугаала: „Оваарымчалыг бол, ынчалза-даа дүвүреп, кортпа. Бо оттуг кезектиң имистелген ийи ужу дээш – арамей шериглиг Рецин биле Ремалияның оглу дээш сагыш-сеткилиң ундаравазын. 5Арамей чон база Ремалияның оглунга чагырткан израиль күрүне сеңээ удур бак сагыштыг бооп: 6‘Иудеяны барып коргудуптаалы, ону эжелеп алгаш, ооң хааны кылдыр Тавеилдиң оглун олуртуп каалы’ – деп турар-дыр. 7[+]Ынчалза-даа Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы ындыг чүве кажан-даа болбас деп, ындыг чүве боттанмас деп аазаан. 8-9Чүге дээрге Дамаск болза чүгле арамей черниң найысылалы, а Рецин болза чүгле Дамаскының баштыңы болгай; Самария[†] хоорай чүгле Израильдиң найысылалы, а Факей болза чүгле Самарияның баштыңы болгай. Алдан беш чыл болгаш, Израиль[†] тоо быдарап, чон болбайн баар. Бүзүрелиңерни[†] черле оскунмаңар, оон башка шуут шыдашпас силер“».

10Дээрги-Чаяакчы Ахазка оон ыңай: 11«Дээрги-Чаяакчы Бурганың менден бадыткал демдээн дилеп ал: алдыы оранның ханызындан-даа, дээрниң бедиинден-даа болза» – деп дамчыткан.

12А Ахаз: «Мен дилевес мен, Дээрги-Чаяакчыны шеневес мен» – деп харыылаан.

13Исайя ынчан мынча дээн: «Давидтиң үре-салгалы, мени дыңнаңар! Кижиниң шыдамыын шенээниңер силерге четпес болду бе? Бурганымның шыдамыын база шенексеп тур силер бе? 14[+][+]Ынчангаш Дээрги Боду силерге бадыткал демдээ хайырлаар: көрүңер даан, аныяк кыс[*] иштелип, оол уруг божуп алгаш, ону Эммануил[*] деп адап аар. 15Ол чаш төл эки-бакты ылгап билип шыдаптар назынныг апаргаш, ак чем биле ары чигири чиир.[*]

16Чаш төл эки-бакты ылгап өөренириниң мурнунда, израиль биле арамей черлер – оларның ийи хаанындан коргуп турарың черлер – ээнзиреп каар. 17[+]А Дээрги-Чаяакчы сенче, сээң чонуңче, сээң ачаңның төрел бөлүүнче Израильдиң Иудеядан аңгыланганындан бээр болуп көрбээн коргунчуг хүннерни чорудуптар – Ассирияның[†] хаанын ыдыптар!

18[+]Ол үе кээрге, Дээрги-Чаяакчы Египетте[†] Нил хемниң адырларында сээктерни, ассирий черде арыларны сыгырып кыйгырар. 19Олар ужуп келгеш, кадыр кашпалдарга, хаялар чарыктарынга, бүгү тенниг чадаң үнүштерге, бүгү одар-белчиирлерге хонуп аар.

20[+]Ол үе кээрге, Дээрги Евфрат хемниң ындында Ассирияның хааны-биле – Бодунуң хөлезилеп алганы сал-чүлүүр-биле силерниң бажыңарда, будуңарда дүгүңерни чүлүп кааптар, сегел салыңарны үзе кезип кааптар[*].

21Ол үе кээрге, кижи чүгле чаңгыс саар инек биле ийи өшкү тудуп, азырап шыдаар. 22Ол малындан элбек сүт саап аар болгаш, ак чем чиир. Чер-чуртка арткан бүгү улус ак чем биле ары чигири чиир.

23Ол үе кээрге, биеэде муң мөңгүн чоос өртектиг муң виноград[†] сывы үнүп турган черге тенниг бок үнүш үнер. 24[+]Улус ол озалдыг черже баарда, ча-согун ап чоруур; бүгү чер кырын тенниг бок үнүш дуй үнер. 25Кажан-бир шагда болбаазырадып турган тейлериңерниң кайызынче-даа ам, тенниг бок үнүштен корткаш, барбас силер. Орта чүгле мал-маган оъттап чоруур».

#### 8


Ассирия үер дег халдап кээр

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ: «Улуг самбырадан ап алгаш, улуска билдингир кылдыр аңаа: „Магер-шелал-хаш-баз“[*] – деп бижип каг. 2[+]А Мен Бодумга Бурганның бараалгакчызы[†] Урия биле Иеверехияның оглу Захарияны бүзүрелдиг херечилер кылдыр кыйгырып аар мен» – дээн.

3Мен ынчан өттүр билир кадайым-биле чоокшулажырымга, ол иштели бергеш, оол уруг божуп берген. Дээрги-Чаяакчы меңээ: «Оглуңну Магер-шелал-хаш-баз* деп адап ал. 4[+]Чүге дээрге бо чаш төлдүң „ачай“ база „авай“ деп чугааланырының мурнунда-ла, Дамаскының эртине-байлаан болгаш Самариядан[†] үптеп алган чүвезин Ассирияның[†] хааны олчалап алгаш баар» – дээн.

5Дээрги-Чаяакчы меңээ катап база чугаалаан: 6[+]«Бо чон оожум аккан Силоам суун[*] херекке албайн, Рецин болгаш Факей-биле эвилелдежиринге идегеп, өөрүп турар-дыр. 7[+]Ол дээш, Дээрги олче улуг, шапкын Евфрат хемниң суун – Ассирияның ат-алдарлыг хаанын ыдыптар. Ол хем бодунуң бүгү адырларындан көдүрүлгеш, эриин ажыр агып, 8[+]Иудеяже үерлеп киргеш, ону хөме ап, моюнга чедир көдүрлү бээр; ооң хөме аккан чалгыглары сээң чериңни бүрүнү-биле шыва аптар, о, Эммануил![*]»

9Бүгү чоннар, шимээргеп хөлзеңер, ынчалза-даа чылча шаптырар силер! Бүгү ырак чурттар, тооп дыңнаңар! Тулчуушкунга белеткенип-даа алзыңарза, чылча шаптырар силер; тулчуушкунга белеткениңер, ынчалза-даа чылча шаптырар силер! 10[+]Бодалдарыңар бодап алыңар, ынчалза-даа олар болдунмайн баар; сөзүңер чугаалаңар, ынчалза-даа ол бүтпес, чүге дээрге Бурган[†] бистиң-биле!


Дээрги-Чаяакчыдан коргары

11Дээрги-Чаяакчы күштүг холун менче салгаш, мээң-биле чугаалажып, бо чоннуң оруун эдербезин сагындырып турду. Ол мынча дээн: 12[+]«Бо чоннуң сүлчээ деп адаар бүгү чүвезин ынча деп санаваңар; ооң коргар чүвезинден коргуп-сүртевеңер. 13Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчыны ыдыктап хүндүлеңер, Оон коргуңар, Оон сүрээдеңер! 14[+][+]Дээрги-Чаяакчы Израиль[†] биле Иудея ийиге чок-ла болза ыдыктыг чер[†] болур, чок-ла болза моондак даш, тептигер хая болур. Ол Иерусалимниң чурттакчыларынга какпа-дузак болур. 15Олардан хөй улус тептиккеш, чылча кээп дүжер, дузакка киргеш, туттуруп аар».

16[+]Мен херечилелимни шыгжап каайн, Бурганның ажыдыышкынын[†] өөреникчилерим көрүп турда, таңмалап каайн. 17[+]Дээрги-Чаяакчы израиль чондан хая көрүнген-даа болза, Ону манаар мен, Аңаа идегээр мен.

18[+][+]Мен база Дээрги-Чаяакчының меңээ бергени ажы-төл – бо-дур бис. Мээң ажы-төлүм – Сион[†] дагда чурттап турар Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының Израильге берген, баш бурунгаар айыткан демдектери ол-дур.

19[+][+]Бир эвес улус силерге: «Өлгеннерниң сүнезиннерин кыйгырып, сымыранып турар караң көрнүр улустан чүве айтырыңар» – дээр болза, «Чон бодунуң Бурганындан айтырар ужурлуг эвес чүве бе? Дириглер дугайында өлүглерден канчап айтырар чүвел?» – деп харыылаңар. 20[+]Бурганның хоойлузу[†] база ажыдыышкыны чүү деп турарын көрүңер! Бир эвес улус бо сөс ёзугаар чугаалавас болза, оларда хаяа чырыы чок-тур. 21[+]Ындыг улус чер кырынга муңгарап-деңгереп, аштап-суксай берген улчуп чоруп каар; аштаан үезинде хорадап, боттарының хаанын база Бурганын каргаар. 22[+]Олар өрү-даа көөрге, черже-даа көөрге, чүгле качыгдал, коргунчуг дүмбей караңгы көстүр, олар дүмбей караңгыже октаттырар. Ындыг-даа болза, караңгы биле баш муңгаш байдал кезээ-мөңгеде турбас.

#### 9


Чөптүг-шынныг Хаанның төрүттүнгени

1[+]Эрткен үеде Завулоннуң[†] база Неффалимниң[†] черин куду көрүп турган,

а келир үеде өске чоннар чурттаан Галилеяны,[†]
далайже баар орукта черни болгаш Иордан хемниң[†] ындында черлерни алдаржыдар.

2[+][+]Караңгыга чурттап орган чон өндүр улуг чырык көрүп кагды,
дүмбей бүргээн черге чурттаан улуска чырык чайыннап келди.
3[+]Сен чонну көвүдедип, аңаа улуг өөрүшкүнү хайырладың.
Ол Сээң мурнуңга, дүжүт ажаалдазының үезинде өөрүүрү дег, олча-тывыш үлежип тура,
өөрүп-байырлаары дег, өөрүп-хөглээр.
4[+]Мадиан чонну[†] чылча шапкан хүнүңде дег,
Сен Бодуңнуң чонуңну хилинчектээн дөңгүнү, ооң эгиннеринде аар чүъктү уштуп,
ооң кызагдакчызының мергезин сыйып кагдың.
5[+]Тулчуушкунга киришкен дайынчыларның идиин,
ханга борашкан хевин өрттедири-биле бериптер,
олар отка чемиш болур.

6[+]Чаш төл бис дээш төрүттүнген, оолду биске берген болгай!
Эрге-чагырга демдээ ооң эгиннеринде,
ол «Кайгамчык чөвүлекчи», «Мөге-шыырак Бурган[†]»,
«Мөңге ада», «Амыр-тайбың хайырлаар чагырыкчы» деп адаттырар.
7[+][+][+]Ооң эрге-чагыргазы база хайырлаар амыр-тайбыңы кызыгаар чок көвүдээр.
Ол Давид[†] хаанның дүжүлгезинге саадап, ооң күрүнезин чагырып,
ону шын шииткел болгаш чөптүг чорук-биле амдыгааштан эгелээш,
кезээ-мөңгеде доктаадып, быжыглаар.
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының күштүг күзели ол бүгүнү боттандырар!


Бурганның Израильге хорадааны

8Дээрги Иаковка[†] удур шииткел сөзү ыткан,
ол сөс Израильдиң кырынга дүжер.
9-10Ол сөстү бүгү израиль чон биле Самарияның[†] чурттакчылары билип алгаш-даа,
улуургак, турамык сеткил-чүрээнден: «Тууйбу бажыңнарны бузуп-даа кагза,
чонуп каан даштар-биле катап тудуп аар бис;
ыяш тудугларны үреп-даа кагза, пөштен кылган тудуглар-биле солуп аар бис» – деп турар-дыр.
11[+]Дээрги-Чаяакчы[†] оларга удур Рецинниң дайзыннарын көдүрер,
оларның өжээтеннерин ыдалаар.
12[+][+]Арамейлер чөөн чүктен, филистимнер – барыын чүктен халдап келгеш,
Израильди чазыйланып, ажырыптар.
Ынчан безин Дээрги-Чаяакчының килеңи[†] чайлаттынмас,
Ооң холу ам-даа чонну кезедип, көдүрлүр.

13[+]Ынчалза-даа чон ону ам-даа соп турар Бурганче ээлбейн баар,
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчыже чүткүвейн баар.
14[+]Дээрги-Чаяакчы чаңгыс хүнде Израильдиң бажын-даа, кудуруун-даа одура шавар,
бедик-чаагай будуктарны-даа, хыыргыышты-даа кезе шавар.
15[+]Баш дээрге баштыңнар болгаш даргалар-дыр,
кудурук дээрге меге чүвеге өөредир бүдүү билирлер-дир.
16Башкарыкчылары бо чонну өскээр эдерткен:
оларга башкарткан улус оруундан аза берген.
17[+]Ынчангаш Дээрги ол чоннуң аныяк оолдары дээш сеткили өөрүвес,
өскүстерин, дулгуяк херээженнерин[†] кээргевес,
чүге дээрге олар шупту – бужартаан, бузут үүлгедир улус-тур,
оларның аксы-сөзү чүгле чүдек-бужар чүве чугаалаар.
Ынчан безин Дээрги-Чаяакчының килеңи чайлаттынмас,
Ооң холу ам-даа чонну кезедип, көдүрлүр.

18Оларның бузуду от ышкаш чалбыышталып,
тенниг бок үнүштү чип, арга-арыгны[†] өрттедип тур –
ыш адагашталдыр көдүрлүп үнүп тур.
19[+]А Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының килеңи черни өрттендир чиир,
чон оттуң чемижи апаар.
Кым-даа бодунуң ха-дуңмазын кээргевес;
20[+]оң талазындан үзе соп сыыргаш, аш артар;
солагай талазындан чигеш, тотпайн баар.
Кижи бүрүзү бодунуң холунуң эъдин[*] чиир.
21[+]Манассия Эфремни, Эфрем – Манассияны чиир,
олар ийилээн Иудеяже халдаар!
Ынчан безин Дээрги-Чаяакчының килеңи чайлаттынмас,
Ооң холу ам-даа чонну кезедип, көдүрлүр.

#### 10

1[+]Чөптүг эвес хоойлулар[†] үндүрүп,

кээргел чок доктаалдар бижип турар улус ат болур!
2[+][+]Силер мээң чонум иштинде ядыыларның эргезин казып турар,
түреңги улуска шын шииткел көргүспес
база дулгуяк херээженнерниң[†] кошкулун былаап аар,
өскүстерни үптеп турар улус-тур силер.
3Кеземче хүнүнде, кажан ырактан келген айыыл-халап таварыырга, канчаар силер?
Дуза дилеп, кымче баар силер?
Эртине-байлааңарны каяа арттырып каар силер?
4[+]Силер туттурган улус аразынга харыксырап олура дүжер
азы өлүрткен улус аразынга чыда дүжер силер.
Ынчан безин Дээрги-Чаяакчының килеңи[†] чайлаттынмас,
Ооң холу ам-даа силерни кезедип, көдүрлүр.


Бурганның турамык Ассирияны шииткени

5[+]«Ассирия[†] ат болур!
Ассирия дээрге Мээң килеңимниң шыкпыыжы-дыр,
ооң холунда – Мээң хорадаан сагыжымның кымчызы!
6[+]Мен Ассирияны Менден ойталаан чонга удур,
Мээң килеңнеп турарым чонга удур ыдар мен –
ону үптеп-тоназын, куругладыр олчалап алзын,
кудумчуда бок-хир дег, таптай бассын».

7[+]Ынчалза-даа Ассирияның хааны Бурганның ону ыдып турарын билбес,
ол бодунуң сеткил-чүрээнге өске чүве бодаар –
чер-делегейниң хөй күрүнелерин эжелеп, узуткаар деп бодаар.
8Ол хаан: «Бүгү хааннар чүгле мээң нояннарымга деңнежир эвес чүве бе?
9[+]Калне хоорай – Кархемис ышкаш,
Хамат – Арпад ышкаш, Самария[†] – Дамаск ышкаш эжелеттирбээн чүве бе?
10Мен өске күрүнелерни – Иерусалим[†] биле Самарияның дүрзү-бурганнарындан[†] артык күштүг
дүрзү-бурганнарлыг күрүнелерни эжелеп алган болганымда,
11[+]Самарияны база ооң дүрзү-бурганнарын базып кааным дег,
Иерусалимни база ооң дүрзү-бурганнарын базып кагбас мен бе?» – деп бодап турар.

12[+]Дээрги Сион[†] даг биле Иерусалимге удур кылып турар херээн төндүргеш,
Ассирияның хаанының улуургак, турамык сагыш-хөңнүн болгаш
ооң туразы улуг, өрү көрдүнер чоруун кезедир.
13[+]Ол хаан: «Мен ол бүгүнү күштүг холум-биле
база мерген угааным-биле кылдым,
билиим ол хире-дир!
Чоннарның кызыгаарларын эде тургустум,
оларның курлавырларын үптеп алдым;
буга ышкаш, оларның хааннарын дүжүлгезинден дүжүр үстүм.
14Куш уязы тыпкан дег, Мээң холум чоннарның эртине-байлаан эжелеп алды;
кагдынган чуургалар чыып аары дег, мен бүгү чурттарны чыып алдым.
Кым-даа чалгынын далбаш кылбады, аксын ажыдып, сыйылавады» – дээн болгай.

15Ыяш кезип турар кижиден ооң балдызы өрү көрдүнер деп бе?
Ыяш хирээлеп турар кижиниң хирээзи ооң мурнунга хоолуургаар деп бе?
Мерге ону көдүрүп турар кижини көдүрүп шыдаар деп бе
азы ыяштан чазаан моң ыяштан бүтпээн ээзи кижини чайып шыдаар деп бе?
16[+]Ынчангаш Аг-шериглиг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы
ол хаанның семис-шыырак улузунче арып-дорар аарыг-човалаң ыдар,
ооң ат-алдарлыг улузунуң аразынга чалбырааштыг от ышкаш чалбыыш өөскүдер.
17[+]Израильдиң Чырыы ынчан от апаар,
Ооң ыдыктыг[†] Бурганы чалбыыш апаар:
ол от чаңгыс хүн дургузунда тенниг бок үнүштү чиптер.
18Ассирияның алдарлыг арга-арыын, дүжүткүр шөлдерин
ол от бүрүнү-биле узуткаар[*],
олар шупту өлүг-диригниң аразында аарыг кижи дег апаар.
19Ооң арга-арыының ыяжының артынчызы аажок эвээш санныг апаар,
ону чаш уруг безин санап шыдаптар.


Израильдиң артынчызы Бурганче эглир

20Ол хүн кээрге, Израильдиң артынчызы –
Иаковтуң[†] салгалындан артып калган улус
боттарының дарлакчыларынга оон ыңай ынанмастай бээр[*],
а Дээрги-Чаяакчыга, Израильдиң ыдыктыг Бурганынга шыны-биле ынаныр.
21Израильдиң артынчызы мөге-шыырак Бурганче эглир[*].
22[+]Израиль[†], сээң чонуң далай элезини ышкаш хөй санныг-даа болза,
чүгле артынчы чон эглип кээр.
Бурган бүрүнү-биле чөптүг кеземче узуткаашкын боорун айыткан.
23[+]Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчы
тодаратканын ёзугаар бүгү чуртка узуткаашкын чорудар.

24[+]Ынчангаш Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчы:
«Мээң Сионда чурттаан чонум, сени шыкпыыш-биле улдап,
биеэде Египет[†] ышкаш, моң арнып турар Ассириядан кортпа.
25Удавас Мээң сеңээ хорадаан сагыжым часкарлы бээр,
Мээң килеңим кыптыгып, ассирийлерни узуткаар» – дээн.

26[+][+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] Цур-Орив чанынга
мадиан чонну чылча шапканы дег
азы Египетке Бодунуң даянгыыжын далай суунче көдүргени дег,
Ассирияже кымчызын көдүрер.
27[+]Ол хүн кээрге, Ассирияның чүдүрген чүъгүн
сээң оорга-мойнуңдан дүжүрер,
хилинчектээн дөңгүзүн – мойнуңдан уштур,
ол дөңгү, күжениптериңге, буступ дүжер.

28[+]Дайзыннар Айатта чедип келген,
Мигронну таварып эрте берген,
Михмаска кошта чүъгүн арттырып каан[*].
29[+][+][+]Олар кежигни эрте берген, Гевада хонуп чыдар.
Рама хоорай сирилээн, Саулдуң[†] Гивазындан чурттакчылары дезипкен.
30[+][+]Галлим суур, өөледир ыгла!
Лаис, ону дыңна, Анатот, аңаа харыыла!
31Мадмена чурттакчы чок арткан, Гевимниң чурттакчылары дезип, чаштына берген.
32[+]Ол-ла хүн дайзыннар Новка доктаагаш,
Сион дагда турар Иерусалимче чудуруу-биле кыжанган.

33[+]Көрүңер! Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчы
коргунчуг күчү-күжү-биле ыяштарның будуктарын сыйып кааптар.
Ыяштарның баштарын кезип кааптар,
бедик черлерни[†] чавызадып каар.
34Дээрги-Чаяакчы шыргай арга-эзимни балды-биле кыргый кезер,
өндүр улуг Бурганның мурнунга Ливанның[†] арга-эзими калбаш кээп дүжер!

#### 11


Амыр-тайбың хайырлаар Хаан

1Иессейниң[†] төжээнден Будук өзер,

ооң дазыл-дамырындан Өзүм үнер[*].
2[+] Ол Өзүмнү Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†] – мерген угаан биле угаан-сарыыл бээр Сүлде,
арга-сүме биле күш-шыдал бээр Сүлде,
билиг биле Дээрги-Чаяакчыдан коргуушкун бээр Сүлде бүргеп алыр.
3Дээрги-Чаяакчыдан коргары Аңаа өөрүнчүг болур.
Ол даштыкы хевир барымдаалап шиитпес,
дамчыыр чугаа ёзугаар херектер шиитпирлевес.
4[+][+]Ядыыларны Ол шынныы-биле шиидер,
черниң түреңги улузунуң чаргы-чаалызын чөптүү-биле шиитпирлээр.
Ооң чугаалаан сөзү, мерге дег, чер-делегейни кезедип согар,
Ол Бодунуң аксындан үнген тыныжы-биле бузуттуг улусту өлүрүп каар.
5Ол чөптүг чорукту куржанып аар, шынчы чорук Ооң белинде куру болур.

6[+]Ынчан бөрү хураган-биле[†] кады чурттаар,
ирбиш анай-биле кады чыдар,
бызаа, арзылаң болгаш бугажык кады оъттап-чемненир,
бичии оол оларны одарже сүрүп аппаар.
7Инек адыг-биле кады оъттаар,
оларның төлдери кады чыдар,
арзылаң, буга ышкаш, сиген чиир.
8Чаш төл чылан үңгүрүнүң аксынга ойнап болур,
бичии уруг шагар чылан чурттап турар үтче холун салып болур.
9[+][+]Бурганның бүгү ыдыктыг[†] даанга
бузут үүлгедир, хора халдадыр чорук турбас апаар,
чүге дээрге, далайны сугларның долары дег,
чер-делегей Дээрги-Чаяакчыны билип аары-биле долдунар.


Чоннарга тук

10[+][+]Ол хүн кээрге, Иессейниң Дазылы бүгү чоннарга тук дег апаар,
шупту аймактар Ооң чанынга чыглып кээр,
Ооң чурттап турар чери алдаржыыр.

11[+]Ол хүн кээрге, Дээрги холун катап база сунгаш,
Бодунуң чонунуң артынчызын Ассириядан,[†] Египеттиң[†] девискээрлеринден,
Эфиопиядан,[†] Эламдан, Сеннаардан, Хамат хоорайдан болгаш
далайда ортулуктардан дедир эгидип аар.
12[+]Дээрги бүгү чоннарга тук көдүргеш,
Израильдиң үндүр сывыртаткан улузун чыып эккээр,
Иудеяның тоо быдараан чонун чер-делегейниң дөрт чүгүнден бөлүп эккээр.
13[+]Израильдиң адааргалы соксаар, Иудея аңаа өжээргевейн баар;
Израиль[†] Иудеяга адааргавастай бээр, Иудея база Израиль-биле өжээннешпес.
14[+]Олар барыын чүкке филистимнерниң черлеринче шүүргедей ужуп, халдаар,
чөөн чүкте чурттаан аймактарны кады үптээр;
Эдом[†] биле Моавка[†] удур холун көдүрер, аммон чон оларга чагыртыр.
15[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Египеттиң далайының мугулдурун кургадып каар,
күштүг хат хадыдып, Бодунуң холун Евфрат хемниң кырынче сунар.
Ол хем чеди адырык кылдыр чарлы бээрге,
улус ону идик ужулбайн кежип шыдаар апаар.
16[+][+]Ынчан Ооң чонунуң артынчызынга, израиль чон Египеттен үнүп турган үеде дег,
Ассириядан үнер делгем орук ажыттынар.

#### 12


Мактал ырылары

1[+]Ол хүн кээрге: «Дээрги-Чаяакчы[†], Сеңээ өөрүп четтирип тур мен!

Сен меңээ килеңнеп[†] турган-даа болзуңза,
Бодуңнуң килеңиңни чайладып, меңээ аргалалды хайырладың.
2[+]Шынап-ла, мээң Камгалакчым[†] – Бурган[†],
Аңаа идегээр болгаш, чүден-даа кортпас мен.
Дээрги-Бурган-Чаяакчы – мээң күчү-күжүм, ырым;
Ол меңээ камгалал болду» – деп ырлаар сен,
3камгалалдың кудуктарындан сугну өөрүшкүлүг узуп аар силер.

4[+][+]Ол хүн кээрге: «Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтириңер,
Ооң адын кыйгырып, алгап-мактаңар;
чоннар аразынга Ооң ажыл-херектерин медээлеңер,
Ооң ады өндүр улуг дээрзин оларга сагындырыңар.
5[+]Дээрги-Чаяакчыны алгап ырлаңар,
Ол өндүр улуг үүле-херек кылган болгай,
ооң дугайында бүгү чер-делегейге билдингир апарзын.
6[+][+]Сионнуң[†] чурттакчылары, өөрүп-хөглеңер,
чүге дээрге Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганы
силерниң араңарда өндүр улуг-дур!» – деп ырлаар силер.

#### 13


Вавилон дугайында өттүр билген медеглел

1[+]Амоцтуң оглу Исайяның[†] дамчытканы Вавилон[†] дугайында өттүр билген медеглел бо-дур[*].

2[+]«Тас тей бажынга туктан көдүргеш,
дайынчыларны кыйгырып, оларже хол чайыңар;
олар беглер хаалгазынче кире берзин.
3Мен Бодумга бараалгатканым шериглерге дужаал берген мен;
Мээң өндүр улуум дээш өөрүп-байырлап турар дайынчыларымны кыйгырып алдым –
Мээң килеңим[†] ёзугаар хөделзиннер.

4Мөөң чон чыылганда дег, дагларда дааш-диңмит үнүп тур.
Эвилелдежип чыылган күрүнелер, чоннарның дааш-шимээни ол-дур!
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] аг-шериин тулчуушкунга белеткээн-дир.
5[+]Ол аг-шериг ырак чурттан, чер-делегейниң ужу-кыдыындан кел чыдар:
Дээрги-Чаяакчы болгаш Ооң килеңиниң чепсээ бүгү чер-делегейни хоозурадыр!

6[+]Ыглап-сыктаңар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының шииткелиниң хүнү[†] чоокшулаан-дыр –
Күчүлүг Бурган[†] бүрүн буураашкын чоруткан-дыр.
7[+]Ынчангаш бүгү улустуң холдары салдына бээр, кижи бүрүзүнүң чүрээ серт кынныр.
8[+]Улус аажок коргар, олар аарышкыга алзып, курлу бээр,
божуп чыдар херээжен кижи дег, хилинчек көөр,
бот-боттарынче кайгап-харап көржүр,
арыннары агарып, девидей бээр.

9[+]Көрүңер, Дээрги-Чаяакчының шииткелиниң хүнү кел чыдыр –
Ооң аажок хорадап, килеңнээни, хайыра чок ол хүнде
чер кыры ээнзиреп, ында чурттаан бачыттыг улус узуткаттырар.
10[+]Дээрниң сылдыстары биле чырымалдары боттарының чырыын чашпас;
үнүп орар хүн өжүп каар, ай чайынналдыр чырывас.
11[+]Мен бо делегейни бузуду дээш кезедир мен,
бузуттугларны кем-буруузу дээш кезедир мен.
Турамык улустуң улуургаан соксадыр мен,
түрлүг улустуң туразының улуун таптай базар мен.
12[+]Кижилер эвээжээш, арыг[†] алдындан-даа, Офирден эккелген алдындан-даа
ховар апаар кылып каар мен.
13[+]Ынчаар дээш, Мен дээрни силгиир мен!
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы хорадаарга,
Ооң килеңи кыптыккан хүнде чер-делегей бодунуң туружундан шимчей бээр.

14[+]Ынчан кижи бүрүзү, сүрүүшкүнден дескен чээрен дег,
кадарчы чок хойлар[†] дег, бодунуң чонунче дедир чанар,
бодунуң черинче дезип маңнаар.
15Туттурган-на кижи өттүр шаштырып аар,
таварышкан-на кижи хылыштан өлүп калыр.
16[+][+]Оларның чаш төлдерин, боттары көрүп турда, черже чылча октап каар;
оларның бажыңнарын үптеп-тонаар, кадайларын чазарлаар.

17[+]Көрүңер, Мен Вавилонга удур мөңгүннү үнелевес, алдынны тоомчага албас
мидий чонну көдүрер мен.
18[+]Мидийлерниң чалары аныяк оолдарны адып каар,
олар чаш төлдерге хайыра көргүспес,
бичии уругларже кээргел-биле көрүнмес.
19[+]Вавилон – күрүнелерниң эң каазы, халдей чоннуң алдары база чоргааралы,
Содом биле Гоморра[†] ышкаш, Бурганга узуткаттырар.
20[+][+]Вавилонну улус кажан-даа ээлевес, салгалдан салгал дамчып чурттакчы чок болур.
Араб кижи аңаа чадырын тикпес, кадарчы кижи сүрүг малы-биле дыштанмас.
21[+]Аңаа чүгле черлик аң-мең турар, шөө-бөрүлер ооң бажыңнарын долар;
аңаа страус куштар чурттаар база те-чуңма шурап маңнажыр.
22Бөрүлер ооң шивээлеринге[*], дилгилер – каас-коя ордуларынга улужар».

#### 14


Израильдиң дедир чанып кээри

1[+][+]Вавилоннуң[†] кеземче көөр үези чоокшулаан,

ооң өлүр хүнү кээр четкен.
А Иаковту[†] Дээрги-Чаяакчы[†] өршээр, Израильди база катап шилип аар –
израильчилерни боттарының черинге чурттадып каар –
даштыкы улус олар-биле каттыжып, Иаковтуң салгалы-биле тудуш апаар.
2[+]Өске чоннар израиль чонну эдертип алгаш, ооң төрээн черинче дедир эккээр.
Израиль[†] чон Дээрги-Чаяакчының черинге
ол чоннарны бодунуң эр, кыс кулдары кылып аар
база ону тудуп аппарган улусту тудуп аар,
ону кызып-кыйып турган улусту чагырар.


Вавилоннуң хаанын кочулаан ыр

3Ол хүн, кажан Дээрги-Чаяакчы сени качыгдал, хөлзээзин болгаш каржы-дошкун кулданыгдан адырып каарга, 4[+]Вавилоннуң хаанын кочулаан бо ырны ырлаар сен:

«Хилинчектекчи чок апарды, ооң кызагдалы төндү!
5Дээрги-Чаяакчы бузуттугларның мергезин,
чагырыкчыларның кымчызын сыйып кагды.
6Хаан килеңней[†] бергеш, чоннарны соксаал чок эттеп-соп,
хорадай бергеш, кээргел чок кызагдал-биле истеп сүрүп турду.
7Бүгү чер-делегей ам дыштанып, амыр-чыргал көрүп чыдыр,
хөглүг ырлар дыңналып тур!
8[+]Хадылар, Ливанның[†] пөштери безин сээң бастырганың дээш байырлап:
„Сен мөңге уйгуң удуй бээриңге, бисти кым-даа кезедип келбестеди“ – дижип тур.

9Өлүглер оранынче кирип туруңда,
сени уткуп аар дээш, ол оран хөлзеп эгелээн;
сени уткузун дээш, ол оран өлүг улустуң сүнезиннерин –
чер кырынга баштыңчылар[†] бооп чораан бүгү улусту оттуруп,
өске чоннарның өлген хааннарын дүжүлгелерден сеңээ алдар кылдыр тургузуп турар.
10Олар шупту сеңээ: „Сен база, бис ышкаш, кошкак апарып,
биске дөмейлежи берген-дир сен“ – дээр.
11Сээң өндүр-чаагайың, чадаганнарың үнү –
ол бүгү өлүглер оранынче дүже берген.
Сеңээ сээктер дөжек болур, курттар – шуглак болур.

12[+]Шолбан сылдыс, даң хаяазының төлү, канчап дээрден кээп дүштүң?!
Чоннарның дарлакчызы, сени черже дүжүр октапкан-дыр!
13[+]А сен бодуңнуң сеткил-чүрээңде: „Дээрже көдүрлү берейн,
дүжүлгемни Бурганның сылдыстарындан өрү көдүрүп,
бурганнарның чөвүлежип чыглыр чери – Цафон дагның ийлеринге саадаайн[*].
14[+]Үстүкү булуттардан өрү көдүрлүп, Дээди Өрүкү Бурганга дөмейлежийн“ – деп бодадың.
15[+]Ынчалза-даа тамыже,[†] өлүглер оранының ханы дүвүнче дүжүр октаткан сен!

16Сени эскерип каан улус топтап көрүп, салым-чолуңну кайгап-харап турар:
„Черни шимчедир чайгап, күрүнелерни сириледип турган кижи бо бе?
17[+]Делегейни ээнзиреткен, бүгү хоорайларны үреп бускан,
тудуп аппарган улузун бажыңынче чандырбайн турган кижи бо бе?“

18Чоннарның хааннары шупту хүндүлүү-биле мөңге уйгузун удуп,
кижи бүрүзү бодунуң чевег-куюнда[†] чыдар.
19Чүгле сени, чүдек-бужар сек дег[*],
чевег-куйга ажаавайн, үндүр октапкан;
хылышка шаштырткан, тамының даштарынче октаттырган өлүглер сени шып алган.
Улус буду таптай баскан мөчү-сөөк дег,
20[+]сен ол хааннар-биле дөмей кылдыр хөөржүттүрбес сен,
чүге дээрге чуртуңну хоозурадып, чонуңну узуткап алган-дыр сен.

Бузуттугларның үре-салгалын улус мөңге шагда адап сагынмас.
21Адазының кем-буруузу дээш, ооң оолдарын чок кылыры-биле белеткеңер.
Олар чер-делегейни эжелеп аар дээш көдүрүлбезин
база бүгү делегейни боттарының хоорайлары-биле дуглай тутпазын».

22«Оларга удур көдүрлүр мен – деп,
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Вавилоннуң адын, дириг арткан чонун,
келир салгалын узуткап каар мен – деп,
Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
23[+]Мен ону чараа-чеченнер девискээри,
тулааланчак хөөлбектер кылып каар мен;
узуткаашкын ширбиижи-биле ону үндүр ширбиир мен».

Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Ассирия дугайында

24Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы: «Мен канчаар бодап алган мен, ынчаар болур,
Мен канчаар баш бурунгаар тодараткан мен, ынчаар боттаныр;
25[+][+]Бодумнуң черимге ассирий аг-шеригни чылча шавар мен,
Бодумнуң дагларымга оларны таптай базар мен.
Оларның дөңгүзү Мээң чонумдан уштунуп кээп дүжер,
оларның дарлалы ооң оорга-мойнундан адырлы бээр.
26Бүгү чер-делегейге хамаарыштыр бодалым бо-дур,
бүгү чоннарны кезедир дээш көдүрүлген холум бо-дур.
27[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы бодал бодап аарга,
кым ону күш чок болдуруп шыдаарыл?
Ооң холу көдүрлүрге, кым ону чайладып шыдаарыл?» – деп даңгыраглап чугаалаан.


Филистим чон дугайында

28[+]Ахаз хаанның өлген чылында мындыг өттүр билген медеглел болган:

29«Филистимнер[†] оларны чылча шаап турган шыкпыыштың сыйылганы дээш өөрүвезин;[*]
чылан үре-салгалындан шагар чылан үнүп кээр,
ооң үре-төлү ок-чылан апаар.
30Ынчан эң ядыы улус тодар, түреңги улус айыыл чок черге дыштаныр.
Филистим чоннуң дазылын аш-биле узуткаар мен,
артып калган улузу өлүртүп каар.

31Ыглаңар, хаалгалар! Алгырып ыгла, хоорай!
Филистимнер, кортканыңардан дөгере көжүй бериңер!
Чүге дээрге соңгу чүктен ыш диргелип кел чыдыр,
ол аг-шеригде чыскаалдан чыдып калган кижи чок-тур.
32[+]Ол чоннуң элчиннеринге[†] чүү деп харыылаарыл?
„Дээрги-Чаяакчы Сионну[†] доктаадып тургускан,
Ооң чонунуң түреңги улузу аңаа хоргадал тып аар“ деп харыылаар ужурлуг».

#### 15


Моав дугайында

1[+][+]Моав[†] дугайында өттүр билген медеглел бо-дур.

Чаңгыс дүне Ар хоорайны хоозураткан – Моавты узуткап каан;
чаңгыс дүне Кир хоорайны хоозураткан – Моавты узуткап каан.
2[+][+]Ооң чурттакчылары бурганнарының өргээзинче чедип келген,
Дивоннуң чурттакчылары ыдыктыг черже[†] ыы-сыылыг чедип келген.
Моав чон Нево болгаш Медева хоорайлар дээш ыглап-сыктаар –
кажыыдал демдээ кылдыр бүгү улустуң бажын таарып, салын чүлүп каан.
3Моавтың кудумчуларында улус качыгдалдың самдар хевин кедип алган,
бажыңнар кырында, шөлдерде бүгү улус доңгая кээп дүшкеш, ыглажып тур.
4[+]Эсевон биле Элеале хоорайлар алгырып ыглап тур –
оларның үнү мырыңай Иаацада дыңналып турар.
Моавтың шериглери база ыглажып, сеткил-сагыжы сүрээдеп тур.
5[+]Мээң чүрээм Моав дээш ыглап тур;
ооң дескен улузу Сигорже, Эглат-Шелишияга чедир дезип тур;
олар Лухитче ыы-сыылыг көдүрлүп,
Хоронаим баар орукта боттарының аштырыышкыны дээш ыглажып тур.
6Нимрим хемниң суу соглуп калган,
шыктар кургап, оът-сиген оңа берген – үнүш-дүжүт артпаан.
7Моавтар эртине-байлааның камнап алган артынчызын
Талдар шынаазы-биле[†] аппар чыдар.
8Моавтың бүгү кыдыг-кызыгаарында ыы-сыы чаңгыланып тур,
улус Эглаимге чедир, Беэр-Элимге чедир ыглажып тур,
9чүге дээрге Димоннуң суун хан[†] долган-дыр.
А Мен Димонче оон-даа улуг айыыл-халап ыдар мен –
Моавтан дескен улусче база чуртта артып калган улусче арзылаңнар халдаар.

#### 16

1[+]Моавтың[†] чагырыкчылары Села хоорайдан, ээн кургаг хову кежир,

Сион[†] дагже белек кылдыр хураганнар[†] чорудуп берген.
2[+]Арнон хемниң кежиглеринде моав херээженнер уязындан үндүр октаткаш,
чалгыннарын далбаңнаткан куштар ышкаш апарган.
3Моавтар Иерусалимден: «Биске сүмеден берип, шиитпирден үндүр.
Дал дүъште бодуңнуң хөлегең-биле бисти, дүн дүшкен ышкаш, шуглап ал.
Сывыртаткан улузувусту чажырывыт, дескен улусту айтып бербе.
4Моавтан сывыртаткан улузувус сээңиинге чурттап артсын,
оларга узуткакчыдан хоргадал бооп көр» – деп дилээн.

Кызагдакчы чок апаар, хоозураашкын соксап, чуртту базынган улус чиде бээр.
5[+]Ынчан Давидтиң[†] дүжүлгези шынчы чорук ачызы-биле доктаап, быжыгар –
дүжүлгеге шынга бүргеткен чагырыкчы саадаар;
ол чөптүг чорукче чүткүп, шынныг шииткел үндүрер дээш далажыр.

6[+]«Бис Моавтың улуургааның, ооң аажок улуургаа биле турамыының дугайында,
ооң адыыргаа биле туразының улуунуң дугайында дыңнаан бис,
а ооң көөргеттинер чоруу хоозун-меге-дир».

7[+][+]Ынчангаш моав чон бодунуң чурту дээш качыгдап, шупту ишкирнип ыглап турар.
Ажыг-шүжүгге алыскан улус, Кир-Харешет хоорайга
эки-чаагай амыдыралыңарны сактып, ыглажыңар-ла!
8[+]Эсевоннуң шөлдери болгаш Сивманың виноград[†] шөлдери кургап калган.
Чоннарның чагырыкчылары биеэде Иазер хоорайга чедир үнүп,
ээн кургаг хову чедир чаттылып турган эң эки сыптарны таптай базып каапкан.
Оларның адырлары өзүп тарап, далай ындынче эрттир үнүп турган.

9[+]Мен Сивмада виноград шөлү дээш, Иазер дээш ыглааным дег, ыглап тур мен;
Эсевон биле Элеале, силерни караам чажы-биле суггарар мен!
Чүге дээрге улус сээң чайгы чимизиң чыгбастап, бышкан тарааң ажаавастады,
өөрүшкүлүг дааш-шимээн дыңналбастады.

10Дүжүткүр черни хөглээшкин биле өөрүшкү каггаш барды,
виноград шөлдеринде кым-даа ырлап, байырлавастады,
виноград сы базар оңгарларда[†] кым-даа виноград таптай баспайн турар,
чүге дээрге Мен өөрүп-байырлаан алгы-кышкыны соксадып кагдым.

11[+]Ынчангаш ишти-хөңнүм Моав дээш, сеткил-чүрээм – Кир-Харешет дээш,
чадаган ышкаш, ыглап тур.
12Моавтар ыдыктыг черлерге[†] чедип келгеш,
шылагыже чаннып, мөргүүрге-даа, ажык-дуза чок болур.

13Дээрги-Чаяакчының Моавка хамаарыштыр шаанда чугаалап каан сөзү ол-дур.

14[+][+]А ам Дээрги-Чаяакчы[†]: «Хөлечик кижиниң ажыл кылып эрттирер хуусаазы дег, дараазында үш чыл эрте бээрге, Моавтың алдар-ады баксыраар, ооң хөй санныг чону кырлып каар, көңгүс эвээш санныг, кошкак артынчы артар» – деп чугаалаан.

#### 17


Дамаск биле Израиль дугайында

1[+]Дамаск дугайында өттүр билген медеглел бо-дур.

«Дыңнаңар, Дамаск моон соңгаар хоорайлар санындан казыттырар,
бузундулар оваазы апаар.
2[+]Ароерниң хоорайлары ээн кагдынып,
чүгле мал сүрүг аңаа дыштанып чыдып, одарлаар,
ол мал-маганны хойзур кижи артпас.
3Израильге быжыглалдыг хоорай, Дамаскыга – хаанныг чагырга турбас апаар;
арамейлерниң артынчызынга израиль чоннуң алдар-адының салымы онаажыр».
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

4«Ол хүн кээрге, Израильдиң алдар-ады кудулаар,
семис мага-боду арып-доруптар.
5[+]Ол чүүл болза кажан Рефаим шынаазында[†] шөлден тараа кезикчизи
дүжүттү ажаап ап, ооң холу тараа бажын кезип,
куругладыр чыып каапканда дег болур.
6[+]Олива чимизин ажаап ап турда,
ооң шыпшык бажынга ийи-үш оливканың,
чимистелген будуктарга дөрт-беш каттың артып каары дег,
чүгле каш израиль кижи менди артар».
Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

7Ол хүн улус боттарының Чаяакчызынче көөр,
Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганынче көрүжүн шиглээр.
8[+]Олар ооң соонда өргүл салыр черлерже,
боттарының холу, салаалары-биле кылган чүүлүнче көрбес апаар,
ыдыктыг ыяштар, адагаштарга идегевестей бээр.

9[+]Израиль[†], ол хүн сээң быжыглалдыг хоорайларың –
өске чоннарның израильчилерге арттырып кааны, кагдынган хоорайлар –
дуй үнген ыяштар биле чадаң үнүштерге шыва алзыр. Ол чер ээнзиреп каар.
10[+]Чүге дээрге сен бодуңну камгалап турар Бурганны уттупкан-дыр сен,
бодуңну хоргададып турар Хаяны сагынмаан-дыр сен.
Каас сесерликтер тарып, өске бурганга тураскааткан сыптар олуртуп алган-дыр сен.
11Оларны олурткан хүнүңде-ле өстүрүп ап шыдадың,
тарып каарыңга, даартазында-ла чечектели бээр кылып алдың,
ынчалза-даа дүжүт албас сен,
ол хүн аарыг-човалаң биле улуг качыгдал ажаап аар сен.

12[+]Аа халак, хөй чоннарның аг-шерии чалгып хөлзээн далай ышкаш шимээргеп тур!
Аймак-чоннар шапкын агым суглар каалаан ышкаш алгы-кышкы үндүрүп тур!
13Чоннар шапкын агым суглар каалаан дег мөөредир алгыржып тур,
ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчыга сойгалаткаш, олар ырадыр дезип маңнажы бээр;
дагларда хат доюлдурган доозун дег, казыргыга бөөлдеткен довурак дег,
сывыртадып чоруп бээр.
14Кежээ када көөрүңерге, коргунчуг дайзыннар бар болур,
а эртен олар чиде бээр.
Бисти үптеп, хоозурадып турган улустуң хуу-салымы,
үлүг-хуузу ол-дур.

#### 18


Эфиопия дугайында

1-2Чалгыннарның шартылаан даажы долган,

Эфиопияның[†] хемнериниң ындында чыдар,
элчиннерин[†] далайлап, кулузундан кылган хемелерге олурткаш,
суглар-биле эжиндирип чорудуп турар чурт ат болур!
Шалыпкын элчилер, узун, сал чок чонга,
ырак-чоокка-даа түрлүг көстүр чонга,
улуг-шыырак, эжелекчи, черин хемнер үзүктээн чонга барыңар.

3[+]Чер-делегейни ээлеп чурттаан бүгү улус, черниң чурттакчылары,
даглар кырынга тук көдүрлүрге,
көрүңер, труба этсирге, дыңнаңар!
4[+]Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ: «Хүн хүнней бергенде,
изиг кааңда чиргилчин бырлаңнап турда болгаш ажаалда үезиниң
дунааргай изиинде туманналчак дүдүскек астына бергенде,
Бодумнуң черимге артып калгаш, анаа көрүп турар мен.
5Виноград[†] ажаалдазының бетинде-ле,
кажан ооң чечээ дүжүп, салбакта кады быжып эгелеп турда,
дайзын ол будук, өзүмнерни бижээ-биле одура кезип кааптар.
6Ол бүгүнү дагларда араатан куштар биле черлик аң-меңге арттырып каар;
куштар чайны өттүр ону чиир, черлик аң-мең кыштадыр чиир» – дээн.

7Ол үеде Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчыга шак ол узун, сал чок чондан,
ырак-чоокка-даа түрлүг көстүр чондан албан-үндүттү
улуг-шыырак, эжелекчи чон Сион[†] дагже –
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының адынга тураскааткан черже эккээр.

#### 19


Египет дугайында

1[+][+][+]Египет[†] дугайында өттүр билген медеглел бо-дур.

Дыңнаңар, Дээрги-Чаяакчы[†] чоруккур булутта саадапкан,
Египетче кел чыдыр.
Египеттиң дүрзү-бурганнары[†] Ону көргеш, сириңейнип тур,
египетчилерниң чүректери кортканындан шапкыланып тур.
2[+]«Мен египетчилерни египетчилерге удур дайылдаштырар мен –
ха-дуңмалышкы улус, эжишкилер, бир хоорай биле өске хоорай,
бир девискээр биле өске девискээр бот-боттарынга удур чаалажыр.
3[+][+]Египетчилерниң сузу бастынар,
Мен оларның бодап алган чүүлдерин чүү-даа эвес кылып каар мен;
олар дүрзү-бурганнардан, өлүг улус сүнезиннеринден,
караң көрнүрлерден арга-сүме айтырар.
4[+]Мен Египетти каржы-дошкун чагырыкчының холунга хүлээдип бээр мен,
кээргел чок хаан оларны чагырар» – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы медеглээн.

5[+]Далайның суу тырттына бээр, хем соглуп, кургап каар.
6[+]Адырлар, бугалар чыдып эгелээр,
Египеттиң хем-суглары сыыгап, соглуп каар.
Кулузун, хыыргыыш оңа бээр.
7Хем эриинде шырыштар, Нилдиң чанында тараан бүгү тараа
кургап, тарадыр хадыткаш, чиде бээр.
8Балыкчылар муңгараар, Нил хемче сыырткыыжын октап турар бүгү улус ыглажыр,
сугже четки октап турар улус ундараар.
9Лён[†] дырап турар улус идегелин шуут ышкынар,
пөс аргыкчыларының арны агара бээр.
10Хеп аргыкчылары муңгагдаар, хөлезилеттинген ажылчыннарның сагыш-сеткили качыгдалга алзыр.

11[+]Цоан хоорайның нояннары шуут угаан чок-тур!
Фараоннуң[†] мерген угаанныг чөвүлекчилери мелегей сүме кадып тур.
Канчап силер фараонга: «Мерген угаанныгларның үре-салгалы бис,
эрте-бурунгу хааннардан укталган бис!» – дээр силер?

12[+]Египет, сээң мерген угаанныгларың ам кайыл?
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының Египетке удур бодалын
олар ам сеңээ чугаалап, тайылбырлап берзин.
13[+]Цоанның нояннарының угааны четпес-тир,
Мемфис хоорайның нояннары дуурайлаттырган-дыр;
Египетти ооң аймактарының баштыңнары оруундан астыктырган-дыр.
14[+]Дээрги-Чаяакчы оларның угаан-сарыылын солуудаткан-дыр,
ынчангаш олар Египеттиң бүгү ажыл-херектерин будап каапкан-дыр:
Египет ам, эзирик кижи дег, бодунуң кускузун сүзүп, улчуп чоруп турар.
15[+]Египетке ам кым-даа: ооң бажы-даа, кудуруу-даа,
бедик-чаагай будуктары-даа, хыыргыыжы-даа дузалап шыдавас.

16[+]Ол хүн кээрге, египетчилер херээженнер дег апарып,
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының оларга удур көдүрер холундан корткаш, сирилей бээр.
17Иудеяның чери дээш Египет коргуушкунга алзыптар.
Иудеяның адын адаарга, дыңнаан кижи бүрүзү
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының Египет дугайында бодалы дээш коргуп-сүртээр.

18[+]Ол хүн беш египет хоорай Ханаанның[†] дылы-биле чугаалап,
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап эгелээр.
Ол хоорайларның бирээзи Үрегдээшкин хоорайы[*] деп адаттырар.
19[+]Ол хүн Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедик чер Египеттиң ортузунга турар,
а Дээрги-Чаяакчыга тураскаал ооң кызыгаарынга турар.
20Ол дээрге египет черге Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы дугайында сагындырыг, херечилел болур.
Кажан египетчилер боттарының кызагдакчыларындан адырлыр дээш,
Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп кыйгырарга,
Ол камгалакчы[†] биле баштыңны оларга чорудуп берип, камгалаар.
21[+]Дээрги-Чаяакчы Египетке ынчалдыр ажыттынар;
ол хүн египетчилер Дээрги-Чаяакчыны билип алгаш,
Аңаа мөгейип, өргүл малдары биле далган-тараа өргүлдери эккеп салыр
база Дээрги-Чаяакчыга даңгырактар бергеш, күүседир.
22[+]Дээрги-Чаяакчы Египетти кезедир; кезеткеш, оон экиртип каар.
Олар Дээрги-Чаяакчыже эглип, мөргүүрге,
Ол оларның дилээнге харыылап, экиртип каар.
23[+]Ол хүн Египеттен Ассирияже[†] улуг делгем орук шөйлүр.
Ассирийлер Египетче, а египетчилер – Ассирияже аргыжып чоруур,
египетчилер ассирийлер-биле кады Дээрги-Чаяакчыга бараан болур[*].

24[+]Ол хүн Израиль[†] үш улуг күрүнениң бирээзи болуп,
Египет болгаш Ассирия-биле деңнежи бээр;
ол чер-делегейге ачы-буянны хайырлаар.
25Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы оларны алгап-йөрээп:
«Мээң египет чонум, Мээң холумнуң бүдүргени Ассирия, Мээң өнчүм Израиль –
олар шупту Мээң ачы-буянымны алыр» – дээр.

#### 20


Египет биле Эфиопия дугайында

1[+]Ассирияның[†] хааны Саргоннуң чорудупканы кол шериг баштыңы Азот хоорайга чедип келгеш, аңаа удур чаалажып, эжелеп алганы чылда[*] – 2[+]ол үеде Дээрги-Чаяакчы[†] Амоцтуң оглу Исайяга:[†] «Белиңде ораап алганың качыгдал хевин база будуңда идииңни уштуп каавыт» – дээн. Исайя ынчаар кылгаш, чанагаш, кызыл-даван чоруп турган.

3[+]Дээрги-Чаяакчы ынчан мынча дээн: «Мээң чалчам Исайяның Египет[†] биле Эфиопияның[†] келир үезинче айыткан демдек бооп, үш чыл дургузунда чанагаш, кызыл-даван чоруп турганы дег, 4[+]Египеттиң база Эфиопияның туттурган улузун Ассирияның хааны кырган-чалыы дивейн, чанагаш, кызыл-даван, чаяазы көстүп чоруур кылдыр, Египеттиң шалдаңын көргүзүп, тудуп алгаш баар. 5Эфиопияга идегеп, Египет-биле мактанып турган улус коргуп-сүртеп, бак атка кирер. 6Ол хүн кээрге, далай эрииниң чурттакчылары: „Көрүңер, бистиң идегеп турганывыс, олардан дуза дилеп, Ассирияның хаанындан адырлып аар дээш, хоргадап барып турганывыс улус канчап барган-дыр! Бис ам канчап камгалал[†] алыр улус боор бис?!“ – деп чугаалажыр».

#### 21


Вавилон дугайында

1[+][+]Далай чанында ээн кургаг хову дугайында өттүр билген медеглел бо-дур.

Негевтиң[†] кырында хадаан шуурганнар дег,
дайзын ээн кургаг ховудан, коргунчуг черден кел чыдар.
2[+][+][+]Түрлүг көстүүшкүннү[†] Дээрги-Чаяакчы[†] менче чоруткан чүве:
«Өскерликчи өскерлип турар, хоозурадыкчы үптеп-хоозурадып турар.
Элам, хоорайже халда! Мидия,[†] хоорайны бүзээле![*]
Мен ам бүгү уё-човуурну төндүрейн!»

3[+]Ол дээш мээң мага-бодум аарышкыдан сыртылаан,
божуп чыдар херээжен дег, хилинчекке алыскан мен.
Дыңнаан чүвем дээш качыгдап тур мен,
көрген чүвем дээш дүвүреп тур мен.
4Чүрээм согуу тиккиңейнип, кортканымдан сирилеп тур мен.
Дыка күзенчиг турган келир үе меңээ коргуушкун бооп хуула берди.

5Шериг баштыңнары ширтектер чадып, стол-ширээге аъш-чем салып,
ижип-чиген соонда, тура халчып келген, дозуг-камгалалдарын белеткеп алган!

6[+]Дээрги меңээ: «Барып, доскуулчудан тургузуп каг.
Ол көрүп турар чүвезин чугаалазын.
7Доскуулчу ийи аът коштаан дайынчы тергени[†]
база элчиген, теве мунган улусту көрүп каар.
Ол кичээнгейлиг дыңнаалап турзун» – дээн.

8[+]Доскуулчу[*]: «Дээргим! Хүннүң-не мында доскуулдап тур мен,
дүнениң-не база бо черде тур мен.
9[+]Көөрүмге, ийи аът коштаан дайынчы терге кел чыдыр!» – деп дыңзыдыр чугаалаан.
«Ооң: „Вавилон[†] шуут буурады! Ооң бүгү дүрзү-бурганнары[†]
черде чуура шаптырып алган чыдыр!“ – деп кыйгырганын дыңнаан мен».

10[+]О, тараа дег бастырткан мээң чонум,
сеңээ ам Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганындан дыңнаан чүвемни чугаалап тур мен.


Эдом дугайында

11Эдом[†][*] дугайында өттүр билген медеглел бо-дур.

Улус мени Сеирден[*]: «Доскуулчу, дүн кажан төнерил?
Доскуулчу, дүн кажан төнерил?» – деп айтырган.
12Доскуулчу: «Даң адып ор, ынчалза-даа дүн үргүлчүлевишаан-дыр.
Билип алыксаар болзуңарза, катап база чедип кээп, айтырыңар» – деп харыылаан.


Аравия дугайында

13Аравия дугайында өттүр билген медеглел бо-дур.

Деданнарның[*] чиң сөөрткен тевелери,
Аравияның шырыштарында хонуп ап тур силер.
14[+]Теманың чурттакчылары, кагып-суксаан улуска сугдан бериңер;
ойлап-дескен улуска аъш-чемден эккелиңер.
15Олар дээрге хынындан ужулган хылыштан, хере тырткан чадан,
кадыг-дошкун дайын-чаадан дескен улус-тур.

16[+]Дээрги меңээ: «Хөлечик кижиниң ажыл кылып эрттирер хуусаазы дег, дараазында чыл эрте бээрге, Кедарның[*] бүгү алдар-ады чиде бээр. 17Кедарның ча адар дайынчыларындан чүгле каш кижи дириг артар» – дээн.

Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

#### 22


Иерусалим дугайында

1Көстүүшкүн[†] шынаазының[†] дугайында өттүр билген медеглел бо-дур.

Сээң-биле чүү болуп тур?
Чүге сээң чурттакчыларың шупту бажыңнарының кырында чыглып келди?
2[+][+]Шимээргеп хөлзеп, өөрүп-байырлап турган хоорай,
сээң кырлып калган улузуң хылышка шаштырбаан-дыр,
тулчуушкун үезинде өлбээн-дир.
3Сээң хамык баштыңнарың кады дезе берген, чаларын октапкаш, туттуруп алган.
Хоорайга турган бүгү улус ырадыр дезип маңнааш-даа, туттуруп алган-дыр.
4[+]Ынчангаш: «Менче көрбеңер, качыгдап, ыглап алыйн.
Хөңнүм чазаарын оралдашпаңар, мээң күжүр чонум когаралды көрген болгай» – деп чугаалаан мен.

5Аг-шериглиг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының кеземче хүнү –
Көстүүшкүн шынаазында девидээшкин, чылча шавыышкын, мөгүдээшкин хүнү!
Хананы үрей үстүрүп-ле тур – качыгдалдың кышкызы даг бажында дыңналы берди.
6[+][+]Эламның шериглери саадактарын белеткеп алган,
дайынчы тергелер,[†] аъттыг шеригжилер дайылдажырынга белен;
Кир чурттуг шериглер дозуг-камгалалдарын көдүрүп тур.
7Сээң кайгамчык эки шынааларыңны дайынчы тергелер долган,
аъттыг шеригжилер хаалга чанында чыскаалыпкан.
8Иудеяның быжыглалдарын бузуп каапкан.

Силер ол хүн Ыяш ордуда[*] шыгжаан ок-чепсекче көрүжүңер шиглээн силер. 9[+]Давидтиң Хоорайының[†] ханазында дежик черлерниң хөйүн көрүп каан силер. Сугну Адаккы хөөлбекти долдур курлавырлап узуп алган силер. 10Иерусалимде бажыңнарны хынап көргеш, хананы быжыглаары-биле, оларның чамдыызын бузуп каапкан силер. 11Ийи хана аразынга Эрги хөөлбектиң суун курлавырлаар суг шыгжамыры тудуп алган силер. Ынчалза-даа ол айыыл-халаптың боорун баш бурунгаар шиитпирлээн Бурганче көрүнмээн силер, ол бүгүнү шаг шаанда-ла бодап алган Бурганче кичээнгей салбаан силер.

12[+][+]Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчы силерге ол хүн ыглап-сыктаарын,
качыгдалдан бажыңарны дөңгүрертир чүлүп, самдар хепти кедерин сүмелээн.
13[+][+]Ооң орнунга өөрүп-хөглеп, байырлап, шарылар соп, хойлар[†] дөгерип, эът чип, арага ижип:
«Даарта өлүп каар бис – ам дойлап, ижип-чип аалы!» – деп турар-дыр силер.

14Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ: «Ол бачыдыңар өршээттинмес, өлүп каар силер!» – деп дыңнаткан.
Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.


Дээди дүжүмет дугайында

15[+]Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Барып, хаанның дүжүмеди, орду башкарыкчызы Севнага мону дамчыт:

16[+]„Сен кым сен? Мында кандыг улузуң барыл?
Канчап маңаа бодуңга чевег-куй[†] оюп ап диттигиптиң?
Чевег-куйну бедик черге оюп алган-дыр сен,
чыдар чериңни хаяга кылып алган-дыр сен.
17Көөр сен, күш-шыдалдыг кижи,
Дээрги-Чаяакчы сени дыңзыг туткаш, дүжүр октаптар!
18Ол сени борбайтыр дүргеш, улуг делгем чуртче шывадаптар.
Сен аңаа өлүп каар сен, каас-коя чуузаларың[†] аңаа артып каар, о, сен хөөкүй,
бодуңнуң дээргиңниң ордузунуң бужар-багы!
19Мен сени эрге-дужаалыңдан халаар мен, ажыл-албаныңдан дүжүртүр сен!“

20[+]Ол хүн кээрге, Мен Хелкияның оглу Элиакимни –
Бодумнуң чалчамны кыйгырып аар мен.
21Аңаа сээң хевиңни кедиргеш, сээң куруң-биле куржаар мен,
сээң эрге-чагыргаңны аңаа хүлээдип бээр мен.
Ол Иерусалимниң чурттакчыларынга, иудей чонга ада дег болур.
22[+][+]Мен ооң холунга Давидтиң[†] ордузунуң дүлгүүрүн тутсуп каар мен,
ооң ажыткан чүвезин кым-даа хаап шыдавас,
ооң хаап каан чүвезин кым-даа ажыдып шыдавас.
23Мен ону кадыг-быжыг черже, кадаг ышкаш, киир кагар мен;
ол бодунуң төрел бөлүүнге алдарлыг дүжүлге апаар.
24Ооң төрел бөлүүнүң бүгү алдар-ады: бүгү салгакчылар, ажы-төл,
кадагда азып каан аяк-сава дег, доңгалар дег, кадагдан хамаарылгалыг болур.

25Ол хүн кээрге, демги кадаг, кадыг-быжыг черже кадап каан-даа болза,
божаңнай бээр – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Ол кадагны ушта шааптарга, кээп дүжер,
аңаа азып каан турган бүгү чүък чок апаар».
Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

#### 23


Финикия дугайында

1[+][+]Тир хоорай дугайында өттүр билген медеглел бо-дур.

Ыглап-сыктаңар, Фарсистен ээп келген корабльдар!
Тир хоорай үрелип бузулган-дыр, бүдүн бажың артпаан-дыр.
Ол медээ оларга китт черден чеде берген[*].

2[+]Ыыт чок барыңар, далай эрииниң чурттакчылары, Сидон хоорайның садыгжылары!
Далайга эжиндирип, байып турган силер;
3[+]Египеттен[†] тарааны, Шихор болгаш Нилдиң эриктеринден дүжүттү
улуг делгем суглар кыры-биле сөөртүп турган силер.
Хоорайыңар хөй чоннарның садыг кылыр чери турган.

4Сидон, далай эриинде шивээ, ам бак атка кирген-дир сен!
Далай: «Эъдим аарып, божуп көрбедим.
Оолдар өстүрүп, кыстар кижизитпедим!» – деп турар.

5Кажан Тир дугайында бо медээ Египетке чеде бээрге,
египетчилер сириңейни бээр.

6Далай эрииниң чурттакчылары, Фарсисче көже бериңер, ыглап-сыктаңар!
7Тир хоорайның чурттакчыларының буттары
оларны ырак черлерге турумчуп чурттаар кылдыр алгаш барып турган болгай.
Шаандакы үеде үндезилеттинген, өөрүп-хөглээн хоорайыңар ам канчап барганы ол?
8Тирге – хааннарны дүжүлгеге олуртуп турган,
садыгжылары чагырыкчылар бооп келген,
садыг кылыр улузу чер-делегейде алдаржаан хоорайга –
ындыг хуу-салымны кым онааганыл?
9Ону Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] онааган:
турамык, хүндүлелге ынак бүгү улустуң адын баксырадыр дээш
база чер кырында бүгү алдар-аттыг улусту куду көөр дээш, Ол ынчанган.

10Фарсистиң чурттакчылары, чуртуңарже эжиндирип чоруй барыңар,
силерге мында өртээл чок-тур!
11[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң холун далай кырынче сунарга,
күрүнелер сириңейни берген.
Ол Ханаанның[†] шивээлерин бузар деп дужаал үндүрген.
12Дээрги-Чаяакчы: «Чазарлаттырган уруг, күжүр Сидон-кыс,
моон соңгаар өөрүшкү көрбес сен!
Доп-дораан китт черже[*] чоруй баар-даа болзуңза,
аңаа безин амыр-дыш көрбес сен» – дээн.
13[+]Халдейлер чуртунче көрүңер, ол чон ам чок-тур!
Ассирия[†] ооң черин черлик аң-меңге берипкен.
Ассирийлер бүзээлел суургалары тудуп алгаш,
халдейлерниң бүгү шивээлерин үрегдеп бузуп,
бүгү чүвени бузундулар кылып каапкан.

14Ыглап-сыктаңар, Фарсистен ээп келген корабльдар!
Силерниң шивээңер үрелип бузулган-дыр.

15[+]Хүнү кээрге, Тир хоорай бир хаанның назыны хире хуусаада –
чеден чыл дургузунда уттундура бээр.
Ынчалза-даа ол чеден чыл эрте бээрге,
бир ырда кирген самыын-садар херээжен-биле болган чүве Тир-биле болур:
16«Чадаганың туткаш, хоорайны эргип кези,
хамык улуска кагдырган самыын-садар кыс!
Кызып-кызып аянныг кылдыр ойна,
хөй ырдан улай-улай ырла – улус сени сактып кээр чадавас».

17[+]Чеден чыл эрте бээрге, Дээрги-Чаяакчы Тирже сагыш салыр.
Тир база катап бодунуң садыг ажылын кылып,
чер кырында бар бүгү күрүнелер-биле будалып эгелээр.
18Ындыг-даа болза, ооң орулгазы, ажык-кончаазын
Дээрги-Чаяакчыга аңгылап каан болур – ону чыып, шыгжавас –
ол орулганы Дээрги-Чаяакчының күзээн аайы-биле чурттап турар улусту
тоттур чемгереринге база шынарлыг хепкереринге ажыглаар.

#### 24


Бурганның чер-делегейни кезедири

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] чер-делегейни хоозурадып, куругладып каар –

ооң хевир-дүрзүзүн үреп, ында чурттап турар улусту тарадыр сывыртаптар.
2[+]Карачал улусту база Бурганның бараалгакчыларын,[†]
эр, херээжен чалчаларны база оларның дээргилерин,
чегдинген кижини база чээли берикчизин,
чиижең хөөчү кижини база өрелиг кижини –
шуптузун чаңгыс салым-хуу манап турар.
3Чер шуут-ла хоозурап, үптеттирер.
Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзү ол-дур.

4[+]Чер качыгдап, харыксыраар,
бүгү делегей хилинчек көрүп, харыксыраар,
бедик дээр биле чер харыксыраар![*]
5[+]Черни ооң чурттакчылары бужартаткан:
олар хоойлуларны[†] херекке албаан, дүрүмнерни тооваан,
мөңге чагыг-керээни[†] үрээн.
6[+][+]Ынчангаш черни каргыш чиир –
ооң чурттакчылары бачыт[†] дээш кеземчеге онаашкан!
Ынчангаш черниң чурттакчылары өрттенип каар, чүгле эвээш кижи артар.

7[+]Виноград[†] чулуу соглуп, сыптар кадып каар,
сеткил-чүрээнден хөглеп турган улус аар тынар.
8[+]Хөглүг дамбыралар ыыт чок баар, өөрүп-байырлаан үннер дыңналбастаар,
хөглүг чадаганнар ыыды чидер.
9Улус арага ижип, ырлашпас апаар –
эзиртир суксун ижерге, ажыы кончуг апаар.

10Ээнзирээн хоорайны үреп бузуп кааптар,
хамык бажыңнар хааглыг боор – кирер арга чок.
11[+]Арага чок боорга, кудумчуларга алгы-кышкы дыңналыр.
Хөглээшкин өжүп каар, өөрүшкү черни каапкаш баар.
12Хоорайга чүгле хоозурал артар,
ооң хаалгаларын буза шаап кааптар.
13[+]Чер кырынга, чоннар аразынга ындыг болур.
Олива чимизи азы виноград чыып турда ышкаш,
ажаалда адакталган үеде, чүгле каш борбак кат артканда ышкаш болур.

14Дыңзыг үннер, өөрүшкүлүг алгы-кышкы дыңналыр –
Дээрги-Чаяакчының өндүр бедиин барыын чүкке алгап ырлаар!
15Дээрги-Чаяакчыны чөөн чүкке база алгап-мактаңар!
Дээрги-Чаяакчының, Израильдиң Бурганының адын
далай эриин дургаар алдаржыдыңар!
16[+]Чер-делегейниң ужу-кыдыындан: «Чөптүг Бурганга алдар!» – деп
ырлажырын дыңнаар бис.

А мен: «Өлдүм-читтим, өлдүм-читтим! Ат болдум!
Өскерликчилер өскерлип тур! Олар өскерликчи ёзу-биле өскерлип тур!» – дидим.
17[+]Черниң чурттакчылары, коргунчуг байдал,
оңгар болгаш какпа-дузак силерни манап турар.
18[+][+]Коргуушкуннуң алгы-кышкызын дыңнааш, дескен кижи
оңгарже кээп дүжер;
оңгардан үнүп келген кижи дузакка туттуна бээр.
Дээрниң эжиктери ажыттынар, черниң үндезиннери сирилээр.
19Чер буступ каар, ол чайганып, сириңейни бээр.
20[+]Чер, эзирик кижи дег, тендириир,
майгын дег, чайганыр;
ооң бузут-багы, аар чүък бооп, ону базып аар,
ол кээп дүшкеш, туруп чадап каар!

21Ол хүн кээрге, Дээрги-Чаяакчы дээрлерге – дээрниң аг-шериин,
черге – чер-делегейниң хааннарын кезедир.
22Оларны, хоругдаткан улусту дег, оңгарга чыып каар;
оларны кара-бажыңнааш, элээн үе эртерге, оларга кеземче онаар.
23[+][+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы
Сион[†] дагда турар Иерусалимге хааннай бээрге
база Бодунуң өндүр чырыын улустуң баштыңнарынга[†] көргүзерге,
айның арны кызар, хүн ыяды бээр.

#### 25


Дайзыннардан камгалал дээш Бурганны алгап-мактааны

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†], мээң Бурганым – Сен сен!

Мен Сени алгап-мактаайн, Сээң адыңны алдаржыдайн!
Сен туруп көрбээн чүвени кылып,
Бодуңнуң шаандагы бодалыңны боттандырдың,
сөзүңнү ээледиң.
2[+]Сен хоорайларны даш оваалар кылып кагдың,
быжыглалдыг хоорайларны – бузундулар кылып кагдың.
Даштыкы улустуң шивээ-хоорайлары ам чок –
олар ам кажан кезээде катап туттунмас.
3Ынчангаш ам күчүлүг чоннар Сени алдаржыдар,
түрлүг чоннарның хоорайлары Сенден коргар.
4[+]Чүге дээрге Сен – ядыы, түрегдээн улуска кызагдаткан үезинде шивээ сен;
чайык-чаъстан чаглак-хоргадал сен, дунааргай изигде чаштынар девээ сен.
Түрлүг улустуң тыныжы үерледир чаъс дег,
5кадып калган черде дунааргай изиг дег болган.
А Сен эжелекчилерниң дааш-шимээнин оожургаттың.
Булут хөме аптарга, изигниң намдаары дег, түрлүглерниң ыры дыңналбайн барды.

6[+]Сион[†] дагга Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы бүгү чоннарга
үр хуусаада тургускан арага кудар бай дой кылыр.
Ол дойга чаглыг, чилиглиг эът-чем салыр болгаш эң эки арага кудар.
7Шак бо дагга Дээрги-Чаяакчы бүгү чоннарны шыва апкан шывыгны,
бүгү аймактарны базырган шуглакты узуткап каар –
8[+][+]өлүмнү Ол кезээ-мөңгеде чок кылып каар!
Ынчан Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы бүгү улустуң чаактарында карак чажын чодар,
бүгү чер кырынга Бодунуң чонундан бак атты ап кааптар.
Дээрги-Чаяакчы ону аазаан.

9[+]Ол хүн улус: «Бистиң Бурганывыс ол-дур!
Бис Аңаа идегээривиске, Ол бисти камгалап кагды.
Ол – Дээрги-Чаяакчы-дыр, бис Аңаа идегеп турдувус;
Ооң хайырлаан камгалалы[†] дээш өөрүп-байырлап, хөглээли!» – дээр.

10[+]Дээрги-Чаяакчы холун бо дагже салыр.
А Моав[†] бодунуң турар черинге,
өдекче киир таптаан тараа саваңы дег, таптай бастырар.
11Моав өдек иштинге, эштип тура, холдары-биле карбанган кижи дег,
холдарын хере сунар. Ол чеже-даа карбанырга,
Бурган ооң турамык чоруун базар.
12Моавтың бедик, быжыглалдыг ханалары үрелип каар,
буступ дүжер, черниң довураанче барып ужар.

#### 26


Иудеяның мактал ырызы

1Ол хүн иудей черге мындыг ыр ырлажыр:

Бистиң хоорайывыс быжыглалдыг! Бурган[†] биске камгалалды –
ханалар биле камгаланыр чалды тургузуп турар.
2[+]Эжик-хаалганы ажыдыңар,
Бурганга шынчы, чөптүг-шынныг чон кирип келзин.
3Чайгылыш чок туруштуг кижиге чаагай чорукту чорудуп бээр сен,
ол кижи Сеңээ идегеп турган болгай.
4[+]Дээрги-Чаяакчыга кезээ-мөңгеде идегеңер,
чүге дээрге Дээрги-Бурган-Чаяакчы – мөңге Хая-дыр!
5Ол бедик черге чурттап турган улусту дүжүр октаан,
оларның бедикте турар хоорайын үреп бускан –
черже, довуракче дүжүр октаан.
6Ам ол хоорайны таптай базып турар –
ядыыларның буттары, түреңгилерниң таваңгайлары
ону кырлап эртип турар.

7[+]Чөптүг-шынныг кижиниң оруу дорт –
Сен аңаа оргу-дески орукту ажыдып бээр сен.
8Бис Сээң айтыышкыннарың оруу-биле чоруп ор бис,
о, Дээрги-Чаяакчы[†], Сеңээ идегээр бис!
Сээң адыңче, Сээң алдарыңче сеткил-сагыжывыс чүткүп турар.

9[+][+]Дүне када мээң сеткил-сагыжым Сенче чүткүп турар,
эртен мээң ишти-хөңнүм Сен дээш сагышсырап турар.
Чер кырынга Сээң шынныг шииткелдериң илереп турда,
чер-делегейниң чурттакчылары чөптүг-шынныг чорук[†] деп чүл ол дээрзин билип аар.
10Бир эвес бузуттуг кижини өршээр болза, бодун шынныы-биле алдынмайн баар –
чөптүг улустуң чуртунга ол биеэги хевээр бузут үүлгедир,
а Дээрги-Чаяакчының өндүр бедиинче көрүнмес-даа.

11[+][+]О, Дээрги-Чаяакчы! Сээң холуң өндүр бедик-тир, а бузуттуглар ону көрбейн тур.
Сээң чонуңну көөр хөңнү чок улус ону көрүп кааш, ыядып човай бээр.
Сээң дайзыннарыңга доктаадып кааның от оларны чиптер.
12[+]О, Дээрги-Чаяакчы! Сен биске амыр-тайбыңны хайырлап тур сен!
Чедип алган бүгү чүвевисти биске Сен кылып берген сен.
13[+]О, Дээрги-Чаяакчы Бурганывыс! Сенден аңгы, өске дээргилер бисти башкарып турду,
ынчалза-даа бис чүгле Сээң адыңны сактып, алгап-мактап турдувус.
14[+]Ол дээргилер өлүп калган, ам дирилбес, өлүглер оранындан туруп келбес.
Сен оларны кезедип, узуткап каан сен,
олар дугайында сактыышкын-даа турбас кылып каан сен.
15[+]А чонувусту өстүрүп-көвүдеткен сен, о, Дээрги-Чаяакчы!
Сен чонну көвүдеткен сен,
Бодуңну алдаржыдып, чурттуң кызыгаарын делгемчиткен сен.

16О, Дээрги-Чаяакчы! Чонувус кызагдаткаш, холун Сенче сунуп турду.
Сен ону кезедип туруңда, арай деп-ле сымыранып мөргүп турду.
17[+]Иштиг херээжен кижиниң божуур бетинде хилинчектенип, алгырып чыдары дег,
бис база Сээң мурнуңга ындыг-дыр бис, Дээрги-Чаяакчы.
18Бис иштиг турган бис, хилинчектенип турган бис,
ынчалза-даа чүгле хат божаан бис.
Чер-делегей кырынга тиилелге чедип албаан бис,
ооң чурттакчылары бистиң мурнувуска кээп дүшпээн.

19[+]Сээң өлүг улузуң дирлип кээр,
өлүглерниң мөчү-сөөгү амыдыралче эглип кээр!
Довуракка хөмдүрген улус, оттуп келиңер, өөрүшкүлүг ырлажыңар!
Сен оларны, эртенги шалың ышкаш, сериидедир сен.
Өлүглер ораны бодунуң улузун үндүрүп салыр.

20[+]Мээң чонум, бар че, бажыңыңче кирип, эжииң хаап ал!
Бурганның килеңи[†] чавырылгыжеге чедир, түр када чаштына бер.
21[+]Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы черниң чурттакчыларын кем-буруузу дээш кезедири-биле,
Бодунуң турар черинден үнүп кел чыдыр.
Чер ооң кырынга төпкен бүгү ханны көргүзүптер,
өлүрткен улусту оон ыңай чажырбайн баар.

#### 27


Бурган-биле тайбың керээзи

1[+]Ол хүн Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң улуг, быжыг болгаш хайыра чок хылыжы-биле

Левиафанны[†][*] – чылбыраңнаан чыланны, дыйлаңнаан чыланны узуткап каар.
Далайның моозун Ол өлүрүп каар!

2[+]«Ол хүн кайгамчык эки виноград[†] шөлүнүң дугайында ырлажыңар!
3Мен, Дээрги-Чаяакчы, ону кадарып, үргүлчү суггарып тур мен.
Аңаа кым-даа хора чедирбезин дээш,
дүне-даа, хүндүс-даа ону камгалап-кадарып тур мен.
4[+]Сагыжымда килең[†] чок. Бир эвес ол шөл Меңээ удур тенниг бок үнүш өстүрер болза,
Мен аңаа удур дайылдажып үнгеш, хуюкталдыр өрттедиптер мен.
5Ол боду Менден камгалал[†] дилеп чедип келзин,
Мээң-биле тайбың керээзин чарып алзын,
ийе, Мээң-биле тайбың керээзин чарып алзын».

6[+]Келир үеде Иаков[†] дазылданыр, Израиль[†] чаш будуктарын сунуп, чечектели бээр,
бүгү чер-делегейни чимизи-биле долдурар!

7Дээрги-Чаяакчы израильчилерни, оларны соп турган улусту дег, соп турган чүве бе?
Ол израильчилерни, оларны өлүрүп турган улусту дег, өлүрүп турган чүве бе?
8[+]Сен олар-биле дайылдашкаш,
оларны чуртундан үндүр сывыртап, шиидип турдуң.
Сен оларны Бодуңнуң өрттендир чиир хат дег күштүг тыныжың-биле үндүр үрүпкен сен.
9[+]Израиль чон бодунуң кем-буруузундан мынчаар адырлыр,
ол бодунуң бачыдындан ойталаар болза, үре-түңнели мындыг болур:
ол өргүл салыр бедик черлерниң[†] дажын, чугай дажы дег, чуура шаап кааптар,
ыдыктыг[†] ыяштарны-даа, адагаштарны-даа тура тыртып кааптар.

10[+]Быжыглалдыг хоорай ээнзирээн, чурттакчылыг черлерни улус каапкаш барган,
олар ам ээн кургаг хову ышкаш.
Ында ам бызаалар оъттап, дыштанып чыдып,
будук-бүрү тыртпарлап чип турар.
11[+]Будуктар кургап каарга, сыйып кааптар,
херээжен улус келгеш, оларны өрттедиптер.
Бо чон угаан чок-тур,
ынчангаш Чаяакчызы ону кээргевес, хайыра көргүспес.

12Ол хүн Дээрги-Чаяакчы Евфрат хемден эгелээш,
Египеттиң[†] кызыгаарында хемге чедир бүгү тараа баштарын чыыр –
израильчилерни чаңгыстап чыып аар.
13[+][+]Ол хүн өндүр улуг трубаны этсир –
Ассирияда[†] чиде берген база Египетче сывыртадыпкан улус
ында Иерусалимниң турары ыдыктыг дагга келгеш, Дээрги-Чаяакчыга мөгеер.

#### 28


Израильдиң эзирик даргалары

1Израиль[†] күрүне ат болур!

Ооң каас-чаражы, эзирик израильчилерниң бажында чечектен өрээн дээрбек дег, оңуп каар!
Олар, турамык, улуг-чаагай улус, арагага чыттыр шаптырыпкан чыдар.
2-3[+]А Дээрги быжыг, күчүлүг кижини оларга удур томуйлап каан.
Ол долулуг чайык, өлүмнүг шуурган болгаш хайнып-мөөрээн үер суу дег.
Эзирик израильчилерни ооң холу черже дүжүр октаптар,
4ооң буттары чечектен өрээн дээрбекти таптай базар.
Турамык, улуг-чаагай улустуң бажында оңган чечек
эрте бышкан чимис ышкаш болур –
ону көрүп каан кижи дораан үзе тырткаш, ажырыптар.

5Ол хүн Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң чонунуң артынчызынга
каас-чараш өрээн дээрбек азы өндүр чараш оваадай дег болур.
6[+]Дээрги-Чаяакчы шииткел черинде олурар кижиге
чөптүг шииткел үндүрерин сагыш алындырар;
дайзынны хаалга чанында ойтур шаап турар улуска
Ол эрес-дидим чорукту хайырлаар.

7[+]Арага ижип алгаш, тендирип,
эзиртир суксун ижип алгаш, элеңейнип турар улустуң аразында
Бурганның бараалгакчызы,[†] медээчизи[†] безин бар-дыр!
Олар эзирээш, ол-бо тендиңнеп тур,
арага оларның угаанын ээдередипкен-дир!
Эзиртир суксундан угааны албаарап, көстүүшкүннеринге[†] соора билип,
частырыглыг шиитпир үндүрүп турлар.
8Бүгү столдарны ческинчиг куску шыпкан, арыг[†] чер артпаан!

9Олар: «Исайя[†] кымны угаан киирер деп турарыл?
Кымга өөредиг тайылбырлап турарыл?
Чоокта чаа-ла ээп турган, иезиниң эмиинден чаа адырган чаштарга бе?
10[+]Ооң сөстери чүгле мындыг-дыр: айтыышкын-на, айтыышкын,
дүрүм-не, дүрүм, ында бичии, мында бичии» – деп турар.

11[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы ам бо чон-биле чугаалажырда,
билдинмес дыл, даштыкы улус чугаазы ажыглаар.
12Ол ооң мурнунда чонунга: «Бо черге амыр-дыш көөр силер,
турупкан улус маңаа дыштанзын. Бо – оожургал чери-дир» – деп турган.
А олар дыңнаар безин хөңнү чок болган.
13[+]Ам оларга Дээрги-Чаяакчының сөзү мындыг:
«Айтыышкын-на, айтыышкын, дүрүм-не, дүрүм, ында бичии, мында бичии».
Ынчангаш олар чорупкаш, ойта кээп дүжүп,
кемдедир ужуп аар база какпага кирип, туттуруп аар.


Иерусалимниң кочуургактары

14[+]Дээрги-Чаяакчының сөзүн тооп дыңнаңар, кочуургактар,
бо чоннуң Иерусалимде саадаан чагырыкчылары!
15Силер: «Өлүм-биле керээ чарып алган бис,
өлүглер ораны-биле дугуржулга кылып алган бис.
Коргунчуг үер хөме келгеш, чанывыс-биле эрте бээр;
меге бистиң хоргадалывыс апарган,
авыяас чүүл – чаштынар черивис» – деп турар-дыр силер.

16[+][+]Ынчангаш Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы мынча дээн:
«Көрүңер даан, Сионга[†] дашты салып тур мен –
шилиттинген, улуг үнелиг, быжыг, бажың таваанга эң чугула дашты салыр мен.
Аңаа бүзүрээн кижи мөгүдевес[*].
17[+]Мен шынныг шииткелди – хемчээр хендир кылып каар мен,
чөптүг чорукту – хынаар херексел кылып каар мен.
Долу дүшкеш, силерниң хоргадалыңар болур мегени үрегдээр,
чаштына берген чериңерни суглар хөме алыр.
18Силерниң өлүм-биле чарган керээңерни күш чок болдурар,
силерниң өлүглер ораны-биле дугуржулгаңар буурап дүжер.
Коргунчуг үер хөме келгеш, оруун силерни таварты изеп эрте бээр.
19Ол үер келген санында-ла, эртенниң-не, дүне-даа, хүндүс-даа,
силерни хөме таварып, алгаш баар».

Бо медээни дыңнап кааш, коргуп сирилээр силер.
20Чүге дээрге орун-дөжек хөлүн эрттир кыска болур – херлип чыттынмас,
чоорган хөлүн эрттир чиңге болур – шуглаттынмас.
21[+]Дээрги-Чаяакчы, Перацим дагга дег, көдүрлүр,
Гаваон шынаазынга[†] дег, килеңин[†] көргүзер –
Ол туруп көрбээн ажыл-херекти кылыр,
көстүп көрбээн ажыл-чорудулганы боттандырар.

22[+]Ынчангаш бак чүве чугаалап, кочу-шоот кылырын соксадыңар,
оон башка кинчи-бегиңер оон-даа быжыг апаар!
Бүгү черге узуткаашкын болурун тодарадатканын
Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчыдан дыңнаан мен.


Бурганның мерген чуруму

23Кулааңар ээктирип, мени дыңнаңар,
мээң чугаамны кичээнгейлиг дыңнаңар.
24Тараачын кижи тарылга үези кээрге,
чүгле черин чарып, илииртээри-биле кызыгаарланыр ийик бе?
25Чок! Ол чер кырын дескилээш,
ынаар койнут үрезинин чажып, тмин тарып каар.
Ол одуруглар аайы-биле кызыл-тасты,
чамдык черлерге – чиңге-тараа, арбайны,
а шөл кыдыынга – өске-даа үнүштерни тарып каар.
26Бурганы ону сургап, ындыг чурумга өөредип турар.

27Койнутту – бастырар херексел-биле,
чиңге-тарааны – бастырар дугуйлар-биле бастырбас;
койнутту-даа, чиңге тарааны-даа мерге-биле бастыра кагар.
28А тараа баштарын бастырып тура, чуура бастырбас,
бастырар терге сөөрткен аъттарны үр сүрбес,
оон башка тараа чуурлуп каар.
29[+]Ол бүгү Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчыдан кээр:
Ооң угаан-сарыылы кайгамчыктыг,
мерген угааны – өндүр улуг!

#### 29


Иерусалим ат болур

1[+]Ариил, Ариил[*], Давид[†] хаанның чурттап турган хоорайы, ат болур сен!

Үе эртип, чылга чыл немежир,
байырлалдарың боттарының эргилдезин ёзугаар катап-катап эртер.
2А Мен сени кызагдаар мен; хомудап, ыглап-сыктаар сен,
Меңээ Ариил* ышкаш болур сен.
3[+]Мен сени бүгү чүктен бүзээлээр мен,
бүзээлел суургаларын сени долгандыр тургузуп аар мен,
сеңээ удур бүзээлел быжыглалдары тудар мен.
4Черже дүжүр октаткаш, оортан чугаалаар сен,
чугаа-сөзүң довурак иштинден дыңналыр.
Сээң үнүң, өлген кижиниң сүнезининиң үнү дег, чер иштинден дыңналыр,
довурак адаандан сымыраныр сен.

5А сени долганган эңдерик дайзыннарың хоюг довурак дег апаар,
кээргел чок эжелекчилер – хатка эстээн тараа саваңы дег апаар.
Хенертен, карак чивеш дээр аразында
6[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] кеземче көргүзүп,
диңмирээшкин, чер шимчээшкини, коргунчуг дааш-шимээн,
кедергей хат-шуурган болгаш өрттендир чиир чалбыыштыг оду-биле чедип кээр.
7[+]Ариилге удур дайылдажып турар – ооң шивээзин бүзээлеп,
ону кызып-кыйып турар бүгү чоннарның аг-шерии
уйгу-дүш, дүнеки көстүүшкүн[†] дег боор!

8Ынчан аштаан кижи бодун чемненип турар кылдыр дүжээр,
а оттуп кээрге, аш хевээр боор;
суксаан кижи бодун суг ижип турар кылдыр дүжээр,
а оттуп кээрге, шаа төнүп, аксы-боску кургап калган боор.
Сион[†] дагга удур дайылдашкан эңдерик чоннар-биле ындыг апаар.


Согурарган карактар, Бургандан ырак чүректер

9[+]Чожуй бериңер, кайгап-хараңар,
бодуңарны согурарткаш, чүве көрбес апарыңар!
Силер эзириир силер, ынчалза-даа арагадан эвес,
тендириир силер, ынчалза-даа эзиртир суксундан эвес.
10[+]Дээрги-Чаяакчы силерни билинместедипкен-дир.
Бурганның медээчилери,[†] силерниң карактарыңарны Ол шимдирген-дир!
Өттүр көөр улус, силерниң арыннарыңарны Ол дуглап каан-дыр.

11[+]Бурган[†] силерге кандыг-даа көстүүшкүн чорударга,
ол көстүүшкүн дүрүп, таңмалап каан дүрүг-номнуң[†] сөстери дег боор.
Бир эвес ындыг дүрүг-номну номчуп билир кижиге номчузун дээш тутсуп бээр болза,
ол кижи: «Шыдавас мен, ону таңмалап каан-дыр» – деп харыылаар.
12А бир эвес ындыг дүрүг-номну номчуп билбес кижиге номчузун дээш тутсуп бээр болза,
ол кижи: «Номчуп билбес мен» – деп харыылаар.

13[+][+]Дээрги мынча дээн: «Бо чон Меңээ аксы-сөзү-биле чоок чон-дур,
Мени сөс кырында хүндүлээр, а сеткил-чүрээ-биле Менден ырак чон-дур.
Оларның Меңээ мөгейиишкини –
чүгле кижилерден шиңгээдип алганы сагылга-дүрүмнер-дир.
14[+]Ынчангаш Мен туруп көрбээн, кайгамчык херектерни
бо чон-биле ам-даа кылыр мен.
Ооң мерген угаанныгларының мерген угааны чок апаар,
сарыылдыгларының сарыылы чиде бээр».

15[+]Дээрги-Чаяакчыдан бодунуң бодалын чажырып,
ханы дүпче чаштынып кирер улус ат болур!
Олар боттарының херектерин караңгыда кылып:
«Бисти кым көрүп каарыл? Кым танып каарыл?» – деп турар.
16[+]Бүгү чүвени кайы хире хажыдар-дыр силер!
Таанда-ла дой сава кылыкчызынче дойже дег көрүп болур бе?
Чаяап каан чүүл бодунуң чаяакчызының дугайында:
«Ол мени чаяаваан!» – деп болур бе?
Уран кылыг ону чогааткан кижиниң дугайында:
«Ол чүнү-даа угаап билбес!» – деп болур бе?


Келир үеге идегел

17Удавас шыргай эзим-арга дүжүткүр шөл апаар,
а дүжүткүр шөл арга-эзим ышкаш көстүр.
18[+]Ол хүн дүлей улус дыңналдыр номчаан сөстерни дыңнап каар,
согурларның дүмбей караңгы шыпкан карактары чүве көрүп турар апаар.
19[+]Түрегдээннерге Дээрги-Чаяакчы чаа өөрүшкүнү хайырлаар,
ядыылар Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганы дээш өөрүп-байырлаар.
20Оон бээр дарлакчылар турбас, дорамчылакчылар чиде бээр,
бузут үүлгедиксээр бүгү улус узуткаттырар –
21[+]улусту хей черге буруудадыр улус,
шииткел черинге шын шиитпир негээн кижиге какпа салыр улус болгаш
актыг кижиге чөптүг шииткел үндүртпес улус узуткаттырар.

22[+]Ынчангаш Авраамны[†] хостаан Дээрги-Чаяакчы Иаковтуң[†] салгалынга мынча дээн:

«Израиль[†] чон моон соңгаар бак атка кирбес, оларның арны ам агарбас.
23Мээң холумнуң чаяап кааны, боттарының аразында турар ажы-төлүн көрүп кааш,
олар Мээң адымның ыдыктыын хүлээп көөр,
Иаковтуң Бурганының ыдыктыын хүлээп көөр,
Израильдиң Бурганының мурнунга сүрээдээр.
24Чүрээ-биле будулган улус угаап шыдаар апаар,
хомудап, хыйланган улус суртаалды хүлээп өөренип аар».

#### 30


Израиль Египетке бүзүревес ужурлуг

1«Чөрүү ажы-төлүм ат болур! – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] медеглээн. –

Олар Менден келбээн бодалдар күүседип,
Мээң оларның сагыжынга киирбээним керээлер чарып,
бачытка бачыт[†] немеп турар-дыр.
2[+][+]Олар Менден сүме айтырбайн, Египеттен[†] барып дуза дилээр-дир;
фараоннуң камгалалының[†] адаанга чаштынарын,
Египеттиң хөлегезинге чаглактанырын күзеп турар-дыр.
3[+]Ынчалза-даа фараоннуң камгалалы оларның адын бакка сугар,
Египеттиң хөлегези оларның ат-алдарын баксырадыр.
4[+]Оларның нояннары Цоанда турумчуп алган,
элчиннери[†] Ханесте чедип келген.
5[+]Дөмей-ле олар бак атка кирер,
чүге дээрге египет чон оларга ажык-дуза чок бооп,
дузалап-даа, деткип-даа шыдавас,
олар чүгле адын баксырадып, эпчок байдалга таваржыр.

6Ээн кургаг Негев[†] ховузунда малдар чүък сөөртүп чоруур.
Араатан аңнар, арзылаңнар, шагар чыланнар, ок-чыланнарлыг,
кижиге чурттаары аар-берге черде элчиннер бай-байлаан
элчигеннерде, эртине-байлаан – тевелер мөгеннеринде артып алган,
бир-ле чонга белек кылдыр сөөртүп аппар чыдар,
ынчалза-даа ол чон оларга ажык-дуза катпас.
7[+][+]Египеттиң дузазы чөгенчиг, аргажок болур.
Ынчангаш Мен ону „Чаажыккан Рахав“[*] деп адап каан мен.


Чагырга билбес чонга кеземче

8[+]Барып, чонга бо сөстерни самбыражыгашка шыйып бер,
дүрүг-номга[†] бижип бер –
олар келир үеде херечилел кылдыр
кезээ-мөңгеде кадагалаттынып артсын.
9Бо дээрге чагырга билбес чон-дур, мегечи ажы-төл-дүр.
Дээрги-Чаяакчының хоойлузун[†] дыңнаар хөңнү чок ажы-төл-дүр.
10[+][+]Олар Бурганның медээчилеринге:[†] „Өттүр көөрүн соксадыңар!“ – деп,
өттүр көөр улуска: „Биске шынныг өттүр билген медеглелдер херек чок!
Биске чүгле мактал чугаалап, меге көстүүшкүннер медеглеңер.
11Оруктан чайлай бериңер, бо орук-чолдан өскээр ээптиңер,
Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганының дугайында биске
моон соңгаар сагындырбаңар!“ – деп турар».

12Ынчангаш Израильдиң ыдыктыг Бурганы:
«Бир-тээ бо сөзүмнү хүлээвээн, күчүлел биле мегеге идегээн болганыңарда,
13[+]бо бачыт силерге хенертен, карак чивеш дээр аразында
буступ кээп дүжер бедик ханада тиг дег боор.
14[+]Силер дой сава ышкаш буступ каар силер.
Силерни кам-хайыра чогу-биле буза шаапкан болгаш,
бузундулар аразындан одагдан көс уштуп аар
азы хөөлбектен суг узуп аар хире безин бузунду тывылбас» – деп чугаалаан.

15Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң ыдыктыг Дээргизи: «Силерниң камгалалыңар –
Менче эглип келгеш, дүвүрел чок боорунда;
силерниң күжүңер – сагыш амыр боорунда, Меңээ идегээринде» – дээн.
Ынчалза-даа силер ындыг боорун күзевейн бардыңар.
16Силер: «Чок, аът мунуп алгаш, дезе бээр бис!» – дээн силер.
Ам канчаар, дезер болган-дыр силер.
«Дүвү-далаш ыңай боор бис!» – дээн силер.
Ам канчаар, дайзын силерни дыка дүрген сүрүп чедер болган-дыр!
17[+]Силерге чаңгыс кижи кыжанырга, муңуңар дезип ыңай боор,
беш кижи кыжанырга, шупту дезе бээр силер,
дириг арткан улузуңар даг кырында адагаш дег,
тей кырында тук дег чааскаанзыргай болур.


Кемдээшкинни экиртир хүн келир

18[+]А Дээрги-Чаяакчы элээн манааш, силерге өршээл көргүзер,
Ол туруп келгеш, силерже ээ көрнүр.
Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы – чөптүг Бурган[†]-дыр.
Аңаа идегээр бүгү улус амыр-чыргалдыг!

19О, Сионда,[†] Иерусалимде чурттаан чон! Карааңар чажы акпастай бээр.
Дээрги-Чаяакчыдан камгалал дилеп кыйгырарыңарга, Ол силерже ээ көрнүр.
Силерни дыңнап кааш-ла, Ол харыылаар.
20Дээрги силерни кызагдалдың хлеви-биле чемгерер,
силерге айыыл-халаптың суун ижиртир,
ындыг-даа болза, силерниң Башкыңар оон ыңай чаштынмас;
силер Башкыңарны карааңар-биле көрүп каар силер.
21Дорт оруктан кайнаар-даа өскээр ээпкеш,
артыңарда: «Орук бо-дур – ону истеп чоруңар!» – дээн үннү дыңнап каар силер.
22[+]Ынчан силер мөңгүн-биле шап каан дүрзү-бурганнарыңарны,[†]
алдын-биле шап каан кылымал дүрзүлериңерни
бужар чүвелер деп санаар силер;
оларны арыг эвес[†] чүүлдер дег үндүр октапкаш,
«Ыңай чоруңар!» дээр силер.

23[+]Силерниң черже чашкан үрезиниңерже Бурган чаъс чагдырар.
Черниң беримче-дүжүдү элбек, чаагай болур.
Ол хүн силерниң мал-маганыңар делгем одар-белчиирге оъттаар.
24Чер чарып турар шарылар, элчигеннерни
хүүрек болгаш айыыр-биле аңдара каап,
челбээн дустуг силос-биле чемгерер.
25[+]Бедик даг бүрүзүнден, бүгү бедик тейлерден дамырактар,
суглар агып бадар.
(Ол хүн коргунчуг кыргып-хыдыышкын база болур,
суургалар буступ кээп дүжер.)
26[+][+]Айның чырыы хүннүү дег апаар,
а хүн чеди катап чырык кылдыр,
чеди хүннүң чырыы-биле чырыда бээр.
Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонунуң балыын шарып бээр,
ооң кемдээшкиннерин экиртир хүнде ындыг болур.


Ассирия чылча шаптырар

27[+]Дыңнаңар, Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы
ырактан чоокшулап кел чыдыр!
Ооң килеңи[†] кыптыгарга, чалбыыжы кижи шыдажыр аргажок-тур!
Ооң аксын килең долган, Ооң дылы – хөме алыр от-ла!
28[+]Ооң тыныжы – моюнга чедир көдүрлүп кээр үер суу дег.
Ол чоннарны өлүмнүң шишкиижинге шишкиир –
аймактарның аксынга оларны оруундан өскээр аппаар чүген суп каан боор.

29[+]Бурганның чону, силер ыдыктыг байырлал демдеглээн дүне дег
ырлажыр силер.
Дээрги-Чаяакчының даанче, Израильдиң Хаязынче
лимби-биле ойнап бар чыдар улустуң чүрээ дег,
силерниң чүрээңер өөрүп-байырлаар.

30[+]Дээрги-Чаяакчының түрлүг үнү дыңналыр,
Ооң холу көстүп келгеш, согуушкун кылыр.
Ооң килеңи кедергей болур – чалбыыш өрү окталып, от хөме алыр,
чайык куттулуп, шуурганнаар, долу дүжер.
31Дээрги-Чаяакчының үнү Ассирияны[†] сүртедир;
Ол ону Бодунуң мергези-биле согар.
32Дээрги-Чаяакчы дамбыралар болгаш чадаганнар-биле үдедип,
ону катап-катап кеземчениң мергези-биле согар.
Ол ооң-биле дайылдажып, ону кезедип, холун көдүрер.
33[+][+][+]Мөчү-сөөктер өрттедир оңгар шагда-ла манай берген,
Ассирияның хаанын хүлээп аарынга белен.
Ханы болгаш калбак оңгарда улуг одагны салып каан,
ында от өөскээн, хөй ыяш чыгдынган.
Дээрги-Чаяакчының тыныжы ыяшты, чалбыышталган күгүр[†] дег, кыпсыптар.

#### 31


Иерусалимни Египет эвес, Бурган камгалаар

1[+][+][+]Дуза дилеп, Египетче[†] барып турар улус ат болур!

Олар аъттарга ынанып, дайынчы тергелерниң[†] хөйүнге,
аъттыг шеригниң улуг күжүнге идегеп турар-дыр,
а Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганынче көрүнмес-тир,
Дээрги-Чаяакчыдан сүме айтырбас-тыр.
2А Ол мерген угаанныг – айыыл-халапты Ол ыдыпкан,
Бодунуң аазаашкынын күш чок болдурбаан.
Ол бузуттуг төрел бөлүкке удур,
кем-буруулуг улустуң дузалакчыларынга удур көдүрлүр.
3[+]Египетчилер дээрге Бурган[†] эвес, кижилер-дир,
оларның аъттары – мөңге сүлде[†] эвес, өлүр тынныг амытаннар-дыр.
Дээрги-Чаяакчы[†] кезедир дээш холун сунарга,
Израильге дуза көргүзүп келген египетчилер тептиге бээр,
олардан дуза ап турганнар база кээп дүжер –
олар шупту кады узуткаттырар.

4[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ мынча дээн: «Арзылаң дег,
кажан ол бодунуң олча-тывыжының кырынга ырланып турда,
аңаа удур чеже-даа хөй кадарчы чыглып кээрге,
оларның алгы-кышкызы, шимээн-даажындан ооң кортпазы дег,
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы база бедик Сион[†] даг дээш тулчуру-биле дүжүп кээр.
5[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, уязының кырында ушкан куш дег,
Иерусалимге болчуп, ону карактаар – Ол ону кадагалап, хостаар,
ээ-хайыра көргүзүп, камгалаар.

6Израильчилер, кедергей кызып ойталааныңар Бурганче эглип келиңер!
7[+]Ол хүн силер шупту кем-буруулуг холуңар-биле кылып алган
алдын, мөңгүн дүрзү-бурганнарыңарны[†] көөр хөңнүңер чок апаар силер.

8[+]Ассирийлер хылыштан кырлып каар,
ынчалза-даа кижиниң хылыжындан эвес!
Оларны селеме өлүр шанчар,
ынчалза-даа кижи амытанның селемези эвес.
Олар дайын-чаадан дезип маңнажыр,
оларның хып дээн чалыы оолдарын кул кылдыр тудуп алгаш баар.
9[+]Коргуушкунга алыскаш, оларның чөленгиижи чиде бээр;
оларның шериг баштыңнары боттарының тугун каапкаш,
коргуп-сүртеп дезе бээр» – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн.
Ооң оду Сионда хып турар, Ооң одаа – Иерусалимде.

#### 32


Чөптүглерниң чагыргазы

1[+]Хаан шынныы-биле хааннай бээр,

чагырыкчылар чөптүү-биле чагырар.
2[+]Оларның кайызы-даа хаттан чаштынар чер, шуургандан чаглак,
суг чок черде аккан суг, кагып-суксаан черде улуг хая хөлегези дег болур.
3[+]Карактыг улустуң карактары ам-на тода көре бээр,
кулактыг улустуң кулактары ам-на дыңнап каар.
4Будулчак угаан орталаны бээр,
келдир улус дүрген, тода чугаалап эгелээр.
5Ам мугулай кижини хүндүлүг кижи дивес,
дүржок кижини ат-алдарлыг кижи дивес.
6[+]Чүге дээрге мугулай кижи мелегей чүве чугаалаар,
ооң угааны бузуттуг үүлгедиг бодаар;
ооң ажыл-херээ чүдек-бужар болур,
Дээрги-Чаяакчының дугайында ол шын эвес чүве чугаалаар.
Аштаан кижиге ол аъш-чем бербес,
суксаан кижиге суг ижиртпес.
7Дүржок кижи хоралыг үүлгедиглер кылыр, ооң бодалы кара сагыштыг –
ядыы кижи шииткел черинге шынын чугаалап-даа турза,
ону меге-биле чок кылып каар.
8А хүндүлүг кижиниң сагыжы ак,
ол чаагай сеткилдиг херектер кылганда, туруштуг.


Иудей херээжен улуска сагындырыг

9[+]Сагыш амыр херээженнер, ам мени дыңнаңар!
Тоор чүвези чок кыстар, чугаа-сөзүмче кичээнгейден салыңар!
10Тоор чүвези чок херээженнер, бир чыл бичии ажарга, сириңейни бээр силер,
чүге дээрге виноград[†] чимизи чыыр үе эрте бээр, а ажаар дүжүт чок боор.
11Сагыш амыр херээженнер, сүрээдеңер,
тоор чүвези чок кыстар, сирилеңер!
Хевиңер уштуп октапкаш, качыгдал хевин орааттынып алыңар.
12Хөрээңер шаштынып, үнүш үнүүчел шөлдер дээш
база элбек чимистиг виноград сыптары дээш кажыыдаңар;
13[+][+]мээң чонумнуң чери дээш кажыыдаңар,
аңаа ам чүгле тенниг бок үнүш өзер.
Хөглүг чораан бүгү бажыңнар дээш,
өөрүп-байырлап турган хоорай дээш кажыыдаңар.
14Чүге дээрге орду кагдынар, шимээнниг хоорай ээнзирээр;
дагда шивээ биле доскуул турар суурга кезээ шагда ээн чер апаар –
аңаа черлик элчигеннер амыр-шөлээн турар,
сүрүг мал ону одар-белчиир кылып аар.

15[+]Оон Бурганның Сүлдези[†] чонувусту өрүтен бүргээр,
ээн кургаг хову сесерлик апаар, а сесерлик арга-эзим ышкаш көстүр.
16Ээн кургаг ховуга шынныг шииткел турумчуур,
чимистиг сесерликке чөптүг чорук туруп аар.
17Чөптүг чоруктуң үре-түңнели амыр-тайбың болур,
шынныг чорук оожургал биле айыыл чок чорукту кезээ-мөңгеде доктаадыр.
18Мээң чонум тайбың суурларга, айыыл чок оран-саваларга,
дүвүрээзин чок черлерге чурттаар.
19[+](Арга-эзимни долу чылча согар,
а хоорайны ол таваанга чедир буза шаап каар!)
20Амыр-чыргалдыг боор силер: бүгү суглуг черлерге үрезин чажар силер,
бода малыңарны база элчигеннериңерни каяа-даа кадарып болур силер.

#### 33


Узуткакчы боду узуткаттырар

1[+]Узуткаашкынга таварышпаан узуткакчы, ат болур сен!

Өскерлиишкинге таварышпаан өскерликчи, ат болур сен!
Узуткаашкын кылганың соонда, сени база узуткап каар;
өскерлиишкин кылганың соонда, улус сеңээ база өскерлир.

2О, Дээрги-Чаяакчы[†], бисче ээ көрнүп көрем, Сеңээ идегээр болгай бис!
Эртенниң-не бисти деткип, аар-берге үеде камгалап көрем.
3Сээң түрлүг шимээниң дыңнааш, чоннар дезип тур;
Сен көдүрлүп кээриңге, аймактар тарай маңнажып тур.
4[+]Чоннар, дайзын силерниң араңарга олча-тывышты шартылаа ышкаш чыыр,
шерги ышкаш, олче хөме шурай бээр!
5[+]Дээрги-Чаяакчы өрү көдүрткен, Ол дээрлерниң эң бедиинде чурттап турар.
Ол шынныг шииткел биле чөптүг чорукту Сионга[†] доктаадыр.
6Чонунуң назынының дургузунда Ол аңаа быжыг үндезин болур.
Мерген угаан, билиг болгаш камгалалды[†] Ол элбээ-биле хайырлап турар!
Дээрги-Чаяакчыдан коргуушкун – чоннуң эртине-байлаа-дыр.

7[+]Көр даан, эрес-маадыр улус кудумчуларда качыгдалдан алгыржып тур,
тайбың дилеп чоруткан элчиннер[†] ыглап-сыктап тур.
8[+]Оруктар ээнзирээн, чорук кылган улус көзүлбестээн.
Дугуржулгалар үреттинген, даңгырактар[*] уттундурган,
кижилер чүү-даа эвес апарган.
9[+][+]Чер качыгдап, харыксырап чыдар,
Ливан[†] дагларының ады баксырап, кадып калган.
Шарон оргулаажы ээн кургаг ховуга дөмейлешкен,
Васан[†] биле Кармил девискээрлери сириңейнип турар.

10[+]«Мен ам туруп кээр мен – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалап тур, –
ам көдүрлүр мен, өрү бедиир мен!
11Чоннар, силер кургаг сиген-биле саатталгаш, тараа саваңы божуп тур силер.
Боттарыңарның-на тыныжыңар боттарыңарны от дег чиптер!
12[+]Чоннар хүлдендир өрттенип каар, одура кескеш,
отта өрттеткен тенниг чадаң үнүш дег апаар.
13Ыракта улус, Мээң чүнү кылыр деп турарымны дыңнаңар,
чоокта улус, силер база Мээң күчү-күжүмнү билип алыңар!»

14[+]Сионда турар бачыттыглар корга берген,
бужар-бак улус сүрээделге алзыпкан:
«Хөме ап турар от чанынга бистиң кайывыс чурттап шыдаарыл?
Өшпейн хып турар өрт чанынга бистиң кайывыс чурттап шыдаарыл?»
15[+]Чүгле мындыг кижи: ажыл-херээнге чөптүг-шынныг база шынын чугаалаар;
кызагдал-биле чедип алган ажык-кончаа алырындан ойталаар;
хээли алыр дээш, холун сунмас;
өлүрүүшкүнге киржилге дугайында чугаалар дыңнавас дээш, кулаан бөөшкүннеп аар;
бузут үүлгедиишкини көрбес дээш, караан шийип аар кижи ынчап шыдаар.
16Ындыг кижи бедиктерге чурттаар: ооң хоргадалы – чагдаар аргажок хаялар;
ол аъш-чемниг боор, ооң суу база төнмес.

17Сээң карактарың бодуңнуң хааныңны чайынналчак кылдыр көрүп каар,
ыракта чаттылган черни база көрүп каар.
18Биеэги коргуушкунуңну сактып келгеш, кайгап-хараар сен:
«Үндүрүг санап база деңзилеп турган дүжүметтер кайыл?
Суургалар хынап көрүп турган шериглер кайыл?»
19[+]Ол турамык, тода чугаалай албас, элдептиг база билдинмес дылдыг чонну
оон ыңай көрбес сен.

20Бистиң байырлалдарывыс болуп турар Сион хоорайже көрүп көр,
карактарыңны Иерусалимче шиглей көр!
Оожум оран-сава, туружундан шимчевес майгын бо-дур;
ооң өргеннери ушта тырттынмас быжыг,
хендирлериниң чаңгызы-даа үстүр ужур чок.
21Аңаа өндүр улуг Дээрги-Чаяакчы бис-биле кады болур –
ол чер болза аккан суглар, калбак хемнерниң чурту болур,
аңаа эшкииштиг чаңгыс-даа улуг хеме көзүлбес,
чаңгыс-даа улуг-чаагай корабль олап эжиндирип эртпес.
22Дээрги-Чаяакчы – бистиң Баштыңчывыс,
Дээрги-Чаяакчы – бистиң Чагырыкчывыс,
Дээрги-Чаяакчы – бистиң Хаанывыс, Ол бисти камгалаар.
23Корабльдарның хендирлери кошкай берген,
мачтаны тудуп, парусту хере тыртып шыдавас апарган.

Ынчан арбын олча-тывыш үлешке кирер,
аскак кижилер безин үп сүрүп чоруптар.
24Черивистиң чурттакчыларындан кым-даа: «Мен аарып тур мен» – дивес;
ында чурттап турар чоннуң бачыттары өршээттинер.

#### 34


Бүгү чоннарга, ылаңгыя Эдомга, Бурганның хорадааны

1[+][+]Чоннар, чоокшулап келгеш, дыңнаңар,

аймактар, кичээнгейден салыңар!
Чер-делегей болгаш ону долуп чурттааннар,
өртемчей болгаш ында төрүттүнген бүгү дириг амытан дыңназын!
2Дээрги-Чаяакчы[†] бүгү чоннарже килеңнээн-дир,[†]
оларның бүгү аг-шериинче хорадаан-дыр.
Дээрги-Чаяакчы оларны узуткаашкынга таварыштырып,
кыргып-хыдыыр кылдыр хүлээдип берген.
3[+]Оларның мөчү-сөөктерин тарадыр октаптарга, өлүмнүң чыды үнер,
а оларның ханындан даглар өл апаар.
4[+]Сылдыстарның аг-шерии хүлденип каар, дээр боду дүрүг ышкаш дүрлү бээр,
сылдыстарның бүгү аг-шерии, виноградтың[†] оңуп калган бүрүзү дег,
кадып калган чимис дег, кээп дүжер.

5[+][+]Бурганның хылыжы бодунуң ажыл-херээн дээрге күүсеткеш, Эдомче[†] халдап бадар –
Бурганның узуткаашкынга таварыштырганы чонга үндүрген шииткелди күүседир.
6[+][+]Дээрги-Чаяакчының хылыжы өшкү-хой ханынга боражыр,
кошкар бүүректериниң үс-чаанга былчажыр.
Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Восора хоорайга өргүл кылзын деп,
эдом черге – кыргып-хыдыышкын болзун деп чугаалаан.
7[+]Черлик бугалар-биле кады бугажыктар болгаш күштүг-шыырак шарылар кырлып каар;
оларның чери ханны пөктүр ижип аар, черниң довураанче үс-чаг сиңе бээр.
8[+]Ийе, Дээрги-Чаяакчыда – өжээн негээшкининиң үези бар,
Сионнуң[†] хомудалы дээш кезедириниң чылы бар.

9[+]Эдомнуң суглары чук бооп, а довураа – күгүр[†] бооп хуула бээр;
ооң чери хып турар чук апаргаш,
10[+][+]дүне-даа, хүндүс-даа өшпес,
ооң ыжы кезээ-мөңгеде көдүрлүр.
Салгалдан салгал дамчып, ол чер ээнзирээр,
ону кезээ шагда кым-даа таварып эртпес.
11[+][+]Ону үгүлер биле чараа-чеченнер эжелеп аар,
кускун, каарган аңаа чурттаар.
Ол чер ээнзиреп, хоозурап каар,
аай-бажы билдинмес апаар.
12Ооң даргалары «Мында ам күрүне чок» деп чарлаар,
бүгү нояннары кым-даа эвес апаар.
13[+][+]Эдомнуң ордуларынга тенниг чадаң үнүш үнер,
ооң шивээлеринге – шагар-оът биле оотпак өзер.
Ол шөө-бөрүлер аал-ораны, страус куштар чурттаар чер апаар.
14[+]Аңаа черлик аң-мең ужуражып чыглыр,
те-чуңма аразында кыйгыржыр;
Лилит[*] аңаа турумчуп, амыр-дыш көөр чер тып аар.
15[+]Ок-чылан аңаа уя тудуп, чуургалааш,
камгалал адаанга чазылгыжеге чедир базып, төлдерин доруктурар.
Аңаа дээлдигеннер эжежип алгаш ужуп кээп, чыглыр.

16Дээрги-Чаяакчының дүрүг-номундан[†] бо сөстерни дилеп тыпкаш, номчуңар:
ол амытаннар аңаа мырыңай шуптузу чедип кээр, шуптузу эжеш боор.
Дээрги-Чаяакчы оларга ынчаар дужааган,
Ооң Сүлдези[†] оларны орта чыыптар.
17Ол Эдомну оларга үлеп бээр.
Олар хувааглыг черлерин кезээ-мөңгеде ээлээр
база аңаа салгалдан салгал дамчып чурттаар.

#### 35


Ээн кургаг ховуда суглар

1Ээн кургаг хову база кадып калган чер өөрүп-хөглээр,

кагып-суксаан чер өөрүп-байырлаар, лилия ышкаш чечектелир.
2[+][+]Ол чер чечектелир, өөрүп-байырлап, хөглээр.
Аңаа Ливан[†] дагларының каас-чаражын,
Кармил биле Шарон девискээрлериниң магалыг чаражын берип каар.
Ынчан улус-чон Дээрги-Чаяакчының өндүр бедиин,
Бурганывыстың өндүр чырыын көрүп каар.

3[+][+]Кошкап калган холуңарны күш киирип алыңар,
сирилээн дискектериңерни быжыктырып алыңар!
4[+]Кортук улуска: «Быжыг болуңар, кортпаңар!
Бурганыңар чедип кээр деп тур – өжээн негээшкини болур,
Бурганның кеземчези боттаныр;
Ол чедип келгеш, силерни камгалаар» – деп чугаалаңар.

5[+]Ынчан согурларның караа көрүп,
дүлейлерниң кулаа дыңнап эгелээр.
6[+][+]Ынчан аскак кижи иви ышкаш шурап,
үнү чок кижи өөрүшкүлүг ырлап эгелээр.
Ээн кургаг ховуга суг баштары үндүр аттыгып,
ховуга суглар агып эгелээр.
7Изиг элезин хөл бооп, кагып-суксаан чер булактар бооп хуулар.
Шөө-бөрүлерниң чурттап турар үңгүрүн кулузун, хыыргыыш дуй үнер.

8[+][+]Ол черлеп делгем орук шөйлүр,
ону Ыдыктыг[†] орук деп адаар.
Арыг эвес[†] улус ол оруктап чорбас.
Бодал чок кижи безин ол оруктап чоруур болза, аспас[*].
9Аңаа арзылаң көзүлбес, араатан аң-мең олап чорбас –
олар аңаа турбас! А хостаткан улус олап чоруур,
10[+]Дээрги-Чаяакчының камгалап каан улузу
Сион[†] дагже өөрүп-байырлаан алгы-кышкы-биле үнүп кээр,
оларның баштарын мөңге өөрүшкү дээрбектей ораап, каастаар.
Олар өөрүшкү-маңнайны чедип аар,
а качыгдал биле хараадал ырап чидер.

#### 36


Ассирий хаанның Иерусалимге кыжанганы


(4 Хаан. 18:13-37; 2 Чыл. 32:1-19)

1Эзекия хаанның чагыргазының он дөрткү чылында[*] Ассирияның[†] хааны Сеннахирим Иудеяның бүгү быжыглалдыг хоорайларынче халдааш, эжелеп алган. 2[+][+]Оон Ассирияның хааны Лахис хоорайдан Иерусалимде Эзекия хаанче кол дашка тудукчузун хөй санныг аг-шериг-биле кады чорудупкан. Аг-шериг Хеп чуур шөлче баар орукка, Үстүкү хөөлбектиң суг дамчыдар хоорзаларының чанынга доктаай берген. 3[+][+]Аңаа уткуштур Хелкияның оглу, орду башкарыкчызы Элиаким, Севна бижээчи болгаш Асафтың оглу, чылдар бижикчизи Иоах олар үнүп келген.

4Кол дашка тудукчузу оларга мону чугаалаан: «Ассирияның өндүр улуг хаанының бо сөстерин Эзекияга дамчыдыңар:

Сээң идегелиң кайыын келгенил? 5Мен бодаарымга, сен хоозун сөстер чугаалап тур сен, а дайын чорударда, мергежил база күш херек! Кымга идегээш, меңээ удур тура халыдың? 6[+][+]Көр даан, Египетке[†] – кулузун дег чиңге шала сыйылган даянгыышка идегээр-дир сен; а ындыг даянгыыш аңаа чөленген кижиниң адыжынче кадалып, өттүр идиптер. Египеттиң хааны фараон аңаа идегээн бүгү улуска база ындыг болур. 7[+]Азы сен меңээ: „Бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчыга идегээр бис“ – дээр чадавас сен. Ындыг-даа болза, Эзекия Ооң ыдыктыг[†] бедик черлерин[†] база өргүл бедигээштерин узуткап каапкаш, Иудея биле Иерусалимниң чурттакчыларынга: „Чүгле маңаа, бо өргүл салыр бедигээш[†] чанынга Бурганга мөгейиңер“ – деп дужааган эвес чүве бе?

8Ынчаарга мээң дээргим – Ассирияның хааны-биле мөөрейлежип көрем: мен сеңээ 2000 аъттан берейн, оларны мунар улус тып шыдаар сен бе? 9Египеттиң дайынчы тергелеринге,[†] аъттыг шериинге идегеп тургаш безин, мээң дээргимниң нояннарының оода бирээзин, эң кошкаан-даа болза, ойтур шаап шыдаар сен бе? 10Ооң кадында, бо чуртту хоозурадыр дээш, Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун ёзугаар бээр келген эвес мен бе? Ол Боду меңээ: „Ол чуртче баргаш, ону хоозурат!“ – деп чугаалаан болгай».

11[+]Элиаким, Севна болгаш Иоах олар кол дашка тудукчузундан: «Силерниң чалчаларыңар бис-биле арамейлеп чугаалажып көрүңерем – ол дылды билир бис[*]. Хоорай ханазында турар чонувус дыңнап турда, бис-биле еврейлеп чугаалашпайн көрүңерем» – деп дилээн.

12Кол дашка тудукчузу: «А мээң дээргим мени бо сөстерни чүгле силерге база силерниң дээргиңерге дамчытсын дээш чоруткан деп бе? Чок! Ханада турар, силер-биле кады боттарының мыяан чииринге, сидиин ижеринге чыгаткан бүгү улуска база дамчытсын диди!» – деп харыылаан.

13Кол дашка тудукчузу туруп келгеш, еврейлеп дыңзыдыр чугаалап эгелээн: «Өндүр улуг хаанның, Ассирияның хаанының, сөстерин дыңнаңар! 14Хаан мынча деп тур: „Эзекияга мегелетпеңер. Ол силерни камгалап шыдавас! 15Эзекия силерниң сагыжыңарга Дээрги-Чаяакчыга ынаныр дугайында бодал киирбезин, ‘Дээрги-Чаяакчы[†] бисти камгалаар, бо хоорайны Ассирияның хаанының холунга хүлээтпес’ деп аазавазын. 16[+]Эзекияны дыңнаваңар! Ханадан менче дүжүп келгеш, мээң мурнумга сөгүрүп олуруп, чагыртыңар – ынчан силерниң кайыңар-даа бодунуң тараан виноградын,[†] фига чимизин чиир база бодунуң кудуунда суун ижер. 17[+]А оон мен ээп келгеш, силерни боттарыңарның чуртуңар ышкаш өске чуртче алгаш баар мен – ол чурт дээрге далган-тараа, арага, аъш-чем болгаш виноград шөлдери-биле байлак чурт-тур. 18Эзекия силерни дуурайлавазын, ‘Дээрги-Чаяакчы бисти камгалаар’ деп бүзүретпезин. Өске чоннарның бурганнары Ассирияның хаанының холундан боттарының чурттарын камгалаан бе кай? 19[+]Хамат биле Арпадтың бурганнары кайыл, Сепарваимниң бурганнары кайыл? Самарияны[†] олар мээң холумдан адырып шыдаан бе кай? 20[+][+]Ол чурттарның бурганнарының кайызы бодунуң черин мээң холумдан адырып алганыл? Таанда-ла Дээрги-Чаяакчы Иерусалимни мээң холумдан адырыптар деп бе?“»

21Ынчалза-даа чон ыытташпаан, аңаа чаңгыс сөс-даа харыылаваан, чүге дээрге Эзекия хаан: «Аңаа харыы бербеңер» – деп дужааган турган. 22Хелкияның оглу, орду башкарыкчызы Элиаким, Севна бижээчи болгаш Асафтың оглу, чылдар бижикчизи Иоах олар кеткен хевин качыгдалдан ора тыртып алгаш, хаанга келгеш, кол дашка тудукчузунуң сөстерин аңаа дамчытканнар.

#### 37


Эзекияның Бургандан дуза дилеп мөргээни


(4 Хаан. 19:1-37; 2 Чыл. 32:20-22)

1Эзекия хаан ол бүгүнү дыңнааш, бодунуң хевин ора тыртып каапкаш, качыгдал хевин кеткеш, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче чорупкан. 2[+]Оон хаан орду башкарыкчызы Элиакимге, Севна бижээчиге болгаш Бурганның бараалгакчыларының[†] баштыңнарынга[†] качыгдал хевин кедиргеш, оларны Амоцтуң оглу Исайя[†] медээчиже[†] чорудупкан.

3[+]Олар Исайяга Эзекия хаанның бо сөстерин дамчыткан: «Кызагдал, кеземче болгаш куду көрүүшкүннүң хүнү келген-дир – ажы-төл хырын иштинден үнериниң кырында келген, а иезиниң божуур шаг-шинээ чок! 4[+]Ассирияның[†] хааны бодунуң кол дашка тудукчузунга дириг Бурганны дорамчылаар даалга берген. Ооң сөстерин сээң Бурганың Дээрги-Чаяакчы[†] дыңнап каан болза! Ол дыңнаан сөстери дээш ону кезеткен болза! Чоннуң артынчызы дээш дилеп, мөргүп көрем».

5Эзекия хаанның дүжүметтери Исайяга чедип кээрге, 6[+]Исайя оларга мынча дээн: «Боттарыңарның дээргиңерге баргаш, Дээрги-Чаяакчының: „Дыңнаан сөстериңден – Ассирияның хаанының чалчаларының Мени дорамчылап турган сөстеринден кортпа. 7Мен ону сагыш алындырар мен – ол хаан бир медээ дыңнап кааш, бодунуң чуртунче дедир чоруй баар. Мен ону аңаа хылыш-биле шаштырып каар мен“ – деп чугаалаан чүвезин дамчыдып бериңер».

8[+]Кол дашка тудукчузу Ассирияның хаанының Лахистен чоруй барганын дыңнааш, Иерусалимден аткаарлап, Ливна хоорайны бүзээлеп алгаш турган хаанны тып чеде берген.

9-10Оон Сеннахирим хаан Эфиопияның[†] хааны Тиргактың ооң-биле дайылдажып үнүпкенин дыңнап каан. Сеннахирим ындыг медээ алгаш, Иудеяның хааны Эзекияже элчиннер[†] чорудуп, оларга мындыг сөстер дамчыдарын дужааган: «Сээң идегеп турар Бурганың „Иерусалим[†] Ассирияның хаанының холунче кирбес“ деп аазаашкыны-биле сени мегелевезин. 11Ассирияның хааннары бүгү чурттарны канчанганын билир-ле болгай сен – оларны бүрүнү-биле узуткап кагды чоп! А сен канчап камгалал[†] алыр сен? 12[+]Мээң ада-өгбемниң кыргып-хыдып каан чоннарының бурганнары – Гозан, Харран, Рецеф хоорайларның база Талассар хоорайга чурттап турган эден чоннуң бурганнары – ол бүгү улузун камгалап шыдаан бе? 13[+]Хамат биле Арпад хоорайларның хааннары, Сепарваим, Ена болгаш Ивва хоорайларның хааннары ам кайыл?»

14Эзекия элчиннерден чагааны ап алгаш, номчуп көрген. Ооң соонда ол Дээрги-Чаяакчының өргээзинге баргаш, дүрүгнү Дээрги-Чаяакчының мурнунга чада туткан.

15Эзекия Дээрги-Чаяакчыга мөргүп эгелээн: 16[+][+]«О, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, херувимнер[†] кырында саадаан Израильдиң Бурганы! Сен – чер-делегейниң бүгү күрүнелеринге кара чаңгыс Бурган[†] сен, чер биле дээрни Сен чаяаган сен. 17[+][+]Дээрги-Чаяакчы, кулааң ээктиргеш, дыңнап көрем! Дээрги-Чаяакчы, карааң ажыткаш, көрүп көрем! Дириг Бурганны дорамчылазын дээш элчиннер чорудупкан Сеннахиримниң бүгү сөстерин дыңнап көрем. 18О, Дээрги-Чаяакчы, шын-на болгай – Ассирияның хааннарының бүгү чер-чурттарны хоозураткаш, 19[+][+]оларның бурганнарын отче октап, узуткап кааны шын-на болгай. Чүге дээрге ол бурганнар болза Бурган эвес, а кижи холу кылган ыяш база даш ышкажыл. 20[+]А ам, Дээрги-Чаяакчы, Бурганывыс, бисти дайзынның холундан адырып көрем! Чер-делегейниң бүгү күрүнелери Дээрги-Чаяакчы сени кара чаңгыс деп билип алзын!»

21Амоцтуң оглу Исайя Эзекияга мону дамчыдарын айыткан: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы: „Сен Ассирияның хааны Сеннахиримге хомудап, Меңээ мөргүдүң“ – дээн. 22Ол хаанга хамаарыштыр Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзү бо-дур:

„Күжүр Сион-кыс[†] сени куду көрүп, кочулаар.
Иерусалим-кыс сээң сооңдан көргеш, чүгле бажын чаяр.
23Сен кымны дорамчылап, кымны бак сөглеп тур сен?
Кымче хөректенип, турамыы-биле көрүп тур сен?
Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганынче!
24[+]Бодуңнуң чалчаларың дамчыштыр Дээргини дорамчылап турдуң.
Сен: ‘Эңдерик дайынчы тергелерлиг[†] мен,
олар-биле даглар баштарынче, Ливан[†] сынның ооргаларынче көдүрлүп турдум!
Ливанның бедик пөштерин, ооң эки дээн шивилерин ужурдум.
Эң бедик дагның бажынче үнүп, эң эки эзимге чеде бердим.
25Мен кудуктар казып, суг ижип турдум.
Египеттиң[†] хамык хем-сугларын бодумнуң будум-биле
таптай базып, кургаттым’ – дээн сен.

26[+]Ол бүгүнү шаандан бээр Мээң белеткеп келгенимни
дыңнавааның ол бе?
Сен быжыглалдыг хоорайларны бузундулар оваазы кылып кагдың –
ол дээрге шаг шаанда-ла бодап алган чүвемни
ам сени дамчыштыр боттандырганым ол-дур.
27[+]Ол хоорайларның чурттакчылары күш чок апарган,
коргушка алзып, ады баксыраан.
Олар шөлде оът-сиген дег, чаш көк дег,
бажың кырында үнген[*], өзүп үнер бетинде-ле өрттендир чирткен
чаш сыптар дег.

28[+]А Мен сээң дугайыңда бүгү чүвени билир мен:
кажан туруп кээп, олуруп аарыңны,
үнүп, кирип турарыңны, Меңээ хорадай бергениңни.
29[+]Меңээ хорадап турарың дээш база Мээң кулаамга четкен турамыың дээш,
Мен сээң думчууң үдүнче – дээрбек,
аксыңче – суглук сугар мен[*],
чедип келген орууң-биле сени дедир чорудуптар мен“.

30[+]Эзекия, сеңээ бадыткал демдээ бо-дур: бо чылын база келир чылын боду чайгаар үнген тараа чиир силер. А үшкү чылын – тараа тарааш, ажаап алыңар, виноград[†] тарып олурткаш, чимизин чиңер.[*] 31[+]Ынчан иудей чоннуң артынчызы база катап черге хандыр дазылданыр, элбек-чаагай чимистелир. 32[+]Чоннуң артынчызы Иерусалимден үнер, дириг арткан улус – Сион дагдан дүжүп кээр. Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының күштүг күзели ол бүгүнү боттандырар!»

33[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Ассирияның хаанының дугайында мынча дээн:

«Ол хаан бо хоорайже кирбес, согунун олче атпас, хоорайның мурнунга дозуг-камгалалдыг көстүп келбес, аңаа удур бүзээлел чалы оваалап тутпас. 34Ол бодунуң келген оруу-биле дедир чоруй баар, бо хоорайже кирбес – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 35Мен бо хоорайга болчуп, Бодумну бодааш, Бодумнуң чалчам Давидти[†] бодааш, ону камгалаар мен!»

36[+][+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң төлээзин чорудупкаш, ассирий аг-шеригниң турлаанга 185 000 кижини узуткап каан. Эртенинде көөрге, долгандыр чүгле мөчү-сөөктер чыткылаан. 37[+]Ынчангаш Ассирияның хааны Сеннахирим аткаарлап чорупкаш, найысылал хоорай Ниневияже[†] ээп чана берген.

38[+][+]Оон бир-ле ол бодунуң бурганы Нисрохтуң өргээзинге мөгейип турда, ооң оолдары Адрамелех биле Сарецер олар ону хылыш-биле шанчып кааш, арарат черже дезе бергеннер. Хаанның өске оглу Асардан ачазын солуп, дүжүлгеге саадапкан.[*]

#### 38


Эзекияның аарааны, ооң мактал ырызы


(4 Хаан. 20:1-11; 2 Чыл. 32:24-26)

1Ол үеде Эзекия аарый берген, өлүрүнүң кырында келген. Амоцтуң оглу Исайя[†] медээчи[†] аңаа келгеш, Дээрги-Чаяакчының сөзүн дамчыдып: «Ажыл-херээңни аайлап-башкарып ал, ам өлүр-дүр сен, назының төнген-дир» – деп чугаалаан. 2Эзекия ханаже хая көрнүп алгаш, Дээрги-Чаяакчыга мөргүп эгелээн: 3[+]«О, Дээрги-Чаяакчы[†], сактып кээп көрем! Мен Сээң мурнуңга шынчы чурттап, сеткилимден бердинип келдим, Сеңээ таарымчалыг чүүлдү кылып чордум!» Оон Эзекия ишкирнип ыглай берген.

4Дээрги-Чаяакчы Исайяга Бодунуң сөзүн ажыдып, мынча деп чугаалаан: 5[+]«Барып, Эзекияга ооң ада-өгбези Давидтиң[†] Бурганы Дээрги-Чаяакчының бо сөстерин дамчыт: Мен сээң дилег-мөргүлүңнү[†] дыңнадым, карааң чажын көрдүм – ынчангаш Мен сээң назыныңга он беш чылды немеп берип тур мен. 6[+]Ол ышкаш Ассирияның[†] хаанының холундан сени база бо хоорайны адырып каар мен – бо хоорайга болчур мен. 7Сеңээ Бодумнуң аазаан аксы-сөзүмнү күүседирим дугайында бадыткал демдээ бо-дур: 8[+]Ахазтың чадазының тепкииштеринче бадып келген хөлегени дедир, он тепкииш өрү, чылзыдыптар мен».

Хүн дедир чыла берген: хөлеге бадып келгени тепкииштерни өрү алзы көдүрлү берген.

9Аарааш, экирий берген соонда, Иудеяның хааны Эзекияның бижээн чүүлү бо-дур:

10«Мен „Назынымның ортузунда
өлүглер оранының хаалгазын ажыдып кирерим ол-дур,
назынымның арткан кезээн казыдып алган-дыр мен“ деп бодадым.
11[+]Мен „Дээрги-Чаяакчыны дириглер оранынга көрбезим ол-дур;
өлүглер оранынга баргаш, моон соңгаар кижи амытанны көрбезим ол-дур“ деп бодадым.
12[+]Мээң оран-савамны, кадарчы кижиниң чадырын ышкаш,
турган черинден дүжүргеш, аппарган[*].
Мен бодумнуң амы-тынымны, аргыкчы кижиниң пөзүн дүрери дег,
дүрүп ап тур мен.
Дээрги-Чаяакчы мени, аргыыр херекселден пөстү кезери дег,
үзе кезип кааптар.
Дүне, хүндүс Сен мени өлүмче аппар чыдыр сен!
13[+]Мен эртенге чедир томаанныг манап келдим,
а Бурган[†], арзылаң ышкаш, мээң бүгү сөөк-даяамны сыйып турду.
Дүне-даа, хүндүс-даа болза, Сен мени өлүмче аппаар-дыр сен.
14[+][+]Мен хараачыгай азы дуруяа ышкаш эдер-дир мен,
көге-буга ышкаш човууртаар-дыр мен.
Үргүлчү өрү көөр дээш, карактарым шылап калды.
Меңээ бергезин! Дээрги-Чаяакчы, меңээ дузалап көрем!

15Мен бодум чүнү чугаалап шыдаар мен?!
Ол меңээ чугаалады, Ол Боду-ла кылып кагды.
Качыгдалга алыскан болгаш, назынымның шупту чылдарын
оожум төндүр чурттаар мен.
16Мээң Дээргим, улус мынчаар чурттап турар-дыр!
Бо бүгү дээрге мээң чуртталгам ышкажыл!
Сен мени экиртип, амы-тындан хайырлап көрем!
17[+][+]Ийе, ындыг хилинчек меңээ ачылыг болган-дыр.
А Сен мээң амы-тынымны чевег-хөөрден[†] чайладып,
мээң бүгү бачыттарымны Бодуңнуң ооргаң артынче октап көрем.
18[+]Өлүглер оранында Сени алдаржытпайн турар,
өлүг улус Сени алгап-мактавайн турар болгай.
Чевег-хөөрже кире берген улус Сээң шынчыңга идегеп шыдаар эвес.
19[+]Дириг, чүгле дириг кижи Сени бөгүн мен ышкаш алгап-мактаар.
Адазы оолдарынга Сээң шынчың дугайында чугаалаар.

20Дээрги-Чаяакчы мени камгалаар!
Бис Дээрги-Чаяакчының өргээзинге,
мээң хылдыг хөгжүм херекселдеримге үдедип,
Ону амыдыралывыс дургузунда алгап ырлап кээр бис!»

21(Исайя: «Фига чимизинден кылган эмден эккелгеш, ириңниг балыгга чыпшыр салыпсын, ынчан хаан экирий бээр» – дээн. 22А Эзекия: «Меңээ Дээрги-Чаяакчының өргээзинче ам-даа баарымның бадыткал демдээ кандыг боорул?» – деп айтырган.)[*]

#### 39


Вавилоннуң элчиннери


(4 Хаан. 20:12-19; 2 Чыл. 32:31)

1Ол үеде Валаданның оглу, Вавилоннуң[†] хааны Меродах-Валадан Эзекияның аарааш, экирий бергенин дыңнап кааш, олче чагаа база белектер чорудупкан. 2[+]Эзекия элчиннерни[†] өөрүшкүлүг хүлээп алгаш, оларга эртине-байлак шыгжаар черин көргүскен: алдын-мөңгүннү, чаагай чыттыг чүүлдер биле улуг үнелиг үстерни, ок-чепсек шыгжаар бүгү черни – бодунуң шыгжамырларында бар-ла бүгү чүвени көргүскен. Эзекияның ордузунда-даа, бүгү күрүнезинде-даа ооң оларга көргүспээн чүвези артпаан.

3Исайя[†] медээчи[†] Эзекия хаанга чедип келгеш: «Ол улус сеңээ чүнү чугаалады, олар кайыын келген-дир?» – деп айтырган.

«Ырак чурттан – деп, Эзекия харыылаан. – Олар меңээ Вавилондан кээп чорду».

4Медээчи: «Олар сээң ордуңда чүнү көрдү?» – деп айтырган.

«Олар мээң ордумда бүгү чүвени көрдү! – деп, Эзекия харыылаан. – Мээң эртине-байлак шыгжаар черлеримде оларга көргүспээн чүвем артпады».

5Ынчан Исайя Эзекияга: «Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңна: 6[+]„Сээң ордуңда бар бүгү чүвени, сээң ада-өгбеңниң бөгүнге чедир чыып алган бүгү чүвезин Вавилонче алгаш баар хүннер кээр, маңаа чүү-даа артпас – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] чугаалаан. – 7[+]Сээң төрүткен, сээң ботталдырган үре-салгалыңның чамдыызын тудуп алгаш баар, олар Вавилоннуң хаанының ордузунга акталаткан чалчалар апаар“» – дээн.

8А Эзекия Исайяга: «Сээң меңээ дамчытканың Дээрги-Чаяакчының сөзү эки-дир» – дээн. Чүге дээрге хаан «Мээң бодумнуң назынымда амыр-тайбың, айыыл чок чорук үргүлчүлээр-дир» деп бодапкан чүве-дир.

#### 40


Израиль чонга аргалал сөстери

1[+]«Мээң чонумну аргалаңар-ла, аргалаңар! – деп,

Бурганыңар чугаалап тур. –
2[+][+]Иерусалим[†]-биле эрге-чассыг чугаалажыңар,
ооң аар-берге албан-ажылы төнгенин,
кем-буруузу дээш кеземчези четчир болганын аңаа медеглеңер;
ол бодунуң бүгү бачыды дээш
Дээрги-Чаяакчының холундан ийи дакпыр кеземче алган-дыр».

3[+][+]Бир-ле үн дыңналды: «Ээн кургаг ховуга
Дээрги-Чаяакчыга оруктан белеткеңер!
Бурганывыска делгем оруктан ховуга дорттап бериңер!
4Бүгү ыйгылааш черлер оргу апарзын,
бүгү даглар, тейлер чавызай берзин.
Дески эвес чер дескилежи берзин,
дөңнелчек черлер оргу апарзын.
5[+]Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы ажыттынып кээр,
бүгү улус ону көрүп каар!
Дээрги-Чаяакчы[†] Боду ынча дээн болгай».

6Үн: «Медегле!» – диди.
Мен: «Чүнү медеглээр мен?» – деп айтырдым.
«Бүгү улус оът-сигенге дөмей,
оларның чараш-каазы[*] шөлде чечектер дег.
7Дээрги-Чаяакчының тыныжы үрерге,
оът-сиген кургап каар, чечек оңа бээр.
Шынап-ла, чон дээрге оът-сиген-дир.
8[+]Оът-сиген кадып каар, чечек тоглай бээр,
а Бурганывыстың аазаан сөзү кезээ-мөңгеде турар!»

9Буянныг медээлиг[†] медээчи[†] Сион,[†] бедик даг кырынче үне бер!
Буянныг медээлиг медээчи Иерусалим, дыңзыдыр алгырып чугаала!
Иудеяның хоорайларынга: «Бурганыңар бо-дур!» – деп
коргуш чок дыңзыдыр медегле.
10[+]Көрүңер! Күчү-күштүг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы кел чыдыр.
Чагырга Ооң холунда-дыр.
Көрүңер, Ооң хайырлаар шаңналы Бодунда-дыр.
11[+]Ол Бодунуң сүрүг малын, кадарчы кижи ышкаш, кадарып турар:
хураганнарны[†] холунга тудуп, кужактап алгаш,
төрүүр хойларны[†] сүрүп бар чыдар.


Бурган деңнээр чүве чок кайгамчык

12[+]Кым адыжы-биле далайның суун узуп хемчээгенил
азы холу-биле дээрни хемчээгенил?
Кым черниң бүгү довураан чүве хемчээр саваже сыңырганыл
азы даглар, тейлерни деңзи таваанга салып, деңзилээнил?
13[+]Кым Дээрги-Чаяакчының угаанын билип ап,
Аңаа арга-сүме берип шыдааныл?
14[+]Кымдан Ол сүме айтырганыл,
кым Аңаа угаан киир тайылбыр берип,
шын орукче киирер сургаал кылганыл?
Кым Ону билигге өөредип,
чүве билип аарының оруун Аңаа айытканыл?

15Бүгү чоннар кочалда дамды дег,
деңзи таваанда доозун ышкаш!
Бурган далайның ортулуктарын безин,
борбак элезин дег, чииги-биле көдүрүп турар.
16[+]Аңаа Ливанның[†] эзим-аргазы өргүл салыр от кыпсыр шаа четпес,
а ында турар дириг амытаннар –
бүрүн өрттедир өргүл[†] кылыр шаа четпес.
17[+]Бүгү чоннар Ооң мурнунга чүү-даа эвес,
оларны Ол хоозун, чөгенчиг чүүл деп санаар.

18[+]Ынчангаш Бурганга кымны дөмейлештирер силер?
Аңаа дөмейлепки дег кандыг чүүл тып шыдаар силер?
19Дүрзү-бурган[†] бе? А ону шевер кижи шуткуп кылып каан,
ус-шевер кижи алдыннааш,
мөңгүн илчирбелер-биле каастап каан болур.
20[+]А ындыг аар өртектиг чүүлдер ажыглап шыдавас ядыы кижи
иривес ыяш шилип тыпкаш,
кээп дүшпес дүрзү-бурган кылып бээр
билдилиг ус-шевер кижи тып аар.

21Таанда-ла билбес силер бе? Дыңнаваан силер бе?
Эң эгезинде-ле силерге чугаалап кагбаан чүве бе?
Чер-делегейни канчаар чаяап каанын билип албааныңар ол бе?
22[+][+]Дээрги-Чаяакчы чер-делегейниң дээрбээниң кырында саадап турар,
а чер-делегейниң чурттакчылары имилеме шартылаа дег.
Бурган дээрни, чуга пөс ышкаш, чада салгаш,
чурттаар майгын дег, хере тыртып каан.
23[+]Бурган черниң чагырыкчыларын чүү-даа эвес апаар кылып,
баштыңчыларын[†] бар-чогу дөмей кылып турар.
24Оларны чаа-ла олуртуп, тарып каары билек,
олар чаа-ла черге дазылданы бээри билек,
Ол оларже тыныптарга, кургап каарлар,
казыргы оларны, тараа саваңын дег, хадып аппаар.

25«Мени кымга дөмейлештирер силер?
Мээң-биле кым деңнежирил?» – деп,
ыдыктыг[†] Бурган айтырып тур.
26[+]Карактарыңар дээрже шиглей көрүңер:
ында бар бүгү чүвени кым чаяаганыл?
Ол – сылдыстарның аг-шериин санап, көскү кылып турар,
оларның шуптузунга ат тыпсып турар Бурган-дыр.
Ооң күчү-күжү кызыгаар чок,
эрге-чагыргазы өндүр улуг болгаш,
сылдыстарның чаңгызы-даа чиде бербес.

27[+]Иаков,[†] сен чүге: «Мээң орук-чолум Дээрги-Чаяакчыдан чажыртынган,
Бурганым мээң чаргымны уттупкан» – дээр сен,
Израиль[†], сен чүге ындыг чүве чугаалаар сен?
28[+]Таанда-ла билбес сен бе? Таанда-ла дыңнаваан сен бе?
Дээрги-Чаяакчы – чер-делегейниң бүгү кыдыгларын чаяаган мөңге Бурган-дыр.
Ол могавас, шаа төнмес,
Ооң угаан-бодалын билип аары болдунмас.
29[+]Ол могап турупкан улусту күштүг кылып каар,
шаа төнген улусту быжыктырар.
30Аныяк оолдар безин могай берип, шаа төне бээр,
чалыылар шылаанындан кээп дүжер,
31[+]а Дээрги-Чаяакчыга идегээр улус чаа күш кирип алыр:
олар, эзир ышкаш, чалгынын херип-чайып, ужар;
маңнашкаш, могавас, кылашташкаш, шагзыравас.

#### 41


Бурган – Израильдиң Дузалакчызы

1[+]«Ырак ортулуктарның чурттакчылары,

Мээң мурнумга ыыт чок барыңар!
Бүгү чоннар чаа күштен немеп алзын;
олар чоокшулап келгеш, бодунуң сөзүн чугаалазын.
Чаргы үзер дээш кады чыглыылыңар.

2[+]Кым чөөн чүктен тиилекчини[*] үндүрүп эккелгеш,
бодунга бараан боор кылдыр кыйгырып алганыл?
Кым аңаа чоннарны хүлээдип берип, хааннарны чагыртканыл?
Ол кижи бодунуң хылыжы-биле оларны доозун-довуракче хуулдуруп,
бодунуң ча-согуну-биле, тараа саваңын дег, эстедир хадыдып турар.
3Ол кижи мурнунда кажан-даа чоруп көрбээни орук-биле айыыл чок чоруп,
чоннарны истеп сүрүп бар чыдар.

4[+]Кым ол бүгүнү кылып, боттандырганыл?
Эң эгезинден кижи төрелгетенниң бүгү салгалдарын
башкарып турар Бурган[†]!
Мен, Дээрги-Чаяакчы[†], эгезинде турган мен,
сөөлгү салгал-биле база
ол-ла Бодум кады турар мен!

5Ырак ортулуктарның чурттакчылары ол кижини көрүп кааш,
коргуушкунга алзыпкан,
чер-делегейниң ужу-кыдыы сүрээдей берген.
Олар чоокшулажып, чыылганнар.
6Бот-боттарынга дузалажып, бирээзи өскезинге:
„О, эрес-дидим бол!“ – деп турганнар.
7[+]Ус-шевер кижи эзилдирикчи шеверниң сеткилин сергедип турар,
маска-биле хевилээр кижи дөжүде дарганнаан кижиниң сеткилин сергедип,
тудуштур каңнап каан черин „Эки-дир, быжыг-дыр!“ деп,
дүрзү-бурган[†] божаңнавазын дээш, өрген-биле быжыглап турар.

8[+][+]О, Мээң чалчам Израиль[†],
Мээң шилип алганым Иаков,[†]
Мээң өңнүүм Авраамның[†] салгалы!
9Мен сени чер-делегейниң ужу-кыдыындан эдерткеш,
эң ырак черлерден үндүр кыйгырып алгаш:
„Сен – Мээң чалчам сен“ – деп чугаалаан мен.
Сени шилип алган мен, сенден ойталавас мен.
10Кортпа, чүге дээрге Мен – сээң Бурганың-дыр мен,
сүрээдеве, чүге дээрге Мен сээң-биле кады мен.
Сени быжыктырып, сеңээ дузалаар мен.
Мээң тиилелгелиг холум сеңээ деткимче көргүзер.
11Сеңээ килеңнээн[†] бүгү улус бак атка кирип, бужартаар,
сеңээ удурланган улус чүү-даа эвес апаар, өлүп чидер.
12Сээң-биле демисежип турган улусту дилээш, тыппас сен;
сээң-биле дайылдажып турган улус чүү-даа эвес апаар, шуут чиде бээр.
13Мен – Дээрги-Чаяакчы, сээң Бурганың-дыр мен,
холуңдан тудуп алгаш:
„Кортпа, Мен сеңээ дузалаар мен“ – деп аазап тур мен.
14[+]Кортпа, курт ышкаш чөгенчиг Иаков, эвээш чоннуг Израиль,
Мен сеңээ дузалаар мен! – деп, Дээрги-Чаяакчы, сээң Камгалакчың,[†]
Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганы медеглээн. –
15Мен сени чаа, чидиг диштерлиг тараа бастырар херексел кылып каар мен,
сен дагларны бастырып, чуура дүрбүүр сен,
тейлерни тараа тогланчызы дег кылып каар сен.
16Сен оларны челбиириңге, хат хадып аппаар,
шуурган тарадыр шаап кааптар.
А сен бодуң Дээрги-Чаяакчы дээш өөрүүр сен,
Израильдиң ыдыктыг Бурганы дээш мактаныр сен.

17Ядыы-түреңги улус суг дилээш, тыппайн турар,
олар кагып-суксааш, аксы кургап калган.
Мен, Дээрги-Чаяакчы, оларга харыы бээр мен;
Мен, Израильдиң Бурганы, оларны кагбас мен!
18[+]Тас тейлерден суглар агып бадар,
оргу черлерге суг баштары аттыгып үнер.
Ээн кургаг ховуну хөл кылып каар мен,
кургап калган черни суг баштары шыва аптар.
19[+]Мен ээн кургаг ховуга пөш, акация,
мирт болгаш олива ыяштарын тарыыр мен;
ыяш чок турган черге шиви, чойган болгаш хады
кады өзүп үнер.
20Улус ол бүгүнү көргеш, Дээрги-Чаяакчының холу ону кылган деп,
Израильдиң ыдыктыг Бурганы ону чаяаган деп билип каар,
ол бүгүнү эскергеш, угаап билип каар.


Дүрзү-бурганнарның ажык чогу

21Дүрзү-бурганнар, боттарыңарның херээңерни илередип чугаалаңар – деп,
Дээрги-Чаяакчы чугаалап тур.
– Боттарыңарның барымдааларыңарны көргүзүңер – деп,
Израильдиң Хааны чугаалап тур. –
22Барымдаа кылдыр ам болур ужурлуг чүвени чугаалаңар.
Азы эрткен үеде чүү болуп турганын чугаалаңар,
а бис угаап бодап көргеш, ол бүгүнүң канчаар төнгенин билип аар бис.
Азы келир үе дугайында биске боттарыңар чугаалап бериңер.
23Келир үеде чүү болурун чугаалаңар,
ынчан силерни бурганнар деп билип аар бис.
Бир-ле чүведен – буян-даа болза, айыыл-халап-даа болза – кылыңар,
ону көргеш, бис шупту коргуушкунга бүргедип аар бис.
24[+]Че чүл? Силер чүү-даа эвес-тир силер,
чүнү-даа кылыр харыыңар чок-тур.
Силерни шилип алган кижи чүдек-бужар-дыр.

25[+][+]Мен демги тиилекчини соңгу чүктен кыйгырган мен,
ол кел чыдар! Хүн үнер чүкке ол Мээң адымны адап, алдаржыдар.
Ол чагырыкчыларны малгаш ышкаш базып кылаштаар –
дой сава кылыкчызы дойну ынчаар таптай базар.
26[+]Бисти ол дугайында билип алзын дээш,
кым баш бурунгаар чугаалааныл;
бисти: „Ооңуу шын болду“ – деп чугаалаар кылдыр,
кым баштай дамчытканыл?
Араңардан кым-даа чугаалаваан, кым-даа медээлевээн.
Чугаа-сөзүңерни дыңнаан кижи чок.
27[+]Мен ол дугайында Сионга[†] эң баштай чугаалаан мен,
Иерусалимче буянныг медээлиг[†] медээчини[†] чоруткан мен!

28Мен көөрүмге, кым-даа чок болду –
өске бурганнарның аразында сүмелекчи чок болду.
Мен олардан чүве айтырар болзумза, харыылап шыдавастар.
29Олар шупту – меге-дир, оларның ажыл-херээ – чүү-даа эвес-тир,
оларны көргүскен дүрзүлер – хат дег хоозун чүүл-дүр».

#### 42


Бурганның шилип алган чалчазы

1[+][+][+][+]«Мээң шилип алган чалчам бо-дур,

Мен ону быжыглап турар мен; сеткилимге кирер кижи ол-дур!
Мен ону Бодумнуң Сүлдем-биле[†] бүргээр мен –
ол өске чоннарга чөптүг шииткел үндүрер.
2Ол алгырбас база кырышпас, дыңзыдыр чугаалавас,
ооң үнү кудумчуларга дыңналбас.
3Ол шала сынган хыыргыышты сыйбас,
имистелген чырыткыны өжүрбес;
ёзулуг чөптүг шииткелди үндүрер.
4Черге шын шииткелди үндүрбээн шаанда, ол сыйылбас, өшпес;
ырак ортулуктар ооң чагыг-суртаалын манап турар».

5[+]Дээрни чаяап, чада салган,
черни ында төрүттүнген бүгү чүве-биле кады боттандырган,
чер кырында кижилерге амы-тынны хайырлаан –
ында шимчеп чоруп турар бүгү улусту тынгарган
Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы мынча дээн:
6[+][+][+]«Мен, Дээрги-Чаяакчы[†], чөптүг-шынныг чорук[†] боттандырар дээш
чалчам сени кыйгырган мен,
сени холуңдан чедип аар мен, кадагалаар мен.
Сени дамчыштыр улус-чон-биле керээ чарар мен
база бүгү чоннарга чырык эккээр мен.
7[+]Согур улустуң карактарын ажыдар сен,
хоругдаттырганнарны хоругдалдан үндүрер сен,
дүмбей черде олурар улусту кара-бажыңдан хостаар сен!

8[+]Мен – Дээрги-Чаяакчы мен, Мээң адым ол-дур!
Бодумнуң алдарымны өске кымга-даа бербес мен
база Меңээ хамааржыр макталды дүрзү-бурганнар-биле[†] үлешпес мен!
9Баш бурунгаар чугаалаан чүүлдерим бүде берген,
Мен ам чаа чүүлдерни медеглеп тур мен,
ам-даа боттанмаан чүүл дугайында силерге чугаалап тур мен».


Бурганны алгап-мактаан ыры

10[+]Дээрги-Чаяакчыга чаа ырыдан ырлаңар,
Ону чер-делегейниң ужу-кыдыындан алгап-мактаңар –
далайжылар болгаш далайны долган бүгү дириг амытаннар,
ортулуктар болгаш ында чурттап турар бүгү улус!
11[+]Ээн кургаг хову болгаш ооң хоорайлары,
кедар аймак чурттаан бүгү суурлар өөрүшкүлүг кыйгы салзын.
Хая-даштыг черде чурттаан улус өөрүп-байырлап,
даглар баштарындан алгырышсын!
12Дээрги-Чаяакчыны алдаржытсын,
Ону ырак ортулуктарга алгап-мактазын!

13[+]Дээрги-Чаяакчы күчүлүг маадыр дег чедип кээр,
дайынчы дег, килеңи[†] кыптыгар,
дайынчы кыйгы салып, алгырар,
дайзыннарынга күжүн көргүзер:
14[+]«Дыка үр ыыттавайн келдим,
шыпшыңны кадагалап, туттунуп келдим;
а ам, божаан херээжен кижи дег, алгырар мен,
тыныжым бачыдап, агаарны харамдыгып тынар мен.
15[+]Тейлер, дагларны ээнзиредип,
оларның хамык оът-сигенин кадырып каар мен,
хемнерни кургаг ортулуктар кылдыр хуулдуруп,
хөөлбектерни кургадып каар мен.
16[+]Мен согурларны оларның билбези оруктар-биле эдертир мен,
оларга билдинмес турган оруктар-биле эдертир мен.
Оларның мурнунга дүмбей караңгыны чырык кылдыр хуулдуруптар мен,
ээр-дагыр оруктарны дорттап каар мен.
Чонум дээш, ол бүгүнү кылыр мен, оон ойталавас мен.
17[+]А дүрзү-бурганнарга идегээр улус,
шуткуп каан дүрзүлерге: „Силер – бистиң бурганнарывыс силер“ – дээр улус
кончуг бак атка кирип, аткаарлаар».


Согур, дүлей израиль чон

18[+]«Дүлейлер, дыңнаңар, согурлар, көрүп көрүңер!
19[+]Мээң чалчам ышкаш согур кижи бар бе?
Мээң айбылап чоруткан айбычым ышкаш дүлей кижи бар бе?
Дээрги-Чаяакчыга бердинген чалча дег согур кижи бар бе?
20[+]Сен хөйнү көрген сен, ынчалза-даа эскерген чүвең чок-тур;
кулактарың дуглаглыг эвес, ынчалза-даа дыңнавас-тыр сен».

21Дээрги-Чаяакчы чөптүг-шынныг болгаш,
ыдыктыг хоойлуну[†] алдаржыдып, алгап-мактаары Аңаа таарымчалыг болган.
22[+]А бо чон үптеттирип, когараан-дыр,
оларның шуптузу оңгарларда суктурган
азы кара-бажыңнарда чажыртынган.
Олар дайзынга олча-тывыш апарган,
оларны кым-даа хоставаан;
оларны тудуп аппарган, кым-даа оларга болчуп:
«Оларны дедир эгит!» – дивээн.

23Силерниң кайыңар ынаар кулаан ээктирерил,
кичээнгейге ап, моон-даа соңгаар дыңнаарыл?
24Кым Иаковту[†] тудуп аппаар кылдыр,
Израильди – үптээр кылдыр берипкенил?
Аңаа удур бачыт[†] үүлгеткенивис Дээрги-Чаяакчы-дыр!
Израильчилер Ооң оруун истевейн,
Ооң хоойлузун тооп дыңнавайн турган болгай.
25[+]Ынчангаш Ол бисти кыптыккан килеңи-биле хөме ап,
бисче кам-хайыра чок дайын ыткан!
Шак ол дайын чалбыыштыг от бооп,
бисти бүгү чүктен бүзээлеп алган,
а бис ону ожаап билбээн бис;
от бисти чиирге, таптыг угаап билбээн бис.

#### 43


Бурган – Израильдиң Камгалакчызы

1[+]Иаковту[†] чаяап каан, Израильди тывылдырып каан Дээрги-Чаяакчы[†]

ам мынча деп тур: «Кортпа. Мен сени садып хостап кагдым;
Мен сээң адың адап, Бодумче кыйгырдым,
сен – Мээңии сен.
2[+]Суглар кежип туруңда, Мен сээң-биле боор мен,
хемнер кежип туруңда, суг сени хөме албас.
От өттүр эртип тургаш, өрттенмес сен,
чалбыыш сени чивес.
3[+]Мен – Дээрги-Чаяакчы, сээң Бурганың,
Израильдиң ыдыктыг[†] Камгалакчызы-дыр[†] мен.
Сени хостаар дээш, Мен Египет,[†] Эфиопия[†] болгаш Севаны
сээң орнуңга берип тур мен.
4Сен Меңээ улуг үнелиг болгаш эргим болганыңда,
сеңээ Мен ынак болганымда, сээң орнуңга өске улусту,
сээң амы-тының дээш – өске чоннарны берип тур мен.
5[+]Кортпа, Мен сээң-биле болгай мен;
сээң үре-салгалыңны чөөн чүктен эккээр мен,
барыын чүктен база сени чыыр мен.
6Соңгу чүкке: „Оларны дедир бер!“ – дээр мен,
мурнуу чүкке: „Оларны салывыт! – дээр мен. –
Мээң оолдарымны ырактан,
Мээң кыстарымны – чер-делегейниң ужу-кыдыындан эдертип эккел –
7Мээң адым-биле адаткан, Бодумга алдар кылдыр чаяап кааным,
Мээң боттандырып, хевирлээним бүгү улусту эдертип эккел“».

8[+]Карактыг-даа болза, согур чонну,
кулактыг-даа болза, дүлей улусту үндүрүп эккел.
9[+]Бүгү чоннар кады чыглып келзин, аймактар бөлдүнчүп келзин.
Оларның кайызы ол бүгүнү баш бурунгаар чугаалааныл,
болуп эрткен чүүлдер дугайында биске медээлээнил?
Боттарының шынныын көргүзери-биле, херечилелден кылзыннар;
оларны дыңнаан улус «Шын-дыр оо!» деп бадытказын.

10[+]«А Мээң херечилерим – силер силер,
чонум – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, –
Мээң чалчаларым база силер силер;
чүвени билип алгаш, Меңээ бүзүрезин дээш
база Мени Бурган[†]-дыр деп угаап билзин дээш,
Мен силерни шилип алган мен.
Менден аңгы Бурган чок,
кажан-даа турбаан, кажан-даа турбас.
11[+]Мен, чүгле Мен – Дээрги-Чаяакчы мен!
Менден өске Камгалакчы чок!
12Өске кым-даа эвес, Мен баш бурунгаар чугаалап,
медеглеп база камгалап каан мен!
Мээң херечилерим – силер силер – деп,
Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Мен – Бурган мен.
13[+]Шагдан бээр Мен ол-ла Бодум мен!
Мээң холумдан улусту кым-даа адырып шыдавас.
Мээң кылган чүвемни күш чок болдуруп шыдаар кижи бар бе?!»

14Дээрги-Чаяакчы, силерниң Камгалакчыңар,
Израильдиң ыдыктыг Бурганы: «Мен силер дээш
Вавилонга[†] удур Бодумнуң холумну сунар мен;
халдейлерни чылча шаап, шуптузун дестириптер мен,
оларның алгы-кышкызы корабльдарны дола бээр[*].
15Мен – Дээрги-Чаяакчы, ыдыктыг Бурганыңар мен,
Израильдиң Чаяакчызы, Хааныңар мен!» – дээн.

16-17[+]Дээрги-Чаяакчы далай кежир орукту ажыткан,
ханы сугларга орукту кылып каан,
дайынчы тергелер[†] биле аъттарны,
аг-шериг биле күштүг дайынчыларны эдертип аппарган.
Олар шупту кады кээп дүшкеш, туруп шыдавастаан,
чырыткы өзээ ышкаш өжүп калган.
Ам Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
18«Биеэде болган чүвени уттуптуп,
эрткен чүве дугайында бодавайн барып болур силер.
19[+][+]Көрүңер, Мен чаа чүвени кылып тур мен!
Ол ам көстүп кээр – таанда-ла ону билип ап шыдавас силер бе?
Бо удаада Мен ээн кургаг ховуда орук кылып,
ээн черже хемнер аксып тур мен.
20[+]Черлик аң-мең безин Мени алдаржыдар – шөө-бөрүлер, страус куштар.
Чүге дээрге Мен Бодумнуң шилип алган чонумга ижиртир дээш,
ээн кургаг ховуже суг, ээн черже – хемнер аксып тур мен.
21Ол чонну Мен Бодумга, Мени алгап-мактазын дээш,
чаяап алган мен.

22[+]А сен, Иаков, Мени кыйгырбайн турдуң,
Израиль[†], сен Мени аартыктап турдуң.
23Сен Меңээ бүрүн өрттедир өргүл[†] хойлары[†] салбайн,
Мени алдаржыткан өргүлдер кылбайн турдуң.
Мен сени бергедетпедим – далган-тараа өргүлдери негеведим,
сени шылатпадым – чаагай чыттыг чүүлдер айтырбадым.
24[+]Сен Меңээ чаагай чыттыг кулузун садып бербээн сен,
өргүл малдарының чаа-биле Мээң сеткилимни хандырбаан сен.
Харын Менче бодуңнуң бачыттарың чүдүрүп,
кем-бурууң-биле Мени шыладып турган сен.
25[+][+]Мен, чүгле Мен, Бодумну бодааш,
сээң кем-бурууңну балап каар мен;
сээң бачыттарыңны оон ыңай сагынмас мен.

26[+]Мени буруудат, чаргылдажыыл;
бодуңнуң херээңни чугаалап, актыыңны шынзыт.
27[+][+]Сээң баштайгы өгбең бачыт[†] үүлгеткен,
сээң эптештирикчилериң Менче тура халаан.
28Ынчангаш Мен ыдыктыг черде[†] бараалгакчыларымны[†]
бужартаашкынче чыгадым,
Иаковту бүрүнү-биле узуткаттырар кылдыр,
Израильди – дорамчылаттырар кылдыр хүлээдип бердим».

#### 44


Дээрги-Чаяакчыдан өске Бурган чок

1[+]«А ам – Мени дыңна, Мээң чалчам Иаков,[†]

Мээң шилип алганым Израиль[†]!
2Сени чаяап каан, төрүттүнүп келгениңден бээр
сеңээ дузалап турар Дээрги-Чаяакчы[†] мынча деп тур:
Мээң чалчам Иаков, Мээң шилип алганым Ешурун[*],
сен кортпа.
3[+]Мен кагып-суксаан черже сугну,
кургап калган черже – сугларны аксыр мен.
Бодумнуң Сүлдем-биле[†] сээң үре-салгалыңны,
ачы-буяным-биле – ажы-төлүңнү бүргээр мен!
4Олар оът-сиген аразынга, суг эриинде чыраа-тал дег, өзер.
5Бир кижи: „Мен Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр мен“ – дээр,
өске кижи: „Мен база Иаковтан укталган мен“ – дээр.
Улус боттарының холдарынга[*] „Дээрги-Чаяакчыныы мен“ деп
бижип аар болгаш Израиль деп адаттырар».

6[+][+]Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Хааны, ооң Камгалакчызы,[†]
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Мен – эгезинде турган мен,
Мен – төнчүзүнде турар мен;
Менден өске Бурган[†] чок.
7Мээң-биле дөмейлежир кижи бар бе? Харыыдан берзин!
Эрте-бурунгу чонну чаяап каан үемден бээр болган
бүгү чүвени меңээ чугаалап берзин.
Келир үеде болур чүвени база чаа-ла кел чыдар чүвени чугаалап берзин.
8[+]Мээң улузум, кортпаңар, сүрээдевеңер!
Мен силерге эрте шагда-ла медеглевежик мен бе,
баш бурунгаар чугаалаважык мен бе?
Мээң херечилерим – силер болгай силер.
Менден өске Бурган бар бе?
Чок, өске кандыг-даа Хая билбес мен!»


Дүрзү-бурганга мөгеер чорук – мелегей будулуушкун

9[+]Дүрзү-бурганнар[†] кылып турар бүгү улус чүү-даа эвес-тир, оларның аажок үнелээр дүрзүлери кандыг-даа ажык-дуза чок. Оларның ол херечилери чүнү-даа көрбес, чүнү-даа угаап билбес, ынчангаш бак атка кирер! 10[+]Кымнар кандыг-даа ажык-дуза чок бурганнар кылып, дүрзүлер шуткуп кудуп турарыл? 11[+]Ол ажыл-херекке бердинген бүгү улус бак атка кирер. Ус-шевер улус дээрге чүгле кижилер-дир. Олар шупту чыглып келгеш, кады туруп алзын – дөгерези аажок коргарлар, бак атка кирерлер!

12Дарган кижи дүрзүнү хевирлээр херекселин туткаш, көс отчудуп, ажылдаар, маскалары-биле болбаазырадыр, бодунуң күштүг холу-биле дүрзүнү хевирлеп, иженир. Аштаанындан дарганның шаа төнер, суксаанындан чилчии үстүр. 13Азы бызаңчы кижи дүрзүнү хемчээр хендирин шөер, шиш херексел-биле шыйып демдектээш, кескизи-биле чона кезип, төгериктей хемчээр. Ол бызаңчы дүрзүнү, ыдыктыг черже[†][*] салыр дээш, кижиниң овур-хевирин ёзугаар, кижи ышкаш чараш-каас кылдыр кылып каар. 14Азы ол кижи бодунга пөш, шиви азы дуб ыяш шилип алгаш, ону үезинге чедир арга-эзиминге арттырып каар; азы ол кижи хады олуртуп каарга, чаъс ону өстүрүп бээр. Оон ол кижи ыяштарны кезип алгаш, 15оттулар чүүл кылып аар – ооң чартыын чынныр дээш ап алгаш, от салып, хлевин быжырар. А оон аңгыда бурган кылып алгаш, ооң мурнунга доңгая кээп дүжер – дүрзү чазап алгаш, аңаа мөгеер. 16Ыяштың чартыын ол өрттеткеш, аъш-чем белеткеп, эът быжыргаш, тоттур чемненип аар. Ол чылыккаш: «Чылыга бердим, от чырып тур» – дээр. 17А арткан ыяштан ол дүрзү-бурганны оя кезип аар; оон аңаа мөгейип, ооң мурнунга доңгая кээп дүшкеш: «Мени камгала, сен дээрге мээң бурганым болгай сен!» – деп мөргүүр. 18[+]Ындыг улус чүнү-даа билбес, чүнү-даа угаап шыдавас; олар дээрге карактарын шийдирип каан, көөр чүвези чок, угаанын дуглап каан улус-тур. 19Оларның кайызы-даа боданмас, кайызы-даа чүвени шын билип алыр харыы-даа, угаан-сарыылы-даа чок болгаш, бодунга «Бо ыяштың чартык кезиин өрттеткеш, көзүнге хлеб быжырып, эът шиштеп чип алдым. А ооң артыындан чүдек-бужар дүрзү кылган херээм бар бе, токпар ыяшка мөгейген ажыым бар бе?» деп шыдавас. 20[+]Ындыг кижи анаа хүл сүрүп чоруур, ооң угаан-сарыылы мегелеткен болгаш, ол будулуп турар. Ол бодунуң амы-тынын камгалап шыдавас, бодунга «Мээң холумда чүгле меге бар-дыр!» дивес.

21[+]«Иаков, ол бүгүнү утпа, чүге дээрге сен Мээң чалчам болгай сен, Израиль! Сени Мен чаяап каан мен, сен – Мээң чалчам сен, Мен сени утпас мен[*], Израиль. 22[+]Мен сээң кем-бурууңну туман дег, бачыттарыңны – булуттар дег тарадып каапкан мен. Сени садып хостап кагдым – Менче эглип кел!»

23[+][+]Дээрлер, Дээрги-Чаяакчының кылган чүвези дээш, өөрүп-байырлаңар, черниң ханы дүптери, өөрүшкүлүг алгыржыңар, даглар, арга-эзим болгаш бүгү ыяштар, шимээргеп байырлаңар! Дээрги-Чаяакчы Иаковту садып хостаан-дыр, Израильди хостап кааш, алдаржаан-дыр!


Кир хаан – Бурганның күзел-соруун күүседир кижи

24[+]Сени ботталдырган Камгалакчың Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Мен – Дээрги-Чаяакчы, бүгүдениң Чаяакчызы мен,
дээрни чааскаан хере чаткан мен,
черни чаңгыс Бодум чада салган мен.
25[+]Меге медээчилерниң[†] бадыткал демдектерин чүү-даа эвес кылып,
төлгечилерни эпчок байдалга таварыштырып,
мерген угаанныг деп санаттырар улустуң билиин
утка чок чүве кылып турар мен.
26[+]А Бодумнуң чалчамның медээлээн чүвезин бадыткап,
Бодумнуң айбычыларымның чугаалаан чүвезин боттандырып турар мен.
Иерусалимниң дугайында: „Аңаа улус база катап чурттай бээр“ – деп,
Иудеяның хоорайларының дугайында: „Оларны катап тудар!
Ол бузундуларны Мен катап тургузар мен!“ – деп турар мен.

27[+]Ханы сугларга: „Када бериңер –
Мен силерни соолдурар мен!“ – деп турар мен.
28[+][+]Кир хаанның дугайында: „Ол – Мээң айбылап чоруткан кадарчым-дыр.
Ол Мээң күзел-соруумну күүседип,
Иерусалимниң дугайында: ‘Ону катап тудар!’ – деп,
Бурганның өргээзиниң дугайында: ‘Ону катап база үндезилеп тудар!’ – деп чугаалаар“».

#### 45

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң шилип алганы Кирге мынча дээн:

«Мен сени холуңдан чедип алгаш,
чоннарны сеңээ чагыртып, хааннарның ок-чепсээн хунаап ап,
сээң мурнуңга эжиктерни ажыдып чоруур мен –
хаалгалар сени доктаадып шыдавас.
2[+]Мен Бодум сээң орууң баштап, дагларны дескилээр мен;
хүлер хаалгаларны буза шаап, демир дээктерни үрээр мен.
3[+]Мен сеңээ дүмбей караңгыда шыгжаттынган,
чажырып каан бай-байлакты бээр мен.
Ынчан Мен – Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы – сээң адың адап,
сени кыйгырып турарымны билип аар сен.
4[+]Мээң чалчам Иаков[†] дээш, Мээң шилип алганым Израиль[†] дээш,
Мен сени, Мени билбес-даа болзуңза,
адың адап кыйгырып, хүндүлелди сеңээ көргүзүп турар мен.
5[+]Мен – Дээрги-Чаяакчы мен, өске кым-даа чок,
Менден өске Бурган[†] чок!
Сен Мени билбес-даа болзуңза, сени күш киирер мен –
6[+]ынчан хүн үнер чүкте-даа, хүн ажар чүкте-даа улус
Менден өске кым-даа чогун билип аар.
Мен – Дээрги-Чаяакчы мен, өске кым-даа чок!
7[+][+]Мен чырыкты бар болдуруп, дүмбей караңгыны чаяап турар мен,
чаагай чорукту хайырлап, айыыл-халапты боттандырып турар мен.
Ол бүгүнү Мен, Дээрги-Чаяакчы, кылып турар мен!

8Дээрлер, өрүтен чөптүг чорук төгүңер,
ол шынныг чорук булуттардан төгүлзүн;
чер кырынга камгалал[†] үнүп келзин,
чөптүг-шынныг чорук[†] ооң-биле кады чечектелзин.
Мен, Дээрги-Чаяакчы, ол бүгүнү бар кылдыр кылып турар мен.

9-10[+][+]Дой сава ону кылып турар усчу кижиге:
„Чүнү кылып тур сен?“ – дээр бе?
Азы бүдүрүп каан чүүлүң сээң дугайында:
„Бо кижиниң холу чок!“ – дээр бе?
Ачазынга: „Мени чүге ындыг кижи кылдыр төрүдүп каан сен?“ – дээр
азы авазынга: „Мени чүге ындыг кижи кылдыр божуп каан сен?“ – дээр кижи ат болур.
Бузундунуң бузундузу боор, дойдан бүткен боду-ла,
бодунуң Чаяакчызы-биле сөс каржып турар кижи ат болур!»

11Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң ыдыктыг[†] Боттандырыкчызы мынча дээн:
«Таанда-ла силер Менден келир үе дугайында айтырар силер бе?
Мээң ажы-төлүмге азы Мээң холум-биле кылган чүвемге хамаарыштыр
Меңээ айтыышкын бээр силер бе?
12[+]Мен черни бар болдуруп, ооң кырынга кижи төрелгетенни чаяап каан мен!
Мен Бодумнуң холум-биле дээрни хере чаткаш,
ооң бүгү аг-шериинге тыптып кээрин дужааган мен.
13[+][+]Мен чөптүг-шынныг чорукту боттандырар дээш,
Кир хаанны тургузуп каан мен,
ооң бүгү оруктарын ажык кылып бээр мен.
Ол Мээң хоорайымны катап тудар,
туттуруушкунче аппарган Мээң чонумну
кандыг-даа төлевир азы белек албайн хостаар».
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.


Дискек бүрүзү сөгүрүп олурар

14[+][+]Дээрги-Чаяакчы: «Египеттиң[†] олча-ажыы,
Эфиопияның[†] орулгазы болгаш узун, сөөккүр сева чон сенче шилчип,
сээңии апаар, Израиль.
Олар сени эдерер, кинчи-бектиг чедип кээр,
сеңээ сөгүрүп: „Бурган чүгле сээң-биле кады-дыр,
өске кым-даа чок-тур, оон өске Бурган чок-тур!“ – деп ээрежип чанныр» – дээн.

15Сен, шынап-ла, ажыт-чажыт Бурган-дыр сен,
Израильдиң Бурганы, Камгалакчызы-дыр сен.
16[+]Дүрзүлер кылып турар бүгү улус кады бак атка кирип, бужартаар –
олар шупту алдар-адын баксырадып алган чоруур.
17[+]А Израильди Дээрги-Чаяакчы камгалаар,
аңаа кезээ-мөңгеде камгалалды хайырлаар!
Силер моон соңгаар кезээ шагда бак атка кирбестеп, бужартавас силер.

18Дээрни чаяап каан Дээрги-Чаяакчы
(Ол – черни овур-хевирлиг кылып, быжыктырып тургускан Бурган-дыр;
чер ээн турбазын, аңаа кижилер чурттазын дээш, Ол ону чаяап каан)
мынча дээн: «Мен – Дээрги-Чаяакчы мен, өске кым-даа чок!
19[+]Мен чажыды-биле, дүмбей караңгы черге тургаш, чугаалаваан мен,
Израильдиң үре-салгалынга: „Мени ээн черлерден дилеңер!“ – дивээн мен.
Мен, Дээрги-Чаяакчы, шынныг сөс чугаалап,
алыс шынны медеглеп турар мен.

20[+]Силер, чоннарның артынчылары, чыглып алгаш, чедип келиңер,
бөлдүнчүп алгаш, чоокшулап келиңер.
Ыяш дүрзүлер эдилеп, камгалал бербес бурганнарга мөргүп турар
улустуң билир чүвези чок-тур.
21[+]Боттарыңарның херээңерни чугаалап, шынзыдыңар
(боттарыңар араңарда сүмележип алыңар).
Болган чүүл дугайында силерге кым баш бурунгаар чугаалааныл,
кым эрте шагда-ла медеглээнил? Мен – Дээрги-Чаяакчы!
Менден өске Бурган чок, Мен – чөптүг Бурган, Камгалакчы мен,
Менден өске кым-даа чок.

22Чер-делегейниң бүгү ужу-кыдыглары, Менче эглип келиңер,
ынчан камгалалды алыр силер,
чүге дээрге Мен – Бурган-дыр мен, өске кым-даа чок.
23[+]Мен Бодумнуң адым-биле даңгыраглаан мен,
Мээң аксымдан чөптүг-шынныг, өскертип болбас сөс үнген:
Мээң мурнумга дискек бүрүзү сөгүрүп олурар,
Мээң адым-биле дыл бүрүзү даңгыраглаар.
24Мээң дугайымда: „Чүгле Дээрги-Чаяакчыда
чөптүг-шынныг чорук биле күчү-күш бар“ – деп,
улус-чоннар чугаалаар».
Аңаа хорадап турган бүгү улус
Олче чедип кээп, ыядып човаар.
25А Израильдиң бүгү үре-салгалы Дээрги-Чаяакчының ачызында
агартынып үнер база алдаржыыр.

#### 46


Вавилоннуң бурганнары ёзулуг Бурган-биле эннешпес

1[+][+]Вил бурган доңгая берген,

Нево бурган ийлени берген;
оларның дүрзүлерин чүък чүдүрер малдарда чүдүрүп каан.
Силерниң мөгеер дээш дажыглап чораан чүвеңер
ам турупкан малдың чүъгү апарган.
2[+]Ол бурганнар шупту кады ийленип, доңгая берген,
боттарының дүрзүлерин камгалап аар харык чок болгаш,
боттары туттуруушкунче бар чыдар[*].

3[+]«Мени дыңнаңар, Иаковтуң[†] салгалы, израиль чоннуң бүгү артынчызы,
тыптып келген үеңерден бээр чүктеп чорааным,
төрүттүнүп келгениңерден бээр холумга көдүрүп чорааным чон!
4[+]Кырый бергижеңерге чедир, Мен Ол-ла Бодум боор мен,
буурул-даа апаарыңарга, Мен-не силерни көдүрүп чоруур мен.
Силерни Мен чаяап каан мен –
ынчангаш чүктеп чоруур мен, деткип, камгалаар мен.

5[+]Силер Мени кым-биле деңнээр силер,
кымны Мээң-биле дең деп санаар силер?
Дөмей чүүл тып ап, кым-биле дөмейлээр силер?

6[+]Чамдык улус акша хавындан алдын тө чажып,
деңзиге мөңгүн деңзилээш, ус-шевер кижи хөлезилеп аарга,
ол кижи оларга бурган шуткуп бээр.
Олар ол дүрзүге мөгеер, ооң мурнунга доңгая кээп дүжер,
7[+]ону көдүргеш, эктинге салып алгаш чоруур,
оон тургузуп каарга, демгизи турган черинге шимчеш дивейн турар.
Ол дүрзүнү дыңзыдыр кыйгырар-даа болза,
харыылавас, айыыл-халаптан ол камгалавас.

8Үймээнчилер, ол бүгүнү сактып келгеш,
соксап калыңар, боданып көрүңер,
9шаандагы шагда болуп турган чүвени сактып келиңер:
Мен – Бурган[†] мен, өске кым-даа чок,
Мен – Бурган мен, Меңээ дөмей кым-даа чок.
10[+]Төнчүзүнде чүү боорун эгезинде,
ам-даа болбаан чүве дугайында баш бурунгаар медеглеп турар Бурган мен.
Мээң бодалым боттаныр, күзээн бүгү чүвемни күүседир мен!
11[+]Чөөн чүктен араатан кушту – Мээң бодалымны күүседир кижини
ырак чурттан кыйгырып алдым.
Мен чугаалап каан мен – күүседир мен,
бодап алган мен – кылыр мен!

12Чөрүү, актыг-шынныг чоруктан ырак улус, Мени дыңнаңар!
13[+]Мен агартыышкыным[†] чорудуп бердим,
ол ырак эвесте, чоруткан камгалалым[†] саадавас.
Сионга[†] камгалалды, Израильге – Бодумнуң чайынналчак чырыымны хайырлаар мен».

#### 47


Турамык Вавилоннуң буурааны

1[+][+]«Күжүр Вавилон-кыс,[†] дүжүлгеден дүшкеш,

довуракка олуруп ал, черге олуруп ал – дүжүлгең ам чок-тур.
Халдей чон,[†] сээң дугайыңда моон соңгаар
„Хоюг-чымчаан, шевергин чаражын!“ дивес.
2[+]Дээрбе даштары долгап, далгандан дээрбеле;
баш шывар пөзүң уштуп каавыт,
хевиң эдээн өрү тыртып, буттарың чанагаштааш,
хемнерни сүзүп кеш.
3[+]Сээң шалдаңың ажыттынзын, бужарың көстүп келзин.
Мен өжээн негээр мен – кымга-даа хайыра көргүспес мен[*]».

4Бистиң Камгалакчывыс[†] – Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганы,
Ооң ады – Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†]!

5«Ыыт чок олур, дүмбей караңгыже чоруй бар, халдей чон;
сени моон соңгаар „Күрүнелерниң чагырыкчызы“ деп адавас.
6[+]Мен Бодумнуң чонумга килеңней[†] бердим,
Бодумнуң өнчүмнүң адын бакка суп, сээң холуңга хүлээдип бердим.
А сен оларга өршээл көргүспедиң,
кырганнарга безин аар дөңгү кедирип кагдың.
7[+]Сен: „Кезээ-мөңгеде чагырыкчы боор мен!“ – дидиң.
А ол бүгүнүң сөөлү кандыг боорун эргий бодавадың.

8[+]А ам дыңнап көр, таалал сүрген, айыыл чок чурттап турар,
„Мен кончуг мен, менден өске кым-даа чок.
Дулгуяк апарбас мен, ажы-төлүм чидирбес мен!“ деп бодаар Вавилон-кыс!
9Ол-даа, өске-даа айыыл сени таварыыр –
хенертен, чаңгыс хүн дургузунда, ажы-төлүң-даа чидирер сен,
дулгуяк-даа апаар сен.
Хөй санныг караң көрнүүшкүн кылып-даа турзуңза,
илби-шидилиг сөстериң аажок күштүг-даа болза,
ол бүгүнү бүрүнү-биле көрүп эртер сен.
10Сен коргуш чогу-биле бузут үүлгедип:
„Мени кым-даа көрбейн турар“ – деп турдуң.
Мерген угааның биле эртем-билииң сени орууңдан астыктыра бээрге,
бодуңга: „Мен кончуг мен, менден өске кым-даа чок“ – деп турар-дыр сен.
11[+]Айыыл-халап сени таварыыр –
ооң кайыын кээрин билип[*] шыдавас сен;
хай-халап кырыңга кээр –
ону чайладыр аайын тыппас сен,
хенертен ооң дугайында безин бодавааның буураашкын сени таварыыр.

12Ам канчаар, аныяаңдан мергежээниң
илби-шидилиг аргаларың ажыгла,
караң көрнүрүң улам көвүдет.
Бир-ле чүвени чедип аарың-даа чадавас,
чамдык кижилерни коргудуптарың-даа чадавас.
13Хөй санныг чөвүлелдер чыыр дээш, могай бердиң.
Дээрни шинчилеп, сылдыстарны хайгаарап турар чурагачыларың
база ай чаазында салым-чолуңну баш бурунгаар чугаалап бээр улузуң келгеш,
болур ужурлуг чүведен сени камгалазын.
14[+][+]Олар тараа саваңы дег апаар, от оларны чиптер,
чалбыыштан боттарын безин камгалап ап шыдавас улус-тур.
А ол от чыннып аар хире көстерлиг-даа эвес,
чанынга олуруп болгу дег-даа эвес.
15Кады ажылдап турган, аныяаңдан-на садыглажып чораан улузуң ындыг апаар.
Кайызы-даа бодунуң оруу-биле тарап чоруй баар,
кым-даа сени камгалавас».

#### 48


Бурган шупту чүвени баш бурунгаар билир

1-2[+][+]«Дыңнаңар, Иаковтуң[†] салгалы,

Израильдиң ады-биле адаттырган, Иудеядан келген улус!
Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглаар силер,
Израильдиң Бурганын алгап-мактаар силер.
Боттарыңарга хамаарыштыр „Ыдыктыг[†] хоорайның чурттакчылары бис“
база „Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] деп аттыг
Израильдиң Бурганынга идегээр бис“ дээр силер,
ынчалза-даа Бурганга шынчы чоруктан,
чөптүг-шынныг чоруктан[†] ырак силер.
3[+]Мен болган чүвени баш бурунгаар чугааладым,
Мээң аксы-дылым ону чарлаан, Мен ону медеглээн мен,
оон хенертен бүгү чүве боттаны бээр кылып каан мен.
4[+]Силерниң чөрүүңерни – мойнуңарның сиирлери демирден,
хавааңар хүлерден бүткенин билир турган мен.
5[+]Ынчангаш Мен силерге баш бурунгаар,
бүгү чүве боттаныр бетинде, чугаалап каан мен,
ооң соонда: „Бистиң дүрзү-бурганывыс[†] ынчаар кылган,
бистиң бурганывыс, шуткумал дүрзүвүс
ынчаар болур кылдыр дужааган“ – дивезиннер дээш,
Мен силерге медеглеп каан мен.
6[+]Силер ол бүгү дугайында дыңнадыңар,
ам көрүңер, бо ышкажыл!
Таанда-ла силер ону хүлээп көрбес силер бе?!

Амдан эгелээш, израиль чон, Мен сеңээ чаа чүве дугайында,
чажыт, сеңээ билдинмес турган чүве дугайында,
чугаалаар мен.
7Ол чүүл эрте шагда эвес, ам чаа болуп турар-дыр,
амдыгаа чедир сен ол дугайында дыңнап көрбээн сен,
„Мен ону билир турдум“ деп шыдавас сен.
8Ийе, сен дыңнаваан сен, билбес сен,
сээң кулааң шаг шаандан бээр хааглыг турган.
Кайы хире кара сагыштыыңны билир мен,
төрүттүнгеш-ле, үймээнчи деп адаттырдың.

9Бодумнуң адымны бодааш,
Мен килеңимни[†] амдыызында өйлеп көрейн,
Бодумнуң алдарымны бодааш,
туттунуп, сени узуткаваайн.
10[+]Көрем, Мен сени эзилдирип арыглап[†] кагдым,
ынчалза-даа мөңгүн ышкаш эвес кылдыр;
сени хилинчек-човалаңның суугузунга шылгап көрдүм.
11[+][+]Мен Бодум дээш, Бодумну бодааш, ону кылып тур мен,
чүге дээрге Мээң адым канчап баксыраарыл?
Мен Бодумнуң алдарымны кымга-даа бербес мен.

12[+]Иаков, Мени дыңна,
Мээң кыйгырып алганым Израиль[†], дыңна!
Бурган[†] – Мен мен! Мен – эгезинде турган мен,
Мен – төнчүзүнде турар мен.
13[+]Мээң холум черни үндезилээн,
дээрни база Мээң күштүг холум хере чаткан.
Оларны кыйгырыптарымга, мурнумга кээп туруптарлар.

14[+][+]Бүгү улус, силер шупту чыглып келгеш, дыңнаңар!
Дүрзү-бурганнарыңарның кайызы ону баш бурунгаар чугаалааныл?
Дээрги-Чаяакчының ынак кижизи
Ооң Вавилонга[†] хамаарышкан күзел-соруун күүседир,
бодунуң күчү-күжүн халдейлерге удур угландырар.
15[+]Мен, чүгле Мен ону медеглээн мен,
ол кижини кыйгырган мен.
Ону эккеп алдым, ол ам чедимчелиг болур.
16[+]Менче чоокшулап келгеш, мону дыңнаңар!
Эң эгезинден-не Мен силерге ажыы-биле чугаалап келдим;
ол бүгү болуп эгелээн үеде-ле, Мен бар турдум».


Израиль Вавилондан үнүп чоруй баар

Ам Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчы
мени Бодунуң Сүлдези-биле[†] айбылап чорудупту!
17Сээң Камгалакчың,[†] Дээрги-Чаяакчы,
Израильдиң ыдыктыг Бурганы мынча дээн:
«Мен – Дээрги-Чаяакчы мен, сээң Бурганың мен,
сеңээ ажыктыг болзун дээш, сени сургап,
сээң чоруур ужурлуг орууңче сени башкарып турар мен.
18[+]О, Мээң айтыышкыннарымны сен тооп дыңнаан болзуңза!
Ынчан сээң чаагай чорууң хем ышкаш агар ийик,
чедимче сени далай чалгыы дег хөме аптар ийик.
19[+]Сээң үре-салгалың элезин дег хөй боор ийик,
ажы-төлүң быйыргын элезин дег эңдерик боор ийик!
Оларның ады арлып читпейн, узуткаттынмайн,
Мээң мурнумга артар ийик».

20[+][+]Вавилондан чоруңар, халдей черден дүрген дезиңер!
Бо медээни өөрүшкүлүг алгы-биле медээлеңер,
ол дугайында чарлаңар, чер-делегейниң ужу-кыдыынга чедириңер:
«Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чалчазы Израильге хосталганы хайырлаан-дыр!»
21[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонун
ээн кургаг хову кежир эдертип бар чыдырда,
олар кагып-суксаваан.
Ол хаядан сугну оларга аксып берген:
хаяны Ол оя кагарга, суг аттыгып үнген.
22«А бузуттуг-бактыгларга чаагай чорук турбас!» – деп,
Дээрги-Чаяакчы чугаалаан.

#### 49


Бурганның Бодунуң чалчазын кыйгырганы

1[+][+]Ортулуктарның чурттакчылары, мени дыңнаңар,

ыракта чоннар, кичээнгейден салыңар!
Дээрги-Чаяакчы[†] мени, төрүттүнүп кээрим мурнунда-ла, кыйгырып алган.
Ол мээң адымны, иемниң иштинге турумда-ла, адап берген.
2[+]Ол мээң аксы-дылымны чидиг хылыш ышкаш кылып каан,
мени Бодунуң холу-биле чаглактап алган.
Мени бажын чидидип каан согун кылдыр хуулдургаш,
Бодунуң саадаанче чажырып алган.

3[+]Ол меңээ: «Сен – Мээң чалчам Израиль[†] сен,
сени дамчыштыр алдаржыыр мен» – дээн.
4А мен «Хей-ле чилчиим үзүлдүр ажылдаан-дыр мен,
күжүмнү хей черге, ажык чок чарыгдап каапкан-дыр мен» деп бодаан болгай мен.
Шынап-ла, мээң чаргымны Дээрги-Чаяакчы шиитпирлээр,
мээң шаңналым – Бурганымдан кээр!

5Дээрги-Чаяакчы мени иемниң иштинге –
Бодунуң чалчазы болзун дээш, Иаковту[†] Олче эгитсин дээш
база Израиль Ооң чоогунга чыглып келзин дээш – чаяап каан.
Мен Дээрги-Чаяакчының мурнунга алдар-аттыг мен,
Бурганым меңээ күчү-күштү хайырлаан.
6[+]Ам Дээрги-Чаяакчы: «Иаковтуң аймактарын катап тургузар болгаш
Израильдиң артынчызын дедир эгидер чалчам бооруң эвээш-тир.
Ооң кырынга, Мээң хайырлаан камгалалым[†]
чер-делегейниң ужу-кыдыынга четсин дээш,
Мен сени бүгү чоннарга чырык кылып каар мен» – деп чугаалаан.

7[+]Бүгү чоннарга бак көрдүрген, дорамчылаткан кижиге,
чагырыкчыларының кулунга
Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң ыдыктыг[†] Камгалакчызы:
«Хааннар сени көргеш, туруп кээр,
нояннар сени көргеш, сөгүрүүр,
чүге дээрге сөзүнге шынчы Дээрги-Чаяакчы,
Израильдиң ыдыктыг Бурганы сени шилип алган-дыр» – дээн.


Израильдиң катап тургустунары

8[+][+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Таарымчалыг үеде сеңээ харыылаар мен,
камгалал хүнүнде дузалаар мен.
Сени камгалап-карактап турар мен,
сени дамчыштыр улус-чон-биле керээ чарар мен:
чуртту катап тургузар сен,
9[+]туттурган улуска: „Үнүңер!“ – дээр сен,
дүмбей караңгыда олурар улуска: „Хостуг силер!“ – дээр сен.
Чонум оруктар кыйыынга оъттаар чер тып аар,
бүгү тас тейлер безин оларга одар-белчиир апаар.
10[+][+]Олар аштавас-даа, суксавас-даа,
дендии изиг хүнден-даа качыгдавас.
Кээргей көрген Бурган[†] оларны эдертип аппаргаш,
суг баштарынга чедире бээр.
11Мээң бүгү дагларымны орук кылып каар мен,
Мээң оруктарым бедиктерге шөйлүр».

12[+]Көрүңер, ырактан улус кел чыдыр –
бир чамдыызы соңгу чүктен, өскелери – барыын чүктен,
база чамдыызы – Синим деп черден[*].
13[+][+]Дээрлер, өөрүп-байырлаңар, чер-делегей, өөрүп-хөгле!
Даглар хөглүү-биле кыйгы салзын!
Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонун аргалап каан-дыр,
Бодунуң хилинчек көрген улузунче кээргел-биле көрген-дир.

14[+]А Сион:[†] «Дээрги-Чаяакчы мени каапкан-дыр.
Дээрги мени уттупкан-дыр» – деп бодап турган.

15[+]«Ие кижи бодунуң чаш төлүн уттур бе,
божуп алган төлүн кээргей бербес бе?
Херээжен кижи уттуптар болза безин,
Мен сени утпас мен!
16Мен сени Бодумнуң адыштарымда шыйып, демдеглеп алдым,
сээң ханаларың кезээде Мээң сагыжымда.
17Сээң ажы-төлүң бээр далаш-биле кел чыдар,
а сени үреп бузуп, хоозураткан улус моон чоруп тур.
18[+][+]Долгандыр топтап көрүп көр:
сээң хамык чурттакчыларың чыылгаш, сенче чедип кел чыдар-дыр.
Дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен:
сен оларның шуптузун, каасталга-шимелде дег, аяннанып кедип аар сен,
олар-биле, келин кыс дег, шиметтинип аар сен.

19[+]Сээң чериң ээнзиреп, кижи чок арткан,
сээң чуртуң хоозурап калган турган,
ынчалза-даа ам ол чер-чурт бодунуң чурттакчыларынга дакпыш апаар,
а сени сыырып турганнар чоруй баар.
20[+]Биеэги ажы-төлүңнү чидирген сен,
ындыг-даа болза, ам-даа ажы-төлдүг болур сен.
Ол ажы-төлүң сеңээ: „Бо чер биске дыка дакпыш-тыр.
Чурттап болгу дег черден биске берип көр“ – дээр.
21Сен ынчан „Оларны меңээ кым божуп берген чүвел?
Мен ажы-төлүмнү чидирдим, төл төрүвес апардым,
туттуруушкунга чурттап, аал-чурттан ыракка турдум.
Оларны кым өстүрүп кааныл?
Мен көңгүс чааскаан арткан болгай мен,
а олар кайыын келгенил?“ деп боданыр сен».

22[+][+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы: «Көр даан,
Мен чоннарга холум-биле демдек көргүзейн,
Бодумнуң тугумну аймактарга көдүрейн –
олар сээң оолдарыңны кужактап алгаш, эккээр,
сээң кыстарыңны эктинге чүктеп эккээр.
23[+][+]Хааннар сээң азыраан адаларың,
оларның кадыннары – азырадыкчыларың болур.
Олар сээң мурнуңга черге чедир доңгайып, сөгүрүүр
база сээң буттарың баарында довуракты пактаар!
Сен ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп
база Меңээ идегээр улустуң ады баксыравас деп
билип каар сен» – дээн.

24[+]Күштүг дайынчының олча-тывыжын хунаап ап болур бе,
түрлүг[*] кижиниң тудуп алган улузун хостап ап болур бе?
25[+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Ийе,
күштүг дайынчының тудуп алган улузун адырып болур,
түрлүг кижиниң олча-тывыжы хосталыр.
Сээң удурланыкчыларыңга Мен удурланыр мен,
сээң ажы-төлүңнү Мен камгалаар мен!
26[+]Сени кызагдап турар улуска боттарының эът-бодун чиртир мен,
олар боттарының ханын ишкеш, арагадан дег, эзирип каар.
Бүгү улус Мени Дээрги-Чаяакчы деп,
сээң Камгалакчың, Хостакчың болгаш Иаковтуң күштүг Бурганы деп билип аар».

#### 50

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] мынча дээн:

«Мен силерниң иеңерге[*] чарлыышкын чагаазы бижип бергеш,
үндүр сывырыпкан мен бе?
Мен силерни, өрем төлээр дээш, садыпкан мен бе?
Чок, боттарыңарның-на бачыттарыңар дээш силерни садыпкан,
боттарыңарның-на кем-бурууңар дээш иеңерни үндүр сывырыпкан!
2[+][+][+]Мен силерге чедип кээримге, чүге кым-даа чогул?
Мен кыйгырарымга, чүге кым-даа харыылавазыл?
Таанда-ла Мээң холум чолдайып, силерни хостап шыдавас апарган мен бе?
Азы Мээң күжүм четпестеп, силерни камгалап шыдавас бе?
Чаңгыс чемелеп алгыргаш-ла, далайны кургадып,
хемнер аккан черни ээн кургаг хову кылып шыдаар Бурган[†] мен;
балыктар суксаанындан өлүп,
суг чогундан ирип турар апаар.
3[+][+]Мен дээрни дүмбей караңгы-биле бүргеп турар мен,
ол качыгдал хеви-биле шыптынган дег көстүр».


Бурганның чалчазының дыңнангыры

4[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы меңээ чечен-мерген чугааны берген,
ынчангаш шаа төнген кижини сөс-биле деткип билир мен.
Эртенниң-не Ол мээң кулаамны,
өөреникчилер дег дыңназын дээш, дыңнаарынче албадап турар.
5Дээрги-Бурган-Чаяакчы сөзүн мээң кулаамга чедирерге,
удурланмаан мен, аткаар баспаан мен.
6[+]Мен ооргамны соп турар улуска,
чаагымны – салымны чула тырткан улуска дөгеп берген мен;
дорамчылалдан, дүкпүден арным чажырбаан мен.

7[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы меңээ дузалап турар,
ынчангаш бак атка кирбес мен.
Ынчангаш арнымны кадыг даш дег кылып алдым,
адым баксыравазын билир мен.
8[+][+]Мээң Агартыкчым[†] чоокшулап келди!
Кым меңээ удурланырын диттип тур?
Шииткел черинге кады туруптаалы!
Кым мээң-биле чаргылдажыр деп тур?
Чанымга чедип келзин!
9[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы меңээ дузалап турар.
Кым мени буруудадып шыдаарыл?
Олар шупту үзүт-ховаганга чирткен хеп дег чиде бээр.

10Силерниң араңарда кым Дээрги-Чаяакчыдан корткаш,
Ооң чалчазын тооп дыңнап турарыл?
Дүмбей караңгыда чоруп турар, чырыы чок кижи
Дээрги-Чаяакчының адынга идегезин, бодунуң Бурганынга ынанзын.
11А от кыпсып, чалбыыштыг согуннар белеткеп турар улус –
силер шупту кыпсып алган согуннарыңар тудуп алгаш,
одуңарның чырыынче чоруңар!
Бурганның холунуң силер-биле кылыр чүвези бо-дур:
хилинчек көрүп өлүр силер!

#### 51


Бурган – Израильдиң Аргалакчызы

1«Чөптүг-шынныы-биле чурттап, Дээрги-Чаяакчыже чүткүп турар улус,

Мени дыңнаңар!
Силерни чонуп кылган хаяже,
силерни казып ужулган хөрзүнче көрүңер –
2[+]силерниң адаңар Авраамче,[†]
силерниң иеңер Сарраже[†] көрүңер.
Кажан Авраамны кыйгырып алганымда, ол ажы-төл чок турган,
а Мен аңаа ачы-буян хайырлап,
хөй-ле үре-салгал берген мен.
3[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] Сионну[†] ыяап-ла аргалаар,
Ол ооң бүгү бузундуларын аргалаар,
ээн кургаг ховуларын Эдем сесерлии ышкаш,
ээн черлерин – Дээрги-Чаяакчының сесерлии ышкаш кылып каар;
Сионну өөрүшкү биле хөглел долар, алгаг-мактал ырылары дыңналыр.

4[+]Мээң чонум, Мени дыңна,
Мээң аймаам, Менче кулааң ээктир!
Мээң аксымдан хоойлу[†] үнер,
Мээң чөптүг шииткелим бүгү чоннарга чырыткы апаар.
5[+][+]Мээң хайырлаан агартыышкыным[†] кончуг дүрген чоокшулап кээр,
Мээң камгалалым[†] чедип кээр.
Мээң холум чоннар аразынга чөптүг шииткелди боттандырар.
Ырак ортулуктарның чурттакчылары Меңээ ынанып,
Мээң күчү-күжүмге идегээр.
6[+]Дээрже көрүжүңер көдүрүңер,
ооң адаанда чаттылган черже көрүңер;
дээрлер ыш дег эстип тарай бээр,
а чер хеп дег элей бээр,
ооң чурттакчылары хүлчүктер дег кырлып каар.
А Мээң чоруткан камгалалым кезээ-мөңгеде турар,
Мээң хайырлаан агартыышкыным чиде бербес.
7[+][+]Чөптүг-шынныг чорук[†] деп чүл ол дээрзин билир улус,
Мээң хоойлумну чүрээнде сиңирген чон, Мени дыңнаңар!
Улус силерни чемелээрге, кортпаңар,
бак сөглээрге, сүрээдевеңер.
8[+]Ол улус үзүт-ховаганга чирткен хеп ышкаш апаар;
курт чипкен дүк дег, олар чиде бээр.
А Мээң хайырлаан агартыышкыным кезээ-мөңгеде артар,
Мээң чоруткан камгалалым салгалдан салгалче дамчыыр».

9[+]Оттуп кел, Дээрги-Чаяакчының холу, күчү-күштүг апарып көр!
Биеэги үеде дег, эрте-бурунгу салгалдар үезинде дег, оттуп кел.
Рахавты[*] Сен одура шапкан эвес сен бе,
далайның моозун Сен өттүр шашкан эвес сен бе?
10[+]Өндүр улуг дүп чок далайны Сен кургаткан эвес сен бе,
хостаткан улус эртсин дээш, далайның ханы дүвүнге
Сен орук ажыткан эвес сен бе?
11[+]Дээрги-Чаяакчының камгалап каан улузу
Сион дагже өөрүп-байырлаан алгы-кышкы-биле үнүп кээр,
оларның баштарынга мөңге өөрүшкү дээрбектелдир ораажып, каастаар.
Олар өөрүшкү биле хөглелди чедип алыр,
а качыгдал биле хараадал ырап чидер.

12[+][+]«Мен, чүгле Мен – сээң Аргалакчың мен.
Өлүр тынныг кижиден, оът-сиген ышкаш хуу-салымныг кижи амытандан
чүү дээш коргар сен?
13[+]Бодуңнуң Чаяакчыңны – дээрни хере чаткан,
черни үндезилээн Дээрги-Чаяакчыны уттупкаш,
сени узуткаар деп турар кызагдакчының килеңинден[†]
үргүлчү коргуп чурттап чоруур-дур сен.
А ол килеңнээн кызагдакчы кайыл?
14Дарлаткан кижи удавайн хостадыр, ол өлбес,
чевег-хөөрже[†] кирбес база аъш-чемниг болур.
15[+]Мен – далайны хөлзедип, чалгыгларны шимээргедип турар,
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы деп аттыг Бурган[†]-дыр мен!
16Бодумнуң сөстеримни сээң аксы-дылың-биле чугаалап турар мен,
Бодумнуң холумнуң хөлегезинге сени хоргададып алган мен;
дээрни хере чадып, черни үндезилээн мен,
Сионга: „Сен – Мээң чонум сен!“ – деп чугаалаан мен».


Бурганның килеңи соксаан

17[+][+]Оттуп кел, о, Иерусалим[†], оттуп кел, туруп кел!
Дээрги-Чаяакчының килеңин куткан дашканы
Ооң холундан хүлээп алгаш, ижипкен сен,
арагалыг кундаганы доңгайтыр пактапкан сен.
18Сээң божаан бүгү оолдарыңдан сени үдеп чедирер кижи чок;
сээң азыраан ажы-төлүңден сени холуңдан чедип аар кижи чок.
19[+]Ийи дакпыр айыыл-халап сени тавараан-дыр –
сени кым кээргээрил?
Хоозурал болгаш өлүм, аш-чут болгаш дайын-чаа!
Сени кым аргалаарыл?
20Сээң ажы-төлүң харыксырап калгаш,
дузакка туттунган чээреннер дег,
бүгү кудумчулар белдирлеринде чыдарлар.
Олар Дээрги-Чаяакчының килеңин бүрүнү-биле көрүп эрткен –
сээң Бурганыңның чемелээшкини түрлүг!

21Дыңнап көр, арага ишпээн-даа болза,
эзирик, хилинчек көрген хоорай!
22[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы Бодунуң чонунга болчуп турар.
Дээргиң: «Мен сээң холуңдан эзиртир ишкениң бо дашканы,
Мээң килеңимни куткан кундаганы, ап алдым,
сен ам оон ыңай ишпес сен!
23Сээң хилинчектекчилериң сеңээ:
„Доңгайып чыдывыт – сени кырлап эрте берээли!“ – дээш,
кудумчуга кылаштап турган дег,
сээң ооргаңны, чер ышкаш, кырлап чоруп турду!
Ам дашканы оларга хүлээдип бээр мен» – дээн.

#### 52


Амыр-тайбың дугайында буянныг медээлер

1[+][+][+]Оттуп кел, о, Сион,[†] оттуп кел, күчү-күш кирип ал!

Иерусалим[†], ыдыктыг[†] хоорай, каас-коя хевиң кедип ал!
Моон соңгаар чаңгыс-даа кыртыжадып демдектетпээн кижи
база арыг эвес[†] кижи сенче кирбес.
2Довурааң кактап каапкаш, көдүрлүп кел,
туттуруп алган Иерусалим!
Илчирбелерни мойнуңдан уштуп каавыт,
туттуруп алган Сион-кыс!

3Дээрги-Чаяакчы[†]: «Силерни төлевир албайн берипкен, ынчангаш акша-мөңгүн төлевейн хостаар» – дээн. 4Оон Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы мынча дээн: «Баштай Мээң чонум, хары черге чурттаар дээш, Египетче[†] чорупкан. Ооң соонда Ассирия[†] ону көңгүс хей черге кызып-кыйып турган. 5[+]А Мен ам чүнү канчаайн? – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Мээң чонумну төлевир бербейн тудуп алгаш барган, ооң чагырыкчылары ыглап-сыктап турар[*] – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Мээң адым үргүлчү, хүннүң-не бак сөглеттирип турар! 6Ынчангаш Мээң чонум Мээң адымны билип алыр; оларга „Бо – Мен мен!“ деп чугаалап турган Бурган – Мен дээрзин, үези кээрге, билип алырлар».

7[+][+]Даглар кезий буянныг медээ[†] чедирип,
амыр-тайбыңны, камгалалды[†] медеглеп,
ачылыг медээлер дамчыдып чоруп турар кижиниң,
Сионга: «Сээң Бурганың хааннап турар!» – деп турар кижиниң
базымнарының даажы кайгамчык-тыр.
8Сээң доскуулчуларыңның үннери дыңналып тур.
Олар шупту өөрүшкүлүг алгыржы берди:
Дээрги-Чаяакчының Сионче эглип келгенин
караа-биле көрүп кааннар-дыр.
9[+]Иерусалимниң бузундулары, шупту кады ырлажып,
өөрүп-байырлаңар,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонун аргалап,
Иерусалимни хостаар-дыр!
10[+]Дээрги-Чаяакчы бүгү чоннар көрүп турда,
Бодунуң ыдыктыг күчү-күжүн көргүзер –
чер-делегейниң бүгү ужу-кыдыы бистиң Бурганывыстың камгалалды
канчаар хайырлаарын көрүп каар.

11[+][+]Чоруңар, чоруңар, Вавилондан[†] үнүп чоруңар!
Арыг эвес чүүлге дегбеңер!
Оон үне бериңер,
Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң саваларын ап чоруур улус,
арыг болуңар!
12[+]Ынчалза-даа далаш чок үнер, дезип маңнавас силер:
Дээрги-Чаяакчы силерниң мурнуңарга чоруур,
Израильдиң Бурганы силерни сооңардан үдеп, камгалаар.


Бурганның чалчазының хилинчээ болгаш тиилелгези

13[+]«Мээң чалчам чедиишкинниг болур,
ол өрү көдүрлүп, өндүр бедик болур!
14Ооң арны үрелип, дүрзү-хевири баксырааш,
кижи-биле дөмейлешпес апарганда,
ооң хевир-шырайы кижи амытанныы дег эвес апарганда,
ону көрген хөй улус кайгап-харап турган.
15[+][+]Ол шак-ла ынчаар хөй чоннарны ам кайгадыр[*],
хааннар безин ооң мурнунга аксын хаап аар.
Чүге дээрге олар кымның-даа оларга медеглел кылбаан чүвезин көрүп каар,
дыңнап көрбээн чүвезин билип аар».

#### 53

1[+]Бистен дыңнаан медээзинге кым бүзүрээнил,

Дээрги-Чаяакчының күчү-күжү кымга ажыттынганыл?
2[+]Дээрги-Чаяакчының чалчазы Ооң мурнунга өзүм ышкаш,
кургаг черден үнген дазыл ышкаш өзүп үнүп келген.
Ол чараш-каас-даа, өндүр-чаагай-даа эвес болган –
бис олче көрүнмээн-даа бис,
ооң хевир-дүрзүзүнде бисти хандыкшыдар хире чүү-даа чок болган.
3[+]Ону улус хүлээп албаан, бак көрген,
ол болза хилинчекти билген, човалаңга таварышкан кижи болган.
Ындыг кижини улус өскелээр –
бис ону бак көрүп, чүү деп-даа санавайн турган бис.

4[+]Харын ол бистиң човалаңывысты боду чүктеп,
бистиң хилинчээвисти бодунуу кылдыр ап алды.
А бис ооң кеземче, ялазын болгаш базындырганын көргеш,
ол бүгү Бургандан келген деп бодаан бис.
5[+]Ол бистиң бачыттарывыс дээш өттүр шаштырган,
бистиң кем-буруувус дээш бастыртып алган;
аңаа онаашкан кеземче биске амыр-тайбыңны эккелген,
ооң балыгларының ачызында экирээн бис.
6[+]Бис шупту хойлар[†] ышкаш азып,
кижи бүрүзү бодунуң оруу-биле тоо быдарай берген турган бис,
а Дээрги-Чаяакчы[†] ону бистиң шуптувустуң бачыттарывыс дээш кезеткен.

7[+][+]Ол эттедип-соктуртуп, дорамчылаткан,
ынчалза-даа чүве ыыттаваан,
дөгерери-биле аппар чыдар дөтпе хураган[†] дег,
дүгүн кыргыыр дээн хойнуң үн үндүрбези дег,
ол аксын ажытпаан.
8[+]Ону тудуп хоругдааш, шиидип каан.
Ооң үре-салгалының дугайында кым чугаалап шыдаарыл?
Дириглер оранынга ону амылыг арттырбаан,
мээң чонумнуң кем-буруузу дээш, ол кезеттирген.
9[+][+]Ол кемниг херек үүлгетпээн-даа болза,
ооң аксы-сөзүнде меге чүве чок-даа болза,
ону бузуттуглар-биле кады ажаап каан.
Ооң чевег-кую[†] бай кижинии-биле кожаланчак болган.

10Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун ёзугаар ону човалаңче чыгап,
хилинчекке таварыштырган.
Бурган[†] ооң амы-тынын өргүл кылып каан болгаш,
ол бодунуң үре-салгалын көөр,
назы-харын узадып аар
база Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун чедиишкинниг күүседир.
11[+][+]Ол сагыш-сеткилин шагзырадыр ажылдаан соонда,
чырыкты көрүп каар, билип алган чүвези дээш сеткили ханар.

«Мээң чөптүг-шынныг чалчам хөй улусту агартып,
оларның бачыттарын боду чүктээр[*].
12Ынчангаш Мен аңаа өндүр улуглар аразынга үлүг бээр мен,
ол күштүглер-биле олча-тывыш үлежир.
Чүге дээрге ол бодун өлүмге боду хүлээдип,
кем-херек үүлгедикчизи деп санаттырган болгаш,
хөй улустуң бачыдын боду чүктеп,
кем-херек үүлгедикчилери дээш ээрежип дилээн-дир».

#### 54


Израильди Өөнүң ээзи дедир хүлээп аар

1[+]«Үре-төл чок, божуп көрбээн херээжен кижи, өөрүп-байырла!

Дыңзыдыр ырла, өөрүшкүлүг алгыр, эъди аарып көрбээн херээжен!
Ашактыг херээженге көөрде,
кагдырыпкан херээженниң ажы-төлү хөй боор-дур! – деп,
Дээрги-Чаяакчы[†] чугаалаан. –
2Чадырыңның турар черин калбартып ал,
чурттаар чериңниң шывыгларын херип ал;
бодуңну кызагдава, хендирлерни узадыр шөйүп,
өргеннерни быжыглап ал!
3Сээң ээлээн черлериң оң-даа, солагай-даа талаже шөйлүр,
сээң үре-салгалың өске чоннарның черлерин эжелеп ап,
ээн кагдынган хоорайларынга чурттай бээр.
4[+]Кортпайн көр, бак атка кирбес сен;
сүрээдевейн көр, дорамчылатпас сен!
Аныяк шааңда адың баксырап турганын уттуптар сен,
дулгуяк туруңда, адың бужартаанын сагынмас сен!
5[+]Чүге дээрге сээң Чаяакчың – сээң Өөң ээзи-дир,
Ооң ады – Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы!
Ол, Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганы – сээң Камгалакчың-дыр,[†]
Ооң ады – бүгү чер-делегейниң Бурганы.
6[+]Дээрги-Чаяакчы сени, кагдырган, сагыш-сеткили муңгараан кадайын дег,
аныяанда ап алгаш, оон каапкан кадайын дег, кыйгырып аар –
деп, Бурганың чугаалаан. –
7[+]Мен сени хензиг үеде каапкан мен,
оон өндүр улуг кээргелим-биле дедир хүлээп аар мен.
8[+]Килеңим[†] кыптыгарга, Мен сенден хензиг када хая көрнү берген мен,
ынчалза-даа мөңге энерелим-биле өршээр мен – деп,
Дээрги-Чаяакчы, сээң Камгалакчың чугаалаан. –
9[+]Бо чүүл болза Нойнуң үезинде болганы дег чүүл-дүр:
Нойнуң суг халавы чер-делегейже дедир келбес деп даңгыраглаан мен,
а ам сенче моон соңгаар килеңневезимни,
моон соңгаар сеңээ кыжанмазымны даңгыраглап тур мен.
10[+]Даглар-даа туружундан шимчей бээр, тейлер-даа божаңнай бээр,
а Мээң энерелим кажан-даа сенден адырылбас,
Мээң сээң-биле чарганым эп-найырал керээзи
кажан-даа божаңнавас – деп, сени кээргеп турар Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. –

11О, бастыртып алган, шуурганнарга силгиткен, аргалал чок хоорай!
Көр даан, Мен сээң даштарыңны бирюзага,
сээң үндезиниңни – сапфирлерге салыр мен.
12Сээң суургаларыңны рубиннерден,
сээң хаалгаңны – бериллден,
сээң бүгү ханаларыңны – эртине даштардан кылыр мен.
13[+]Сээң бүгү чурттакчыларың Дээрги-Чаяакчыдан өөредиг алыр,
оларны өндүр улуг менди-чаагай чорук манап турар.
14Сен чөптүг-шынныг чорукка[†] үндезилеттинер сен;
дарлал деп чүве билбес боор сен – коргар чүвең чок боор.
Коргуушкун көрбес сен – ол сенче чагдавас.
15Бир эвес кандыг-бир кижи сенче халдаар болза,
ол Мээң ыткан кижим эвес боор;
сенче халдаан кижи сеңээ аштырып аар.
16Көстерни чалбыышталдыр үрүп, бодунуң сорулгазын чедип аар дээш,
ок-чепсек соп кылып турар дарганны Мен чаяап кагдым.
Хоозурал эккээр узуткакчыны база Мен чаяап кагдым.
17[+]Ынчалза-даа сенче углаан кандыг-даа ок-чепсек тиилелгеге чедирбес,
шииткел черинге сени буруудаткан кижи бүрүзүнүң шынныг эвезин көргүзер сен.
Дээрги-Чаяакчының чалчаларының алыр үлүү ындыг болур.
Мен оларны Бодум агартыр мен!»

Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 55


Кижиниң сеткил ханыышкыны – Дээрги-Чаяакчыда

1[+]«Кагып-суксаан бүгү улус, сугга чедип келиңер!

Акша-мөңгүнүңер чок-даа болза,
чедип келгеш, тараадан ап алыңар, чиңер!
Келгеш, арага биле сүттен ап алыңар –
акша-мөңгүн төлевейн, халаска алыңар!
2[+]Аъш-чем боор харык чок чүве дээш
чүге акша-мөңгүн төлеп турар силер?
Кижи тоттурбас чүве дээш
чүге күш-ажылыңар төлевирин берип турар силер?
Мени топтап дыңнаңар, ынчан эки аъш-чем чиир силер,
чаагай чемге сеткилиңер ханар.
3[+][+]Кулааңар ээктирип, Меңээ чедип келиңер,
амы-тынныг артар дээш дыңнаңар.
Мен силер-биле мөңге чагыг-керээ[†] чарар мен,
Давид[†] хаанга аазаан Мээң ынаныштыг энерелимни
силерге хайырлаар мен.
4Давидти чоннарга херечи база чоннарның
баштыңы болгаш чагырыкчызы кылып кагдым.
5[+]Билбезиң чоннарны сен бодуңче кыйгырып аар сен,
сени билбес турган чоннар сенче далаш-биле чедип кээр.
Олар Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганың дээш,
Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганы дээш чедип кээр,
чүге дээрге Ол сени алдаржыдар».

6[+]Дээрги-Чаяакчыны амдыызында дилеп тып ап болур турда,
Олче чүткүңер!
Ол амдыызында чоок турда, Ону кыйгырып алыңар!
7Бузуттуг кижи бодунуң оруундан,
бачыттыг кижи – бодунуң кара сагыжындан ойталазын;
олар Дээрги-Чаяакчыже ээлзиннер – Ол оларны кээргээр,
Бурганывысче ээлзиннер – Ооң өршээли элбек болгай.

8«Мээң бодалдарым – силерниң бодалдарыңар эвес,
силерниң оруктарыңар – Мээң оруктарым эвес – деп,
Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
9[+]Дээрниң черден кайы хире бедии дег,
Мээң оруктарым биле бодалдарым
силерниң оруктарыңар биле бодалдарыңардан ол хире бедик.
10Дээрден баткан чаъс биле хар дедир ээлбейн,
чажар үрезин, чиир далган-тараа берзин дээш,
черни суггарып, ол чер үнүштү төрүп
база өстүрүп шыдаар кылып каары дег,
11[+]Мээң аксымдан үнген сөс база күүсеттинмээн шаанда,
Менче дедир ээлбес.
Ол сөс Мээң күзел-соруумну күүседир,
Мээң кылзын дээш айбылап чорудупканым бүгү чүүлдү боттандырар.
12[+]Мээң чонум, өөрүшкүлүг үнүп чоруптар силер,
силерни амыр-тайбың салып чорудуптар.
Даглар, тейлер силерниң мурнуңарга ырлап хөглээр,
хову-шөлде бүгү ыяштар силерге адыш часкаар.
13[+]Тенниг чадаң үнүш орнунга чойганнар өзүп үнер,
шагар-оът орнунга – шивилер өзүп үнер.
Ол бүгү Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдары-биле болур,
мөңге, чиде бербес бадыткал демдээ апаар».

#### 56


Бүгү улус Дээрги-Чаяакчыга каттыжып ап болур

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†]: «Чөптүг болуңар, шынныг чүведен кылыңар!

Мээң камгалалым[†] удавайн чедип кээр,
Мээң чорутканым агартыышкын[†] удавайн ажыттынар.
2[+]Амыр-дыш хүнүн[†] сагыңар,
ону бужартатпаңар база бузут үүлгетпес дээш,
холуңар тыртып чоруңар.
Ынчаар кылып чоруур кижи,
ол бүгүнү шыңгыы сагып чоруур кижи амытан
амыр-чыргалдыг болур» – дээн.

3[+]Дээрги-Чаяакчыга каттыжып келген даштыкы кижи:
«Дээрги-Чаяакчы мени Бодунуң чонундан шуут аңгылап кааптар» – дивезин.
База акталаткан кижи:[†] «Мен кургап калган ыяш мен» – дивезин[*].

4Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Меңээ тураскааткан амыр-дыш хүннерин сагып чоруур,
Меңээ тааржыр чүүлдү шилип алыр,
Мээң чагыымны ыяк күүседир акталаткан кижилерге
5Мен Бодумнуң өргээмге, ооң ханаларының иштинге
алдар-атты, турар черни бээр мен,
ол болза оолдуг-кыстыг боорундан-даа эки болур;
демги кижилерге чиде бербес мөңге ат-алдарны хайырлаар мен.
6Бир эвес Дээрги-Чаяакчыга каттыжып келген даштыкы улус
Мээң чалчаларым апарган, Меңээ бараан бооп чоруур,
Мээң адымга ынак, амыр-дыш хүнүн сагып чоруур,
ону бужартатпас болгаш Мээң чагыымны күүседип турар болза,
7[+][+]Мен оларны Бодумнуң ыдыктыг[†] даамче эккеп,
Менче ыткан мөргүлдер[†] өргээзинге
оларга өөрүшкүнү хайырлаар мен.
Меңээ өргүл салыр бедигээшке[†]
оларның бүрүн өрттедир болгаш өске-даа өргүлдери
Меңээ таарымчалыг болур.
Мээң өргээм бүгү чоннарның мөргүл өргээзи деп адаттырар».

8[+]Бодунуң черинден үндүр сывыртаткан израиль чонну
чыып турар Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы:
«Мында чыып каан улуска немей,
Мен бээр өскелерни-даа чыып эккээр мен» – деп медеглээн.


Бузуттуг улусту буруудатканы

9[+]Черлик аң-мең, бээр келгеш, дойлап чиңер,
эзим-арганың аң-меңи, бээр келиңер!
10[+]Мында доскуулчулар – согур, угаан чок,
олар шупту – үнү чок, ээрип шыдавас ыттар-дыр.
Шөлээн удумзурап чыдар, удуурунга аажок ынак болгайлар.
11[+]Тодар деп чүве билбес, чазый ыттар-дыр.
Олар – сарыыл чок чагырыкчылар-дыр,
кайызы-даа бодунуң ажыын хараар-дыр.

12[+][+]«Бээр келиңер – деп турлар, –
арагадан кудуп берейн, эзиртир ижээли!
Даартагы хүннү база бөгүнгү хүн дег эрттирээли,
мага хандыр хөглеп аалы!»

#### 57

1«Чөптүг-шынныг улус өлүп каарга,

оларны кым-даа херекке албас.
Бурганга бердинген улус амы-тынындан чарлырга,
чөптүг-шынныг кижи айыыл-халаптан
адырлып турары ол дээрзин кым-даа билбес,
2[+]ол кижи амыр-дышты чедип алыр!
Дорт орук-биле бар чыткан улус хөөрже киргеш, дыштаныр.

3[+]А силер – караң көрнүр кадайның ажы-төлү,
самыыраан кижи биле самыын-садар херээженниң үре-салгалы,
чоокшулап келиңер!
4Кымны дорамчылап тур силер,
кымны аксы-дылыңар-биле нүгүлдеп тур силер?
Силер бачыттың төлдери, мегениң үре-салгалы-дыр силер!

5[+]Саглагар ыяш чанынга-ла,
бурганнарыңар-биле самыыраашкыныңар хайныга бээр.
Шынааларга,[†] хаялар чарыктарынга
ажы-төлүңерни өргүлге салып турар силер.

6Израиль[†] чон, дамырактарның хоюг даштары – сээң үлүүң;
олар, ылап-ла олар, сээң шилип алган дүрзү-бурганнарың[†] апарган.
Сен оларга арага өргүлү чажып, далган-тараа өргүлү[†] кылып турар сен.
Ынчап турганың соонда, Мээң сагыжым оожургаар бе?
7Бедик, улуг-чаагай дагларга сен самыырап дойлаар сен,
ынаар үнгеш, өргүлдериң кылып турар сен.
8[+]Эжииң артында, эргин ындында дүрзү тургузуп алдың.
Меңээ өскерилгеш, чанагаштанып,
орун-дөжээңче үнүп, ону калбартыр дөжеп,
аңаа кады чыдарынга туралыг улузуң-биле дугурушкаш,
оларның алды-үстүнче харамдыгып көрүп турдуң.
9Молох[†] бурганга кээп, аңаа олива үзү[†] эккеп,
чаагай чыттыг айдызаар чүүлдериң[†] харам чокка чарыгдап келдиң.
Бодуңнуң элчиннериңни[†] ырадыр чорудуп,
оларны өлүглер оранынче безин бадырып турдуң.
10Үр дилээшкиннериңден бодуң могап-шылааш-даа,
„Хей чүве!“ дивээн сен,
харын күзээшкиниң улам хайныгып,
шыдал-күжүң немежип турду.

11[+]Сен кымдан коргуп, сүрээдей бердиң,
чүге Меңээ өскерилдиң?
Сен Мени сагынмадың, Мээң дугайымда бодавадың.
Мен үр-ле ыыттавайн келдим,
ынчангаш ам Менден кортпазың ол бе?
12Мен сээң чөптүг-шынныг дээр ажыл-херектериңни сойгалаар мен,
олар сеңээ ажык-дуза көргүспес.
13[+]Дуза дилеп кышкырарыңга,
имилээн хөй дүрзүлериң-не сени камгалазын!
Оларның шуптузун хат алгаш баар, салгын тарадыр шааптар.
А Менден хоргадал алган улус чер-чуртту өнчү кылдыр алыр
база Мээң ыдыктыг[†] даамны ээлээр».


Бачыдын билинген улустуң аргалалы

14Бурган[†]: «Орукту кылып, белеткеңер,
Мээң чонумнуң оруунда моондактарны ап кааптыңар!» – деп чугаалаан.

15[+]Өндүр бедик, Дээди Өрүкү, Мөңге амыдыраан,
Ады ыдыктыг Бурган мынча дээн:
«Мен ыдыктыг бедикте турар мен,
ындыг-даа болза, качыгдаан, сагыш-сеткили томаараан улус-биле кады мен:
томаараан улустуң сагыш-сеткилин сергедир мен,
качыгдааннарның чүректерин омакшыдар мен.
16[+]Улус-биле кезээ-мөңгеде чаргылдажып турбас мен,
Мээң килеңим[†] төнчү чок болбас,
оон башка оларның сүлдези[†] Мээң мурнумга харыксырап каар,
Мээң чаяап кааным амылыглар харыксырап каар.
17[+]Мен оларже бачыттыг ажык-кончаа сүргени дээш килеңнээн мен,
оларны кезедип, хорадаанымдан хая көрнүп турдум,
а олар боттарының оруунче катап база эглип турду.
18[+][+]Мен оларның чүнү үүлгедип турарын көрүп тур мен,
оларны дөмей-ле экиртир мен!
Оларны Бодум эдертир мен,
оларның качыгдап ыглашкан улузун аргалап,
19[+]аксы-дылынче мактал сөзүн киирер мен.
Ыракта-даа, чоокта-даа улуска – амыр-тайбың, амыр-тайбың! – деп,
Дээрги-Чаяакчы[†] чугаалаан. – Мен оларны экиртир мен!»

20Ынчалза-даа бузуттуглар оожургап шыдавас,
чалгыглары хайнып-мөөрээн далай дег,
эрикче малгаш-довураан үндүр чалгыырлар.
21[+]Бурганым: «Бак-бузуттугларга амыр-тайбың турбас!» – деп чугаалаан.

#### 58


Бурганның мурнунга шынныы-биле томаарыыры

1[+]«Үнүң шаа-биле кышкыр, алгы-кышкың тыртпа;

труба эткен ышкаш, дыңзыдыр алгыр.
Мээң чонумнуң кем-буруузун,
Иаковтуң[†] үре-салгалының бачыдын сойгала!

2Олар Менче хүннүң-не чүткүп,
Мээң оруктарымны билип алыксап тур –
чөптүү-биле чурттап, бодунуң Бурганының дүрүм-хоойлузун[†]
кагбайн чоруур чон дег,
олар Менден чөптүг шиитпирлер дилеп ап,
Бурганче чоокшулаарын күзеп тур.
3[+]„Чүге шээрлээшкинивисти көрбес сен? – деп, олар чугаалап тур. –
Чүге боттарывысты шеглээшкин-биле томаартканывысты эскербес сен?!“

Силер шээрленир хүнүңерде-даа боттарыңарның күзел-сорууңарга башкартып,
бүгү хөлечиктериңерни кызагдаар-дыр силер.
4Шээрленип турар үеңерде алгыш-кырыш, адааннажыышкын көвүдээр-дир,
улусту чудурук-биле хайыра чок эттеп-согар-дыр силер.
Ынчаар шээрленип туруңарда,
силерниң чалынган үнүңерни бедиктерге дыңнавас-даа!
5[+]Мээң күзеп турарым шээрлээшкин,
кижиниң бодун томаартыр хүнү ындыг боор чүве бе?
Силер хыыргыыш ышкаш, бажын доңгайтырын,
хүл кырынга самдар хептиг чыдарын шээрлээшкин деп,
Дээрги-Чаяакчының сеткилинге кирер хүн деп адаар силер бе?

6[+][+]Мээң күзеп турарым шээрлээшкин мындыг:
чөптүг эвес хоругдаттырган кижиден кинчини адырыңар,
ооң мойнунда дөңгүнү уштуп кааптыңар!
Дарлаткан улусту хостаңар,
кандыг-даа дөңгүнү узуткаңар!
7[+]Аштаан кижи-биле аъш-чемиң үлеш,
улчуп чоруур ядамыктарны бажыңыңга тургузуп ал.
Хеп чок кижи көрзүңзе, хепкерип каг,
ха-дуңмаңдан хагдынма.
8[+][+][+]Ынчаар кылыр болзуңза, сеңээ чырык, хаяа ышкаш, чырып кээр,
сен дүрген экириир сен.
Сээң чөптүг-шынныг чорууң сээң мурнуңга чоруур,
а Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы
сээң сооңдан үдеп, камгалаар.
9Ынчаар кылыр болзуңза, сен Дээрги-Чаяакчыны кыйгырарыңга,
Ол харыылаар,
дуза дилеп, кыйгы салырыңга, „Мында мен!“ деп харыылаар.

Бодуңда бар кандыг-даа дөңгүнү узуткап кааптар болзуңза,
салааң-биле айтырын база нүгүлдээрин соксадыр болзуңза,
10аштаан кижиге аъш-чемиң хайырлаар болзуңза,
хилинчектенген кижиниң хереглээн чүвезин хандырып бээр болзуңза,
сеңээ караңгыда чырык чырып кээр, сээң дүмбейиң дал дүъш дег апаар.
11[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] сени кезээде эдертип баштаар.
Кургап калган черлерге безин хереглээн чүвең-биле Ол сени хандырар,
мага-бодуңну быжыктырар.
Сен суггарып каан сесерлик дег,
суу төнмес суг бажы дег апаар сен.
12[+]Эрте-бурунгу бузундулар орнунга хоорайларны катап тудар сен,
эрткен үениң тудугларын катап тургузар сен.
Сеңээ „Бузулган ханаларның катап тургузукчузу,
улус чурттаар кудумчуларның катап тудукчузу“ деп аттарны тыпсыр.

13[+]Бир эвес сен амыр-дыш хүнүн[†] будуң-биле таптай баспас болзуңза,
Мээң ыдыктыг[†] хүнүмде сагыжыңга кирген-не чүве кылып турбас болзуңза,
бир эвес амыр-дыш хүнүн тааланчыг деп санаар,
Дээрги-Чаяакчының ол ыдыктыг хүнүн „Хүндүткелдиг хүн“ деп адаар болзуңза
база бодуңнуң хүннүң-не кылыр ажыл-херээңден,
сагыжыңга кирген-не чүведен, хоозун чугаадан ойталап,
амыр-дыш хүнүн сагыыр болзуңза,
14[+][+]Дээрги-Чаяакчы дээш өөрүп, таалаар сен!
Мен сени черниң бедигээштеринче үндүрүп,
Иаков өгбеңден салгап алган чериңге сени дойладыр мен».

Дээрги-Чаяакчының аксындан үнген сөстер ол-дур.

#### 59


Бачыттың Бурган биле чонну аңгылааны

1[+]Дээрги-Чаяакчының холу чолдая бербээн – камгалап шыдаар,

Ооң кулаа кадый бербээн – дыңнап турар.
2[+][+]Ынчалза-даа кем-бурууңар силерни Бурганыңардан аңгылады,
бачыттарыңар дээш, Ол силерден хая көрнү берип, силерни дыңнавайн тур.
3[+]Силерниң холуңар ханга борашкан, салааларыңар бачытка борашкан,
аксыңар меге чүве чугаалаар, дылыңар бак чүве чулчуруур-дур.

4[+]Кым-даа шииткел черинге чөптүг чорукче кыйгырбайн турар,
кым-даа шынныы-биле чаргылдашпайн турар:
улус хоозун барымдааларга ынанып, меге чүве чугаалап,
хай-бачыт[†] ботталдырып, бузут-бак төрүп турар.
5Олар чуургаларын чазылгыже баскан чыланнар дег,
дузаан аргаан ээремчиктер дег – ол чуургаларны чипкен кижи өлүп каар,
а бир эвес чуура базыпкан болза – шагар чылан союп үнүп кээр.
6[+]Оларның ээремчииниң дузаандан хеп аргыттынмас,
олар кылып алган чүвези-биле бодун шып шыдавас.
Оларның ажыл-херектери – кем-буруулуг,
оларның холдары күчүлел кылып турар.
7[+]Оларның буттары бузут үүлгедир дээнде – дүрген,
буруу чок кижиниң ханын төгер дээнде – далаш;
оларның сагыжы кара,
оларның эрткен оруктарынга хоозурал биле өлүм-чидим артып каар.
8Олар тайбың деп чүве билбес,
оларның оруктарында чөптүг чорук чок;
оларның оруу ыргак-дагыр,
олап чоруп турар бүгү улус амыр-тайбың билбес.

9Ынчангаш шын шииткел бистен ырак-тыр,
чөптүг чорук биске четпээн-дир.
Чырып кээрин манап турдувус, ынчалза-даа кайда-даа дүмбей караңгы-дыр,
чырыкты манап турдувус, ынчалза-даа караңгыда улчуп чор бис.
10[+]Согурлар дег, хана суйбап чоруп тур бис,
караа көрбес улус дег, суйбаттынып, орук дилеп чор бис.
Дүъште, имиртиңде дег, илдигер-дир бис,
кадык-шыырак улус аразында өлүглер дег-дир бис.
11[+]Бис шупту адыглар дег алгырар-дыр бис,
көге-бугалар дег човууртаар-дыр бис.
Чөптүг шииткелди манап турдувус, а ол чок-тур,
камгалалды[†] манап турдувус – а ол бистен ырак-тыр.
12Чүге дээрге Сээң мурнуңга кем-буруувус хөй санныг,
бачыттарывыс бисти сойгалап турар.
Кем-буруувус үргүлчү бис-биле кады,
бузудувусту билир бис –
13Дээрги-Чаяакчыга өскерлип, Ооң мурнунга үймээн үндүрүп турдувус,
Бурганывысты эдереринден ойталадывыс,
дарлаашкын биле тура халыышкын кылып,
меге чүве бодап ап база чугаалап турдувус.
14Шын шииткел үндүр кыстырткан,
чөптүг чорук ыракта турар.
Алыс шын төп шөлде тептиге берген,
шынчы чорук чедип кээп шыдавас.
15Алыс шын бисте чок-тур,
бузуттан чайлай берген кижи үптеттирип аар-дыр.

Дээрги-Чаяакчы[†] чөптүг чорук чогун көрүп кааш, таарзынмайн барган.
16[+][+][+]Ол көөрге, ындыг байдалды өскертир дээн кым-даа чок боорга,
кайгап-харай берген. Ындыг болганда,
Ооң Бодунуң күчү-күжү Аңаа тиилелгени шаңнаар,
Ооң чөптүг чоруу Аңаа деткимче болур.
17[+]Ол чөптүг-шынныг чорукту,[†] куяк хеп дег, кедип алыр,
бажынга камгалалдың куяк бөргүн кедип алыр;
Ол өжээн негээшкининиң хевин кедип,
хорадаан сагыжы-биле, тон-биле дег, шугланып алыр.
18[+]Улустуң ажыл-херектерин ёзугаар Ол кеземче онаар:
дайзыннарынче Ооң килеңи[†] халдаар,
өжээтеннерин Ооң өжээн негээшкини манап турар,
ырак ортулуктарның чурттакчыларынга Ол чогуур кеземче онаар!
19Барыын чүкте улус Дээрги-Чаяакчының адындан коргар,
чөөн чүкте улус алдарлыг Ону хүндүлээр.
Бир эвес дайзын хем дег хөме кээр болза,
Дээрги-Чаяакчының тыныжы ону сывырып чорудуптар.

20[+]«Сионга,[†] бачыдын билинген Иаковтуң[†] салгалынга Камгалакчы
чедип кээр – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
21[+]Мээң силер-биле чарар чагыг-керээм[†] бо-дур – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. –
Мээң Сүлдем[†] кезээде силерниң араңарга турар;
силерни чугаалаар кылып кааным Мээң сөстерим амдыгааштан эгелээш,
кезээ-мөңгеде аксыңардан черле дүшпезин,
силерниң ажы-төлүңерниң, оларның үре-салгалының аксындан база дүшпезин!»

Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

#### 60


Иерусалимниң келир үедеги алдары

1[+]«Көдүрлүп кел, чыры, чүге дээрге сээң чырыың кыва берген,

өндүр-чаагай Дээрги-Чаяакчы[†] сээң кырыңда чайынналып тур!
2[+]Чер-делегейни караңгы шыва ап,
өске чоннарны дүмбей хөме ап турар,
а сээң кырыңда Дээрги-Чаяакчы көстүп келген,
Ооң өндүр чырыы сээң кырыңда чырып үнүп келген.
3[+][+]Сээң чырыыңче чоннар чыглыр,
хааннар сээң чырыткылыг хаяаңче чедип кээр.
4[+][+]Долгандыр топтап көрем: олар шупту чыглып, сенче кел чыдыр.
Сээң оолдарың ырактан сээң кыстарыңны холунда көдүрүп алган ээп кээр.
5[+]Ынчан сен ол бүгүнү көргеш, өөрүп-байырлаар сен,
чүрээң хөлзеп, тиккиледир согар,
чүге дээрге сеңээ далай ындындан эртине-байлакты эккеп бээр,
чоннарның байлаан сеңээ чедире бээр.
6[+][+]Сээң чериңни эңдерик тевелер,
мадиан болгаш эфа[†] аймактарның бодаганнары шыва аптар.
Шеваның бүгү чурттакчылары сенче келгеш,
алдынын, чаагай чыттыг чүүлдерин эккеп бээр
база Дээрги-Чаяакчыны алгап-мактаар.
7[+][+]Кедар аймактың бүгү сүрүг малын сеңээ бөлүп бээр,
навайот черниң кошкарлары сеңээ бараан болур:
олар Мээң өргүл салыр бедигээжимге Меңээ тааржыр өргүл болур.
Мен Бодумнуң алдарлыг өргээмни алдаржыдар мен!

8[+]Бо кымнарыл? Олар дээрге булуттар ышкаш ужуп чоруур,
көге-бугалар ышкаш, уяларынче ужуп бар чыдар улус-тур.
9[+][+]Ырак ортулуктарның чурттакчылары Меңээ идегеп турар,
бир дугаарында Фарсистен корабльдар эжиндирип кел чыдыр,
олар ырактан сээң ажы-төлүңнү, оларның алдын-мөңгүнүн
сөөртүп эккел чыдыр.
Олар Дээрги-Чаяакчы Бурганың дээш,
Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганы дээш чедип кээр,
чүге дээрге Ол сени алдаржыдар-дыр.

10[+]Даштыкы улус сээң ханаларыңны катап тудар,
оларның хааннары сеңээ бараан болур.
Килеңнээш,[†] сени чылча шаап-даа кагзымза,
ээ көрүнгеш, сени кээргеп тур мен.
11[+]Сээң эжик-хаалгаң кезээде ажык турар,
чоннарның эртине-байлаан, оларның хааннарын сеңээ эккелзин дээш,
хаалгаңны дүне-даа, хүндүс-даа дүкчүп-хагбас.
12[+]Сеңээ бараан боорун күзевээн чон азы күрүне узуткаттырар,
ындыг чоннарның чер-чурту бүрүнү-биле ээнзиреп каар.
13Ливан[†] дагларының каас-чаражы сээңии апаар:
шиви, чойган, пөш болгаш хады!
Мээң ыдыктыг черимни[†] олар каастаар;
Бодумнуң будум салыр черимни[*] алдаржыдар мен.
14[+][+]Сени дарлап турган улустуң үре-салгалы
сээң мурнуңга дискек кырынга мөгеер,
сени бак көрүп турган бүгү улус буттарыңче сөгүрүп кээп дүжер;
сени Дээрги-Чаяакчының хоорайы деп,
Израильдиң ыдыктыг Бурганының Сион[†] хоорайы деп адаар.
15Улус сени каапкан, көөр хөңнү чок турду,
олар шупту сени оюп эртип турду.
Ам Мен сени кезээ-мөңгеде өндүр-чаагай кылып каар мен,
улус сен дээш салгалдан салгал дамчып өөрүүр.
16[+][+]Сен бүгү чоннарның сүдүн ижер сен,
хааннар сени эмзирип азыраар.
Мени Дээрги-Чаяакчы, сээң Камгалакчың,[†]
Хостакчың болгаш Иаковтуң[†] күштүг Бурганы деп билип аар сен.

17Чес орнунга Мен сеңээ алдын эккеп бээр мен,
демир орнунга – мөңгүн, ыяш орнунга – хүлер,
даш орнунга – демир эккеп бээр мен.
Амыр-тайбыңны сээң башкарыкчың,
чөптүг чорукту – чагырыкчың кылып каар мен.
18[+]Ам сээң чериңге күчүлел дугайында,
сээң чуртуң девискээринге – хоозурал болгаш өлүм-чидим дугайында
дыңналбас апаар.
Бодуңнуң ханаларыңны Камгалал деп,
хаалгаңны Мактал деп адап аар сен.
19[+]Ам сеңээ хүндүс хүн херели херек чок,
дүне – ай чырыы херек чок;
Дээрги-Чаяакчы Боду сеңээ мөңге чырык апаар,
Бурганың сээң чайынналчак чырыың апаар.
20[+]Сээң хүнүң ам ашпас, сээң айың ам эргижиреп читпес –
Дээрги-Чаяакчы сеңээ мөңге чырык апаар,
сээң качыгдалың хүннери төнер.

21[+][+]Сээң чонуң бүрүнү-биле чөптүг-шынныг улус апаар,
чер-чуртту кезээ-мөңгеде ээлеп чурттаар.
Олар – Мээң олуртуп кааным өзүм-дүр,
Мээң холумнуң Бодумну алдаржыдар чаяалгазы-дыр.
22Оларның эң бичезинден муң кижи укталыр,
эң чөгенчиинден – эңдерик чон укталыр.
Мен, Дээрги-Чаяакчы, үези кээрге,
ону боттандырарынче далажыр мен».

#### 61


Хосталга дугайында буянныг медээ

1[+][+][+]Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының Сүлдези[†] мени бүргээн-дир –

Ол мени түрегдээннерге буянныг медээни[†] дыңнатсын дээш шилип чаап каан!
Ол мени сеткил-чүрээ муңгараан улусту экиртсин дээш,
туттурганнарга хосталганы,
хоругдаттырганнарга адырлып хосталырын[*] чарлазын дээш;
2[+][+][+]Дээрги-Чаяакчының өршээлиниң чылы
база Бурганывыстың өжээн негээр хүнү келгенин медээлеп,
качыгдаан бүгү улусту аргалазын дээш;
3[+] Сион[†] дээш качыгдаан улусче сагыш салып,
оларга хүл орнунга каас оваадайны,
качыгдал орнунга – чаагай чыттыг үстү,
муңгагдаан сагыш орнунга – макталдың хевин берзин дээш чоруткан.
Улус Бурганның чонунуң дугайында
«Олар Дээрги-Чаяакчы[†] Боду олурткан быжыг дөстүг ыяштар дег;
олар чөптүг боорга, Дээрги-Чаяакчы оларны дамчыштыр
алдаржып турар» деп чугаалажыр.
4[+]Олар эрте-бурунгу бузундулар орнунга
хоорайларны катап тудар,
шаг шаанда хоозураан хоорайларны катап тургузар,
эрткен салгалдар үезинден бээр хоозурап калган чыткан,
үрелип бузулган хоорайларны чаартып тудар.

5Даштыкы улус силерниң мал-маганыңарны кадарар,
өскээртен келген улус силерниң чериңерге
тараачыннар болгаш виноград[†] ажаакчылары бооп ажылдаар.
6[+][+]А силер Дээрги-Чаяакчының бараалгакчылары[†] деп адаттырар силер,
Бурганывыска бараан болган улус деп силерни адаар.
Өске чоннарның байлаа силерге ажык-кончаа бээр,
оларның алдар-ады силерже шилчип кээр.
7[+][+]Эрткен үеде бак атка киргениңер дээш,
ийи дакпыр шаңнал алыр силер.
Дорамчылалды көрүп эрткеш,
боттарыңарның чериңер дээш өөрүп-байырлаар силер,
боттарыңарның чуртуңарга ийи дакпыр хувааглыг чер алыр силер,
мөңге өөрүшкү силерни манап турар.

8[+][+]«Чүге дээрге Мен, Дээрги-Чаяакчы, чөптүг чорукка ынак мен,
үптээшкинге база дерзии чорукка хөңнүм чок.
Мен чонумну ак сеткилдии-биле шаңнаар мен,
олар-биле мөңге керээ чарар мен.
9[+]Оларның үре-салгалы чоннар аразынга ат-сураглыг болур,
оларның салгакчылары аймактар аразынга алдаржыыр.
Ол чонну көрген бүгү улус
Дээрги-Чаяакчы оларга ачы-буян хайырлаан дээрзин билип алыр».

10[+][+]Дээрги-Чаяакчы дээш аажок өөрүп тур мен,
Бурганым дээш сеткилим байырлап тур,
чүге дээрге Ол меңээ камгалалды[†] хеп дег
база агартыышкынны[†] тон дег кедирип каан –
ол хептер душтук оол биле душтук кыстың
каасталгалары дег кайгамчык чараш.
11Чер – бодунуң өзүмнерин,
сесерлик – тараан үрезиннерни өстүрүп үндүрери дег,
Дээрги-Бурган-Чаяакчы агартыышкын биле макталды
бүгү чоннар мурнунга өстүрүп үндүрер.

#### 62


Иерусалимниң чаа ады

1«Сионну[†] бодааш, ыыттавайн барбас мен,

Иерусалимни бодааш, оожургавас мен!
Ооң алган агартыышкыны[†] хаяа ышкаш,
ооң камгалалы[†] – чырыткы ышкаш
чырып келбээн шаанда, оожургавас мен!

2[+]Бүгү чоннар сээң агартыышкыныңны,
хааннар шупту сээң каас-чаражыңны көрүп каар;
сен чаа ат-биле адаттырар сен,
Дээрги-Чаяакчы[†] Боду сеңээ ол атты тыпсыр.
3[+]Дээрги-Чаяакчының холунда каас-чараш одага,
Бурганыңның холунда – хаанның оваадайы апаар сен.
4[+][+]Улус ам сени „Кагдырган“ деп адавас,
сээң чериңни „Ээнзирээн“ дивес.
Харын сени „Тааланчыг“ дээр,
а сээң чериңни „Ээленген“ дээр,
чүге дээрге сен Дээрги-Чаяакчыга тааланчыг-дыр сен,
сээң чериң ээ чок артпас-тыр.
5[+]Аныяк оолдуң аныяк кыс-биле өгленчип,
өгнүң ээзи апаары дег,
сээң чонуң база сени ээлеп алыр.
Душтук оолдуң душтуу кыс дээш өөрүүрү дег,
сээң Бурганың сен дээш өөрүүр.
6Иерусалим[†], сээң ханаларыңга Мен таңныылдарны тургузуп каар мен,
хүндүс-даа, дүне-даа оларның ыыды дыңналыр».

Дээрги-Чаяакчының адын кыйгырып турар улус,
ыыт чок барбаңар!
7Иерусалимни Ол катап үндезилеп тургузуп,
ону чер-делегейге алдаржыдып кагбаан шаанда,
Аңаа амыр-дыш бербеңер!

8[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң оң холун,
Бодунуң күчүлүг холун көдүргеш:
«Моон соңгаар сээң дайзыннарыңга далган-тарааңны чиртпес мен,
даштыкы улус сээң бүдүрүп алган арагаңны ишпес!
9Дүжүт ажаап турган улус боттары оозун чип,
Дээрги-Чаяакчыны алгап-мактаар, виноград[†] ажаап турган улус
арагазын боттары Мээң ыдыктыг[†] өргээмниң мурнунга ижер» – деп даңгыраглаан.

10[+]Хаалга таварып үнүңер-ле, үнүңер,
чонга оруктан белеткеңер!
Орукту дескилеп, ажыдыңар, даштарны чайладыңар,
аймактарга туктан көдүрүңер!

11[+]Дыңнаңар, Дээрги-Чаяакчы чер-делегейниң ужу-кыдыынга чедир чарлап тур:
«Сион-кыска: „Камгалакчың кел чыдыр!
Көр даан, Ооң хайырлаар шаңналы холунда-дыр!“ – деп чугаалаңар».
12Сээң улузуңну «Ыдыктыг чон»,
«Дээрги-Чаяакчы хостаан улус» деп адаар.
А сени «Күзенчиг» деп, «Кагдынмаан хоорай» деп адаар.

#### 63


Чоннарны кезедир хүн

1[+]Эдом[†] черден кел чыдар, Восора хоорайдан кел чыдар

кызыл хептиг кымыл ол?
Каас-коя хеп кеткен, Бодунуң өндүр улуг күчү-күжү-биле
кылаштап олурар кымыл ол?

«Ол – Мен-дир мен – чөптүг-шынныг сөстер медеглеп турар,
камгалап шыдаар күчү-күштүг Мен-дир мен».

2Чүге Сээң кеткен хевиң,
оңгарда виноград[†] сы баскан кижинии дег, кызыл өңнүгүл?

3[+]«Мен оңгарга чааскаан чимис сы базып турдум,
бүгү чоннардан кым-даа Меңээ дузалап, кады турбады.
Мен оларны килеңнээш,[†] сы базып,
хорадааш, таптап турдум;
оларның ханы Мээң хевимче чаштап турду,
Бодумнуң кеткен хевимни ханга борап алдым.
4[+]Дайзындан өжээн негээр хүнүм Мээң чүрээмде доктааттынган,
чонумну хостаар үе келген.
5[+]Мен көөрүмге, дузалакчы чок болду!
Кайгап калдым – Меңээ дөмек болур кижи чок болду!
Ынчангаш Мээң Бодумнуң күчү-күжүм тиилелгени шаңнады,
Мээң хорадаан сагыжым Мени деткиди!
6[+]Килеңнээш, Мен чоннарны таптай базып турдум,
хорадааш, оларны эзиртир ижиртип[*], ханын черже төп турдум».


Энерелдиг Адазынга чоннуң мөргүлү

7Дээрги-Чаяакчының энерелдиин, Ооң макталга төлептиин
сактып кээр мен.
Дээрги-Чаяакчы[†] бис дээш өндүр улуг ачы-буян кылган,
израиль чонувуска Бодунуң ээ-хайыразын,
аажок улуг энерелин көргүскен.
8Бурган[†]: «Бо – Мээң чонум-дур, Мени мегелевес ажы-төлүм-дүр!» – дээн.
Ол оларның Камгалакчызы[†] апарган,
9[+][+]оларның бүгү качыгдалын үлежип келген,
Ооң төлээзи оларны камгалап турган.
Бодунуң ынакшылы болгаш ээ-хайыразы-биле Ол оларны хостааш,
бүгү эрте-бурунгу үеде холунга көдүрүп чораан.

10[+]Ынчалза-даа олар тура халааш,
Ооң ыдыктыг[†] Сүлдезин[†] хомудадыптарга,
Ол оларның дайзыны апаргаш, олар-биле дайылдажып турган.
11[+]Ынчан Ооң чону эрте-бурунгу үени, Моисейниң[†] үезин сактып келген –
Бодунуң сүрүүн кадарчылары-биле кады
далайдан үндүре берген Бурган кайыл,
чонунга Бодунуң ыдыктыг Сүлдезин хайырлаан Бурган кайыл,
12[+]Бодунуң күчү-күштүг холу-биле Моисейни чедип алгаш чораан,
Бодун кезээ-мөңгеде алдаржыдып,
чонунуң мурнунда сугну ийи чара аңгылапкан,
13ону далайның дүвү-биле кежире берген Бурган кайыл?
Чон, ховуда аът ышкаш, тептикпейн барган,
14Дээрги-Чаяакчының Сүлдези чонну,
шынааже[†] бадып бар чыткан сүрүг малды дег,
амыр-дыш черинге эккелген.
Бодуңнуң адыңны алдаржыдар дээш,
чонуңну ынчаар эдертип бар чыткан сен.

15[+]Дээрден куду алзы көрем,
Бодуңнуң ыдыктыг болгаш алдарлыг чурттаар чериңден көрүп көрем!
Сээң хүннээчел сагыжың болгаш күчү-күжүң кайыл?
Бодуңнуң улуг ээ-хайыраң биле кээргелиңни биске көргүспес апардың.
16[+]Сен – бистиң Адавыс сен!
Авраам[†] бисти билир хөңнү чок-даа болгай-ла,
Иаков[†] бисти хүлээп көрүксевейн-даа баргай-ла,
ынчалза-даа Сен, Дээрги-Чаяакчы – бистиң Адавыс сен;
эрте шагдан бээр Сээң адың – «Камгалакчывыс» болгай.
17О, Дээрги-Чаяакчы, чүге Бодуңнуң оруктарыңдан бисти астыктырып,
Сенден кортпас кылдыр чүректеривисти чөрүүледип тур сен?
Сээң чалчаларың дээш, Сээң үлүүң болур бо аймактар дээш,
эглип кээп көрем!
18Сээң ыдыктыг чонуң бодунуң черин үр ээлеведи –
ам ыдыктыг өргээңни дайзыннарывыс таптай базып тур.
19[+]Бис ам Сээң кажан-даа чагырбайн чорааның чоннар дег,
Сеңээ хамаарышпас улус дег апардывыс.

#### 64

1[+]О, бир эвес Сен дээрни чара тырткаш, дүжүп келген болзуңза!

Ынчан даглар Сээң мурнуңга сирилеп, эстир ийик –
2от чээргенни ынчаар кыпсып, сугну хайындырыптар.
Дайзыннарың Сээң адыңны билип алзын дээш, дүжүп кел!
Бүгү чоннар Сээң мурнуңга сирилезин!
3Бистиң идегевээнивис түрлүг херектерни кылып турдуң.
Сен дүжүп кээриңге, даглар Сээң мурнуңга сирилеп, эстип турду!
4[+]Сенден өске кандыг-бир бурган аңаа идегеп турар улуска
ындыг чүве кылганын эрте шагдан бээр
кым-даа дыңнаваан, кым-даа көрбээн.
5[+]Чөптүг-шынныг чорукту[†] өөрүшкүлүг кылып,
Сээң оруктарың истеп, Сени сактып турар кижини
Сен Бодуң уткуп үнүп кээп турар сен.
Ынчалза-даа бис шагдан бээр бачыт[†] үүлгедип туруп бээривиске,
Сен килеңней[†] бердиң. Камгалал[†] ап шыдаар бис бе?!
6[+]Бис шупту арыг эвес[†] чүүлдер дег апардывыс,
бистиң бүгү эки херектеривис хирленип, бужартаан хеп дег.
Бис шупту бүрүлер дег оңуп тур бис,
бачыттарывыс бисти хат ышкаш хадып алгаш баар-дыр.
7[+]Кым-даа Сээң адыңны адап, кыйгырбас-тыр,
кым-даа Сени эдерерин кызытпас-тыр.
Сен бистен хая көрнүп,
бисти боттарывыстың бачыттарывыстың эргезинге хүлээдип бердиң.

8[+][+]Ындыг турбуже, Дээрги-Чаяакчы[†], Сен – бистиң Адавыс сен,
бис – дой бис, а Сен – дой сава кылыкчызы сен.
Бис шупту – Сээң холуңнуң кылыглары бис.
9О, Дээрги-Чаяакчы, хөлүн эрттир килеңневейн көрем,
бистиң бачыттарывысты кезээ-мөңгеде сагынмам!
Көрүп көр даан: бис шупту Сээң чонуң ышкажыл бис!
10Сээң ыдыктыг[†] хоорайларың ээн кургаг хову апарган,
Сион[†] – ээн кургаг хову, Иерусалим[†] – чурттакчы чок чер апарган.
11[+]Бистиң алдарлыг ыдыктыг өргээвис –
ада-өгбевистиң Сени алгап-мактап турган чери –
өрттенип калган.
Үнелээривис бүгү чүве бузундулар бооп хуула берген.
12Таанда-ла Сен ооң соонда безин
биске кээргелиң көргүспес сен бе, Дээрги-Чаяакчы?
Таанда-ла ыыттавайн эрттирип, бисти хөлүн эрттир кезедир сен бе?

#### 65


Бурганның эки, бак улусту ылгай көөрү

1«Мени айтырбаан улуска ажыттынган мен;

Менче чүткүвээн улус Мени тып алган.
Мээң адым адап, кыйгырбаан чонга: „Мында мен, мында!“ – деп чугааладым.
2[+]Мен хүннү бадыр чагырга билбес чонче,
боттарының бодал-сагыжын эдерип,
бак оруктар-биле чоруп турар улусче холум сунуп турдум.
3[+]Олар Мени үргүлчү арнымга-ла дорамчылап турар,
дүрзү-бурганнарга[†] ыдыктыг[†] дээн сесерликтеринге өргүл салып,
оларга тууйбудан кылган бедигээштерге артыш кыпсып турар,
4дүне чевег-куйларда,[†] чажыт черлерде караң көрнүп турар,
хаван эъди чиир,[*]
савазынга арыг эвес[†] быдаа хайындырып, кудуп ижер,
5өске улуска: „Менден ырадыр тур,
оон башка мээң ыдыктыым сенче шилчий бээр“ – дээр улус-тур.
Олар, ыжы карак өер өшпестээн от дег,
Мени хорададып турар.

6-7[+][+]Оларның шииткелин Мээң мурнумда бижип каан.
Ыыттавайн барбас мен, оларның боттарының бачыттары дээш
база ада-өгбезиниң бачыттары дээш, оларга кеземче онаар мен – деп,
Дээрги-Чаяакчы[†] чугаалаан. –
Олар дагларга айдызаар өргүл кылып,
тейлерге Мени бужар байдалга таварыштырып турган болгай!
Биеэги үүлгедиглери дээш,
Мен оларга бүрүнү-биле кеземче хемчээп бээр мен!»

8[+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Виноград[†] салбаанда чулук артып калган болза,
улус: „Аңаа хора чедирбе, ол ам-даа ачы-дузалыг-дыр“ – дээр.
Мен база ынчаар кылыр мен:
Бодумнуң чалчаларымны бодааш,
чонумну бүрүнү-биле узуткавас мен.
9Мен Израильден үре-салгалды өстүрер мен,
Иудеяны – Мээң даглыг чуртумну ээлээр салгакчылар артып каар;
ону Мээң шилип алган улузум салгап алыр,
аңаа Мээң чалчаларым чурттаар.
10[+][+][+]Менче чүткүп турар чонумга
Шарон оргулаажы – хойлар[†] оъттаар одар-белчиир,
Ахор шынаа[†] – бода мал дыштанып чыдар чер болур.

11А силерниң – Дээрги-Чаяакчыдан ойталаан,
Мээң ыдыктыг даамны уттупкан,
салым-чол бурганынга аъш-чем белеткеп салып,
арагалыг дашка сунуп турар улустуң –
12[+]салым-чолуңарны Мен тодарадып каан мен:
хылыш силерни өлүрүп каар,
силер шупту дискек кырынга олура, кыра шаштырып аар силер!
Чүге дээрге Мен кыйгырып турдум, а силер харыылавадыңар,
Мен чугаалап турдум, а силер дыңнавадыңар.
Мээң бузуттуг деп санаарым чүве үүлгедип,
Мээң сеткилимге кирбес чүве шилип алдыңар».

13[+]Ынчангаш Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы мынча дээн:
«Мээң чалчаларым чемненир, а силер аштаар силер;
Мээң чалчаларым ижер, а силер кагып-суксаар силер;
14[+]Мээң чалчаларым өөрүүр, а силер бак атка кирер силер!
Мээң чалчаларым өөрүп-байырлаар,
оларның чүректерин хөглээшкин бүргээр,
а силер чүрээңерде качыгдалга алзып, човууртаар силер,
аажок муңгарааш, ыглап-сыктаар силер.
15[+][+]Силерниң аттарыңар Мээң шилип алган улузумга
каргыш бооп артар.
Дээрги-Бурган-Чаяакчы силерни өлүмге хүлээдир,
а Бодунуң чалчаларынга өске ат тыпсыр.
16[+]Ынчан чер кырында алгаг-йөрээшкин кылып турар кижи бүрүзү
сөзүнге шынчы Бурганның адын ажыглаар;
чер кырында даңгырак берген кижи бүрүзү
сөзүнге шынчы Бурганның ады-биле даңгыраглаар.
Чүге дээрге биеэги качыгдалдар уттундурган,
олар ам Мээң көрүжүм мурнунда артпаан-дыр.


Бурганның чаа чаяалгазы

17[+][+]Көрүңер, Мен чаа дээр биле чаа черни чаяар деп тур мен,
биеэде турган чүве моон соңгаар сагышка артпас, угаанга кирбес.
18Мээң чаяар чүүлдерим дээш өөрүп-байырлаңар,
кезээ-мөңгеде хөглеңер!
Мээң чаяарым Иерусалимни байырлал долар,
ооң чонун – өөрүшкү бүргээр.
19[+]Мен Иерусалим[†] дээш өөрүп-хөглээр мен,
чонум дээш өөрүп-байырлаар мен;
аңаа ам кажан-даа ыы-сыы, уё-човуур дыңналбас.
20Аңаа моон соңгаар чаш ажы-төл өлүп кырылбас,
бодунуң назынын бүрүнү-биле чурттаваан шаанда,
чаңгыс-даа кырган кижи өлбес.
Кайы-бир кижи чүс харлыында өлүп калган болза,
аныяанда калган деп санаттырар,
а чүс хар чедир чурттаваан кижини каргаттырган деп санаар[*].

21[+]Улус-чон бажыңнар тудуп алгаш, аңаа боттары чурттаар.
Олар тарып алган чимизин боттары чиир.
22[+]Оларның тудуп каан бажыңнарынга хары улус
чурттаар деп чүве моон соңгаар турбас.
Оларның тарып каан ыяштарының чимизин хары улус
чиир деп чүве турбас.
Мээң чонум ыяштар дег үр чурттаар.
Мээң шилип алган улузум холу-биле кылган бүгү чүвезин
боттары үр үеде ажыглаар.
23[+][+]Олар үре-түңнел чок ажылдавас,
оларның ажы-төлү төрүттүнгеш, айыыл-халапка алыспас.
Олар Дээрги-Чаяакчының ачы-буянын алган чон болур –
боттары-даа, үре-салгалы-даа!
24[+]Олар Мени кыйгырар мурнунда-ла, Мен харыылаар мен;
олар чугаазын төндүрбээнде-ле, Мен дыңнап кааптар мен.
25[+][+][+]Бөрү биле хураган[†] кады оъттаар,
арзылаң, шары ышкаш, сиген чиир,
а чыланның чеми довурак-доозун бооп артар.
Мээң бүгү ыдыктыг даамга кым-даа узуткаашкын кылбас,
хора чедирбес апаар».

Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

#### 66


Шииткел биле идегел

1[+][+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] мынча дээн:

«Дээр – Мээң дүжүлгем, чер – бут салыр ширтээм!
Меңээ кандыг өргээ[†] тудуп берип шыдаар силер,
Мээң дыштаныр черим каяа туруп боорул?
2[+]Ол бүгүнү Мээң холум чаяап кылган,
ол бүгү ынчаар тыптып келген – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Мээң ээ көрнүр улузум бо-дур:
томаараан, сагыш-сеткили муңгагдаан болгаш
Мээң сөзүмден сүрээдеп турар улус.
3[+]А бузуттуг боду-ла[*], шары өргүп турар кижи –
кижи өлүрүп турар кижиге дөмей,
хураган[†] дөгергеш, өргүп турар кижи –
ыт мойну сыйып турар кижиге дөмей,
далган-тараа өргүлү[†] кылып турар кижи –
хаван ханы өргүп турар кижиге дөмей,
чаагай чыттыг чүүлдер кыпсып турар кижи –
дүрзү-бурганга[†] мөргүп турар кижиге дөмей.
Ындыглар – оруктарын боттары шилип алган,
боттарының чүдек-бужар чүүлдеринге ынак улус-тур.
4[+][+]Мен база Бодумнуң шилилгем кылыр мен:
оларны хилинчекке таварыштырып,
оларже коргар чүвезин ыдар мен.
Чүге дээрге Мен кыйгырып турумда, кым-даа харыылавады,
Мен чугаалап турумда, кым-даа дыңнавады.
Олар Мээң бузуттуг деп санаарым чүве үүлгедип,
Мээң сеткилимге кирбес чүве шилип алдылар».

5Дээрги-Чаяакчының сөзүнден сүрээдеп турар улус, Ооң сөзүн дыңнаңар:
«Силерни көөр хөңнү чок
база силерни Мээң адым ужун үндүр сывырып турар ха-дуңмаңар:[†]
„Дээрги-Чаяакчы Бодун алдаржытсын, Ол силерни өөртсүн, а бис көрээли!“ – дээн.
Ынчалза-даа олар бак атка кирер.
6Дыңнаңар, хоорайда шимээн үнүп,
Бурганның өргээзинде дааш-шимээн дыңналып тур!
Дээрги-Чаяакчы Бодунуң дайзыннарынга чогуур кеземче онаап, шимээргеп тур.
7[+]Божуушкун хилинчээ көрбейн чыткаш-ла, Иерусалим[†] божуп алган,
эъди аарываан хирезинде-ле, оол божуп алган.
8Кым ындыг чүве дугайында дыңнааныл, ындыг чүвени көргенил?
Чурт чаңгыс хүн дургузунда төрүттүнер бе,
чон хензиг үе иштинде чырык черге көстүп кээр бе?
А Сион-кыс[†] эъди аарып эгелээн дораан-на, оолдарын божуп алды!
9Божуурунга чедиргеш, божуттурбайн баар мен бе? – деп,
Дээрги-Чаяакчы чугаалап тур. –
Таанда-ла Мен божуур күштү хайырлааш,
херээжен кижиниң хырнын дуглап каар мен бе? – деп,
Бурганың чугаалаан. –
10Иерусалимге ынак бүгү улус, ооң-биле кады хөглеңер,
ол дээш өөрүп-байырлаңар!
Ооң ажыын ажып ыглап турган бүгү улус,
ам ооң-биле кады өөрүңер!
11Силер ооң аргалал бээр эмиглерин ээп, тодар силер,
ооң сүткүр эмиглерин таалал-биле ээп, чемненир силер».

12[+]Дээрги-Чаяакчы: «Мен Иерусалимге
чаагай чорукту хем ышкаш чорудуп бээр мен,
өске чоннарның байлаа, терең суг дег, ону хөме алыр!
Иерусалим ам силерни эмиглери-биле чемгерер,
холунга көдүрүп чоруур, хойнунга олурткаш, чассыдар.
13[+]Мен силерни, ие кижиниң чаш төлүн аргалааны дег, аргалаар мен,
Иерусалимге аргалал алыр силер!» – дээн.

14Ону көрүп кааш, чүректериңер өөрүүр,
чаа үнген оът-сиген ышкаш чечектелир силер.
Дээрги-Чаяакчының күчү-күжү Ооң чалчаларынга ажыттынар,
а килеңи[†] дайзыннарынга удур кыптыгар.
15[+][+]Дээрги-Чаяакчы отка бүргедипкен чедип кээр,
Ооң дайынчы тергелери[†] казыргы дег боор.
Ооң өжээн негээшкини килеңниг, Ооң түрлүг кыйгызы оттуң чалбыыжы-ла!
16[+][+]Дээрги-Чаяакчы от-биле, Бодунуң хылыжы-биле
бүгү кижи төрелгетенге шииткелин боттандырар,
Ооң кыргып-хыдаан улузу хөй болур.

17[+][+]«Бодун ыдыктап, арыглап[†] алгаш,
ыдыктыг[†] деп санаттырар сесерликтерже соңнуг-мурнуг кирип турар улус,
хаван эъди, күскелер болгаш өске-даа чүдек-бужар амытаннар чиир улус
шупту өлүп каар – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
18[+]Мен оларның ажыл-херектерин, бодалдарын билир мен.
Бүгү чоннарны, аймактарны чыыр дээш чоруптар мен.
Олар чедип келгеш, Мээң өндүр чырыымны көрүп каар.
19Мен оларның аразынга көскү демдек көргүзер мен.
Олардан дириг арткан улустуң чамдыызын өске чоннарже:
Фарсис, Ливия болгаш ча адыгжылары чурттап турар Лидияже, Тувал болгаш Иаванче –
Мээң дугайымда дыңнаваан, Мээң өндүр чырыымны көрбээн
ырак черлерже чорудуптар мен.
Олар ол чоннарга Мээң алдарымны медээлээр.

20[+][+]Ынчан олар бүгү чоннар аразындан силерниң бүгү ха-дуңмаңарны
чуузалар,[†] тергелерге олурткаш,
аъттар, элчигеннер болгаш тевелерге мундургаш,
Мээң ыдыктыг даамче, Иерусалимче,
Дээрги-Чаяакчыга белек кылдыр эккээр – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. –
Бүгү чоннар улузу израильчилерни,
Дээрги-Чаяакчының өргээзинге израильчилерниң арыг саваларда
далган-тараа өргүлүн эккээри дег, эккээр.
21[+]Оларның чамдыызын мен Бодумнуң
бараалгакчыларым[†] болгаш левиттер кылып аар мен».
Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

22[+]«Мээң чаяарым чаа дээр биле чаа черниң кезээде Мээң мурнумга турары дег,
силерниң үре-салгалыңар болгаш адыңар кезээде артып каар – деп,
Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
23Ай чаазы кээрге-ле, амыр-дыш хүнү[†] кээрге-ле,
бүгү кижи төрелгетен Меңээ мөгеер дээш кээп турар апаар – деп,
Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. –
24[+]А өргээмден үнүп тура, улус Меңээ удур
үймээн үндүргеннерниң мөчү-сөөгүн көрүп каар;
оларны курттар-даа, өшпес от-даа кезээ шагда чиир,
олар бүгү кижи төрелгетенге ческинчиг болур».

### Иеремия

#### Иеремия

Иеремия


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]


#### Киирилде


Иеремия медээчиниң ному


Киирилде

Чоокку Чөөн чүктүң хөй кезиин чаалап алган күчүлүг Ассирия күрүне бистиң эрага чедир VII вектиң ийиги чартыында буурап дүшкен. Египет база Вавилон деп ийи күрүне аразынга Ассирияның тергиидекчи туружун ээлеп аар дээш демисел эгелээн. Халдей чонга чагыртып турган Вавилон VII вектиң төнчүзүнде Египетти тиилээш, Чоокку Чөөн чүктүң бүгү күрүнелерин бодунуң чагыргазының адаанче кончуг дүрген киирип эгелээн.

Ол чылдарда бичии Иудея күрүне бирде Египеттиң, бирде Вавилоннуң камгалал-хайгааралын дилеп, ол-бо чайгылып турган. Иудеяны шынчы эвес чоруу дээш кезедири-биле, вавилон хаан Навуходоносор 597 чылда аныяк иудей хаан Иехонияны тудуп алгаш, хаанның орнунга ооң төрел акызы Седекияны олуртуп каан. Ынчалза-даа каш чыл эрткенде, Седекия база Вавилонга удур тура халыыр деп шиитпирлээн, ынчангаш Навуходоносор Иудеяже халдап кирип келген. Иерусалим хоорайны ийи чыл (589-587/6 чч.) бүзээлээн соонда, халдей аг-шериг ону эжелеп алган. Вавилончулар ол найысылалды хоозурадып кааш, ооң чурттакчыларының барык шуптузун тудуп алгаш барган.

Шак ол төөгүлүг байдалга еврей чонга Бурганның сөзүн барык бежен чыл (627-580 чч.) дургузунда Иеремия медээчи дамчыдып келген. Медээчиниң бараан болуушкунунуң баштайгы чылдарында Дээрги-Чаяакчыга бердинген Иосия хаан Иудеяны бачыттан, дүрзү-бурганнарга мөгеер чоруктан арыглаар дээш кызып келген. Ынчалза-даа Иосия өлген соонда, Бурганга удур бузуттуг-бак үүлгедиглер кылып турган элээн каш хаан (Иоахаз, Иоаким, Иехония, Седекия) дүжүлгеге саадаан. Ол хааннарда-даа, бүгү чонда-даа боттарының бачыттарындан ойталаар күзел шуут чогу дээш, Иеремия Бурганның кел чыдар шииткелин баш бурунгаар чугаалап турган.

Өске медээчилерниң поэтиктиг хевирге бижээн номнары-биле деңнээрге, бо номда проза хевиринге бижээн узун өттүр билген медеглелдер (оларның аяны Ыдыктыг хоойлуну катаптааны деп номга дөмей) база Иеремияның амыдыралындан чугула болуушкуннар дугайында тоожуушкун кирип турар. Медээчиниң амыдыралын номда тодарадып бижээниниң база ооң сеткил-сагыш көдүрлүүшкүннүг чугааларының ачызында, бис ооң дугайында, өске медээчилерге көөрде, хөйнү билир бис. Бодунуң чонунуң аар-берге салым-хуузу дээш база ооң чугааларынга чаңгыс чер чурттугларының хөңнү чогу дээш, Иеремияның чуртталгазы үргүлчү муңгаралга алыскан турган.

Медээчилер номнарының аразында бо ном эң узуну болур. Чаңчыл ёзугаар «Иеремияның ыы-сыызы» деп номнуң автору база Иеремия болуп турар.

#### 1

1[+]Хелкияның оглу Иеремияның[†] сөстери бо-дур. Иеремия болза Вениаминниң[†] аймааның черинде турар Анатот хоорай чурттуг Бурганның бараалгакчыларының[†] бирээзи турган. 2[+]Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа Бодунуң сөзүн Амоннуң оглу иудей хаан Иосияның хааннаашкынының он үшкү чылында ажыдып эгелээн. 3[+][+][+][+]Дээрги-Чаяакчы Иеремияга Иосияның оглу иудей хаан Иоакимниң чагырган үезинде база сөөлзүредир – Иосияның оглу иудей хаан Седекияның хааннаашкынының он бирги чылын төндүр чугаалап келген. Ол-ла чылдың бешки айында дайзыннар Иерусалимниң чурттакчыларын тудуп алгаш, сүрүп аппарган.


Бурганның Иеремияны кыйгырганы

4-5[+][+]Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып:

«Хырын иштинге ботталдырып кааным мурнунда-ла
сени билир турдум,
иең иштинден үнүп кээриң мурнунда-ла
сени ыдыктап аңгылап кагдым,
делегейниң чоннарынга медээчи[†] кылдыр
салып кагдым» – деп чугаалаан.

6[+]Мен: «О, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы! Ам-даа аныяам кончуг болгаш, чүве чугаалап билбес-тир мен» – деп харыыладым.

7А Дээрги-Чаяакчы меңээ:
«„Аныяк мен“ диве,
Мен сени кымче-даа чорудупсумза, баар сен,
Мээң сеңээ дужааган бүгү чүвемни чугаалаар сен!
8[+][+]Кымдан-даа кортпа,
чүге дээрге Мен сээң-биле боор мен,
сени камгалаар мен» – дээн.

9[+][+]Дээрги-Чаяакчы холун сунуп, аксымга дээскеш, меңээ:
«Бодумнуң сөстеримни ам сээң аксыңдан
үнер кылып кагдым.
10[+]Көрдүң бе, Мен бөгүн сени чоннар, күрүнелерни
харагалзаар кижи кылдыр томуйлап тур мен –
дазылы-биле тура тыртар, үрегдээр,
узуткаар, буурадыр, быжыглаар
база тарып олуртур сен» – дээн.


Бурганның чорутканы ийи көстүүшкүн

11[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып: «Иеремия, сен чүнү көрүп тур сен?» – деп чугаалады. Мен: «Миндаль ыяштың будуун көрүп тур мен» – деп харыыладым. 12Дээрги-Чаяакчы меңээ: «Шын көрүп турар-дыр сен, ол дээрге Мээң удумзуравайн[*] турарым ол-дур, Бодумнуң сөзүмнү күүседирим ол-дур» – дээн.

13[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн база катап ажыдып: «Сен чүнү көрүп тур сен?» – деп чугаалады. Мен: «Хайынган пашче көрүп тур мен, ол паш соңгу чүкте турар-дыр» – деп харыыладым. 14[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ: «Бо черниң бүгү чурттакчыларын айыыл-халап соңгу чүктен хөме алыр-дыр» – дээн. 15[+]«Мен ам соңгу күрүнелерниң бүгү аймактарын кыйгырар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Олар чедип келгеш, Иерусалимниң ханаларын, Иудеяның бүгү хоорайларын дескиндир бүзээлээш, аймак бүрүзү бодунуң дүжүлгезин Иерусалимниң иштинге тургузуп аар. 16Мен Иудеяның үүлгеткен бүгү кем-буруузу дээш, ооң Менден ойталап, өске бурганнарга айдызаар өргүлдер кыпсып, холу-биле кылып алган дүрзүлеринге мөгейип турганы дээш, аңаа удур шииткелим үндүрер мен.

17[+]А сен куруң куржанып белеткенип ал, баргаш, Мээң сеңээ дужааган чүвемниң шуптузун улуска чугаала, оларның мурнунга сирилеве, оон башка Мен сени, олар көрүп турда, сириледиптер мен! 18[+]Бо черниң бүгү чурттакчылары – Иудеяның хааннары, нояннары, Бурганның бараалгакчылары болгаш карачал чону сеңээ удур болур, а Мен ам сени шивээ, демир адагаш, хүлер хана дег быжыг кылдыр тургузуп кагдым. 19Олар сеңээ удур халдап үнер, ынчалза-даа күш четпестер, чүге дээрге Мен сээң-биле боор мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Мен сени камгалаар мен».

#### 2


Иудеяның Бурганны каапканы

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдыпкан: 2[+][+]«Баргаш, Иерусалимниң чонунга Дээрги-Чаяакчының бо сөстерин чарлап чугаала:

„Сактып тур мен, аныяаңда меңээ бердинген чордуң,
душтук кыстың ынакшылы-биле меңээ ынак турдуң,
ээн кургаг ховуга, үнүш-дүжүт чок черлерге
Мени эдерип чордуң.
3[+][+]Израиль[†] – Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг[†] чону,
Ооң дүжүдүнүң баштайгызы-дыр.
Ону чип турган улус шупту буруудаар,
айыыл-халап оларны хөме таварыыр“».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

4Иаковтуң[†] салгалы, Израильдиң бүгү аймактары,
Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнаңар!

5[+][+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Таанда-ла ада-өгбеңер Мени кем-буруулуг деп көрген бе?
Чүге олар Менден ырай берди?
Олар хоозун чүүл сүргеш,
боттары хоозун куруг апардылар.
6[+]Олар: „Дээрги-Чаяакчы бисти Египеттен[†] үндүре берген,
Ол бисти ээн кургаг ховуга,
кооргалдарлыг, суг чок черге, дүмбей караңгы,
кым-даа чорбайн турар, кижи ээлеп чурттавайн турар черге
эдертип чораан болгай. Олче чүткүүлү“ – диведилер.
7[+][+]Мен силерни дүжүткүр черже,
ооң ачы-буянныг беримчези-биле чемнензин дээш, эккелдим.
А силер чедип келгеш, канчалдыңар?
Мээң чуртумну бужартадып,
Мээң ээлээн черимни чүдек-бужар чүүл кылып кагдыңар!
8[+]Бурганның бараалгакчылары:[†] „Дээрги-Чаяакчыже чүткүүлү!“ – деп кыйгырбады,
ыдыктыг хоойлу[†] башкылары Мени билбес-тир,
силерниң чагырыкчыларыңар Менден ойталаан-дыр,
медээчилер[†] Ваал[†] бурганның адындан медеглеп,
ажык-дуза чок дүрзү-бурганнарга[†] мөгейип турар-дыр!

9[+]Ол дээш, Мен силер-биле чаргылдажыр мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Силерниң салгалыңар-биле база чаргылдажыр мен.
10[+]Китт чоннуң[†][*] ортулуктарынче баргаш, көрүңер,
кедар аймакче элчиннерден[†] чоруткаш, хайгыылдап көрүңер.
Орта шак мындыг чүве болган бе деп билип алыңар:
11[+][+]бодунуң ёзулуг Бурган[†] безин эвес бурганнарын солуп турар чон бар бе?
А Мээң чонум бодунуң алдарлыг Бурганын
ажык-дуза чок дүрзү-бурганнарга орнапкан-дыр.
12О, дээрлер, ону кайгап-хараңар,
коргуп-сүрээдеп, сирилеңер! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
13[+]Мээң чонум бузуттуг ийи херек үүлгеткен:
ол Мени, тынгарар суг бажын, каапкаш,
суг ызырынмас, үрелип бузулган доскаарлардан суг узуксап турар.

14Израиль чон – кул бе?
Кулданыышкынга төрүттүнген чалча бе?
Ол чүге олча апарды,
15[+][+]чүге арзылаңнар олче сүртенчиг ырланып,
ооң черин хоозурадып кагды?
Ооң хоорайлары өрттеттирген, чурттакчы чок арткан-дыр.

16Мемфис биле Тафнис хоорайларның чурттакчылары
сээң бажыңны чара шаап кагды[*].
17Ол бүгү дээш бодуң шоруң!
Сеңээ орук баштап чораан Дээрги-Чаяакчы Бурганыңдан ойталаан болгай сен!
18[+][+]А ам Египетче чүге баарың ол,
Нил хемниң суун ижер дээш бе?
Ассирияже[†] чүге баарың ол, Евфраттың суун ижер дээш бе?
19Кем-бурууң дээш кеземче алыр сен,
өскерлиишкиниң дээш сени кезедир;
ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Бурганыңдан ойталааның,
Менден кортпас апарганың кайы хире айыыл-халап,
ажыг-шүжүгге чедиргенин билип, көрүп ал».
Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

20[+][+]«Бурунгу шагда-ла Мен хомудуңну буза шаап,
моожаңны үзе тыртып берген мен,
а сен: „Бараан болбас мен!“ – дидиң,
бүгү бедик тейлер баштарынга,
таварышкан-на хөлегелиг саглагар ыяш адаанга
самыырап турдуң!
21[+]Мен сени тарып каарымга,
эң эки виноград[†] үнген шөл, шилиттинген чаш будуктар турдуң.
Оон Меңээ хамаарыштыр канчап хары, черлик сып болу бердиң?!
22[+]Ынчангаш кандыг-даа саваң-биле арыдыр чунуп шыдавас сен –
кем-бурууң Мээң мурнумда көскү! – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. –
23Сен канчап: „Бужартаваан мен,
Ваалдың дүрзүлеринге мөгейбээн мен“ – дээр сен?
Шынаага[†] кылып турган херектериңче көрүп көр,
чүнү үүлгеткениңни медереп билип ал!
Эңгин теве дег, оруктарга дөскелчок караңнадыр маңнап турдуң.
24[+]Ээн кургаг ховуга чаңчыккан черлик кыс элчиген дег,
киргиннээш, агаарга харлыгып турдуң!
Ол элчигенни кым доктаадып шыдаарыл?
Эдержилге үезинде кым-даа, күзээр-ле болза, ону чайлыг тып аар.

25[+]Ынчаар маңнап тургаш,
идииң эледир кедип аарындан кичээн,
суксааш, боостааң кургап калбазын халак!
Ынчалза-даа: „Хей чүве! Өске бурганнарга ынак мен,
оларның изин истээр мен“ – дээш турар болдуң.

26[+]Туттуруп алгаш, ады баксыраан оор кижи дег,
Израильдиң – чонунуң, хааннар, нояннар,
бараалгакчылар болгаш медээчилериниң – ады баксырады.
27[+]Олар ыяшты „Ачам сен“ деп,
дашты „Мени төрүп кагдың“ деп турар.
Менче арнын эвес, ооргазын эргилдирип кээр-дир.
Ол хирезинде-ле айыыл-халапка таварышканда,
„Бисти камгалап көрем!“ дижир-дир.
28[+][+]Иудея, сээң кандыг-даа хоорайың боду бурганныг болгай.
Кылып алган бурганнарыңар кайыл?
Айыыл-халап хөме таварып кээрге, шыдаар болза,
олар силерни камгалап чедип келзин.

29Мээң-биле канчап чаргылдажыр силер?
Мээң мурнумга шупту кем-буруулуг силер – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
30[+][+]Чонуңарны кезедиримге-даа, хей болду,
чагыг-суртаалымны хүлээп албадыңар.
Медээчилериңерни силерниң хылыжыңар,
хайыра чок арзылаң ышкаш, чип төттү.
31О, амгы салгал, Дээрги-Чаяакчының сөзүн тооп билип ап көрүңер!
Мен израиль чонга хамаарыштыр ээн кургаг хову,
дүмбей караңгы бооп турдум бе?
Ынчаарга чүге-ле Мээң чонум:
„Бодувустуң барыксаан оруувус-биле чоруй баар бис,
Сенче дедир ээп келбес бис!“ – дээрил?
32[+][+]Кыс кижи каас хептерин,
душтук кыс – думаалайын уттуп шыдаар бе?
А Мээң чонум Мени сагынмас-тыр,
шагда-ла уттупкан-дыр.

33[+]Хандыкшааннарыңче чүткүүр дээнде, мергежээниң аажок-тур,
орууңну бузутче шиглеп чаңчыккан-дыр сен[*].
34[+]Сээң хевиң эдээ актыг ядыыларның ханынга борашкан-дыр.
Олар кемниг херек үүлгетпээн, буруу чок улус-тур.
Ол хиреңде-ле:
35„Мен актыг мен,
Бурганның килеңи[†] менден чайлаар боор“ – дээр-дир сен.
Мен сени „Бачыт[†] үүлгетпедим“ дээн сөстериң дээш
харыы тударынче кыйгырар мен!

36[+]Чүге алызын бодавайн, оруктарың солудуң?
Ассириядан чөгелиң төнгени дег,
Египеттен база чөгелиң төнер.
37Египеттен база бажың халайтып алгаш үнер сен,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы сээң идегеп турган чоннарыңны хүлээп көрбээн-дир:
олар-биле кады чорааш, чедимчелиг болбас сен!»

#### 3


Өскерликчи чон Бурганче эглир ужурлуг

1[+]«Ашаа кадайын чандырыптарга,

кадайы оон чоруй баргаш, өске ашакка барып аар болза,
баштайгы ашаа олче эглип кээп болур бе?
Ынчаар болза, ол чер бужартай бербес деп бе?
А сен хөй таныштарың-биле самыырап турган хиреңде-ле,
Менче эглип кээр деп тур сен бе?[*] – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] медеглээн. –
2[+][+]Тас тейлерже көрүжүң шигле,
ында сээң самыырап турбааның чер бар-дыр бе?
Ээн кургаг ховуда чорумалдар кеденген араб кижи дег,
таныштарыңны орук кыдыынга манап турдуң.
Бодуңнуң самыыраашкын болгаш бузудуң-биле черни бужартаттың.
3[+]Ынчангаш чаъс чагбастаан,
Мен часкы чаъс-чайыкты кутпайн турдум.
Сээң арын-шырайың самыын-садар херээженнии дег-дир,
ыядыр арның чок-тур!
4А ам сен Меңээ: „Аныяамдан тура эргим эжим! Ачам сен!
5[+]Таанда-ла кезээ-мөңгеде килеңнээр[†] сен бе,
кезээде хорадаар сен бе?“ – деп турар-дыр сен.
Ынча дээр хиреңде-ле, бар шааң-биле бузут үүлгедир-дир сен».

6[+][+]Дээрги-Чаяакчы меңээ Иосияның хааннаан үезинде: «Өскерликчи херээжен дег Израильдиң чүнү үүлгедип турганын көрген-не болгай сен. Ол бедик даг бүрүзүнче барып, таварышкан-на хөлегелиг салбагар ыяш адаанче кирип, аңаа самыырап турду. 7Бүгү үүлгедиглериниң соонда, ол Менче эглип кээр боор деп бодадым, ынчалза-даа ол эглип келбеди. Ооң сөс ээлевес кыс дуңмазы Иудея ону көрүп турду. 8[+][+]Израильдиң Меңээ өскерлип турганы дээш, Мен аңаа чарлыышкын бижии бижээш, чандырыпкан мен. Оон көөрүмге, ооң сөс ээлевес кыс дуңмазы Иудея кортпайн, боду база самыырап чорупту. 9[+]Ол бодунуң ыят чок самыыраашкыны-биле черни бужартадып, даш, ыяш дүрзүлер-биле Меңээ өскерлип турду. 10[+]Ынчап тургаш-ла, Израильдиң сөс ээлевес кыс дуңмазы Иудея Менче шын сеткили-биле эвес, а кажарлап эглип келди» – деп чугаалаан.

11[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ: «Өскерликчи Израильдиң, сөс ээлевес Иудеяга көөрде, буруузу эвээш-тир. 12[+]Баргаш, соңгу чүкке: „Эглип кел, өскерликчи Израиль[†]!“ – деп сөстерни чарлап чугаала» – дээн. Ол оон ыңай:

«Мен сеңээ хорадап артпас мен,
энерелдиг болгаш, кезээ-мөңгеде килеңневес мен – деп медеглээн. –
13[+]Чүгле бодуңнуң кем-бурууңну билин:
Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга удур бачыт[†] үүлгедип,
таварышкан-на хөлегелиг салбагар ыяш адаанга
өске бурганнарга хандыкшып шаг болдуң,
Мээң сөзүмнү тооп дыңнавайн турдуң».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

14«Эглип келиңер, өскерликчи ажы-төл – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, – чүге дээрге Мен – Ээңер-дир мен[*], силерни, бир хоорайдан-на – бир кижи, бир аймактан-на – ийи кижи кылдыр эдертип алгаш, Сионче[†] эккээр мен. 15[+]Мээң сеткилимге тааржыр чагырыкчылардан силерге бээр мен, олар силерни угаан-медерелдии-биле чагырар. 16[+]Бо черге өзүп-көвүдеп, эңдерли бээр силер – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, – ол хүннерде Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзин[†] шыгжаан аптара дугайында улус чугаалашпас, ону бодавас база сагынмас, ону хереглевес, өске ыдыктыг аптара-даа[†] кылып албас. 17Ол үеде Дээрги-Чаяакчының дүжүлгези деп атты Иерусалимге тыпсыр, бүгү чоннар Иерусалимге чыглып келгеш, Дээрги-Чаяакчының адынга мөгеер, оон соңгаар боттарының чөрүүленген бузуттуг чүректеринге чагыртып чурттавайн баар. 18[+]Ол хүннерде Иудеяның чону Израильдиң чону-биле каттыжып алгаш, соңгу чүкте чурттан силерниң ада-өгбеңерге Мээң берген черимче чоруй баар.

19Мен сеңээ ажы-төлүмге дег хамаарылгалыг болуксадым,
сеңээ күзенчиг черни, чоннарның эң кайгамчык үлүүн дыка берикседим.
Сен Мени „Ачам“ деп адаар боор деп,
Менден ойталавас боор деп бодадым.
20[+]Ынчалза-даа израиль чон, ашаанга өскерилген кадай дег,
сен база Меңээ өскерилдиң – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
21[+]Тейлер баштарында алгы-кышкы,
израиль чоннуң чалынган ыы-сыызы дыңналып турар,
чүге дээрге олар оруундан өскээр ээп,
Дээрги-Чаяакчы Бурганын уттупкан-дыр.
22[+]Эглип келиңер, өскерликчи ажы-төлүм,
Мен силерни шынчы эвес чорууңардан экиртип каар мен».

Көрем, Сенче бар чыдыр бис,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бурганывыс – Сен-дир сен!
23Тейлерде – чүгле меге,
дагларда – чүгле шимээнниг чыыштар бар болгай.
Израильдиң камгалалы[†] чүгле Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстан кээри шын-дыр!
24Бистиң аныяк шаавыстан-на бужар дүрзү-бурганнар[†]
ада-өгбевистиң эт-хөреңгизин, оларның шээр, бода малын,
оглу-кызын сыырып турган.
25[+]Бужар чүүлдеривис бисти бүргеп алган,
бак адывыс бисти шып алган!
Чүге дээрге бис-даа, ада-өгбевис-даа аныяк шаавыстан амдыгаа чедир
Дээрги-Чаяакчы Бурганывыска удур бачыт үүлгедип,
Ооң сөзүн тооп дыңнавайн турган-дыр бис.

#### 4

1[+]«Израиль[†], бир эвес эглип келиксээр болзуңза,

Менче эглип кел – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] медеглээн. –
Чүдек-бужар дүрзүлериңни ап октапкаш,
улчуп чорбастай берзиңзе база
2[+][+]шынныы-биле, ак сеткилдии-биле:
„Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен!“ – дээр болзуңза,
өске чоннар Бургандан ачы-буян алыр,
Ол дээш чоргаарланыр».

3[+][+]Дээрги-Чаяакчы Иудея биле Иерусалимде чурттаан улуска
мынча деп турар-дыр: «Кур черден боттарыңарга аңдарып алыңар,
тенниг үнүштер аразынга үрезин тарываңар!
4[+][+]Дээрги-Чаяакчыга хамааржырыңарны көргүзери-биле,
чүрээңерни демдектеп, арыглап[†] алыңар,
Иудеяның улузу, Иерусалимниң чурттакчылары,
оон башка силерниң бузуттуг херектериңер дээш
Мээң килеңим[†] чалбыышталдыр хып,
өжүртүнмес өрт ышкаш апаар».


Соңгу чүкте чурттан дайзын халдап кээр

5[+]«Иудеяга чарлап көрүңер,
Иерусалимге медээлеп чугаалаңар,
бүгү чуртка трубадан этсиңер,
үнүңер шаа-биле: „Барып, быжыглаттынган хоорайларга чыглыылы!“ – деп алгырыңар.
6[+] Сионче[†] дезер дээш, ынаар углай туктан көдүрүңер,
амы-тыныңар камгалаңар, черле доктааваңар, чүге дээрге Мен соңгу чүктен айыыл-халап,
кончуу сүргей өлүм-чидим эккээр мен!
7[+]Шырыштан үнүп келген арзылаң дег,
чоннарны узуткаар хаан кел чыдар-дыр,
ол силерниң чериңерни хоозурадыр дээш
бодунуң чыдынындан туруп келген-дир.
Узуткакчы хоорайларыңарны үреп бузуп кааптарга,
оларга чурттакчылар артпас».

8[+]Ынчангаш качыгдал хевинден кеткеш,
ишкирнигип ыглажыңар,
Дээрги-Чаяакчының килеңи бисти оюп эртер эвес.

9«Ол хүн хаан-даа, ноян-даа эр соруун чидириптер,
Бурганның бараалгакчылары[†] коргуп-сүртээр,
медээчилер[†] аңгадай бээр» – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн.

10[+]Мен: «Аа халак, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы! Сен бо чонга, Иерусалимниң чурттакчыларынга тайбың дүжерин аазааш, оларны ылап-ла мегелеп кагдың. Хылыш оларның боскун үзе кезер деп барды» – деп чугааладым.

11Шак ол чонга, Иерусалимниң чурттакчыларынга:
«Ол үеде Мээң күжүр чонумче
ээн кургаг ховунуң тас тейлеринден
изиңейндир чип турар хат хадып кээр!
Ындыг хатка тараа арыглай челбиттинмес,
үрезин саваңдан арыглаттынмас.
12[+]Хат хөлүн эрттир дыңзыг боор!
Мээң күзел-соруум ёзугаар ол хат хадып кээрге,
Мен чонумга хамаарыштыр шииткелимни үндүрер мен!» – деп, Бурган чугаалаан.

13[+][+][+]Булут ышкаш, дайзын көдүрлүп олур,
ооң дайынчы тергелери[†] казыргы дег,
аъттары эзирлерден кашпагай!
Ат болдувус-ла, өлүп читтивис-ле!

14[+]«Иерусалим[†], бодуңнуң чүрээңни бузуттан арыглап ал,
ынчан камгалалды[†] алыр сен!
Чежеге дээр сагыжыңга кара бодалдар бодап кээр сен?
15Дан хоорайдан, Эфрем дагларындан
өлүмнүң медээзи дыңналып тур.
16Чоннарга мону чарлаңар, Иерусалимге дамчыдыңар:
ырак чурттан аг-шериг кел чыдыр,
Иудеяның хоорайларында оларның алгы-кышкызы чаңгыланып тур.
17[+]Шөлдү долганган таңныылдар дег,
олар найысылалды бүзээлеп келди.
Чүге дээрге Иудея Меңээ удур тура халаан-дыр! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
18[+]Бодуңнуң-на ажыл-херектериң,
бак үүлгедиглериң бо бүгүнү сенче халдатты!
Бузут-багыңдан тывылган ажыг-шүжүг сээң чүрээңни кемдедип тур».


Иеремияның чону дээш кажыыдааны

19[+]Ишти-хөңнүмнү! Ишти-хөңнүмнү!
Чүрээм аарышкыдан харыксырап, чарлыр чыгыы соп тур,
ыыттавайн баар аргам чогул.
Чүге дээрге трубалар эткенин – дайынчы медээни дыңнап тур мен.
20[+][+]Халапты халап солаан, бүгү чурт хоозураан;
чадырларывыс хенертен, оран-сававыс – карак чивеш дээр аразында
буступ кээп дүшкен.
21Кажанга чедир дайынның туктарын көрүп,
дайынчы трубалар этсирин дыңнаар мен?

22[+]«Мээң чонум мелегей-дир, Мени билбес-тир!
Угаан кирбээн уруглар дег, сарыыл чок-тур;
олар чүгле бузут үүлгедир талазы-биле мергежээн,
а буян кылып билбес-тир».

23[+]Черже көрдүм – ол ужу-бажы билдинмес, ээн болду,
дээрже көрдүм – ында чырык чок болду.
24[+]Дагларже көрдүм – олар сирилеп тур,
тейлер шупту сүрээдеп тур.
25[+]Көөрүмге, чаңгыс-даа кижи чок,
дээрниң куштары тарадыр ужа берген болду.
26[+]Көөрүмге, чечектелген чер ээн кургаг хову апарган болду,
ооң бүгү хоорайларын Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун ёзугаар бузуп каапкан –
Ооң килең-кылыы ол хире-дир!

27[+]Дээрги-Чаяакчы: «Бо бүгү чер хоозурап каар,
ынчалза-даа ону бүрүнү-биле узуткавас мен!
28[+][+]Ынчангаш чер ыглап-сыктаар, бедик дээр карара бээр;
шиитпиримни үндүрген мен,
ам ону өскертпейн күүседир мен» – деп чугаалаан болгай.

29Аъттыг-шеригжилер биле ча адыгжыларының алгы-кышкызындан
хоорай чурттакчылары тарадыр маңнажып тур.
Олар шыргай аргаларже дезип,
кашпалдарже чаштып чоруп тур.
Хоорайлар шупту ээнзирээн, оларда чаңгыс-даа чурттакчы артпаан.
30[+]А сен, куруглаан Иудея, ам канчаар сен?
Каас-коя хептер кедип, алдын каасталгалар-биле шиметтинип,
карактарың будуп чордуң. Хей-ле каастанып чораан болдуң!
Сээң-биле самыырап турган таныштарың
сени тоовастап, амы-тыныңны үзүксеп тур.

31[+][+]Алгы-кышкыны дыңнап тур мен –
херээжен кижи божуп чыткан-даа дег,
ол дун төлүн божуп, човууртаан-даа ышкаш.
Сион-кыс ыглап-сыктап, уё-човуур-биле холун өрү сунуп:
«Ат болдум! Өлүрүкчүлерден дезер дээш шаам төндү!» – деп тур.

#### 5


Бүгү чон бачытка борашкан

1[+][+]«Иерусалимниң кудумчуларын эргий кылаштаңар.

Көрүп чоруңар, сураглап билип алыңар, төп шөлдерден дилеңер:
алыс шынче чүткээн, оода чаңгыс чөптүг кижи бар-дыр бе,
ындыг кижи тып шыдаар силер бе?
Тып алзыңарза, Мен найысылалды өршээр мен!
2[+]Иерусалимниң чурттакчылары дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап турар,
ынчалза-даа ол даңгырактары меге боор-дур».

3[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†], Сээң карааң алыс шынны көрүп кагбас деп бе?
Чонуңну буурадып турдуң – а ол аарышкыны медереп билбес-тир,
ону узуткап турдуң – а ол угаан киреринден ойталаар-дыр.
Оларның сеткил-чүрээ даштан кадыг апарып,
Бурганче эглиринден ойталады.
4[+]Мен ынчан: «Бо-даа карачал улус-тур,
олар бүдүүлүк болгаш, Дээрги-Чаяакчының оруун,
боттарының Бурганының дүрүмнерин билбес болгай.
5[+]Ынчаарга даргаларга барып, чугаалажып көрейн.
Олар Дээрги-Чаяакчының оруун,
Бурганының дүрүмүн билир болгай» – дээн мен.
Ынчалза-даа олар база шупту
Бурганның кедирген хомудун чуура шаап,
моожазын үзе тыртып каапкан болду.

6[+]«Ынчангаш оларже шыргай арыгдан[†] арзылаң халдаар,
оларны ховунуң бөрүзү үзерлеп кааптар,
ирбиш хоорайлар чанынга кеденир:
хоорайдан үнген кижи бүрүзүн ол үсперлеп кааптар!
Чүге дээрге оларның бачыттары көвүдээн-дир,
Меңээ өскерлири дам барган-дыр.

7[+][+]Мен сени канчап өршээр мен?
Сээң улузуң Менден ойталаан-дыр,
Бурган[†] болбас дүрзүлер ады-биле даңгыраглаар-дыр.
Мен тоттуруп турумда-ла, олар самыыралга алзып,
самыын херээженнер бажыңнарында тырлып турар-дыр.
8[+]Семис киргин аскыр дег, кижи бүрүзү өске кижиниң кадайынче туралап,
киштеп кыйгырар-дыр.
9[+]Таанда-ла ол бүгү дээш оларны кезетпес мен бе? – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Таанда-ла ындыг чондан өжээн негевес мен бе?

10[+]Дайзын чоннуң виноград[†] шөлдеринче[*] барып, үрегдезин,
ынчалза-даа бүрүнү-биле узуткавазын.
Виноград сыптарын үрегдезин,
чүге дээрге олар Дээрги-Чаяакчыга хамаарышпас-тыр.
11Чүге дээрге Израильдиң-даа, Иудеяның-даа чону
Меңээ шынчы эвес болган-дыр – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –

12[+]Олар Дээрги-Чаяакчы дугайында мегелеп чугаалажып:
„Бурган бисти канчаптар деп. Бисти айыыл-халап-даа таварбас,
дайын-чаа-даа, аш-чут-даа көрбес бис!
13[+]Ооң медээчилери[†] хат ышкаш хоозун кижилер-дир;
Дээрги-Чаяакчының сөзү оларга ажыттынмаан.
Оларның оштаан бүгү бак чүвези боттары-биле боттанзын!“ – деп турганнар».

14[+][+]Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн:
«Иеремия,[†] улустуң ындыг чугаа-сөзү дээш,
сээң аксыңдан үнер Мээң сөзүмнү от дег кылып каар мен,
бо чон ыяш апаар – ону ол от чиптер.
15[+][+]Көөр силер, израильчилер,
Мен силерже ыракта чонну ыдыптар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, –
күчүлүг, эрте-бурунгу чонну!
Силер ооң дылын билбес боор силер,
чугаа-сөзүн билип шыдавас силер.
16[+]Ооң согун саадаа – ажык чевег[†] дег,
ооң дайынчылары шупту күш-шыдалдыг.
17[+]Ол чон силерниң дүжүдүңерни, аъш-чемиңерни сыырыптар,
оглу-кызыңарны база сыырыптар, мал-маганыңарны чиптер,
виноградыңарны, фига чимизиңерни база чиптер.
Ол силерниң идегеп турар быжыглалдыг хоорайларыңарны хылыш-биле чылча шаап каар.

18Ынчалза-даа ынчан безин силерни төнчүзүнге чедир узуткавас мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 19[+]Улус: „Дээрги-Чаяакчы Бурганывыс бо бүгүнү бис-биле чүү дээш кылганы ол?“ – деп айтырарга, „Силер Оон ойталааш, бодуңарның чериңерге хары бурганнарга бараан болуп турдуңар, ынчангаш өске черге хары улуска бараан болур силер“ – деп харыылаар сен, Иеремия.

20Иаковтуң[†] салгалынга медээлеп, Иудеяга дыңнадып:
21[+][+]„Мону дыңнап ал, мелегей, угаан чок чон!
Карактыг хиреңерде, көрбес-тир силер,
кулактыг хиреңерде, дыңнавас-тыр силер!“ – деп чугаалаңар.
22[+][+]Менден коргар база сүрээдээр ужурлуг эвес ийик силер бе? – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Мен дээрге далайны кызыгаарлай элезин салып каан Бурган-дыр мен.
Суг ажып шыдавас мөңге кызыгаарны кылып каан мен.
Далайның чалгыглары хөлзеп, часказа-даа, ону үреп күш четпес,
шимээргеп, диргелзе-даа, ону ажа шурап шыдавас.
23[+]А бо чон чөрүү, чагырга билбес-тир:
Менден хая көрүнгеш, чоруй барган-дыр.
24[+]Олар сеткил-чүрээнде: „Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстан коргуп чоруулу,
Ол биске чогуур хуусаада, күзүн-даа, чазын-даа чаъзын чагдырып,
дүжүт ажаар үелерни тодарадып бээр болгай“ – дивээн-дир.
25Оларның кем-буруузу ол бүгүнү оларга бербейн барды,
бачыттары ачы-буянны олардан хунаап аппарды.

26[+]Мээң чонумнуң аразында бузуттуг улус бар-дыр:
олар кедегде олурар куш тудукчузу ышкаш,
какпа-дузаан салып алгаш, кижилер тудар-дыр!
27Куштар долган хааржак ышкаш,
кара сагыш-биле тыпкан олча оларның бажыңнарын долган.
Ынчангаш олар байып, депшээн-дир,
28[+]чооннап, чагландыр семирип калган-дыр.
Кылбас-ла бузуттуг үүлгедии чок, өскүстер эки-чаагай чурттаар кылдыр,
оларның херээн чөптүү-биле шиитпес,
ядыыларның чаргызын шынныы-биле шиитпес улус-тур.
29[+]Таанда-ла ол бүгү дээш оларны кезетпес мен бе? – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Таанда-ла ындыг чондан өжээн негевес мен бе?

30Бо черде коргунчуг чүдек-бужар чүүлдер бооп турар-дыр:
31[+]бүдүү билирлер мегелеп медеглээр-дир,
Бурганның бараалгакчылары[†] боттарының туразы-биле
улусту чагырар-дыр,
Мээң чонумга ол чорук таарымчалыг-дыр.
Ол бүгүнүң хараазында силер-биле чүү боор деп?

#### 6


Дайзын Иерусалимче халдаар

1[+][+][+]Вениаминниң[†] аймаа, Иерусалимден дезиңер!

Текояга трубадан этсиңер,
Бет-Каремге сагындырыглыг демдектен бериңер[*],
чүге дээрге соңгу чүктен айыыл-халап,
аажок улуг өлүм-чидим кел чыдар-дыр.
2Эрге-чассыг, чараш Сион-кысты[†] чок кылып каар мен![*]
3Сүрүг малын кадарып чоруур кадарчылар дег,
дайзыннар аңаа чедип келгеш, чадырларын ону дескиндир тип алгаш,
кижи бүрүзү Иерусалимниң кайы-бир талазын кадарып туруп аар.

4[+]Олар: „Иерусалимге удур тулчуушкундан белеткеңер!
Туруңар, дал дүъште үнүптээли!
Харалаан, хүн ажар чедип, имиртиңней берди.
5Туруңар, дүне када үнүптээли,
ооң быжыг ханаларын үреп бузуп кааптаалы!“ – деп тур».

6[+][+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур:
«Ыяштардан кезиңер, Иерусалимге удур бүзээлел чалын тудуңар.
Дарлал бо хоорайның эриин ажыр долган-дыр –
ол кеземчем көрзүн.
7[+]Суг бажындан бүлгүрлүп турар суг дег, найысылалда бузут хайныгып тур,
үптээшкин биле күчүлел ында оожургавайн дыңналып тур,
Мен көрүп кээримге-ле, кемдээшкин, балыг-бышкын көстүр-дүр!
8Иерусалим[†], миннип кел, оон башка сенден хөңнүм кала бээр,
сени кижи чурттап шыдавас, хоозураан чер кылып каар мен».

9Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†]: «Израильчилерниң арткан кезээн,
виноград[†] шөлүнде чимисти дег, чыып кааптар.
Виноград чыыкчызы дег, холуңну сыптарже сунувут!» – дээн.

10[+][+]Кымга чугаалаайн, кымны сургаайн, кым мени дыңнаарыл?
Улус-чон кулаан кумнап алган – дыңнап шыдавас-тыр.
Дээрги-Чаяакчының сөзүн дора көрүп, аңаа хөңнү чок-тур.
11[+]Дээрги-Чаяакчының килеңин[†] үлежип турар мен,
ону доктаадып шыдавас мен!

«Кудумчуда бичии уругларже, бөлүглежип чыылган аныяктарже
Мээң килеңимни төвүт![*]
Эр-даа, херээжен-даа улусту тудуп алгаш баар,
назылап кыраан ирейни база.
12[+]Израильчилерниң бажыңнары, шөлдери болгаш кадайлары
хары улус холунче кире бээр,
чүге дээрге Мен бо черниң чурттакчыларынче
холум көдүрер мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
13[+][+]Олар шупту, улуу-даа, бичези-даа, чүгле ажык-кончаа сүрүп,
Бурганның медээчизинден[†] эгелээш, Ооң бараалгакчызынга[†] чедир
меге чүүл кылып чоруур болгай.
14[+]Олар „Амыр-тайбың, амыр-тайбың!“ деп хоозун чүве чугаалап,
Мээң чонумнуң балыгларын чиик көрүп,
экиртир деп бодап турар, а амыр-тайбың чок-тур!
15[+][+]Олар чүдек-бужар чүүлдер кылып турар, ыядыр ужурлуг улус-тур,
ынчалза-даа ыядыр арын, эгенир сагыш оларда чок-тур.
Ынчангаш олар аштырганнар аразынга кырлып каар,
Мээң кеземче көргүзүп кээр хүнүмде кээп дүжер».
Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

16[+][+]Дээрги-Чаяакчы мынча деп чугаалаан:

«Орук белдиринге доктаагаш, топтап көрүңер, эрте-бурунгу оруктар дугайында айтырыңар, буянның оруу кайда-дыр – олап чоруңар, ынчан сагыш-сеткилиңер тамчык-дыштыг болур – деп чугааладым. А силер: „Олап чорбас бис!“ – деп харыыладыңар. 17[+]Мен силерге доскуулчуларны[*] тургускаш: „Труба этсирин дыңнаңар!“ – дидим. А силер: „Дыңнавас бис!“ – деп харыыладыңар.

18Ынчангаш Мээң чонум-биле чүү боорун дыңнап алыңар, чоннар,
билип алыңар, чыылган улус.
19[+]Чер-делегей, дыңна! Мен бо чонче айыыл-халапты –
ооң бодунуң-на бодалдарының үре-түңнелин ыдып тур мен,
чүге дээрге Мээң чугаа-сөзүмнү тооп дыңнаваан,
Мээң хоойлумну[†] хүлээп көрбээн чон-дур.
20[+][+]Шевадан эккелген ладанның,[†]
ырак чурттан эккелген чаагай чыттыг кулузуннуң Меңээ херээ чүл?
Бо чоннуң өргүлдери Мээң сеткилимге таарышпады,
ооң бүрүн өрттедир өргүлдеринге[†] хөңнүм чогул».

21[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы: «Бо чоннуң мурнунга моондактар салыр мен,
аңаа адалары болгаш оолдары, эжишкилер болгаш кожалар тептигип,
өлүп каар!» – дээн.

22[+][+]Дээрги-Чаяакчы: «Көрүңер!
Соңгу чүкте чурттан бир чон кел чыдыр,
күчүлүг аймак чер-делегейниң кыдыындан көдүрлүп олур!
23Ол дээрге холунда ча-согун, хылыш туткан,
каржы-дошкун, кам-хайыра чок улус-тур,
оларның алгы-кышкызы далайның дааш-шимээни дег.
Аъттыг шаап кел чыдар, тулчурунга белен дайынчылар-дыр,
олар сенче халдаары ол-дур, Сион-кыс!» – деп чугаалаан.

24[+]Оларның дугайында медээни дыңнадывыс, салдыныптывыс,
аарышкы, хилинчек бисти, божаан херээжен кижини дег, ат кылып тур.
25[+]Шөлче үнмеңер, оруктарга көзүлбеңер,
чүге дээрге кайда-даа хылыш туткан дайзыннар бар-дыр,
долгандыр коргуш бар-дыр.
26[+][+]Мээң күжүр чонум!
Качыгдалдың самдар хевин кедип ал, хүлге боражып ал,
эр чаңгыс оглуңнуң өлүмү дээш кажыыдаан дег,
ыглап-сыкта, ондап-оста,
чүге дээрге узуткакчы биске хенертен чедип кээр.

27[+][+]«Иеремия,[†] Мен сени Бодумнуң чонумну шылгазын дээш,
мөңгүннүң шынарын хынаан эзилдирикчи дег, чоруттум,
сен ам шивээ боор сен,
чоннуң кылган херектерин үнелээр сен.
28Олар шупту чөрүү, чагырга билбес,
хоп-чип дажып чурттап чоруур улус-тур.
Олар дээрге чүректери чес-демирден бүткен улус-тур,
олар шупту үүлгедикчилер-дир.
29Хөрүктү үрүп турган,
ынчалза-даа Эзилдирикчи бо чонну хей-ле эзилдирген,
от ажык чок холуксааны ылгап шыдаваан:
бузут-бактыг улус аңгыланмайн барган!
30[+]Ол улусту ажык чок мөңгүн деп адаар,
Дээрги-Чаяакчы оларны хүлээп көрбээн-дир».

#### 7


Бурганның өргээзинге суртаал

1Дээрги-Чаяакчының Иеремияга[†] ажыдып каан сөзү бо-дур: 2[+]«Дээрги-Чаяакчының өргээзинде хаалга аксынга туруп алгаш, бо чугаа-сөстү медегле. „Бүгү Иудея, Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңна! Аңаа мөгеер дээш, бо хаалга дамчыштыр кирип турар бүгү улус, дыңнаңар!“ – дээр сен».

3[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†], Израильдиң Бурганы мынча дээн: «Оруктарыңар биле ажыл-херектериңерни эдип-чазап, экижидип алыңар, Мен ынчан силерни бо черге чурттадып арттырар мен[*]. 4[+]„Дээрги-Чаяакчының өргээзи мында тур! Дээрги-Чаяакчының өргээзи тур! Дээрги-Чаяакчының өргээзи!“ дээн меге сөстерге идегевеңер. 5[+]Оруктарыңар биле ажыл-херектериңерни эдип-чазап, экижидип алыңар база кижилер аразында чаргыны чөптүү-биле чарыңар, 6араңарда чурттап турар даштыкы кижини, өскүстү, дулгуяк херээженни[†] базынмаңар, бо черге буруу чок кижиниң ханын төкпеңер база боттарыңарга хора халдадыр өске бурганнарга мөгейбеңер. 7[+]Ынчан Мен ада-өгбеңерге үе-дүпте кезээ-мөңгеде ээлээр кылдыр берген черимге – шак бо черге силерни чурттадып арттырар мен[*].

8А силер боттарыңарга ажык-дуза чок меге сөстерге идегээр-дир силер. 9[+]Оорланыр, кижи өлүрер, самыыраар, мегелеп даңгыраглаар, Ваал[†] бурганга айдызаашкын кылыр, билбес чорааныңар өске бурганнарга мөгеер-дир силер, 10а оон Мээң мурнумга чедип келгеш, Мээң адым-биле адаан бо өргээге туруп алгаш: „Камгалал[†] алдывыс!“ – деп чугаалааш, ол бүгү чүдек-бужар үүлгедиглериңерни улаштыр кылыр деп баар-дыр силер! 11[+]Мээң адым-биле адаан бо өргээни көөрүңерге, дээрбечилер уязы сагындырар-дыр бе? А Мен ол бүгүнү көрүп тур мен! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 12Мээң ат-алдарым аңаа турар кылдыр эң баштай доктааткан чер болур Силомче[*] баргаш, Мээң израиль чонумнуң бузут-багы дээш ону канчаар кезеткенимни көрүңер. 13-14[+]А силер ол бүгүнү үүлгедип турдуңар. Мен силерге катап-катап сагындырып шаг болдум, а силер дыңнаваан болгай силер, кыйгырып шаг болдум, а силер харыылаваан болгай силер – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, – ам ол бүгү дээш, Силом-биле кылган чүвемни Мээң адым-биле адаан өргээ[†]-биле, силерниң идегээр өргээңер-биле, силерге болгаш ада-өгбеңерге берген черим-биле база кылыр мен! 15[+]Эфремниң салгалы болур бүгү ха-дуңмаңарны[†] Мээң мурнумдан үндүр сывырганым дег, силерни база үндүр сывырар мен.


Чоннуң Бурганга шын эвес мөгейиишкини

16[+]А сен, Иеремия, бо чон дээш мөргүве, ол дээш ыглап, чалбарба, Менден дилег кылба! Дөмей-ле сени дыңнавас мен. 17Иудеяның хоорайларында, Иерусалимниң кудумчуларында оларның чүнү үүлгедип турарын көрбес-тир сен бе? 18Ажы-төл ыяш чыып тур, адалары от кыпсып тур, херээжен улус дээрниң Кадынынга[*] өргүүр боовалар быжырар дээш далган нугуп, Мени хомудадыр дээш өске бурганнарга арага чажып тур. 19Ынчалза-даа херек кырында кымны хомудадып турарларыл, Мени бе? – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Чок, боттарын хомудадып турарлар, боттары бак атка кирерлер».

20[+]Ынчангаш Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы: «Мээң хорадаан килеңим[†] бо черни, кижилер болгаш мал-маганны, шөлде ыяштарны, черниң үнүш-дүжүдүн хөме аптар. Килеңим өшпейн кыптыгар!» – дээн.

21[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы мынча дээн: «Өргүлдерден эккеп салыңар-ла, бүрүн өрттедир өргүлдерден[†] кылыңар-ла, өргүл малының эъдин чиңер-ле! 22[+]А силерниң ада-өгбеңерни Египеттен[†] үндүре берген үемде, ол дугайында чугаалаваан мен, бүрүн өрттедир болгаш өске өргүлдер дугайында айтыышкыннар бербээн мен. 23[+][+]Оларга чүгле: „Мээң сөзүмнү дыңнаңар, Мен силерниң Бурганыңар болур мен, силер – Мээң чонум болур силер. Мээң айыткан кандыг-даа оруум-биле чоруңар, ынчан силерге эки-чаагай болур“ – деп айтыышкын берген мен. 24[+]А олар тооп дыңнавады, кулаан Менче ээктирбеди, боттарының угаап билир аайы-биле, чөрүүленген бузуттуг чүректериниң аайы-биле чурттап чордулар – Менче көрүнмейн, хая көрнү бердилер. 25[+]Ада-өгбеңерниң египет черден үне берген хүнүнден эгелээш, бөгүнге чедир Мен силерже Бодумнуң чалча-медээчилеримни[†] катап-катап чорудуп келдим. 26[+]Ынчалза-даа силер Мени тооп дыңнаваан силер, Менче кулааңар ээктирбээн силер, чөрүүңер дам барып, ада-өгбеңерден артык бак апарган силер.

27Сен ол бүгүнү оларга чугаалаар сен, Иеремия, а олар сени тооп дыңнавас; оларны кыйгырар сен, а олар сеңээ харыылавас. 28Ынчан оларга: „Боттарының Бурганы, Дээрги-Чаяакчызының сөзүн тооп дыңнавас, чагыг-сургаалды хүлээп албас чон бо-дур! Алыс шын ам оларда чок-тур, оларның аксынга ол эптешпээн-дир!“ – деп чугаалаар сен.

29Сион-кыс,[†] чажың үзе кескеш, ыңай октавыт, тейлерге ыыткыр кажыыдап ыгла, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы бо салгалга килеңнээш, ону хүлээп көрбейн, каапкаш барган-дыр.

30[+][+]Иудеяның чону Мээң мурнумга бузут үүлгедип тур – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Олар чүдек-бужар чүүлдерин Мээң адымга тураскааткан өргээде тургузуп алган-дыр, ол өргээ ам бужартаан-дыр. 31[+][+]Олар Бен-Энном шынаазында[†] Тофет деп черде өргүл салыр бедигээштер[†] кылып алгаш, боттарының оглу-кызын отка өрттедип турар-дыр. Мен ындыг айтыышкын бербээн мен, ындыг чүве Мээң сагыжымга-даа турбаан! 32Ынчангаш үези кээрге, ук черни Тофет азы Бен-Энном шынаазы дивес, а Кыргып хыдыышкын шынаазы[†] деп адаар. Кижи ажаар чер чедишпес боорга, улусту Тофетке ажаап эгелээр – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – 33[+]Ол чоннуң улузунуң мөчү-сөөктери дээрниң куштарынга, черниң аң-араатанынга чемиш болур, аң-кушту ойладып-хойзур кижи тывылбас. 34[+][+]Иудеяның хоорайларынга, Иерусалимниң кудумчуларынга өөрүшкү биле хөглээшкин үнү, күдээ оол биле келин кыстың үнү дыңналбас кылдыр кылып каар мен, чүге дээрге бо черге бузундулар артар.

#### 8

1Ол үе кээрге, Иудеяның хааннарының, нояннарының сөөктерин, Бурганның бараалгакчылары[†] биле медээчилериниң[†] сөөктерин, Иерусалимниң чурттакчыларының сөөктерин бужартадып, чевеглерден[†] үндүр октаптар – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] медеглээн. – 2[+][+]Ол сөөктерни хүн биле айның адаанга, ол улустуң ынак чорааны, бараан болуп чорааны сылдыстарның бүгү аг-шерииниң мурнунга тарадыр октаптар. Олар ук чырымалдарга мөгейип, олардан айтыртынып, оларның мурнунга доңгая кээп дүжүп турган болгай! Ол сөөктерни кым-даа чыгбас, орнукшутпас – черге өдек ышкаш артып каар.

3[+]Шак ол бузуттуг аймактың дириг арткан улузунга өлүм амыдыралдан күзенчиг апаар! Мээң оларны үндүр сывырыпканым чер бүрүзүнге, каяа-ла олар дириг артар болдур, ындыг болур» – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы медеглээн.


Мерген угаан чок чон

4«Бо улус-чонга мону чугаала. Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур.

Кээп ушкан кижи көдүрлүрүн оралдашпас деп бе?
Аза берген кижи дедир эглип келбес деп бе?
5А Иерусалимниң бо чону чүге үргүлчү соора баарыл?
Ол мегеден так туттунгаш, Бурганче эглиринден ойталаар-дыр.
6Мен кичээнгейлиг, топтап дыңнап турдум,
ынчалза-даа шынын чугаалавайн бардылар.
Кым-даа бузут дээш буруузун билинмеди,
„Чүнү үүлгедип алганым ол?“ диведи.
Кижи бүрүзү бодунуң оруу-биле,
чаа-дайын шөлүнче кушталган аът ышкаш, маңнаар-дыр.
7[+]Дээрде шилен безин ужуп чанып кээр үезин билир,
көге-буга, хараачыгай, дуруяа-даа үезинде ужуп кээр.
А Мээң чонум Дээрги-Чаяакчының дүрүмнерин билбес-тир.
8[+]„Бис мерген угаанныг бис,
Дээрги-Чаяакчының хоойлузу[†] бисте бар“ деп канчап чугаалаар силер?
Ном-хоойлу тайылбырлакчыларының мегечи демир-үжүү
меге чүүл бижип турар.
9Мерген угаанныглар бак атка кирер,
олар коргуушкунга алзып, какпа-дузакка туттурар.
Дээрги-Чаяакчының сөзүн хүлээп көрбээн улус-тур,
оларның мерген угааны кайыл ынчаш?

10[+]Ынчангаш Мен оларның кадайларын өске кижилерге,
оларның шөлдерин – өске ээлерге бериптер мен.
Олар шупту, улуу-даа, бичези-даа, чүгле ажык-кончаа сүрүп,
Бурганның медээчизинден эгелээш, Ооң бараалгакчызынга чедир
меге чүүл кылып чоруур-дур.
11[+]Олар „Амыр-тайбың, амыр-тайбың!“ деп хоозун чүве чугаалап,
Мээң күжүр чонумнуң балыгларын чиик көрүп, экиртир бодап турар,
а амыр-тайбың чок-тур!
12[+][+]Олар чүдек-бужар чүүлдер кылып турар,
ыядыр ужурлуг улус-тур,
ынчалза-даа ыядыр арын, эгенир сагыш оларда чок-тур.
Ынчангаш олар аштырганнар аразынга кырлып каар,
Мээң кеземче көргүзүп кээр хүнүмде олар кээп дүжер» – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалаан.

13[+]«Оларның дүжүдүн узуткаар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Виноград[†] сывынга кат артпас, фига ыяжынга[†] чимис турбас,
бүрүлер база кадып каар. Оларга берген бүгү чүвем куруглап каар».

14[+]Саадап турган херээвис чүл?
Барып, быжыглаттынган хоорайларга чыылгаш, аңаа өлүмден манаалы!
Дээрги-Чаяакчы Бурганывыс бисти өлзүн дээн-дир,
биске хораннап каан суг ижирткен-дир,
бис Ооң мурнунга бачыт[†] үүлгеткен болгай бис.
15[+]Амыр-тайбың кээр боор деп идегеп турдувус,
ынчалза-даа ачылыг чүү-даа чок-тур,
экирииривисти манап турдувус,
ынчалза-даа коргунчуг хай-халаптар чедип келди.
16[+]Дан хоорайдан[*] аскырларның хөрээ киргирээни дыңналды,
дайзынның аъттарының киштээринден чер сириңейни берди!
Дайзыннар кел чыдыр, олар черни, ында бар бүгү чүвени,
хоорайларны, ында чурттаан улус-чонну сыырыптар.

17[+][+]«Мен силерже хоранныг чыланнарны чорудуп тур мен.
Оларны чагырар илбилиг сөстер чок,
олар силерни шагар эвеспе» – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн.


Иеремияның бодунуң чону дээш кажыыдааны

18Ажыг-шүжүүм аргалаттынмас,
чүлдү-чүрээм саргып аарып турар.
19[+][+]Чурттуң бүгү булуңнарындан[*] мээң күжүр чонумнуң:
«Таанда-ла Сионда[†] Дээрги-Чаяакчы чок бе,
таанда-ла ооң Хааны чок бе?» – дээн кыйгызы дыңналып тур.

«Олар Мени чүге хары, чөгенчиг дүрзү-бурганнары-биле[†]
килеңнедип[†] алганыл?»

20Дүжүт ажаалдазы доозулган, чай эрткен,
а биске камгалал[†] келбеди.
21[+]Мээң күжүр чонумнуң балыглары дээш хинчектенип чор мен!
Дүмбей мени бүргеп алган, коргуушкун хөме апкан.
22[+]Таанда-ла Галаадта[†][*] эм чок чүве бе?
Таанда-ла ында эмчи кижи чок чүве бе?
Ынчаарга мээң күжүр чонум чүге экирбейн турарыл?

#### 9

1[+]О, мээң бажым суг долган кудук апарган болза!

Карактарымдан чаштар аттыгып үнүп турган болза!
Күжүр чонумнуң өлүрткен улузунуң ажыын ажып,
дүне-хүндүс ыглаар ийик мен.
2[+]Ээн кургаг ховуга хоргадап,
дүн чарар черлиг турган болзумза!
Бодумнуң чонумну каапкаш, чоруй баар ийик мен.
Чүге дээрге олар шупту самыыраан улус-тур,
өскерликчилер ниитилели-дир!
3[+][+]Оларның мегечи дылы кирижээн ча дег-дир.
Олар чер кырынга шын эвес чүүл-биле күш кирип,
бир кемниг херекке улаштыр өскезин үүлгедип чоруур.

«Олар Мени билбес – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] медеглээн. –
4[+]Кижи бүрүзү бодунуң кожазындан кичээнзин, ха-дуңмаңарга бүзүревеңер,
чүге дээрге ха-дуңма улус бот-боттарын кажарлаарын бодаар,
кожа кижилер хоп-чип дажыыр.
5Кижи бүрүзү бодунуң кожазын мегелээр,
кым-даа шынны чугаалавас,
аксы-дылын мегелеп чугаалаары-биле мергежидип алгаш,
бүгү күжүн бузутка берип турар.
6Кара сагыш аразында чурттап турар кижи-дир сен, Иеремия.[†]
Оларның сагыжы кара болгаш,
Мени билип аарындан ойталаан» – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн.

7[+]Ынчангаш Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы:
«Оларны эзилдирер, шенээр мен!
Мээң күжүр чонум-биле оон өскээр канчаар деп мен?
8[+][+]Оларның дылы – өлүмнүг согун,
оларның аксы-дылын кара сагыш долган.
Кожазы кижи-биле эп-найыралдыг чугаалажырлар,
а чүрээнде аңаа какпа салып чыдарлар.
9[+]Таанда-ла ол бүгү дээш оларны кезетпес мен бе?
Таанда-ла ындыг чондан өжээн негевес мен бе?» – деп медеглээн.

10[+][+]Дагларның ажыын ажып ыглап-сыктаар мен,
ховуларда одарлар дээш ишкирнигип ыглаар мен.
Чүге дээрге олар өрттенип калган-дыр,
аңаа чорумалдар таварышпастаан-дыр,
сүрүг хойлар[†] эдери дыңналбастаан-дыр.
Дээрниң куштары ужуп чоруй барган,
хамык аң-мең тарадыр халчы берген.

11[+][+]«Мен Иерусалимни бузундулар оваазы,
шөө-бөрүлер чурттаар чер кылып каар мен,
Иудеяның хоорайларын хоозурадыр мен,
оларга чурттакчылар артпас».

12Чүге бо чер өлүглени бергенил, чүге ээн кургаг хову дег өрттенгенил, чүге ында чорумалдар чогул? Бо бүгүнү билип шыдаар мерген угаанныг кижи бар бе? Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзүн дамчыдып шыдаар кижи бар бе?

13Дээрги-Чаяакчы: «Мээң оларга доктаадып берген хоойлумну[†] каапканы дээш, Мээң сөзүмнү тооп дыңнавааны, ооң аайынга кирбээни дээш, ол бүгү болган-дыр. 14Олар боттарының чөрүү чүректериниң аайынче кирип, Ваалдың[†] дүрзүлеринге мөгейип турарлар, ол бүгүге ада-өгбезинден өөренип алганнар-дыр» – деп чугаалаан.

15[+]Ынчангаш Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы: «Мен бо чонну ажыг чашпан-биле чемгерер мен, оларга хоранныг суг ижиртир мен! 16[+][+]Оларны өске чоннар аразынга тоо быдарадыр мен, а олар-даа, оларның ада-өгбези-даа ол чоннарны билбес чораан болгай. Оларны хылыш-биле сүрүп, төнчүзүнге чедир узуткаар мен» – дээн.

17[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы: «Боданыңар!
Ажыыңар ажып ыглажыр херээжен улусту кыйгырар үе келди!
Олар чедип келзин! Эң-не мергежээннерин эккелдирип алыңар,
олар чедип келзин!» – деп чугаалаан.

18[+]Олар дүрген чедип келзин, бистиң ажыывыс ажып ыглашсын!
Бистиң карактарывыс чажы төгүлзүн, караавыс суу аттыгып үнзүн!
19Сион[†] тейден: «Ат болдувус! Аажок бак атка кирдивис!
Черивисти каап чоруп тур бис, оран-сававыс бузулган-дыр» –
дээн ыы-сыы дыңналып тур.

20Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнаңар, херээжен чон!
Силерниң кулааңар Ооң сөзүн тооп дыңназын.
Уругларыңарны ыглап-сыктап билир кылдыр өөредиңер,
бирээңер өскеңерни кажыыдап ыглаарынга өөредиңер.
21Соңга өттүр шивээлеривисче өлүм шургуп кирип тур,
ажы-төлдү кудумчуларга, аныяк оолдарны – шөлдерге
кыргып-хыдып тур.

22[+]«Оларга мону чугаала. Дээрги-Чаяакчы:
„Кижилер мөчү-сөөктери шөлде өдек дег,
тараа кезикчизиниң соонда арткан моожалар дег чыдып каар,
оларны ажаап чыыр кижи чок“ – деп чугаалаан».

23[+]Дээрги-Чаяакчы: «Мерген угаанныг кижи
мерген угааны-биле менээргенмезин,
күш-шыдалдыг кижи күчү-күжү-биле чоргаарланмазын! – деп медеглээн. –
24[+]Мактаныр бодаан кижи чүгле Мени танып,
билип алганы дээш мактанзын.
Чүге дээрге Мен – энерелди боттандырып чоруур,
чер кырынга шын шииткел биле чөптүг-шынныг чорукту[†]
боттандырып чоруур Дээрги-Чаяакчы-дыр мен,
Меңээ таарымчалыг чүүл ол-дур».

25«Үези кээрге, кыртыжадып демдектеттиргеш-даа, арыг эвес[†] бооп арткан бүгү улусту Мен кезедир мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 26[+][+]Египет[†] биле Иудеяның чоннарын, эдом, аммон, моав чоннарны, ээн кургаг ховуда чурттап чоруур, кастыының дүгүн чүлүүр ёзу-чаңчылдыг улусту кезедир мен. Чоннар шупту херек кырында кыртыжадып демдектеттирбээн-дир, бүгү израиль чоннуң чүрээ база бужар-багындан арыглаттынмаан-дыр».

#### 10


Дээрги-Чаяакчыга дөмей кым-даа чок

1Израиль[†] чон! Дээрги-Чаяакчының сеңээ чугаалаан сөзүн дыңна! 2Дээрги-Чаяакчы[†]:

«Өске чоннарның оруун эдербеңер,
оларның коргары дээрде онзагай чүүлдерден кортпаңар! – деп чугаалаан. –
3Өске чоннарның ёзу-дүрүмнери хоозун болгай:
олар аргадан ыяш кезип эккээрге,
шевер кижи ону балды-биле чазап кылгаш,
4[+]алдын, мөңгүн-биле каастап каан база
маска, кадаглар дузазы-биле тендиңневес кылдыр
быжыглап каан дүрзү-бурганныг[†] боор.
5[+][+]Ногаа олурткан шөлде хоютку дег,
ол дүрзү-бурганнар чугаа-сөс чок.
Оларны улус көдүрүп, дажыглап чоруп турар,
а боттары чаңгыс-даа базым кылып шыдавас.
Олардан кортпаңар, олар хора халдадыр харыы-даа чок,
ачы-дуза чедирер шаа-даа чок».

6[+]Сеңээ дөмей кым-даа чок, Дээрги-Чаяакчы!
Өндүр улуг-дур сен! Сээң адың өндүр бедик, күчү-күштүг!
7[+]Сенден кортпас кижи бар бе, чоннарның Хааны?
Чаңгыс Сеңээ ол бүгү чогуур-дур.
Аймак-чоннарның бүгү мерген угаанныгларының аразында,
бүгү күрүнелерде Сеңээ дөмей кым-даа чок!

8Ол улус мелегей болгаш бүдүүлүк.
Оларның өөредии чөгенчиг – анаа-ла ыяш.
9[+]Олар Фарсистен калбартыр соктап каан мөңгүн,
Уфазтан алдын эккеп турар.
Чазаныкчы, эзилдирикчи усчулар ол бүгүден дүрзү-бурганнар кылгаш,
каас-коя хеп кедирип турарлар.
10А Дээрги-Чаяакчы – алыс шын Бурган[†]-дыр,
Ол – дириг Бурган, мөңге Хаан-дыр.
Ооң килеңинден[†] чер сирилээр,
Ол хорадаарга, кандыг-даа чон шыдажыр харык чок боор.

11[+]Ол улуска: «Бурганнарыңар чер биле дээрни чаяаваан,
олар чырык чер кырынга, дээр адаанга узуткаттырар[*]» – деп чугаалаңар.

12[+]А Дээрги-Чаяакчы Бодунуң күчү-күжү-биле черни чаяап каан,
Бодунуң мерген угааны-биле өртемчейни тудуп тургускан,
Бодунуң угааны-биле дээрни хере азып каан.
13[+]Ол үнүн дыңзыдарга, дээрде суглар шимээргей бээр;
Ол булуттарны черниң кыдыг-кызыгаарындан бөлүп эккеп, чаъс чаап турда,
чаңныктарны чаяап, Бодунуң шыгжамырындан хатты үндүр хадыдып турар.

14[+][+]Билиг чок кижи бүрүзү сээдең[*];
шевер-даа эзилдирикчиниң шуткуп алган дүрзү-бурганы
ооң адын баксырадыр,
чүге дээрге ооң шуткаан чүүлдери – меге-дир, оларда тын чок.
15Олар хоозун куруг, кочуланчыг кылыглар-дыр,
кеземче үези кээрге, олар чиде бээр.
16[+][+][+]А Иаковтуң[†] Үлүү болур Бурган ындыг эвес:
бүгү чүвени Ол чаяаган,
Израиль – Ооң өнчү болур аймаа база ээлээн чери,
Ооң ады – Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы!


Кел чыдар айыыл-халап

17Бүзээлелде чурттап турар чон,
чуртуңну кааптарынга белеткенип, эт-севиң чыып ал.
18Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы:
«Мен бо удаада шак бо черниң чурттакчыларын үндүр сывырып,
айыыл-халапка таварыштырар мен, оларны дайзыннары тудуп алзын» – дээн-дир.

19[+]Ат болдувус! Хилинчээвис көрдүвүс,
балыгларывыс саргып аарып тур.
Бо аарышкыга төлептиг болган болгаш,
шыдажып эртер апаар-дыр бис.
20[+]Бистиң оран-сававыс хоозураан-дыр,
ооң хендирлерин[*] үзе тыртып каан-дыр.
Оолдарывыс бисти каапкаш, чиде берген.
Оран-сававысты тургузуп бээр,
шывыгларын кырынче салып бээр кижи ам чок-тур.
21[+]Чүге дээрге чагырыкчылар сээдеңнээн-дир,
Дээрги-Чаяакчыже чүткүвестээн-дир.
Ынчангаш олар ам чедимчелиг болбас,
оларның албаты чону тоо быдарай берген.

22[+]Медээ чедип келди, соңгу чүкте чурттан улуг дааш-шимээн дыңналды!
Иудеяның хоорайлары хоозурап, шөө-бөрүлер чурттаар чер апаар-дыр.

23[+]Билир бис, Дээрги-Чаяакчы:
кижи бодунуң оруун чагырып шыдавас,
баар уун башкарып шыдавас.
24[+]Бисти кезедип көрем, Дээрги-Чаяакчы,
чүгле чөптүү-биле, килеңнээн үеңде эвес!
Бисти чөгенчиг улус кылбайн көрем!
25[+][+][+]Сээң килеңиң Сени билбес чоннарже,
Сээң адыңны мактавас аймактарже кыптыксын!
Чүге дээрге олар израиль чонну сыырыпкан,
ону чипкен, узуткап каан
база ооң чурттаан черин хоозурадып каан болгай.

#### 11


Чагыг-керээни чоннуң үрээни

1Дээрги-Чаяакчының Иеремияга[†] ажыдып каан сөзү бо-дур: 2«Шак бо чагыг-керээниң[†] сөстерин дыңнаңар, оларны Иудеяның чонунга, Иерусалимниң чурттакчыларынга медээлеңер. 3[+]Оларга Дээрги-Чаяакчы[†], Израильдиң Бурганының сөстерин чугаала: бо чагыг-керээниң сөстерин тооп дыңнавас кижи каргаттырар. 4[+][+]Мен силерниң ада-өгбеңерни, хайылдырар суугудан ужулган дег, Египеттен[†] үндүре бергеш, оларга: „Мээң сөзүмнү тооп дыңнаңар, Мээң силерге дужааганым бүгү чүвени кылыңар, ынчан силер Мээң чонум болур силер, а Мен силерниң Бурганыңар болур мен“ – деп чугаалап, чагыг-керээмни айтып-чагаан мен. 5[+][+]Ынчаар кылыр болзуңарза, силерниң ада-өгбеңерге сүт биле ары чигири агып чыдар байлак черни – ам силерниң ээлеп турарыңар черни бээр болган даңгыраамны күүседир мен».

Мен: «Ылап-ла ындыг, о, Дээрги-Чаяакчы!» – деп харыыладым.

6Дээрги-Чаяакчы меңээ: «Бүгү бо сөстерни Иудеяның хоорайларынга, Иерусалимниң кудумчуларынга чарлап, чугаала. Шак бо чагыг-керээниң сөстерин дыңнаңар база күүседиңер! 7Мен силерниң ада-өгбеңерни Египеттен үндүре берген хүнүмден эгелээш, сагындырып келген мен, оларга бөгүнге чедир катап-катап сагындырып шаг болдум. Оларга: „Мээң сөзүмге чагыртыңар!“ – деп турдум. 8[+]Ынчалза-даа олар тооп дыңнавады, кулаан ээктирбеди, кижи бүрүзү бодунуң бузуттуг чүрээниң чөрүү чоруунуң аайы-биле чурттап турду. Мен Бодумнуң чагыг-керээмни оларга күүседир кылдыр айтып-чагаан мен, ынчалза-даа олар күүсетпейн турду. Ынчангаш бо чагыг-керээниң бүгү каргыштары олар-биле чогуп бүдер кылып каар мен» – деп чугаалаан.

9[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ: «Иудеяның улус-чонунуң, Иерусалимниң чурттакчыларының аразында сүлчээ бар-дыр. 10[+]Олар боттарының ада-өгбезиниң кем-буруузунче эглип келген-дир. Олар Мээң сөстеримни тооп дыңнаарындан ойталап, өске бурганнарга мөгейип, бараан болуп турду. Израиль[†] биле Иудеяның улузу Мээң оларның ада-өгбези-биле чарган чагыг-керээмни үреди» – деп чугаалаан.

11[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы: «Мен ам оларже чайлап шыдавазы айыыл-халапты ыдар мен. Олар Мени кыйгырып эгелээр, а Мен оларны дыңнавас мен – дээн. – 12[+]Иудеяның хоорайлары, Иерусалимниң чурттакчылары боттарының айдызап турган бурганнарын кыйгырар, ынчалза-даа айыыл-халап үезинде бурганнары оларны камгалап шыдавас.

13[+]Иудея, сээң кандыг-даа хоорайың боду бурганныг болгай. Иерусалимниң кудумчу бүрүзүнде чүдек-бужар Ваал[†] бурганга айдызаар өргүл бедигээжи тургузуп алган силер.

14[+]А сен, Иеремия, бо чон дээш мөргүве, ол дээш ыглап чалбарба, Менден дилег кылып тейлеве! Олар айыыл-халапка алыскаш, Мени кыйгыра бээрге, Мен оларны дыңнавас мен.

15[+][+]Мээң ынак чонум Мээң өргээмде чүнү кылып турарыл? Ол хөй бужар-бак үүлгедиглер кылып турар-дыр. Бузут үүлгеткеш, өөрүп турар болзуңза, сээң өргүлүңнү хүлээп аар деп бе? 16[+]Дээрги-Чаяакчы сеңээ „Каас-чараш кылдыр чечектелген, тааланчыг чимистерлиг олива ыяжы“[†] деп ат тывыскан. Ынчалза-даа күштүг диңмит-кызаңнааштыг чаъс үезинде оливаже Ол чаңнык дүжүрерге, ооң будуктары сыйлып каар. 17[+]Израиль биле Иудеяның улузу, силерни тарып олуртуп каан Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы боттарыңарның араңарга кылып турган бузудуңар дээш силер-биле айыыл-халап боорун чугаалаан. Силер Ваал бурганга айдызаашкын кылып, Мени килеңнедип[†] турган болгай силер».


Чуртташтарының Иеремияны кара сагыштааны

18Дээрги-Чаяакчы, Сен меңээ
ол улустуң бузуттуг үүлгедиглерин ажыттың,
мен ам ону билир мен.
19[+]Мен бүзүрээчел хураган[†] дег болдум,
мени дөгерер дээш аппар чыткан;
олар меңээ кара сагыштап: «Ону чечек-чимистиг ыяш дег кезип каалы,
дириглер оранынга ол артпазын,
ооң ады уттундура берзин!» – деп турганын билбээн-дир мен.
20[+][+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, чөптүү-биле шиидип турар сен
база кижиниң сеткил-чүрээ, ишти-хөңнүн шенеп турар болгай сен!
Олардан өжээн негээриңни мен көрүп көрейн,
бодумнуң чаргы-чаалымны шиитпирлээрин Сеңээ бүзүредим.

21-22[+][+]Ынчангаш Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Сеңээ өлүм күзеп: „Дээрги-Чаяакчының адындан медеглеве, оон башка сени өлүрүп каар бис!“ – деп кыжанып турар Анатот хоорайның чурттакчыларын Мен ам кезедир мен! Оларның аныяк оолдары хылыштан кырлып каар, оолдар-кыстары аштап өлүр. 23Оларның иштинден кым-даа амы-тынныг артпас, чүге дээрге кеземче чылы кээрге, Анатоттуң чурттакчыларынче айыыл-халапты ыдар мен».

#### 12


Иеремияның Бурганга хомудалы

1[+][+]Сээң-биле чаргы-чаалы кылыр болзумза,

Сен чөптүг-шынныг болур сен, Дээрги-Чаяакчы[†]!
Ындыг-даа болза, Сээң-биле чөптүг чорук дугайында чугаалажып көрейн.
Бузуттугларның оруу чүге чедимчелиг боорул,
кара сагыштыглар чүге амырап чыргаарыл?
2[+]Сен оларны тарып өстүрүп кагдың –
олар дазылдангаш, улгадып өскеш, чимизин берип тур.
Сээң адың оларның аксындан дүшпестээн-дир,
а сеткил-чүрээнден ырак-тыр.
3[+]Дээрги-Чаяакчы, Сен мени билир сен, көрүп турар сен,
сеткил-чүрээмни шенеп көрген сен –
ол Сээң-биле болду.
А бузуттуг улусту, хойлар[†] дег, дөгерери-биле сүрүп аппар,
кырар хүнүн айтып каап көр.

4[+][+]Чежеге чедир кырында чурттаан кижилерниң
кем-буруузу дээш чер качыгдаарыл,
хову-шөлде оът-сиген оңуп кадарыл?
Аң-мең-даа, куштар-даа чиде берген,
чүге дээрге ол кижилер:
«Дээрги-Чаяакчы бистиң оруувусту көрбес-тир» – деп турар-дыр.


Бурганның Иеремияга харыызы

5«Чадаг кижилер-биле чарышкаш, шааң төне берген болза,
аъттар-биле канчап быражыр сен?
Оожум шөлээн черге айыыл чок чурттап турган болзуңза,
Иорданның эриинге канчап шыдажыр сен?[*]
6[+][+]Сээң ха-дуңмаң,[†] төрел бөлүүң улузу безин сени садыпкан-дыр,
олар сени истеп сүрүп турар-дыр.
Сеңээ эки сөс чугаалаарга безин, оларга бүзүреве.

7Мен Бодумнуң оран-савамны, Бодумнуң ээлээн черимни каапкан мен,
сеткилимден ынак чонумну дайзыннар холунга хүлээдип берген мен.
8Мээң чонум шырыш иштинде арзылаң дег:
ол Менче ырланып эгелээрге, ону көөр хөңнүм чок апарды.
9[+]Мээң чонум шокар араатан куш дег,
өске араатан куштар ону бүзээлеп, халдап келген.
Барып, хову-шөлде бүгү аң-араатанны чыып эккелиңер!
Чедип келгеш, Мээң чонумну дойлап сыырыпсыннар!
10[+]Мөөң кадарчылар Мээң виноградым[†] шөлүн үрегдеди,
Мээң ээлээн черимни таптай басты.
Мээң эргим черимни хоозурадып, ээнзиретти.
11Ээлээн черимни ээн кургаг хову кылдыр хуулдурупту,
ол ам Мээң мурнумда ээнзиреп калган ыглап тур,
чер-чурт ээнзирээн-дир, ол дээш сагышсыраар кижи чок-тур.
12Ээн кургаг ховуда бүгү тас тейлерни кырлай базып,
узуткакчылар чедип келди;
Дээрги-Чаяакчының хылыжы черниң чурттакчыларын
бир кыдыындан өске кыдыынга чедир кыргып-хыдып каапты,
кым-даа амыр-тайбың көрбестеди.
13[+]Улус кызыл-тас тарааш, тенниг үнүш ажаап алды,
чилчиин үзүлдүр ажылдаарга-даа, ажык-дуза чок болду.
Ындыг дүжүдүңерден ыядыңар,
Дээрги-Чаяакчының чалбыыштыг килеңи[†] ол-дур!»


Иудеяның кожа чоннары

14[+]Дээрги-Чаяакчы: «Израиль[†] чонумга хайырлааным ээлээн черже семеп халдаан бузуттуг-бак кожа чоннарны Мен боттарының чер-чуртундан тура тыртар мен, Иудеяның чонун база оларның аразындан тура тыртып аар мен. 15[+]Ынчалза-даа оларны тура тыртканым соонда, Мен оларга өршээл көргүзүп, кайызын-даа бодунуң ээлээн черинче эгидер мен. 16[+]Бир эвес олар Мээң чонумнуң оруктарын истеп өөренип аар болза, боттары-ла Мээң чонумну Ваал[†] бурганның ады-биле даңгыраглаарынга өөреткени дег, Мээң адым-биле: „Дээрги-Чаяакчы дириг!“ – деп даңгыраглаар болза, олар база Мээң чонумнуң кезии апаар. 17А Мени тооп дыңнавас чон турар болза, ону шуут узуткап, тура тыртып каар мен» – деп чугаалаан.

#### 13


Лён кур, арага кудар сава

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ: «Барып, лён[†] курдан садып алгаш, куржанып ал, чүгле ону сугга өттүрбе» – дээн. 2Мен Ооң дужааганын ёзугаар лён кур садып алгаш, куржанып алдым.

3-4Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн база катап ажыдып: «Садып алгаш, куржанып чоруур куруңну ап ал, бо дораан Евфрат хемче[*] баргаш, курну аңаа хая чарыынга чажырып каг» – деп чугаалады. 5Мен Евфратче баргаш, Дээрги-Чаяакчының меңээ дужааганын ёзугаар курну чажырып кагдым.

6Элээн хөй хүн эрткенде, Дээрги-Чаяакчы меңээ: «Евфратче баргаш, Мээң аңаа чажыртып каан курумну ап ал» – деп чугаалады. 7Мен Евфратче катап база баргаш, курну чажырып каан черимден ушта казып алдым. Көөрүмге, кур ирип калган, канчаар-даа ажыглаттынмас апарган болду.

8Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып, 9мындыг чугаа дамчытты: «Иудеяның чоргаараар чүвезин, Иерусалимниң кончуг чоргааралын шак мынчаар ирииринче албадаар мен! 10Бо бузуттуг чон Мээң сөстеримни тооп дыңнаарындан ойталап, чөрүү чүрээниң аайынга кирип, өске бурганнарга мөгейип, оларга бараан болуп, сөгүрүп турар-дыр! Ол чон канчаар-даа ажыглаттынмас бо кур ышкаш апаар. 11Кижиниң белин дескиндир чыыра тырткан кур дег, Мен Израиль[†] биле Иудеяның бүгү чонун Бодумче чыыра тыртып алдым – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Олар Мээң чонум, Мээң алдар-адым, мактал-хүндүм, каасталгам апарзын дээш, ынчаар кылган мен, ынчалза-даа олар Мени тооп дыңнавады.

12Улус-чонга мону чугаала. Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы: „Арага кудар сава бүрүзүн арага-биле долдурар“ – дээн. Олар сеңээ: „Таанда-ла бис сава бүрүзүн арага-биле долдурар ужурлуун билбезивис ол бе?“ – деп харыылаар.

13[+]Ынчан оларга мону чугаала. Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: „Бо черниң бүгү чурттакчыларын – Давид[†] хаанның дүжүлгезинде саадаан хааннарны, Бурганның бараалгакчылары[†] биле медээчилерин,[†] Иерусалимде чурттаан бүгү улусту – оларның шуптузун ужур эзиртир арага-биле долдурар мен! 14[+]Оон оларны савалар дег чуура шавар мен, бирээзин – өскезинге, адаларын – оолдарынга чуура үстүрер мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Өршээвес, кээргевес, ээ-хайыра көргүспес мен, кыргып-хыдыыр мен!“»


Өскерлиичел, туразы улуг чонну үндүр сывырганы

15Тооп дыңнаңар, кичээнгейге алыңар, улуургаваңар,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы чүве чугаалаан-дыр.
16[+]Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарны дүмбей караңгы дүшпээнде, алдаржыдыңар,
караңгыга бүргеткен дагларга илдигип кээп ушпааныңарда, алдаржыдыңар!
Ынчан чырып кээрин манаар силер,
а Ол идегеп манааныңар чырыкты
чүү-даа көзүлбес караңгы кылдыр хуулдуруптар.
17[+][+]Бир эвес бо сөстерни тооп дыңнавас болзуңарза,
мээң сеткилим дуюкаа ыглап-сыктаар,
силерниң улуургааңар дээш ажыг-шүжүглүг ыглаар.
Караам суу эриин ажа бээр,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының коданын туттуруушкунче сүрүп аппаар-дыр!

18[+][+]«Хаанга болгаш ооң иезинге: „Дүжүлгеңерден дүжүңер!
Ат-алдарыңарның оваадайы бажыңардан кээп дүжер-дир.
19Негевте[†] хоорайлар бүзээлеттирер-дир,
оларны камгалаар кым-даа чок боор-дур.
Иудеяның чонун бүрүнү-биле тудуп алгаш баар-дыр“ – деп чугаала.

20[+]Карааң хере көр, Сион-кыс,[†]
соңгу чүктен дайзын кел чыдыр!
Сеңээ хүлээдип берген сүрүг мал кайыл,
сээң кайгамчык чараш хойларың[†] кайыл?
21[+]Сени башкарар кылдыр бодуңнуң чаңчыктырып алган улузуңну
Дээрги-Чаяакчы сээң бажыңга салып каарга, чүү дээр сен?
Божаан херээжен кижи дег, аарышкыга алзыр сен!
22[+]Сеткил-чүрээңге: „Ол бүгү чүге мени таварды?“ – деп айтыртынар сен.
Эңдерик бачыттарың дээш сээң эдээңни өрү аңдарып, чазарлаан-дыр.

23Эфиоп кижи кара-хүрең кежин,
ирбиш – ала-шокар кежин солуп шыдаар бе?
Чүгле бузут үүлгедип өөренген болгаш,
буян кылып шыдаар силер бе?

24[+]Мен сээң чонуңну,
ээн кургаг ховунуң хадынга доюлган тараа саваңы дег,
тарадыр шааптар мен!
25[+]Ол дээрге сээң хуу-салымың,
Мээң хемчээп бергеним үлүүң-дүр – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, –
чүге дээрге Мени уттупкаш, меге чүүлге ынанган-дыр сен.
26[+]Ол дээш эдээңни арныңче өрү көдүрер мен,
бужарыңны улус көрзүн.
27[+][+]Сээң самыыраашкыннарыңны, туралаан киштээшкиниңни,
шөлдер, тейлерге бужары-биле будулуп турганыңны көрген мен.
Ат болур сен, Иерусалим[†]!
Кажанга чедир арыг эвес[†] болур сен?»

#### 14


Каңдаашкын биле дайын-чаа

1Дээрги-Чаяакчының Иеремияга[†] каңдаашкын дугайында ажыдып каан сөзү бо-дур.

2[+]«Иудея ыглап турар, ооң хоорайлары харыксырап калгаш,
черже кээп дүшкеш, кажыыдап турар,
Иерусалимде ыы-сыы – кулак уюк.
3Даргалар чалчаларын сугладып чорударга,
демгилери кудуктарга келгеш, узар суг чок боорга,
куруг саваларлыг чанып кээп, ыядып-човаанындан арнын чажырып турар.
4[+][+]Чаъс чагбастаан болгаш, чер кыры чарлыгылап калган.
Тараажылар бак атка кирип, арнын чажырып алган!
5Элик безин оът-сиген үнмээн боорга,
чаа төрүттүнген төлүн ховуга каап турар.
6Черлик элчигеннер тас тейлерде туруп алган,
шөө-бөрүлер дег, чыт хап турар,
оларның карактары соолбурарып калган,
чүге дээрге оът-сиген үнмээн-дир».

7[+]Кем-буруувус бисти сойгалап тур,
ынчалза-даа Бодуңнуң адың бодааш,
биске болчуп көрем, о, Дээрги-Чаяакчы[†].
Ийе, бис Сеңээ дыка хөй катап өскерлип турдувус,
Сээң мурнуңга бачыт[†] үүлгедип шаг болдувус.
8[+]Израильдиң Идегели, айыыл-халап үезинде ооң Камгалакчызы![†]
Чүге Сен ам бо черде хары кижи дег,
хонуп аар дээш, түр доктааган аян-чорукчу дег апардың?
9Чүге Сен ам аймаарай берген кижи дег,
кымны-даа камгалаар күш чок дайынчы дег апардың?
Дээрги-Чаяакчы, бистиң аравыста болгай сен,
бис Сеңээ хамааржыр болгай бис. Бисти кагбайн көрем!

10[+]Дээрги-Чаяакчы бо чон дугайында:
«Олар буттарын чагырбайн, улчуурунга ынак чорду,
ол дээш, Мен оларга таарзынмайн бардым.
Мен ам оларның бузуттуг үүлгедиглерин бодап кээр мен,
бачыттары дээш кезедир мен» – дээн.

11[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ: «Бо чонга ачы-буян дилеп, мөргүве! 12[+][+][+]Олар шээрленир-даа болза, ыы-сыызын дыңнавас мен, бүрүн өрттедир болгаш далган-тараа өргүлдери-даа кылыр болза, Меңээ таарышпас. Харын оларны дайын-чаа, аш-чут, хамчык аарыг-биле узуткаар мен!» – деп чугаалаан.

13[+]Мен ынчан: «Аа халак, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы! Сээң медээчилериң[†] улуска: „Дайын-чаа көрбес силер, аш-чут-даа силерге болбас, чүге дээрге Бурган бо черге силерге быжыг тайбыңны хайырлаар“ – деп чугаалап тур» – дээн мен.

14[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ: «Ол медээчилер Мээң адым тудуп, мегелеп медеглеп турар-дыр! Мен оларны айбылап чорутпаан, оларга айтыышкыннар бербээн, олар-биле чугаалашпаан мен. Менден келбээн меге ажыдыышкыннар,[†] хоозун төлге, боттарының даап бодаан чүүлдерин өттүр билген медеглелдер кылдыр силерге чугаалап турар улус-тур» – дээн.

15[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы: «Мээң айбылап чорутпааным, Мээң адым тудуп медеглеп турар медээчилер: „Бо черге дайын-чаа-даа, аш-чут-даа турбас“ – деп турар-дыр. Олар боттары дайын-чаа биле аш-чуттан өлүп каар. 16[+]Ол медээчилерни дыңнап турган улус аш-чут биле дайын-чаадан өлүп каарга, оларны Иерусалимниң кудумчуларынче үндүр октаптар, ол улусту, оларның кадайларын, оглу-кызын ажаар кижи тывылбас. Мен оларже боттарының чедип алганы айыыл-халапты төптер мен. 17[+][+]Ол сөстерни оларга дамчыт» – дээн.

Мээң караамны чаштар долуп,
дүне-даа, хүндүс-даа соксаал чок ага берзин,
чүге дээрге мээң күжүр хайыралыг чонум
коргунчуг балыглардан, аар кемдээшкиннерден
харыксырап калган-дыр.
18[+]Шөлче үнүп келгеш, көөрүмге,
хылыш-биле шанчып каан улус чыдыр,
хоорайга чедип келгеш, көөрүмге,
аштап, хилинчектенген улус тур.
Бурганның медээчизи-даа, бараалгакчызы-даа,[†]
чүнү-даа билбес апаргаш, чуртта улчуп чоруур-дур[*].

19[+][+]Таанда-ла Сен Иудеядан шуут ойталадың бе?
Таанда-ла Сээң сеткил-сагыжың Сионну[†] көөр хөңнү чок бе?
Чүге Сен бисти экирип шыдавас кылдыр эттеп-соп тур сен?
Амыр-тайбың кээр боор деп идегеп турдувус,
ынчалза-даа ачылыг чүү-даа чок-тур,
экирииривисти манап турдувус,
ынчалза-даа коргунчуг хай-халаптар чедип келди.
20[+]Кем-буруувусту билир бис, Дээрги-Чаяакчы,
ада-өгбевистиң бузут-багын база билир бис,
Сээң мурнуңга бачыт үүлгеткен болгай бис.
21[+]Ынчалза-даа Бодуңнуң адың бодааш, бистен ойталава,
Бодуңнуң алдарлыг дүжүлгеңни куду көрдүреринче чыгава!
Бис-биле чарган чагыг-керээңни[†] сактып кээп, ону үревейн көрем.
22[+]Өске чоннарның хоозун дүрзү-бурганнары[†] чаъс чагдырып шыдаар бе?
Дээр чайыкты боду хайырлаар бе?
Дээрги-Чаяакчы Бурганывыс, Сен хайырлаар эвес сен бе?
Сеңээ идегеп тур бис, чүге дээрге ол бүгүнү Сен чаяап турар болгай сен.

#### 15


Иудеяга кээргел чок кеземче

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ мынча дээн: «Моисей[†] биле Самуил-даа[†] Мээң мурнумга чаннып көстүп келген болза, Мен бо чонну кээргевес ийик мен. Ол чонну Менден ырадыр сывырывыт, олар чоруй барзын! 2[+]Кажан олар сенден: „Кайнаар баар улус бис?“ – деп айтырар болза, мынча деп харыылаар сен. Дээрги-Чаяакчы:

„Өлүр хүнү келген кижи өлүмче барзын,
хылышка шаштырар кижи хылыштан калзын,
ашка чыгаткан кижи аштазын,
тудуп алгаш баары чайлаш чок кижи туттуруп алзын!“

– деп турар-дыр дээр сен.

3[+]Мен оларны дөрт шаажы-биле кезедир мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Оларны хылыш өлүр шанчар, мөчү-сөөктерин ыттар үзе-чаза тыртар, дээрниң куштары биле черниң аң-араатаны сыырар. 4[+][+]Мен оларны Эзекияның оглу, Иудеяның хааны Манассияның Иерусалимге үүлгеткен чүвези дээш бүгү өске күрүнелерге коргунчуг үлегер-чижек кылып каар мен.

5[+]Кым сени кээргээрил, Иерусалим[†]?
Кым сээң ажыың ажып ыглаарыл?
Кым сээң амыр-мендиң айтырарыл?
6Сен Мени каапкаш бардың – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, –
дедирленип чоруй бардың.
Сеңээ удур Бодумнуң холумну көдүрдүм, узуткап кагдым –
сени кээргээр күжүм-даа төндү.

7Мен черниң бүгү хоорайларында улусту
айыыр-биле тарадыр октапкан мен.
Бодумнуң чонумну узуткап каан мен,
оларны ажы-төл чок арттырган мен,
чүге дээрге боттарының оруундан өскээр эгбээннер-дир!
8Мээң күзел-соруум ёзугаар оларның дулгуяк херээженнери[†]
далайның элезининден-даа хөй апарды.
Аныяк оолдарның аваларынче чырык хүндүс-ле узуткакчыларны ыттым,
оларга хенертен коргуушкун биле девидээшкинни таварыштырдым.
9[+][+]Чеди-даа ажы-төлдүг турган иелер ам харыксырап,
сагыш-сеткили куруглап калган,
оларның хүнү дүъште-ле ажа берген,
олар, ады баксырап, дорамчылаткан.
А чоннуң арткан улузун хылышка чиш кылдыр берип,
дайзыннарынга хүлээдип бээр мен».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Иеремияның чаа хомудалынга Бурганның харыызы

10[+][+]Күжүр ием, ат болдум! Сен мени чүге бүгү чер-делегей-биле чаргылдажып, маргыжып чоруур кылдыр төрүп кааның ол?! Хуузун алыр дээш акша чегдирбээн мен, бодум-даа чээли албаан мен, а бүгү улус мени каргаар-дыр.

11Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Иеремия,[†] Мен сени быжыглааш, ачы-буян хайырлаар мен! Айыыл-халап, кызып-кыйыышкын үезинде дайзыннарыңны сеңээ чанныр кылдыр албадаар мен[*].

12Соңгу чүктен эккелген демир биле хүлерни кым сыйып шыдаарыл? 13[+]Иудея, сээң бүгү девискээриңге үүлгеткен бачыттарың дээш эт-хөреңгиңни, эртине-байлааңны дайзыныңга белен олча-тывыш кылып каар мен. 14[+][+]Бодуңнуң билбес чораан чериңче, дайзыннарыңче чоруур кылдыр сени албадаар мен, чүге дээрге Мээң килеңим[†] от ышкаш кыптыгып, сени өрттедир деп тур!»

15[+][+]О, Дээрги-Чаяакчы, бүгү чүвени билир сен!
Мени утпайн, менче сагыш салып көрем,
мени истеп сүрген улустан өжээним негеп көрем!
Оларны үр шыдажып келгеш, мени чок кылдыртпа,
Сен дээш дорамчылал хүлээп чоруурумну билип ап көрем.
16[+][+]Сээң сөзүң мээң аъш-чемим апарып турду.
Сээң сөстериң сеткил-чүрээмниң өөрүшкүзү, хөглээшкини апарды,
чүге дээрге Сеңээ хамааржыр болгай мен,
Дээрги-Чаяакчы, Аг-шериглиг Бурган[†]!
17[+]Каттыржып-хөглээн улус чыыжынга олурбадым, хөглеведим –
Сээң холуң мени чааскаан олурарынче албадап тур,
мени килең-биле бүргедиң.
18[+][+]Чүге мээң аарышкым читпезил, балыым экирбезил,
эмнеттинмезил?
Таанда-ла Сен мени мегелеп, соглуучал хем дег апардың бе?

19Ынчан Дээрги-Чаяакчы: «Менче эглип кээр болзуңза,
Мээң мурнумга бараан болур кылдыр сени
база катап тургузуп каар мен.
Үнелиг сөстү хоозун сөстен аңгылап шыдаар болзуңза,
Мээң аксы-сөзүм дег апаар сен.
Улус боттары сээң аайыңче кирер,
а сен оларның аайынче кирбес сен!
20[+][+]Мен сени бо чонга удур
быжыг хүлер хана кылдыр тургузар мен.
Олар сенче халдаар,
ынчалза-даа сени ажып тиилээр харык чок болур,
чүге дээрге Мен сээң-биле мен,
сени камгалап, кадагалаар мен – деп медеглээн. –
21Мен сени каржы-бак улустан камгалап,
түрлүг улустуң холундан адырар мен».

#### 16


Хай-халап хүнү

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып: 2«Бо черге кадай алба, оолдуг-кыстыг-даа болба» – деп чугаалаан. 3Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы бо черге төрүттүнген оолдар, кыстар дугайында, оларны божаан иелер болгаш ботталдырган адалар дугайында: 4[+][+][+]«Олар хилинчектиг өлүм-биле өлүр, улус олар дээш кажыыдавас, оларны орнукшутпас – черге өдек дег чыдып каарлар. Олар дайын-чаа биле аш-чутка узуткаттырып аар, оларның мөчү-сөөктери дээрниң куштарынга, черниң аң-араатанынга чемиш болур» – деп чугаалаан.

5[+]Дээрги-Чаяакчы: «Мөчээн кижи-биле байырлажыышкын ёзулалы кылган бажыңче барба – деп медеглээн. – Ол кижиниң ажыын ажып, ыглап-сыктап, кажыыдал үлежип барба, чүге дээрге Мен бо чондан амыр-тайбыңымны, ээ-хайырамны болгаш энерелимни хунаап алган мен. 6[+]Бо черге ат-сураглыг-даа, карачал-даа улус өлүп каар, оларны орнукшутпас, олар дээш кажыыдавас, кым-даа олар дээш качыгдал демдээ кылдыр мага-бодун балыглавас, бажын чүлүвес. 7Өлген кижи дээш кажыыдаан улусту аргалаары-биле кым-даа оларга аъш-чем бербес, мөчээн ада-иези дээш безин оларже аргалалдың дашказын сунмас. 8Дойлаашкын чоруп турар бажыңче база барба, ол улус-биле кады дойлап олурба».

9[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы: «Силерниң чуртталгаңар дургузунда, силерниң назыныңарда-ла, Мен бо черге өөрүшкү биле хөглээшкин үнү, күдээ оол биле келин кыстың үнү дыңналбас кылып каар мен – дээн. – 10[+]Кажан сен бо чонга ол бүгү сөстерни дамчыдарыңга, олар сенден: „Чүү дээш Дээрги-Чаяакчы биске ындыг улуг айыыл-халап оштады? Кем-буруувус кандыг чүвел? Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың мурнунга бачыдывыс кандыг чүвел?“ – деп айтырар. 11[+]Ынчан оларга: „Силерниң ада-өгбеңерниң Менден ойталааны дээш!“ – дээр сен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Олар өске бурганнарга мөгейип, оларга бараан болуп, оларның мурнунга доңгая кээп дүжүп турган, а Менден ойталап, Мээң хоойлумну[†] сагывайн барганнар. 12[+]Силерниң кылып турар үүлгедиглериңер ада-өгбеңерниинден-даа дора. Кайыңар-даа бузуттуг чүрээниң чөрүү чоруунуң аайы-биле чурттап, Мени тооп дыңнавайн турар. 13[+]Ынчангаш Мен силерни бо черден силерниң-даа, ада-өгбеңерниң-даа билбес чорааны чуртче үндүр сывырар мен; силер аңаа өске бурганнарга хүндүс-даа, дүне-даа бараан болур силер, чүге дээрге силерже ээ көрүнмес мен.

14Ынчалза-даа үе кел чыдар – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, – улус ынчан: „Израиль[†] чонну Египеттен[†] үндүре берген дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле!“ – деп даңгыраглавайн баар, 15[+]харын олар: „Израиль чонну соңгу чүкте черден, оларны ынаар үндүр сывырыпканы бүгү чурттардан үндүре берген дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле!“ – деп чугаалап эгелээр, чүге дээрге оларның ада-өгбезинге берген черимче оларны дедир эгидер мен.

16[+]Мен хөй санныг балыкчыларны чорудар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, – олар израильчилерни балык ышкаш тудар. Ооң соонда хөй санныг аңчыларны чорудар мен, олар израильчилерни даг, тей болгаш хаяларда чарык бүрүзүнге аңнап, сывырар. 17[+]Чүге дээрге Мээң карактарым оларның бүгү оруктарын көрүп турар, олар Менден чаштып шыдавас – оларның кем-буруузу Мээң карактарымдан чажыртынмаан. 18[+]Кем-буруузу, бачыттары дээш база Мээң черимни амы-тын чок чүдек дүрзүлери-биле бужартатканы, Мээң ээлээн черимни боттарының чүдек-бужар чүүлдери-биле долдурганы дээш, Мен оларны ийи дакпыр кезедир мен».

19[+][+]Дээрги-Чаяакчы – мээң күжүм, шивээм,
хай-халап хүнүнде хоргадалым!
Чер-делегейниң ужу-кыдыындан чоннар Сеңээ чедип келгеш:
«Ада-өгбевис чүгле меге, ажык-дуза чок хоозун чүүл
салгап алгаш, биске дамчыткан-дыр.
20[+]Кижи бодунга бурганнар кылып ап шыдаар деп бе?
Ол бурганнар дээр чүвелер – Бурган[†] эвес-тир!» – дээр.

21«Ынчангаш Мен бо удаада оларга Бодумнуң күчүлүг холумну көргүзер мен,

Мээң адым Дээрги-Чаяакчы дээрзин олар билип аар.

#### 17

1[+][+]Иудеяның бачыдын демир шиш-биле,

алмаз кески-биле бижип каан,
оларның чүректерин калбак даш кылгаш, аңаа шыйып каан,
өргүл салыр бедигээштериниң[†] мыйыстарында оюп каан[*].
2-3[+][+]Олар өргүл салыр бедигээштеринче,
Ашера[†] бурганга тураскааткан ыяштарынче,
саглагар ыяштарынче, бедик тейлеринче,
ховуда дагларынче, боттарының оолдарынче дег, сагыш салып турар.

Иудея, бүгү эт-хөреңгиңни, эртине-байлааңны өргүл салыр бедик черлериң[†] дээш,
бүгү девискээрлериңде үүлгедип турар бачыттарың дээш,
өске улуска олча-тывыш кылдыр бериптер мен.
4[+]Мээң сеңээ бергеним хувааглыг чериңни
бодуңнуң бурууң-биле ышкынар сен.
Мен сени билбезиң чуртче дайзыннарыңга кул кылдыр хүлээдир мен,
чүге дээрге Мээң килеңим[†] одун өөскүттүң, ол от мөңге кывар!»


Кижи күжүнге азы Дээрги-Чаяакчыга идегел

5[+]Дээрги-Чаяакчы[†] мынча дээн:

«Кижиге идегээр, кижи амытанны чөленгииш деп санаар,
сеткил-чүрээ Дээрги-Чаяакчыдан ойталаан кижи каргаттырар.
6[+]Ол кижи ээн кургаг ховуда чадаң үнүш дег, эки чүве көрбес,
сай-даштыг, изиг кургаг ховуга, кужурлуг, ээн черге чурттаар.

7[+]Дээрги-Чаяакчыга идегээр, Аңаа ынаныр кижи ачы-буян алыр!
8[+]Ындыг кижи суг чанынга тараан ыяш дег болур.
Ол ыяш суг кыдыынга дазылданган болгаш, изиг-кааң үеден кортпас;
ооң бүрүлери ногаан артар, каңдаашкынныг чыл аңаа коргунчуг эвес,
ол ынчан безин чимис бээрин соксатпас.

9Кижиниң сеткил-чүрээ оп-мегелиг, эдип аар арга чок;
кым ону билип шыдаарыл?
10[+][+]А Мен, Дээрги-Чаяакчы, кижиниң чүрээнче өттүр көрүп,
сеткил-сагыжын шенеп турар мен,
кижи бүрүзүн ооң херектерин ёзугаар, ажыл-херээниң үре-түңнелин барымдаалап,
шаңнаар азы кезедир мен.

11[+]Шынчы эвези-биле баяан кижи –
чуургаларын базып олурза-даа, төлдери чазылбас торлаа дег[*].
Назын ортузу четкеш, ол кижи бүгү чүвезин чидирип аар,
өлүр үезинге чедир мелегей бооп артар».

12Ыдыктыг[†] өргээвис дээрге
Бурганның эрте шагда көдүрлүп үнген алдарлыг дүжүлгези-дир!
13[+][+]Дээрги-Чаяакчы – Израильдиң идегели!
Сени каапкаш барган кижи адын бужартадыр!

«Менден ойталаан улустуң алдар-адын черге таптай базар,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчыны – тынгарар суг бажын –
каапкан-дыр».


Иеремияның Бургандан дуза дилээни

14Мени экиртип көрем, Дээрги-Чаяакчы, ынчан экирий бээр мен,
мени камгалап көрем, ынчан камгалал[†] алыр мен,
чүге дээрге Сени алгап-мактап тур мен!
15[+]Улус-чон меңээ: «Дээрги-Чаяакчының сөзү кайыл?
Ол сөс боттанзын!» – деп тур.
16Мен Сээң адың тудуп, улус чагырарынче чүткүвээн мен[*],
айыыл-халап хүнү кээрин күзевээн мен, Сен Бодуң ону билир сен.
Мээң аксымдан үнген сөстер үргүлчү Сээң мурнуңга ажык.
17[+]Меңээ коргунчуг болбайн көрем.
Сен дээрге хай-халап хүнүнде хоргадалым болгай сен.
18[+]Мени истеп сүрген улустуң ады баксыразын, а мээң адым баксыравазын,
олар коргуп-сүртезин, а мен коргуп-сүртевээйн!
Оларже айыыл-халап хүнүн ыдывыт,
аар согуушкун-биле оларны чылча шаап каг!


Амыр-дыш хүнүнүң дугайында

19Дээрги-Чаяакчы меңээ: «Иудеяның хааннарының үнүп-кирип турары Улус-чон хаалгазынче, Иерусалимниң өске бүгү хаалгаларынче баргаш: 20„Бо хаалгалар дамчыштыр кирип турар Иудеяның хааннары база бүгү чону, Иерусалимниң бүгү чурттакчылары, Дээрги-Чаяакчының чугаа-сөзүн дыңнаңар!“ – деп чугаала» – дээн.

21[+]Дээрги-Чаяакчының силерге дамчыткан чүүлү бо-дур: «Амы-тынныг артар дизе, амыр-дыш хүнүнде[†] чүък дажыглап чорбаңар, ону Иерусалимниң хаалгаларын дамчыштыр киирбеңер. 22[+]Амыр-дыш хүнүнде бажыңыңардан чүък үндүрбеңер, кандыг-даа ажыл кылбаңар. Ада-өгбеңерге Мээң айытканым дег, амыр-дыш хүнүнүң ыдыктыын сагыңар. 23-24Ада-өгбеңер Мени тооп дыңнаваан, Менче кулаан ээктирбээн болгай. Олар чөрүү болгаш, тооп дыңнаваан, чагыг-суртаалды хүлээп албаан болгай – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Бир эвес Мени ылап-ла тооп дыңнаар болзуңарза, амыр-дыш хүнүнде бо хоорайның хаалгаларын дамчыштыр чүък дажыглап киирбес база амыр-дыш хүнүнүң ыдыктыын сагып, ол хүн кандыг-даа ажыл кылбас болзуңарза, 25[+]ынчан бо хоорайның хаалгаларын дамчыштыр Давидтиң[†] дүжүлгезинде саадаан хааннар база нояннар кирер. Олар чуузаларга[†] олурупкаш, аът мунгаш, кирер: хааннар, оларның нояннары база Иудеяның улузу, Иерусалимниң чурттакчылары. Бо хоорай кезээ-мөңгеде турар. 26[+]Иудеяның хоорайларындан, Иерусалимниң чоок-кавызындан, Вениаминниң[†] ээлээн черинден, Шефеладан,[†] даглардан, Негевтен[†] улус чедип келгеш, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге бүрүн өрттедир болгаш эп-найырал өргүлдери кылыр, далган-тараа өргүлдери, өөрүп четтириишкин өргүлдери болгаш айдызаар өргүлдер эккеп салыр.

27[+]А бир эвес Мени тооп дыңнавас, амыр-дыш хүнүнүң ыдыктыын сагывас база амыр-дыш хүнүнде Иерусалимниң хаалгаларын дамчыштыр чүък дажыглап эрттирер болзуңарза, Мен ынчан ол хаалгаларны хуюкталдыр өрттедир мен! Ол дээрге Иерусалимниң шивээлерин чиир өшпес от-тур!»

#### 18


Дой сава кылыкчызы

1-2[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Иеремияга[†] Бодунуң сөзүн ажыдып каан: «Дой сава кылыкчызының бажыңынче бар, Мен аңаа Бодумнуң сөзүмнү сеңээ чугаалаар мен». 3[+]Мен дой сава кылыкчызының бажыңынче кирип келгеш, көөрүмге, ол дой сава кылыр херекселиниң артында ажылдап турар болду. 4Дойдан кылып турган савазының хевири үнмейн баарга-ла, ол дойну бодунуң бодап алганын ёзугаар өске сава кылдыр эде кылып ап турду.

5Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып: 6[+]«Израиль[†] чон, бо дой сава кылыкчызының кылып турар чүвезин таанда-ла Мен сээң-биле боттандырып шыдавас мен бе? – деп медеглээн. – Ооң холунда дой дег, сен база Мээң холумда сен, израиль чон! 7[+]Мен чон азы күрүне дугайында „Ону дазылы-биле тура тыртып, буурадып, узуткап каар мен“ деп шиитпирни кажан-даа хүлээп ап боор мен. 8[+]А бир эвес ону чугаалап каан чонум бодунуң бузудундан ойталаар болза, Мен база өскээр бодай берип, ол чонга таварыштырар дээн айыыл-халавым ытпас мен. 9Мен чон азы күрүне дугайында „Ону быжыглаар, тарып олуртур мен“ деп шиитпирни кажан-даа хүлээп ап боор мен. 10[+]А бир эвес ол чон Мээң мурнумга бузут үүлгедип, Мээң сөзүмнү тооп дыңнавас болза, Мен база өскээр боданып, аңаа көргүзер дээн ачы-буянымны ытпас мен.

11[+][+]Ынчангаш ам Иудеяның чонунга, Иерусалимниң чурттакчыларынга мону чугаала. Дээрги-Чаяакчы: „Мен силерге айыыл-халап белеткеп тур мен, силерге удур сагыштыг мен! Кайыңар-даа бузуттуг оруктан чайлай берзин. Оруктарыңарны, ажыл-херектериңерни экижидип алыңар“ – деп чугаалады дээр сен. 12[+]Ынчалза-даа олар: „Хей чүве! Күзээн чүвевис кылыр бис, кижи бүрүзү бодунуң бузуттуг чүрээниң чөрүү чоруунуң аайы-биле кылыр“ – деп харыылаар».

13Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы:

«Чоннардан айтырып көрүңер, кым ындыг чүве дыңнааныл?
Израиль-кыс кончуг багай чүве үүлгетти!
14Ливан[†] дагларында хар хаяларлыг ийлерден кажан-даа эрип чидер эвес.
Өске черден аккан соок дамырак суглар кажан-даа соглуп төнер эвес.
15[+][+]А Мээң чонум Мени уткан-дыр,
чөгенчиг дүрзү-бурганнарга[†] айдызаашкын кылып турар-дыр!
Дүрзү-бурганнар чонну оруундан астырарга,
ол эрте-бурунгу оруктан өскээр баргаш,
ам кокпа орук-биле, оңгул-чиңгил орук-биле бар чыдар-дыр.
16[+][+]Бо чон бодунуң черин хоозураашкынга,
мөңге кочулалга чыгаткан-дыр.
Ооң чаны-биле эрткен кижи бүрүзү элдепсинип, бажын чаяр.
17[+]Мен, күштүг хат дег,
оларны дайзыннарының мурнунга тоо быдарадып каар мен,
айыыл-халавының хүнү кээрге,
оларга арным көргүспейн, хая көрнү бээр мен» – деп чугаалаан.


Иеремияга удур сүлчээ

18[+]Ынчалза-даа улус-чон: «Барып, Иеремияга удур сүлчээ кылыылы. Дүрүм-хоойлу[†] – Бурганның бараалгакчыларынга,[†] арга-сүме – мерген угаанныгларга, Бурганның сөзү – Ооң медээчилеринге[†] артып каар-ла болгай! Барып, ону нүгүлдээли, ооң чугаа-сөзүн дыңнаваалы» – деп турган.

19Дээрги-Чаяакчы, менче кулааң ээктирем,
мээң дайзыннарымның чугаа-сөзүн база дыңнап көрем!
20[+][+]Таанда-ла буян дээш бузут-биле харыылаар ужурлуг бе?
Мени өлзүн дээш, оңгар казып кагдылар.
Сактып келем: мен Сээң өргээңге оларга ачылыг болзун дээш мөргүп,
Сээң килеңиңни[†] олардан чайладырын кызып турдум.

21[+]Ынчангаш оларның ажы-төлүн аш-чутка чыгадып көрем,
оларны хылышка шаштырып калам!
Оларның кадайлары дулгуяк бооп артсын,
ажы-төлүн чидирзин, ашактары өлүп калзын,
аныяк оолдары дайынга хылыш-биле өлүртсүн!
22[+]Кажан оларже үптекчилерни хенертен эккээриңге,
оларның бажыңнарындан уё-човуур дыңналзын,
чүге дээрге олар мени тудуп аар дээш оңгар казып,
мээң буттарымга дузак салып каан-дыр.
23[+][+]А Сен, Дээрги-Чаяакчы, оларның меңээ удур кара сагыштыын,
мени өлүрер деп турарын билир сен.
Оларның кемниг херектерин өршээвейн көрем,
оларның бачыттарын эскербээн бооп эрттирбейн көрем!
Олар Сээң мурнуңга кээп ушсун –
Бодуңнуң килеңнээн үеңде, оларны ынчаар аажылап көрем!

#### 19


Бузулган дой доңга

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ мынча дээн: «Барып, дой сава кылыкчызындан доңгадан садып ал. Чоннуң каш баштыңын база Бурганның каш улуг бараалгакчызын[†] эдертип алгаш, 2[+]Бузулган савалар хаалгазын дамчыштыр Бен-Энном шынаазынче[†] үне бергеш, Мээң сеңээ чугаалаар сөстеримни аңаа чарла. 3[+]Мынча дээр сен:

„Иудеяның хааннары, Иерусалимниң чурттакчылары, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы – Израильдиң Бурганының чугаа-сөзүн дыңнаңар! Мен бо черже айыыл-халап ыдарымга, ооң дугайында дыңнаан кижи бүрүзүнүң кулаа түүгейни бээр. 4[+]Чүге дээрге Иерусалимниң чурттакчылары Мени каапкаш, бо черни бужартаткан-дыр, маңаа боттарының-даа, ада-өгбезиниң-даа, Иудеяның хааннарының-даа билбес чорааны өске бурганнарга айдызаашкын кылып турар-дыр, олар бо черни буруу чок улустуң ханы-биле суггарган-дыр. 5[+]Олар тейлерге Ваал[†] бурганга өргүл салыр черлер тудуп, аңаа боттарының ажы-төлүн Ваалга бүрүн өрттедир өргүл[†] кылдыр өрттедип турар-дыр. Мен ындыг айтыышкын бербээн мен, ындыг чүве чугаалаваан мен, сагыжымга-даа турбаан чүүл-дүр ол!

6Ынчангаш үе кээрге, ол чер оон соңгаар Тофет азы Бен-Энном шынаазы эвес, а Кыргып хыдыышкын шынаазы[†] деп адаттырар – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 7[+]Шак ол черге Иудея биле Иерусалимниң бодап алган чүүлүн буурадыр мен, оларны дайзынның хылыжынга шаштыртып каар мен – оларның амы-тынын үзүксээн улустуң холундан кырлып каарлар. Оларның мөчү-сөөктерин Мен дээрниң куштарынга, черниң аң-араатанынга чемиш кылдыр бээр мен. 8[+]Мен бо хоорайны хоозураашкын биле кочулалга чыгаар мен. Ооң чаны-биле эрткен кижи бүрүзү ооң бузундуларын көргеш, элдепсинер база кочулап сыгырар. 9[+]Мен бо хоорайның чурттакчыларын боттарының оглу-кызының эъдин чиир кылдыр албадаар мен. Оларның амы-тынын үзүксээн дайзыннар оларны бүзээлеп, кызып-кыярга, олар бот-боттарының эъдин чиир“.

10Иеремия,[†] сээң-биле кады келген кижилер көрүп турда, доңганы буза шапкаш, 11[+][+]оларга мону чугаала: „Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур. Мен бо чон биле бо хоорайны чуура шавар мен! Дой сава кылыкчылары доңганы ынчаар буза шавар, ол ооң соонда катап чыып эптеттинмес. Кижи ажаар чер чедишпес боорга, улусту Тофетке ажаап эгелээр. 12Бо чер-биле ынчаар кылыр мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, – ооң чурттакчыларын ынчаар бак аажылаар мен, бо хоорайны Тофетке дөмей кылып каар мен. 13[+]Иерусалимниң бажыңнары, Иудеяның хааннарының бажыңнары – улус оларның кырынга[*] сылдыстарның аг-шериинге айдызаашкын кылып, өске бурганнарга арага чажып турган бүгү бажыңнар Тофет ышкаш арыг эвес[†] апаар“».


Иеремия Бурганның өргээзинде

14[+]Иеремия Дээрги-Чаяакчының ону ынаар өттүр билип медеглезин дээш чорудупканы Тофеттен эглип келгеш, Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң шөлүнге туруп алгаш, бүгү чонга: 15«Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы: „Бо хоорайже, ооң чоок-кавызында хоорайжыгаштарже аңаа чугаалаан бүгү айыыл-халаптарымны ыдар мен, чүге дээрге оларның чурттакчылары чөрүү болгаш, Мээң сөстеримни тооп дыңнавас-тыр“ – деп тур» – дээн.

#### 20

1Дээрги-Чаяакчының өргээзин харагалзаар албан-хүлээлгелиг бараалгакчы[†] – Иммерниң оглу Пашхур Иеремияның[†] ол сөстерин дыңнап каан. 2[+]Пашхур Иеремия медээчини[†] эттээш, ыдыктыг[†] өргээниң соңгу чүгүнде турар Вениаминниң[†] хаалгазының чоогунга доорбаш ыяшка хол-будун кыстыртып каан. 3[+]Даартазында хүндүс Пашхур Иеремияны доорбаш ыяштан адырып каан. Иеремия аңаа: «Дээрги-Чаяакчы[†] сеңээ Пашхур эвес, а „Долгандыр коргуш“ деп ат тывысты» – деп чугаалаан.

4Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Мен сээң бодуңну болгаш сээң ынак бүгү улузуңну коргушка алзып аар кылып каар мен. Олар, сен көрүп туруңда, дайзыннарның хылыжынга шаштырып аар! Иудеяның бүгү чурттакчыларын Вавилоннуң[†] хаанының холунга хүлээдип бээр мен, ол хаан улустуң чамдыызын Вавилонче тудуп аппаар, а чамдыызын хылыш-биле шанчып каар. 5[+]Мен бо хоорайның бүгү бай-байлаан, ооң өнчү-хөреңгизин, бүгү улуг үнелиг чүүлдерин, Иудеяның хааннарының эртинелерин – шуптузун дайзыннар холунга хүлээдип бээр мен. Олар бүгү чүвени үптеп-тонааш, хунаап алгаш, Вавилонче аппаар. 6[+]Пашхур, сени өг-бүлең улузу-биле кады тудуп алгаш баар. Вавилонга чеде бергеш, өлүр сен, сени аңаа ажаап каар – бодуңну, сээң ынак чораан бүгү улузуңну, сээң мегелеп медеглеп чораан улузуңну аңаа ажаап каар».


Иеремияның муңгагдалы

7[+][+]Сен мени дуурайлап кааптың, Дээрги-Чаяакчы.
Мен, шынап-ла, дуурайладып алдым.
Меңээ күчүлел көргүскеш, мени ажып кагдың.
Хүннү бадыр улус мени кочулаар-дыр,
бүгү улус мени дорамчылаар-дыр.
8Чугаалап эгелээримге-ле,
аксымдан күчүлел биле үптээшкин дугайында алгы үнер-дир;
Дээрги-Чаяакчының сөзү дээш,
мен хүннү бадыр куду көрүүшкүн, кочулал көөр-дүр мен.
9[+]Мен ынчан: «Дээрги-Чаяакчы дугайында сагындырбаайн,
Ооң адындан моон соңгаар чүве чугаалаваайн!» – деп бодумга чугааладым.
Ынчалза-даа Ооң сөзү мээң чүрээмде кыпкаш,
ишти-хөңнүмден ушта чүткээн от дег апарды,
ону тудар дээш могап туруптум, тудуп шыдавайн бардым.
10[+]Хөй-ле улустуң хоп-кочузун дыңнап келдим,
долгандыр – коргуш.
«Хоп медээден чедирер-дир! Ол дугайында дыңнадыылы!» – дижип турлар.
Мээң-биле эп-найыралдыг чурттап чораан бүгү улус
тайып ужарымны манап: «Ол дуурайладып аар чадавас,
ынчан ону тиилеп, өжээнивис негеп аар бис!» – деп турар.

11[+][+]Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы, коргунчуг дайынчы ышкаш, мээң-биле кады!
Ынчангаш мени истеп сүргеннер кошкаш кынныр,
меңээ күш четпес, кончуг бак атка кирер болгаш,
салган сорулгазын чедип албас.
Оларның адының баксырааны кажан кезээде уттундурбас!
12[+][+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы чөптүг-шынныг улусту шылгаар,
Ол кижиниң сеткил-чүрээ биле ишти-хөңнүн өттүр көрүп турар.
Мени истеп сүргеннерден Сээң өжээн негээриңни көрейн,
чүге дээрге бодумнуң чаргы-чаалымны шиитпирлээрин Сеңээ бүзүрээн мен.

13[+]Дээрги-Чаяакчыга ырлап бериңер, Ону алгап-мактаңар!
Ол түремик кижиниң амы-тынын бузуттуглар холундан адырар болгай.

14[+]Мээң төрүттүнген хүнүм каргаттырзын!
Иемниң мени божаан хүнү йөрээтпезин!
15Ачамга «Оолдуг болган-дыр сен!» деп медээ эккелгеш,
ону амыраткан кижи каргаттырзын!
16[+]Шак ол кижи Дээрги-Чаяакчының кээргел чок
узуткап каапкан хоорайлары дег болзун.
Ол кижи эртен уё-човуур,
дал дүъште – дайын-чааның алгы-кышкызы дыңназын!
17[+]Чүге дээрге ол кижи мени хырын иштинге,
ием меңээ чевег[†] болур кылдыр,
авам кезээ-мөңгеде божувайн артар кылдыр,
чок кылбаан-дыр.
18[+]Чүге-ле мен хырын иштинден үнүп келгеним ол –
хилинчек-човалаң, ажыг-шүжүг көөр дээш бе,
назыным төнчүзүнде бодумну бужартадыр дээш бе?!

#### 21


Бурганның Седекияны камгалаарындан ойталааны

1[+][+]Кажан Седекия хаан Иеремияже[†] Малхияның оглу Пашхурну база Маасеяның оглу Софония бараалгакчыны[†] айбылап чорудупканда, Дээрги-Чаяакчының Иеремияга ажыткан сөзү бо-дур. Пашхур биле Софония Иеремияга дараазында сөстер дамчыткан: 2[+][+]«Дээрги-Чаяакчыдан бис дээш дилеп көр, чүге дээрге Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносор биске удур дайылдажып тур! Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң кайгамчык чүүлдериниң бирээзин бис дээш кылыр чадавас, Навуходоносор ынчан бистен чоруй баар чадавас».

3-4Иеремия оларга мындыг харыы берген: «Седекияга Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының бо сөстерин дамчыдыңар. Мен силерниң Вавилоннуң хааны-биле база хоорай ханаларының даштында силерни бүзээлээн халдей чон-биле чаалажып турар ок-чепсээңерни бодуңарга удур углаар мен, оларны бо хоорайның төвүнге чыыр мен! 5[+]Мен Бодум силерге удур – күчүлүг холум-биле, күш-шыдалым-биле килең-кылыктыг,[†] аажок хорадап – чаалажыр мен! 6Бо хоорайда чурттаан амылыгларны – кижилерни-даа, дириг амытаннарны-даа – узуткаар мен. Олар коргунчуг хамчык аарыгдан өлүп-кырлып каар!

7[+][+]А ооң соонда Иудеяның хааны Седекияны, ооң дүжүметтерин, бүгү албаты чонун, бо хоорайда хамчык аарыгдан, дайын-чаа биле аштан дириг арткан бүгү улусту Вавилоннуң хааны Навуходоносорнуң холунга, дайзыннар холунга, оларның өлүмүн күзээн улустуң холунга хүлээдир мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Хаан оларны хылыш-биле шанчып каар, кээргевес, оларга хайыра көргүспес, өршээл бербес!»

8[+]«Иеремия, бо чонга Дээрги-Чаяакчы мээң сөстеримни чугаала. Мен силерге амыдыралдың оруун азы өлүмнүң оруун шилип аарын саналдап тур мен. 9[+]Бо хоорайга арткан улус дайын-чаа, аш-чут болгаш хамчык аарыгдан өлүп каар. А ооң даштынче үне бергеш, силерни бүзээлээн халдейлерге дүжүп бээр улус дириг артар, оларның олча-кежии – амы-тынныг артары боор. 10[+]Чүге дээрге Мен арнымны бо хоорайга удур, аңаа ачылыг чүүл эвес, айыыл-халап таварышсын дээш, көрүндүм – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Ол хоорайны Вавилоннуң хаанының холунга хүлээдир, хаан ону хуюкталдыр өрттедир».


Давидтиң салгакчыларын шииткени

11-12[+][+]Иудеяның хаанының өг-бүлези, Давид[†] хаанның салгалы, Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнаңар! Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:

«Эртенниң-не шынныг шииткел үндүрүңер,
базындырган кижини базынганның холундан адырыңар,
оон башка Мээң килеңим силерниң бүгү бузуттуг үүлгедиглериңер дээш
өрт дег чалбыышталдыр кывар, ону кым-даа өжүрүп шыдавас.
13[+]Мен ам сеңээ удур апардым,
чавызаашта турар Иерусалим[†], оргулаашта хая! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Силер: „Кым бистиинче эртип кээп шыдаарыл,
кым бистиң оран-сававысче шургуп кирерил?“ – деп турар-дыр силер.
14[+]Мен силерни үүлгедиглериңер ёзугаар кезедир мен! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Силерниң эзим-аргаңарга от кыпсыр мен,
ол от долгандыр турар бүгү чүвени чиптер!»

#### 22

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ мынча дээн: «Иудеяның хаанының ордузунче баргаш, аңаа Мээң сөзүмнү медегле. 2Мону чугаалаар сен: Давидтиң[†] дүжүлгезинде саадаан Иудеяның хааны, Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңна – сен-даа, дүжүметтериң-даа, сээң чонуң-даа, бо хаалга дамчыштыр кирип турар бүгү улус база – дыңнаңар! 3[+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: „Шынныг шииткел, чөптүг чорук кылыңар, базындырган кижини базынганның холундан адырыңар, даштыкы кижини, өскүс кижини, дулгуяк херээженни[†] хомудатпаңар, оларны кызып-кыйбаңар, шак бо черге кем-буруу чок кижи ханы төкпеңер. 4[+]Бир эвес ол айтыышкынны күүседир болзуңарза, Давидтиң дүжүлгезинде саадаан хааннар чуузаларга[†] олургаш-даа, аът мунгаш-даа – боттары, дүжүметтери, албаты чону – бо ордунуң хаалгаларын дамчыштыр кирер. 5[+][+]А бир эвес ол сөстерни тооп дыңнавас болзуңарза, бо орду бузундулар оваазы апаар“. Ону Бодум-биле даңгыраглап тур мен!» Дээрги-Чаяакчының медеглээн сөзү ол-дур.

6Дээрги-Чаяакчы Иудеяның хаанының ордузунуң дугайында:

«Сен Меңээ Галаад[†] дег,
Ливан[†] сынның баштары дег өндүр-чаагай сен.
Ынчалза-даа Мен сени ээнзиргей чер,
чурттакчы чок хоорай кылып каар мен!
7[+]Мен сеңээ удур узуткакчыларны томуйлап кааш,
кайызынга-даа чепсек берип каар мен.
Сээң эки дээн пөштериңни олар кезип каапкаш,
отче октаптар – деп чугаалаан. –

8[+]Хөй чоннарның улузу бо хоорайның чаны-биле эртер, олар бот-боттарындан: „Дээрги-Чаяакчы чүү дээш бо өндүр улуг хоорайны ынчаар аажылааныл?“ – деп айтыржыр. 9[+]„Чүге дээрге олар боттарының Бурганы, Дээрги-Чаяакчының чагыг-керээзинден[†] ойталааш, өске бурганнарга мөгейип, оларга бараан бооп турган-дыр“ – деп харыы кээр».

10[+]Өлген хаан дээш ыглашпаңар, ол дээш качыгдаваңар! Харын туттуруушкунда барган хаанның ажыын ажып ыглажыңар, чүге дээрге ол ам черле ээп келбес, төрээн чуртун көрбес. 11Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Иосияның оглу, Иудеяның хааны, бо черден туттуруушкунда барган Шаллум[*] дугайында: «Бодунуң ачазы Иосияның соонда хааннап эгелээн Шаллум ам черле бээр келбес-тир! 12[+]Ону тудуп аппарган черге ол өлүп каар, бо черни моон соңгаар көрбес – деп чугаалаан. –

13[+]Бодунуң ордузун чөптүг-шынныг эвес,
үстүкү өрээлдерин – хоойлу-дүрүм[†] чок тудуп турар,
өске кижини албадал-биле халаска ажылдадыр,
күш-ажыл дээш төлевир бербес хаан ат болур!
14Ол „Бодумга улуг орду,
делгем үстүкү өрээлдер тудуп алыйн“ деп чугаалаан.
Ол бодунга улуг соңгалар оюп кылып,
пөш-биле каастай шап, кызыл будук-биле будуп турар.
15[+][+]Таанда-ла сээң хаан чагыргаңның ужур-утказы
пөштен хөй тудуглар тударында бе?
Сээң ачаң дойлап-даа тургаш,
шын шииткел биле чөптүг чорукту көргүзүп чорду.
Ынчангаш чедимчелиг бооп келди.
16[+]Ядыы-түреңги улустуң херээн ол шын шиитпирлеп турду,
ынчангаш чедимчелиг бооп келди.
Мени билип аары ындыг боор эвес чүве бе? – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
17А сен карааңны-даа, чүрээңни-даа
чүгле ажык-кончаа дилээринче, буруу чок улустуң ханын төгеринче,
улусту бастып, кызып-кыярынче углап келдиң».

18[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Иосияның оглу, Иудеяның хааны Иоаким дугайында мынча дээн:

«Улус ооң ажыын ажып, акы-угбаларынга „Аа халак!“ дивес,
„Дээргивис, хайыраатывыс чок апарган-дыр!“ деп ажыын ажып ыглашпас.
19[+]Ону элчиген ажааган ышкаш кылдыр ажаап каар,
сөөртүп аппаргаш, Иерусалимниң даштынче үндүр октаптар.

20[+]Сион-кыс,[†] барып, Ливан сынга ыглап-сыкта,
Васан[†] дагга алгыр, Аварим сынга ишкирнигип ыгла,
чүге дээрге сээң хандыкшааннарың[*] шупту чылча шаптырган-дыр.
21Амыр-чаагай чурттап чоруңда,
Мен сээң-биле чугаалажып, сагындырып турдум,
а сен „Дыңнавас мен!“ дээн сен.
Аныяаңдан-на ындыг чордуң, Мени тооп дыңнавайн келдиң!
22Сээң бүгү чагырыкчыларыңны хат хадып алгаш баар,
хандыкшааннарың* туттуруушкунга баар.
Ынчан бүгү бузуттуг үүлгедиглериң дээш адың баксыраар,
куду көрдүрер сен.
23[+]Пөштерде уя тудуп алган, Ливанда чурттап турар улус![*]
Эъди аараан херээжен кижини аарышкы дег,
силерни хилинчек бүргей аптарга, човууртаар силер!»

24[+][+][+]«Дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Иоакимниң оглу, Иудеяның хааны Иехония, сен Мээң холумда үнелиг билзээм-даа турган болзуңза, Мен сени уштуп октаптар мен! 25Мен сени сээң амы-тының үзүксээн, коргуп-сүртээр улузуңнуң – Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносор болгаш халдей чоннуң холунга хүлээдип бээр мен. 26[+]Мен сени төрээн иең-биле кады хары чуртче үндүр сывырыптар мен – ол черге төрүттүнмээн силер, ынчалза-даа аңаа өлүр силер! 27А аажок ээп келиксээриңер бо черже ам кажан-даа ээп келбес силер».

28[+]Таанда-ла ол кижи, Иехония,
ажыы чок бузук дой доңга бе, херээ чок сава бе?
Чүге ону ажы-төлү-биле кады оларның билбези чуртче сүрүп аппарганыл?

29[+]О, чер, чер, чер! Дээрги-Чаяакчының сөстерин дыңна! 30[+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:

«Ол кижини ажы-төл чок кижи дег кылдыр бүрүткеп калыңар,
ол кижи бүгү назынында эки чол көрбес.
Ооң салгакчыларындан кым-даа чаагай чолдуг болуп,
Иудеяны чагырбас, Давидтиң дүжүлгезинге саадавас».

#### 23


Давидтен укталган чөптүг-шынныг Хаан

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†]: «Мээң коданымда хойларны[†] чок кылып, тарадыр сывырып турар кадарчылар ат болур!» – деп медеглээн. 2Мээң чонумну кадарып турар чагырыкчыларга Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы: «Мээң хойларымны тоо быдарадыр сывырыпкан, оларже сагыш салбаан силер. Мен ам бузуттуг үүлгедиглериңер дээш силерни кезедир мен – деп медеглээн. – 3[+]Хойларымның артынчызын үндүр сывырыпкан бүгү чурттарымдан чыып алгаш, төрээн аал-оранынче дедир чандырар мен. Олар ынчан өзүп-көвүдээр. 4[+]Чагырыкчылар кылдыр Мээң томуйлап каар улузум оларны кадарар. Хойларым оон ыңай коргуп-сүрээдевес, чиде бербес». Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

5[+]«Үези кээрге, Давидтиң[†] салгакчызын, чөптүг-шынныг Өзүмнү өрү көдүрер мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Ол хаан чагырып эгелээш, мерген угаанныын көргүзүп, чер кырынга шын шииткел биле чөптүг чорукту доктаадыр. 6[+][+]Ооң чагырар үези кээрге, Иудея камгалал[†] алыр, Израиль[†] айыыл чок чурттаар. Ол хаанга „Яхве-Седкену[*]“ деп ат тыпсыр.

7Улус: „Израиль чонну Египеттен[†] үндүре берген дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле!“ – деп даңгыраглавас апаар хүннер кээр – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 8[+]Харын улус: „Израиль чонну соңгу чүкте черден үндүре берген дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле!“ – деп бир өскээр чугаалааш, Мээң оларны үндүр сывырыпканым бүгү чурттардан дедир чанып келгеш, боттарының черинге чурттаар».


Меге медээчилер дугайында

9Бурганның медээчилериниң[†] дугайында.

Чүрээм чарылгыже саргып, соп тур,
бүгү сөөктерим мунчурады.
Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг[†] сөстериниң ужун
Ооң мурнунга эзирик кижи дег,
арагага алыскан кижи дег апардым.
10Чер кырын самыыраан улус долган,
каргаттыргаш, чер ыглап турар –
ховуда оът-сиген кадып калган.
Ол улустуң сорулгазы – бузут,
оларның күжү – чөптүг эвес чорук.

11[+]«Бурганның медээчизи-даа, бараалгакчызы-даа[†] бужартаан-дыр.
Оларның бузуттуг үүлгедиглерин
Мээң өргээмде безин көрүп тур мен! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
12[+]Ол дээш, оларның оруу тайгыр апаар,
караңгыже шымны бээр.
Оларны идерге, кээп дүжерлер.
Чүге дээрге кеземче үезинде
оларже айыыл-халап ыдар мен! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –

13[+]Самарияда[†] медээчилеримниң шуут бодал чогун көрген мен;
олар Ваал[†] бурганның адындан медеглеп турду,
Мээң израиль чонумну оруундан астыктырып кагды.
14[+][+][+]Мээң Иерусалимде медээчилерим
коргунчуг чүүл үүлгедип турарын база көрүп тур мен;
олар самыыраан, мегеге башкартып чурттап чоруур,
бузуттуг хейлерниң холун быжыктырып, деткиир улус-тур,
ооң түңнелинде бузуттуг хейлер бак херектерин кагбас-тыр.
Мээң мурнумга олар шупту Содом дег,
Иерусалимниң чурттакчылары – Гоморра дег!»

15[+]Ынчангаш Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы ол медээчилер дугайында:
«Оларны ажыг чашпан-биле чемгерер мен,
оларга хоранныг суг ижиртир мен,
чүге дээрге Иерусалимде Мээң медээчилерим дээш
бүгү чер бужартаан-дыр!» – деп чугаалаан.

16[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Ол медээчилерниң сөстерин, силерге медеглээн чүвезин дыңнаваңар!
Олар хоозун сөстер медеглеп,
Дээрги-Чаяакчының сөстерин эвес,
а боттарының сеткилиниң күзелдерин чугаалап турар.
17[+]Олар Мени бак көөр улуска:
„Силерге амыр-тайбың турарын Дээрги-Чаяакчы чугаалаан!“ – деп
катаптап чугаалаар-дыр.
Чөрүү чүрээниң аайы-биле кылып турар бүгү улуска олар:
„Айыылга таварышпас силер!“ – дээр-дир».

18[+]Ындыг-даа болза, Дээрги-Чаяакчының чөвүлелинге турган,
Ооң сөзүн дыңнаан, билип алган кижи бар бе?
Ооң сөзүнче кулаан ээктирип, дыңнаан кижи кымыл?
19[+]Дээрги-Чаяакчының шуурганы килеңнии-биле[†] көдүрүлдү!
Коргунчуг казыргы хөме алгаш, бузуттугларның бажын алыр.
20[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чүрээнде бодалдарын күүседип,
боттандырбаан шаанда, Ооң килеңи оожургавас.
Келир үеде силер ону кончуг тода билип аар силер.

21[+]«Мен ол медээчилерни айбылап чорутпаан мен,
олар боттары маңнажып келди.
Мен оларга чүве чугаалаваан мен,
харын олар Мээң адым тудуп медеглеп тур!
22Бир эвес олар Мээң чөвүлелимге турган болза,
чонумга Мээң сөстеримни медээлеп,
ону бузуттуг оруктан база бак үүлгедигден чайладыр ийик.
23[+]Мен чүгле чоок тургаш, Бурган[†] боор мен бе? – деп, Дээрги-Чаяакчы айтырган. –
Ырак тургаш, Бурган эвес мен бе?
24[+]Кандыг-бир кижи Менден чажыт черже чаштына берип шыдаар бе?
Мен ону көрбейн баар мен бе? – деп, Дээрги-Чаяакчы айтырган. –
Дээр биле черни Мен бүргей ап турар эвес мен бе?»
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

25[+]«Мээң адым тудуп, мегелеп өттүр билип медеглеп турар медээчилер чүү деп турарын дыңнаан мен. Олар: „Мен дүш көрдүм, дүш көрдүм!“ – дээр-дир. 26Кажанга чедир ынчап кээр улузул? Ол медээчилер мегелеп өттүр билип медеглээр деп, бодунуң сагыжының даап бодаан чүвезин медеглээр деп бодап алган бе? 27[+]Мээң чонумнуң ада-өгбези Ваал бурганга мөгеер дээш, Мээң адымны утканы дег, ол медээчилер бот-боттарынга чугаалап турар дүштериниң дузазы-биле чонну Мээң адымны уттур кылдыр албадаар бис деп бодаар. 28Дүш көрген медээчи оозун бодунуң дүжү кылдыр чугаалазын, а Мээң сөзүмнү ажыдып чугаалааным медээчи ол сөстү чонга шынныы-биле медеглезин! Тарааның үрезини биле саваңының аразында дөмей чүү барыл? – деп, Дээрги-Чаяакчы айтырган. – 29Мээң сөзүм от ышкаш – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, – Мээң сөзүм хая-даш чуура шапкан маска ышкаш!

30[+]Мен ол медээчилерге удур мен! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Олар Мээң сөстеримни бот-боттарындан оорлап турар. 31Мен ол медээчилерге удур мен! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Олар хей чүве чулчургаш: „Бурганның медеглээн чүвези-дир“ – деп турар. 32[+]Меге дүштерин чугаалаан медээчилерге удур мен! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Олар дүштерин чугаалап, боттарының бардамы-биле, мегези-биле Мээң чонумну будулдуруп турар. Мен оларны айбылап чорутпаан мен, оларга айтыышкын бербээн мен. Олар бо чонга кандыг-даа ажык-дуза чедирбес». Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Дээрги-Чаяакчының сөзү үүрге-чүък бе?

33«Иеремия,[†] кажан азы Иудеяның чону, азы Бурганның медээчизи, азы бараалгакчызы сенден: „Дээрги-Чаяакчы кандыг үүрге-чүък[*] чүдүрдү?“ – деп айтырар болза, „Дээрги-Чаяакчы: ‘Силер боттарыңар үүрге-чүък боор силер, а Мен силерни дүжүр октаптар мен’ – деп медегледи“ – деп харыылаар сен. 34Бир эвес моон соңгаар азы медээчи, азы бараалгакчы, азы улус-чондан бир кижи „Дээрги-Чаяакчының чүдүрген үүрге-чүъгү“ деп сөстер чугаалаар болза, Мен ол кижини, ооң өг-бүлезин кезедир мен».

35Бот-боттарыңардан, ха-дуңмаңардан: «Дээрги-Чаяакчы чүү деп харыылады?» – деп азы «Дээрги-Чаяакчы чүү диди?» – деп айтырар ужурлуг силер. 36«Дээрги-Чаяакчының чүдүрген үүрге-чүъгү» деп сөстерни моон соңгаар сагынмаңар, чүге дээрге кижи бүрүзүнүң сөстери ооң бодунга үүрге-чүък апаар болгай, а Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Дириг Бурганывыстың сөстерин хажыткан-дыр силер. 37Медээчиден: «Дээрги-Чаяакчы чүү деп харыылады?» – деп азы «Дээрги-Чаяакчы чүү диди?» – деп айтырар ужурлуг силер. 38Бир эвес силер «Дээрги-Чаяакчының чүдүрген үүрге-чүъгү» деп сөстер чугаалаарын соксатпас болзуңарза, Дээрги-Чаяакчының чүнү чугаалаанын дыңнаңар: «Мен силерге „Дээрги-Чаяакчының чүдүрген үүрге-чүъгү“ деп сөстерни чугаалап болбазын сагындырып турумда-ла, чугаалааныңар дээш, 39Мен силерни база силерге, ада-өгбеңерге бергеним бо хоорайны уттуптар[*] мен, Бодумдан ырадыр дүжүр октаптар мен! 40[+]Мен силерни кезээ-мөңгеде кажан-даа уттундурбас бак атка киирер мен, куду көрүүшкүнге чыгаар мен».

#### 24


Эки болгаш багай фига чимизи

1[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ көстүүшкүн[†] чорудуп берди. Көөрүмге, Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң мурнунда фига чимистиг ийи хааржак салып каан болду. А ол болза Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносор Иерусалимден Иоакимниң оглу, Иудеяның хааны Иехонияны, Иудеяның нояннарын, усчу, дарган улузун үндүре бергеш, Вавилонче сүрүп аппарган соонда болган чүве. 2[+]Көөрүмге, бир хааржакта чаагайы кончуг, эрте бышкан фига чимизи, а өске хааржакта – кижи чиир аргажок, ирик фига чимизи бар болду.

3Дээрги-Чаяакчы менден: «Иеремия,[†] чүнү көрүп тур сен?» – деп айтырды. Мен: «Фига чимизин. Эки чимистер бо-дур – чаагайы кончуг, багайы бо-дур – кижи чиир аргажок, ирик» – деп харыыладым. 4-5Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы меңээ сөзүн айыткап, мынча дээн: «Моон халдей черже үндүр сывырыпканым, Иудеядан өскээр көжүрткен улусче, бо эки чимисче дег, эки көөр мен. 6[+]Оларга ачы-буян чедирери-биле ээ көрнүп, бо черже дедир чандырар мен, оларны маңаа хоозуратпайн, быжыктырар мен, тура тыртпайн, тарып олуртур мен! 7[+]Мени – Дээрги-Чаяакчыны билип алзын дээш, Мен оларга угаангыр чүректи бээр мен. Олар Мээң чонум болур, Мен оларның Бурганы болур мен, чүге дээрге олар Менче чүрээниң ханызындан эглип кээр».

8[+]А кижи чиир аргажок, ирик чимистер дугайында Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Иудеяның хааны Седекияны, ооң нояннарын, Иерусалимде база бо чуртта арткан бүгү өске улусту, Египетте[†] чурттап турар бүгү израильчилерни ол багай фига чимизи ышкаш аажылаар мен. 9[+]Мен оларны чер-делегейниң бүгү күрүнелеринге коргунчуг айыыл-халаптың бужар үлегер-чижээ кылып каар мен, оларны үндүр сывырарым чер бүрүзүнге оларның адын баксырадып, дорамчылал, кочулал болгаш каргышка таварыштырар мен. 10[+]Мээң оларга болгаш оларның ада-өгбезинге берген черимге олар шупту узуткаттырып, чиде бергижеге чедир, Мен оларже чаа-дайын, аш-чут болгаш хамчык аарыгны ыдар мен».

#### 25


Вавилоннуң Иудеяны чагырар чеден чылы

1[+]Иосияның оглу, Иудеяның хааны Иоакимниң чагыргазының дөрткү чылында Дээрги-Чаяакчының Иеремияга[†] Иудеяның бүгү чонунга хамаарыштыр ажыдып чугаалаан сөзү бо-дур. Ол чыл болза Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносорнуң чагыргазының бирги чылы чүве-дир. 2Иеремия медээчиниң[†] Иудеяның бүгү чонунга, Иерусалимниң бүгү чурттакчыларынга медеглээн чүүлү бо-дур: 3[+][+]«Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн чээрби үш чыл дургузунда – Амоннуң оглу, Иудеяның хааны Иосияның чагыргазының он үшкү чылындан эгелээш, амдыгаа чедир – ажыдып келди. Мен силерге катап-катап дамчыдып-ла турдум, а силер тооп дыңнавадыңар. 4[+]Дээрги-Чаяакчы силерже Бодунуң чалча-медээчилерин катап-катап айбылап чорудуп-ла турду, а силер тооп дыңнавадыңар, оларның чугаазынче кулааңар ээктирбедиңер. 5[+]Ол силерге: „Кайыңар-даа бодунуң бузуттуг оруундан, бачыттыг үүлгедиглеринден ойталазын, ынчан Дээрги-Чаяакчының силерге база ада-өгбеңерге шаг шаанда берген черинге кезээ-мөңгеде чурттаар силер. 6[+]Өске бурганнар эдербеңер, оларга бараан болуп, мөгейбеңер, холуңарның ажыл-херээ-биле Мени килеңнетпеңер,[†] ынчан Мен силерже айыыл-халап ытпас мен“ – деп чугаалаан турган болгай».

7«Ынчалза-даа силер Мени тооп дыңнавадыңар! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Бодуңарга хора чедирип, холуңарның кылган ажыл-херээ-биле Мени килеңнеттиңер». 8Ынчангаш Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Мээң сөстеримни тооп дыңнавааныңар дээш, 9[+][+][+]Мен соңгу күрүнелерниң бүгү аймактарын кыйгыртып, чыыр мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, – Мээң чалчам, Вавилоннуң хааны Навуходоносорну кыйгырткаш, ону бо черге, ооң чурттакчыларынга, бүгү кожа чоннарга удур чаалаштырар мен. Ол чоннарны бүрүнү-биле узуткаар мен, оларны хоозураашкын биле кочулалче, мөңге буураашкынче чыгаар мен. 10[+]Мен оларның аразынга өөрүшкү биле хөглээшкин үнү, күдээ оол биле келин кыстың үнү, дээрбе даштарының даажы дыңналбас кылып каар мен база чырыткының одун өжүрер мен. 11[+]Бүгү бо чер ээнзиреп хоозураар, бо чоннар чеден чыл дургузунда Вавилоннуң хаанынга кулдандырар.

12Чеден чыл эртерге, Вавилоннуң хаанын, ооң чонун кем-буруузу дээш кезедир мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Халдей черни кезээ-мөңгеде хоозурадыр мен. 13[+]Мен ол чер-биле Мээң аңаа удур чугаалаан бүгү чүвемни, бо номда бижиттинген чүвени, Иеремияның бүгү чоннар дугайында өттүр билип медеглээн чүвезин боттандырар мен. 14[+]Халдей чон[†] боду хөй чоннарның кулу апаар, өндүр улуг хааннар ону чагырып аар – Мен ону үүлгеткен херектери дээш кезедир мен».


Килеңниң дашказын делегейниң чоннарынче чажар

15[+]Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы меңээ: «Мээң холумдан килеңимниң арагазын куткан бо дашканы алгаш, сени айбылап чорудуп турарым бүгү чоннарга ижиртип каг. 16[+]Олар ижипкеш, тендирип, Мээң оларже ыдып турарым хылышты көрүп кааш, кортканындан угаанын ышкыныптар» – деп чугаалаан. 17[+]Мен Дээрги-Чаяакчының холунда дашканы алгаш, Ооң мени айбылап чоруткан бүгү чоннарынга араганы ижиртип кагдым:

18Иерусалимге, Иудеяның хоорайларынга, ооң хааннары биле нояннарынга – оларны хоозурадыр дээш, оларны ам хөме тавараан кочулал, куду көрүүшкүн болгаш каргаттырыышкынче чыгаар дээш – ижиртип кагдым;

19[+]Египеттиң[†] хааны фараонга, ооң дүжүметтери биле нояннарынга, ооң бүгү албаты чонунга, 20[+][+]египетчилер аразында өске аймак-сөөктүг бүгү улуска;

Уц деп черниң бүгү хааннарынга;

филистим черниң бүгү хааннарынга – Аскалон, Газа, Экрон хоорайларның болгаш Азот хоорайның артынчызының хааннарынга;

21[+]эдом, моав болгаш аммон чоннарга;

22[+]Тир, Сидон хоорайларның хааннарынга;

далай ындында чурттарның хааннарынга;

23[+]Дедан, Тема, Буз чурттакчыларынга, кастыында дүгүн чүлүүр бүгү улуска[*];

24Аравияның бүгү хааннарынга, ээн кургаг ховуда чурттаан янзы-бүрү аймак-чоннарны чагырган бүгү хааннарга;

25[+]Зимриниң бүгү хааннарынга, Эламның бүгү хааннарынга, Мидияның[†] бүгү хааннарынга;

26соңгу күрүнелерниң бүгү хааннарынга, чоокта-даа, ыракта-даа турарларынга, удаа-дараалаштыр ижиртип кагдым – чер-делегей кырында бар бүгү күрүнелерге ижиртип кагдым. А Сесахтың[*] хааны эң сөөлүнде ижер.

27[+]«Ол улус-чоннарга мону чугаала. Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы мынча дээн: „Ижиңер, эзириңер, кузуңар! Кээп дүшкеш, Мээң силерже ыдарым хылышты көрүп кааш, турбас силер“. 28[+]Кажан олар сээң холуң сунган дашканы хүлээп аарындан ойталап, ижиксевес болза, оларга мону чугаала. Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: „Албан ижер ужурлуг силер! 29[+][+]Мээң адым-биле адаан бо хоорайже-даа Мен айыыл-халап ыдып турумда, силер канчап кеземчеден чайлаар силер? Чок, чайлап шыдавас силер, чүге дээрге Мен чер-делегейниң бүгү чурттакчыларынга удур дайылдажыр кылдыр хылышты кыйгырып тур мен“». Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

30[+]«Оларга бүгү бо сөстерни чарлап, мону чугаала.

Дээрги-Чаяакчы өрүтен диңмиреп кээр,
Бодунуң ыдыктыг[†] оран-савазындан дыңзыг үн-биле алгырар,
Бодунуң чер-чуртунче хөректенир,
виноград[†] чулуу сы бастырган кижиниң дааш-шимээн үндүрери дег,
черниң бүгү чурттакчыларынче кышкырар!
31Диңмирээшкин чер-делегейниң кыдыынга чедир дагжаар,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы чоннар-биле маргыжар,
Ол бүгү улус-биле чаргылдажыр,
кем-буруулугларны хылыш-биле шаштыртып каар».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

32[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Айыыл-халап бир чондан өске чонче сүрүштүр кел чыдыр,
чер-делегейниң кыдыындан кончуг улуг шуурган көдүрлүп ор!
33[+][+]Ол хүн Дээрги-Чаяакчыга өлүрткен улус
чер-делегейниң бир кыдыындан өске кыдыынга чедир чыткылаар.
Улус оларның ажыын ажып ыглашпас,
мөчү-сөөгүн чыып, ажаавас, олар чер кырынга өдек дег чыдып каар.
34[+]Чагырыкчылар, ыглап-сыктаңар, човууртаңар,
сүрүг баштыңнары, качыгдалдан довуракка боражыңар,
чүге дээрге силерни дөгерер дээш аппаар үе келген-дир.
Силерни, үнелиг сава дег, буза шавар, тоо быдарадыр.
35Чагырыкчылар хоргадаар чер тыппас,
сүрүг баштыңнарынга[†] камгалал[†] турбас.
36Чагырыкчыларның ыы-сыызы,
сүрүг баштыңнарының ишкиртинип ыглааны дыңналып тур.
Дээрги-Чаяакчы оларның одар-белчиирин хоозураткан-дыр.
37Дээрги-Чаяакчы күштүү-биле килеңнээрге,
тайбың одарлар узуткаттынып тур.
38Дээрги-Чаяакчы бодунуң чыдынындан үнүп келген арзылаң ышкаш!
Улус-чоннарның чери Ооң кадыг-дошкун, кыптыккан килеңинден хоозурап калган».

#### 26


Улус-чоннуң Иеремияны шииткени

1[+]Иосияның оглу, Иудеяның хааны Иоакимниң чагыргазының эгезинде Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң сөзүн ажыдып, 2[+][+]Иеремияга[†] мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң шөлүнге туруп алгаш, Иудеяның шупту хоорайларындан Дээрги-Чаяакчының өргээзинге мөгейип кээп турар бүгү чурттакчыларга сеңээ чугаалаарын дужааган сөстеримниң шуптузун дамчыт, чаңгыс-даа сөс уттуп кагба! 3[+]Олар тооп дыңнааш, кижи бүрүзү бодунуң бузуттуг оруундан ойталаар чадавас. Мен ынчан бодалым өскертип, оларга үүлгедиглери дээш таварыштырар дээним айыыл-халап олар-биле болбас кылып каар мен. 4[+]Оларга мону чугаала. Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: „Бир эвес Мени тооп дыңнавас, Мээң силерге берген хоойлум[†] ёзугаар чурттавас болзуңарза, 5[+]Мээң чалча-медээчилеримниң[†] чугаазын тооп дыңнавас болзуңарза – а Мен силер Мээң медээчилеримни тооп дыңнавайн туруңарда-ла, оларны силерже катап-катап айбылап чорудуп-ла турар-дыр мен – 6Силом-биле кылган чүвемни бо өргээ[†]-биле кылыр мен[*], а бо хоорайны чер-делегейниң бүгү чоннарынга каргаттырарынче чыгаар мен“».

7Иеремия ол бүгү сөстерни Дээрги-Чаяакчының өргээзинге чугаалаан, Бурганның бараалгакчылары,[†] медээчилери база бүгү чон ону дыңнап турган. 8Дээрги-Чаяакчының бүгү чонга дамчыдарын айыткан шупту чүвезин Иеремия чугаалап доозарга, Бурганның бараалгакчылары, медээчилери база бүгү чон ону тудуп алгаш: «Сеңээ өлүм, өлүм! 9Дээрги-Чаяакчының адын тудуп өттүр билип медеглеп тура, Силом-биле болган чүве бо өргээ-биле база болурун, бо хоорайның ээнзирээрин, аңаа чурттаар кижи артпазын чүге чугааладың?» – деп алгыржы бергеннер.

Бүгү чон Иеремияны шиидер дээш Дээрги-Чаяакчының өргээзинге чыглып келген. 10[+]Иудеяның нояннары ол дугайында дыңнап кааш, хаанның ордузундан Дээрги-Чаяакчының өргээзинге чедип келгеш, Чаа хаалга чанынга олуруп алганнар. 11Бурганның бараалгакчылары биле медээчилери нояннарга база бүгү чонга: «Бо кижини өлүрүп шиидер ужурлуг! Хоорайывыс дугайында ооң чүү деп өттүр билип медеглээнин боттарыңар дыңнадыңар» – дээн.

12Иеремия нояннарга база бүгү чонга мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы мени бо өргээ болгаш бо хоорай дугайында силерниң дыңнааныңар өттүр билген медеглелди чугаалазын дээш айбылап чорутту. 13[+][+]Оруктарыңар биле ажыл-херээңерни экижидип ап көрүңер, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның сөзүн дыңнаңар. Дээрги-Чаяакчы ынчан бодалын өскертип, силерге аазааны айыыл-халапты болдурбас. 14[+]А мен – силерниң холуңарже кирдим, мээң-биле силерге шын болгаш чөптүг деп сагындырар чүведен кылыңар. 15Чүгле ыяк билип алыңар – мени өлүрер болзуңарза, кем-буруу чок кижиниң ханы дээш бодуңарга, бо хоорайга, ооң бүгү чурттакчыларынга буруу чүктедир силер. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы мени шынап-ла ол бүгү сөстерни силерге дыңналдыр чарлазын дээш айбылап чоруткан болгай».

16Нояннар база бүгү чон Бурганның бараалгакчылары биле медээчилеринге: «Бо кижини өлүрүп шиитпес ужурлуг-дур! Ол биске Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың адындан чугаалап турган-дыр» – дээннер.

17[+]Чурттуң элээн каш баштыңнары[†] туруп келгеш, чыылган бүгү чонга мынча дээннер: 18[+]«Иудеяның хааны Эзекияның үезинде Морешет чурттуг Михей өттүр билип медеглеп турду. Ол Иудеяның бүгү чонунга:

„Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы: ‘Сионну[†] шөл ышкаш аңдарып каар,
Иерусалим[†] бузундулар оваазы апаар,
а бо өргээни туткан даг арга-ыяш үнген чер апаар’ – дээн“ – деп чугаалаан болгай.

19[+][+]Ындыг-даа болза, Иудеяның хааны Эзекия биле Иудеяның бүгү чону ол медээчини өлүрерин дидинген бе? Хаан Дээрги-Чаяакчыдан корга бергеш, Оон хайыра дилээрин оралдашпаан бе? Дээрги-Чаяакчы ынчан бодалын өскертип, Бодунуң оларга аазааны айыыл-халап болбас кылып каан болгай. А бис боттарывыстың бажывысче хан[†] кудуп тур бис!»

20[+](Өске-бир кижи – Шемайяның оглу, Кириат-Иарим хоорай чурттуг Урия дээрзи база Дээрги-Чаяакчының адындан өттүр билип медеглеп турган чүве-дир. Ол кижи бо хоорай биле бо черге удур, Иеремия ышкаш, өттүр билип медеглеп турган. 21[+]Иоаким хаан, ооң шериглери болгаш нояннары медээчиниң сөстерин дыңнаан соонда, хаан ону өлүрер деп барган. Урия ол дугайында билип кааш, кортканындан Египетче[†] дезе берген. 22[+]Иоаким хаан Египетче бодунуң улузун – Ахборнуң оглу Элнафанны өске кижилер-биле кады чорудупкан. 23Олар Урияны Египеттен үндүргеш, Иоаким хаанга эккелгеннер. Хаан Урияны хылыш-биле өлүрткеш, мөчү-сөөгүн карачал улус ажаар чевегже[†] октаптарын дужааган чүве-дир.)

24[+]Ынчангаш Шафанның оглу Ахикам Иеремияга болчуп, ону өлүрүп каар кылдыр чонга бербейн барган.

#### 27


Хомут-биле бадыткал демдээ

1[+]Иосияның оглу, Иудеяның хааны Седекияның[*] чагыргазының эгезинде Дээрги-Чаяакчы[†] Иеремияга[†] Бодунуң сөзүн ажыдыпкан.

2[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ мынча дээн: «Хомут биле моожадан кылгаш, мойнуңга кедип ал. 3[+]Иерусалимче Иудеяның хааны Седекияга келген элчиннер[†] дамчыштыр эдом, моав болгаш аммон чоннарның, Тир болгаш Сидоннуң хааннарынче хомут, моожадан чорудувут. 4Ол элчиннерге боттарының дээргилеринге Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганының бо сөстерин дамчыдарын дужаа: 5[+][+]Мен Бодумнуң өндүр улуг күжүм болгаш күчүлүг холум-биле делегейни база чер кырында чурттап турар кижилерни, дириг амытаннарны чаяап каан мен. Делегейни Мен бериксээн кижимге бээр мен. 6[+][+]Мен ам ол бүгү черлерни Вавилоннуң[†] хааны, Мээң чалчам Навуходоносорга хүлээдип тур мен, черлик аң-меңни безин аңаа чагыртыр кылдыр берип тур мен. 7[+][+]Аңаа, ооң оглунга, оглунуң оглунга бүгү чоннар бараан болур. Ооң соонда Навуходоносорнуң чер-чуртунуң бастырар ээлчээ кээр. Ынчан Вавилонну хөй чоннар, өндүр улуг хааннар чагырып аар.

8[+][+]Ынчалза-даа ам кандыг-бир чон азы күрүне аңаа, Вавилоннуң хааны Навуходоносорга, бараан болбас болза, Вавилоннуң хаанының хомудунче мойнун сукпас болза, Мен ындыг чонну дайын-чаа, аш-чут болгаш хамчык аарыг-биле кезедир мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, – ол чонну хаанның холу-биле төндүр кыргып-хыдыыр мен. 9[+]Силерге: „Вавилоннуң хаанынга кул болбас силер“ – деп турар боттарыңарның бүдүү билир, төлгечи, дүшчү, караң көрнүр болгаш илби-шидичи улузуңарны дыңнаваңар. 10[+]Силерни чериңерден ырадыр дээш, Мен силерни үндүр сывырыптарымга, өлүп калзын дээш, олар силерге меге чүве медеглээр-дир. 11А мойнун Вавилоннуң хаанының хомудунче сугар база аңаа бараан болур чонну Мен ооң бодунуң черинге арттырар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Ол чон бодунуң черин болбаазырадып, аңаа чурттаар».

12[+]Ол бүгү сөстерни мен Иудеяның хааны Седекияга база медеглеп, мынча дээн мен: «Вавилоннуң хаанының кедирген хомудун мойнуңарга сугарындан ойталаваңар. Аңаа база ооң чонунга бараан болуңар, ынчан амы-тынныг артар силер! 13[+]Чүге сен бодуң, сээң албаты чонуң дайын-чаа, аш-чут болгаш хамчык аарыгдан өлүр ужурлугул? Дээрги-Чаяакчы Вавилоннуң хаанынга бараан болбас чон-биле ынчаар кылырын аазаан болгай. 14Силерге: „Вавилоннуң хаанынга кул болбас силер“ – деп турар медээчилерни[†] дыңнаваңар, чүге дээрге олар силерге меге чүве медеглеп турар-дыр».

15«Мен оларны айбылап чорутпаан мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Олар Мээң адым тудуп, мегелеп медеглеп турар-дыр. Ынчангаш Мен силерни үндүр сывырыптар мен – силер өлүп каар силер, силерге өттүр билип медеглеп турар медээчилер база!»

16[+]Бурганның бараалгакчыларынга[†] болгаш бүгү чонга мен Дээрги-Чаяакчының сөзүн дамчыдып чугааладым: «Силерге: „Удавайн Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң херекселдерин Вавилондан дедир эгидер!“ – деп өттүр билип медеглеп турар медээчилерни дыңнаваңар, чүге дээрге олар силерге меге чүве медеглеп турар-дыр. 17Оларны дыңнаваңар, Вавилоннуң хаанынга бараан болуңар, ынчан амы-тынныг артар силер! Чүге бо хоорайны үрегдеп бустурарынга чедирерил? 18Бир эвес олар Бурганның медээчилери болза база Дээрги-Чаяакчының сөзү оларга четкен болза, Дээрги-Чаяакчының өргээзинде база Иудеяның хаанының ордузунда, Иерусалимде ам-даа арткан херекселдерни Вавилонче аппарбазын дээш, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчыдан дилеп, мөргүзүннер».

19-21[+](Вавилоннуң хааны Навуходоносор Иоакимниң оглу, Иудеяның хааны Иехонияны база Иудея биле Иерусалимниң бүгү нояннарын Иерусалимден Вавилонче тудуп аппаарга, бо хоорайда Бурганның өргээзинге адагаштар, «далай» дээр чунар сава болгаш дөжектер арткан.) Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы Бодунуң өргээзинде база Иудеяның хаанының ордузунда, Иерусалимде арткан херекселдер дугайында мынча дээн: 22[+][+]«Ол херекселдерни Вавилонче аппаар; оларже сагыш салыр хүнүмге чедир олар аңаа артып каар. Оон ол херекселдерни үндүре бергеш, бо черже дедир эгидер мен». Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 28


Меге медээчи Анания

1[+][+]Иудеяның хааны Седекияның чагыргазының эгезинде, ооң дөрткү чылының беш айда Азурнуң оглу Анания – Гаваон хоорай чурттуг Бурганның медээчизи[†] – Дээрги-Чаяакчының өргээзинге, Бурганның бараалгакчылары[†] база бүгү чон көрүп турда, меңээ мынча дээн: 2[+]«Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†], Израильдиң Бурганы мону чугаалаан: „Мен Вавилоннуң[†] хаанының кедирген хомудун чуура шаап каар мен. 3[+]Ийи чыл болгаш, Мен Вавилоннуң хааны Навуходоносорнуң Дээрги-Чаяакчының өргээзинден ап алгаш, Вавилонче аппарган бүгү херекселдерин бо черже дедир эгидер мен. 4Иоакимниң оглу, Иудеяның хааны Иехонияны база Иудеядан Вавилонче тудуп аппарган бүгү улусту Мен бо черже дедир чандырар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, – чүге дээрге Вавилоннуң хаанының кедирген хомудун чуура шаап каар мен“».

5Дээрги-Чаяакчының өргээзинге турган бараалгакчылар биле бүгү чон көрүп турда, Иеремия[†] медээчи Анания медээчиге харыы берген. 6Иеремия: «Дээрги-Чаяакчы ылап-ла ынчаар кылып каан болза! Ол сээң өттүр билген медеглелиңни күүседип, Бодунуң өргээзиниң херекселдерин Вавилондан бо черже дедир эгиткен база туттурган бүгү улусту дедир чандырган болза! 7Чүгле сеңээ болгаш бүгү чонга дыңналдыр чугаалаар чүвемни дыңнап ал. 8Шаг шаанда, сен-даа, мен-даа чок турган үеде, Бурганның медээчилери хөй чурттарга, өндүр улуг күрүнелерге дайын-чаа, айыыл-халап болгаш хамчык аарыг боорун баш бурунгаар чугаалап турган болгай. 9[+][+]Бир эвес медээчи амыр-тайбың доктаарын баш бурунгаар чугаалаан болза, Дээрги-Чаяакчының ылап-ла айбылап чоруткан медээчизи ол-дур деп, чүгле кажан ооң медеглээн сөстери чогуп бүдерге, хүлээп көөр турган» – деп харыылаан.

10[+]Анания медээчи Иеремия медээчиниң мойнунда хомутту ужулгаш, чуура шаап каапкаш, 11бүгү чон мурнунга: «Дээрги-Чаяакчы: „Ийи чыл болгаш, Мен бүгү чоннарның мойнунда хомутту, Вавилоннуң хааны Навуходоносорнуң кедирген хомудун, шак ынчаар чуура шавар мен“ – деп чугаалады» – дээн. Иеремия медээчи ынчан бодунуң оруу-биле чорупкан.

12Иеремия медээчиниң мойнунда хомутту Анания медээчи чуура шаап каан соонда, Дээрги-Чаяакчы Иеремияга Бодунуң сөзүн ажыдыпкан: 13«Барып, Ананияга мону чугаала. Дээрги-Чаяакчы: „Сен ыяш хомутту чуура шаап кааш, ооң орнунга демир хомут кылып алдың!“ – дээн. 14[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы: „Бүгү бо чоннар Вавилоннуң хааны Навуходоносорга бараан болзун дээш, оларның мойнунга демир хомут кедирер мен! Олар ооң кулдары апаар, черлик аң-меңни безин аңаа хүлээдир мен“ – деп медеглээн болгай».

15[+]Иеремия медээчи Анания медээчиге мынча дээн: «Анания, мени дыңна! Дээрги-Чаяакчы сени айбылап чорутпаан-дыр, сен бо чонну мегелеп, ынандырган-дыр сен. 16Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы: „Мен сени чырык чер кырынга амылыг арттырбас мен, бо чылын-на өлүп каар сен, чүге дээрге чугааң-биле Дээрги-Чаяакчыга удур үймээн үндүрген-дир сен“ – дээн болгай».

17Ол-ла чылын, чеди айда, Анания медээчи өлү берген.

#### 29


Тудуп аппарган еврейлерге чагаа

1[+]Иеремия[†] медээчиниң[†] арткан баштыңнарже,[†] Бурганның бараалгакчылары[†] биле медээчилеринче болгаш Навуходоносорнуң Иерусалимден Вавилонче[†] сүрүп аппарган бүгү чонунче Иерусалимден чоруткан чагаазы бо-дур. 2[+]Иехония хаанны, ооң авазын, Иудея болгаш Иерусалимниң дүжүметтери биле нояннарын, усчу, дарган улузун Иерусалимден тудуп аппарган соонда, 3Иеремия ол чагааны Шафанның оглу Элеаса биле Хелкияның оглу Гемарияны дамчыштыр чоруткан турган. Ол ийи кижини Иудеяның хааны Седекия Вавилонче – ооң хааны Навуходоносорже айбылап чоруткан чүве-дир. Ол чагаада мынча деп бижээн:

4Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†], Израильдиң Бурганы мынча дээн: «Иерусалимден Вавилонче үндүр сывырыпканым бүгү туттурган улус, дыңнаңар.

5Бажыңнардан тудуп алгаш, ээлеп чурттаңар, сесерликтерден тарып алгаш, оларның чимизин чиңер. 6Кадайдан ап алыңар, оол-кыстыг болуңар, оларны өглеп-баштаңар – олар база ажы-төлдүг болзун. Ол черге өзүп-көвүдеңер, эвээжевеңер! 7[+]Силерни ынаар үндүр сывырыпканым хоорайга амыр-тайбыңдан күзеңер. Ол хоорай дээш дилеп, Дээрги-Чаяакчыга мөргүңер, бир эвес аңаа амыр-тайбың доктаар болза, силерге база амыр-тайбың доктаар».

8[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы: «Силерниң араңарда турар бүдүү билирлериңерге, төлгечилериңерге дуурайлатпаңар, дүжүн чугаалаар дүшчүлерни дыңнаваңар![*] 9[+]Ол улус силерге Мээң адым тудуп, мегелеп өттүр билип медеглээр-дир, Мен оларны айбылап чорутпаан мен» – деп медеглээн.

10[+][+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Вавилонга берип каан чеден чыл эрте бээрге, Мен силерже сагыш салыр мен, Мээң ачы-буянныг сөзүмнү силер-биле күүседип, силерни бо черже дедир чандырар мен. 11Силерге хамаарыштыр чүнү баш бурунгаар бодап алганымны Мен билир болгай мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Силерге келир үени, идегелди хайырлаар дээш, Мен айыыл-халап эвес, амыр-тайбыңны бээр деп бодалдыг мен. 12[+]Силер Мени кыйгырар силер, баргаш, Меңээ мөргүүрүңерге,[†] Мен силерге харыылаар мен. 13[+]Менче чүткүп, дилеп эгелээш, тып аар силер. Бир эвес Менче бүгү чүлдү-чүрээңер-биле чүткүүр болзуңарза, 14[+][+]Мени тып аар силер – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, – Мен силерге эки чолду эгидер мен[*], силерни ынаар үндүр сывырыпканым бүгү чоннардан, бүгү черлерден чыып эккээр мен».

15Силер: «Дээрги-Чаяакчы биске Бодунуң медээчилерин, Вавилонга турувуста, база чорудуп берди» – деп турдуңар. 16-17[+]А Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы Давид[†] хаанның дүжүлгезинде саадаан хаан дугайында, Иерусалим[†] хоорайда бүгү чурттакчы чон – силерниң-биле кады тудуп аппарбаан ха-дуңмаңар[†] дугайында мынча дээн: «Мен оларже дайын-чаа, аш-чут болгаш хамчык аарыг ыдып тур мен! Мен оларны кижи чиир аргажок, ирик фига чимизи ышкаш аажылаар мен. 18[+][+]Мен оларны дайын-чаа, аш-чут болгаш хамчык аарыг-биле истеп сүрер мен. Оларны чер-делегейниң бүгү күрүнелеринге коргунчуг үлегер-чижек кылып каар мен, үндүр сывырарым чер бүрүзүнге оларны каргыш, хоозурал, кочулал болгаш дорамчылалга таварыштырар мен. 19[+]Чүге дээрге олар Мээң сөстеримни тооп дыңнавайн турган болгай – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Мен ол сөстеримни Бодумнуң чалча-медээчилеримни дамчыштыр оларже катап-катап чорудуп-ла турдум, а олар тооп дыңнавады – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –

20А силер, Мээң Иерусалимден үндүр сывырып, Вавилонче чорудупканым улус, Дээрги-Чаяакчының сөзүн тооп дыңнаңар!»

21[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы силерге Ооң адын тудуп, меге чүве медеглеп турар медээчилер – Колияның оглу Ахав биле Маасеяның оглу Седекия дугайында мынчаар чугаалаан: «Мен оларны Вавилоннуң хааны Навуходоносорга хүлээдип бээримге, силер көрүп туруңарда, хаан оларны өлүрүп каар! 22[+]Оларны сактып, Вавилонче көжүрткен иудейлер аразынга: „Седекия болгаш Ахав-биле болган чүвени Дээрги-Чаяакчы сээң-биле база кылзын!“ – деп каргыш тыптыр. (Вавилоннуң хааны оларны отка хаарган.) 23[+]Чүге дээрге олар Израильге чүдек-бужар чүве үүлгедип: өске улустуң кадайлары-биле самыырап база оларга чугаалаарын дужаавааным меге чүвени Мээң адым тудуп чугаалап турганнар. Мен ону билир мен, аңаа херечи мен». Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Шемайяга Бурганның медеглели

24-25[+]«Иеремия, Нехелам чурттуг Шемайя деп кижиге Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганының дараазында сөстерин дамчыт: „Иерусалимниң бүгү чурттакчы чонунга, Маасеяның оглу, Бурганның бараалгакчызы Софонияга болгаш бүгү бараалгакчыларга бодуң адыңдан чагаа бижээн кижи сен болгай сен“».

Ол чагаада мынча деп бижээн турган:

26[+][+]Дээрги-Чаяакчы Софония сени Бурганның бараалгакчызы Иодайның орнунга бараалгакчы кылып каан болгай; Дээрги-Чаяакчының өргээзинге угаанын ышкынгаш, өттүр билип медеглеп эгелээр улусту хайгаараар база оларның буттарын доорбаш ыяшка демирлээр, мойнунга дөңгү кедирер ужурлуг турган сен. 27А силерниң черде өттүр билип медеглеп турар Анатот чурттуг Иеремияны чүге доктаатпас сен? 28Ол Иеремия Вавилонда бисче: «Шөлүлгеңер үр хуусаалыг боор. Бодуңарга бажыңнардан тудуп алгаш, оларны ээлеп чурттаңар, сесерликтерден тарып алгаш, оларның чимизин чиңер» – деп бижээн чагаа чорутту.

29Бурганның бараалгакчызы Софония ол чагааны Иеремия медээчиге номчуп берген. 30Дээрги-Чаяакчы Иеремияга Бодунуң сөзүн ажыдыпкан: 31[+]«Өскээр көжүрткен бүгү улусче медээден чорудувут. Дээрги-Чаяакчы Нехелам чурттуг Шемайя дугайында: „Шемайяны Мен айбылап чорутпаан мен, ындыг-даа болза, ол силерге өттүр билип медеглеп, меге идегел берген-дир!“ – деп чугаалаан. 32Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: „Мен Нехелам чурттуг Шемайяны, ооң үре-салгалын кезедир мен! Ооң үре-салгалындан кым-даа бо чоннуң аразынга чурттавас, Бодумнуң чонумга Мээң хайырлаар ачы-буянымны көрбес, чүге дээрге Шемайя бодунуң чугаазы-биле Дээрги-Чаяакчыга удур үймээн үндүрген-дир“». Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 30


Бурганның идегелди аазааны

1Дээрги-Чаяакчының Иеремияга[†] ажыткан сөзү бо-дур. 2[+]Дээрги-Чаяакчы[†], Израильдиң Бурганы мынча дээн: «Мээң сеңээ чугаалаан бүгү чүвемни дүрүг-номга[†] бижип каг. 3[+][+]Чүге дээрге үези кээрге, Мээң чонумга, Израиль[†] биле Иудеяга, эки чолду эгидер мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, – оларның ада-өгбезинге берген черимче оларны дедир чандырар мен, олар ынчан черин ээлеп чурттаар».

4Дээрги-Чаяакчының Израиль биле Иудея дугайында чугаалаан сөстери бо-дур. 5Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:

«Коргуушкун биле девидээшкин кышкызы дыңналып тур –
амыр-тайбың чок-тур!
6[+][+]Айтырып, боданып көрүңер! Эр кижи божуп шыдаар бе?
А чүге Мен көөрүмге, эр улус,
божаан кадайлар дег, белинден туттунуп алганыл?
Чүге оларның арыннары ак тос апарганыл?
7[+]Аа халак! Ол өндүр улуг хүн-дүр, аңаа дөмейлежир хүн чок.
Израильге айыыл-халап үези кээри ол-дур,
ынчалза-даа ол тын-менди үнер.

8[+]Ол хүн кээрге, Мен сээң мойнуңда хомутту чуура шаап, моожаңны үзе тыртар мен – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Ынчан Мээң улузум даштыкы улуска бараан болбайн баар, 9[+]а боттарының Бурганы, Дээрги-Чаяакчыга база оларның бажынга Мээң салып каарым боттарының хааны – Давидтиң[†] салгакчызынга бараан болуп эгелээр.

10[+][+]А сен, Мээң чалчам Иаков,[†] кортпа – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, –
Израиль, сүрээдеве!
Мен сени камгалап, ырак чурттан дедир эккээр мен,
үре-салгалыңны – туттуруушкунда турары чурттан дедир чандырар мен.
Иаков ээп келгеш, хостуг-шөлээн, амыр-тайбың чурттаар,
ону кым-даа коргудуп-дүвүретпес.
11[+]Чүге дээрге Мен сээң-биле кады мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, –
Мен сени камгалаар мен!
Оларның аразынга сени тоо быдаратканым бүгү чоннарның когун үзер мен,
а сени узуткавас мен.
Ындыг-даа болза, сени чөптүү-биле кезедир мен,
кеземче чок арттырбас мен!»

12[+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Балыгларың эмнеттинмес-тир, кемдээшкиниң аар-дыр!
13Сээң херээң дээш кым-даа сагыш салбас-тыр,
балыгларыңга эм-таң чок-тур, экиртир эмнеттинмес-тир сен.
14Хандыкшааннарың[*] шупту сени уттупкан, сенче келиксевес апарган.
Дайзыннарың согугларын сенче угландырдым,
каржы-дошкуну-биле кезеттим,
чүге дээрге кем-бурууң улуг-дур, бачыттарың эңдерик-тир.
15Балыгларың дээш, аар кемдээшкиниң дээш
чүге човууртап алгырар сен?
Кем-бурууң улуг-дур, бачыттарың эңдерик-тир,
ынчангаш Мен сени ынчаар аажыладым.
16[+]Ындыг-даа болза, сени сыырып турганнарның боттарын сыырар,
сени кызып-кыйып турган улусту тудуп алгаш баар!
Сени үптеп турганнар боттары үптеттирер,
сенден олча-тывыш ап турган улус
боттары олча-тывыш боор кылып каар мен!
17[+]Сени улус кагдырган деп санап:
„Сион[†] бо-дур, ол ам кымга-даа херекчок апарды!“ – деп турза-даа,
Мен сени экиртип, балыгларыңны эмнээр мен».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

18Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Мен Израильдиң чадырларын катап тигер мен,
ооң бажың-балгадын кээргээр мен!
Бузундулар шыпкан тейлер кырынга хоорайлар туттунар,
ордулар биеэги туружунга туттунуп туруптар.
19[+]Улус-чон мактал тудуп мөргүүр, өөрүп алгыржыр.
Мен оларны өстүрүп-көвүдедир мен –
олар моон соңгаар эвээжевес;
оларны алдаржыдар мен – олар куду көрдүрбес.
20Оларның оолдары шаандагы үеде дег чурттаар,
оларның ниитилели Мээң мурнумга быжыгар,
оларны кызып-кыйган улусту кезедир мен!
21Оларның баштыңы – боттарының бирээзи болур,
чагырыкчызы – боттарының аразындан үнер.
Мен ону чоокшуладып аар мен, ол Меңээ чоок апаар.
Кижи боду Менче чоокшулап диттикпес болгай – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
22[+]Силер Мээң чонум болур силер,
Мен – силерниң Бурганыңар болур мен!»

23[+]Дээрги-Чаяакчының шуурганы килеңнии-биле[†] көдүрүлдү!
Коргунчуг казыргы бузуттугларны хөме ап, бажын алыр!
24[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чүрээнде бодалдарын күүседип,
боттандырбаан шаанда, Ооң өөскүп үнген килеңи оожургавас.
Келир үеде силер ону билип аар силер.

#### 31

1«Ол үе кээрге, Мен Израильде төрел бөлүк бүрүзүнүң Бурганы болур мен – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] медеглээн, – а олар Мээң чонум болур».


Чаа израиль чон

2Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Дайын-чаадан дириг арткан чон
ээн кургаг ховуга Мээң ээ көрнүүшкүнүмнү чедип алган.
Мен Израильге оожургал-дышты хайырлаан мен!
3[+]Мен аңаа ырактан көстүп келген мен.
Мөңге ынакшыл-биле сеңээ ынак болгаш,
энерелим сеңээ көргүзер мен!
4[+]Сени база катап күш киирер мен;
Израиль[†]-кыс, күштүг апаар сен!
Хөгжүм херексели тудуп алгаш,
өөрүң-биле база катап өөрүшкүлүг самнап үнүп кээр сен;
5[+]Самарияның[†] дагларынга виноградың[†] база катап тарып аар сен.
Виноград тараан ажаакчылар ооң чимизин боттары чооглаар!
6[+]Ийе, ол хүннү доктааткан, ынчан Эфрем дагларында доскуулчулар:
„Тургулаңар, Сион[†] дагже, Дээрги-Чаяакчы Бурганывысче
үне берээли!“ – деп алгыржы бээр».

7Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Израильди өөрүшкүлүг алгап ырлаңар,
чоннарның баштыңын мендилеңер!
Чарлап, мактаңар база „Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң чонуңну,
Израильдиң арткан кезээн камгалап көр!“ – деп дилеңер.
8[+]Мен израильчилерни соңгу чүкте чурттан,
чер-делегейниң ужу-кыдыындан чыып эккээр мен.
Согур, аскак-бүскек улус, иштиг-сааттыг, божуур четкен херээженнер база
оларның аразынга турар, олар дыка хөй бооп мөөңнежип алган чанып кээр.
9[+][+]Израильчилер ол чурттан ыы-сыылыг чоруптар –
мен ам оларны суглар кыдыы-биле оргу-дески оруктап эдертир мен,
олар аңаа илдикпес.
Мен – Израильдиң адазы-дыр мен,
Эфрем – Мээң дун оглум-дур!

10[+]Чоннар, Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнаңар!
Ырак чурттарга медээлеп: „Израильди Кым тоо быдаратканыл,
Ол Боду ону чыып алгаш, кадарчы сүрүг малын дег,
карактап-кадарар“ – деп чугаалаңар.
11[+][+]Дээрги-Чаяакчы Израильди садып хостаан,
ооң күш четпези холдан адырган!
12[+]Израиль чон ээп келгеш, бедик Сионга өөрүп-хөглээр,
Дээрги-Чаяакчының ачы-буян хайырлалы:
кызыл-тас, виноград арагазы, олива үзү,[†]
аныяк бода болгаш шээр мал дээш өөрүп-байырлаар.
Оларның сагыш-сеткили суггаттыг чечектелген сесерлик дег апаар,
хилинчек көрбестей бээрлер.
13[+]Чалыы кыстар самнап хөглээр,
аныяк оолдар, кырганнар база!
Оларның кажыыдалын хөглээшкин-биле солуур мен,
оларны аргалаар мен, муңгарал соонда, өөртүр мен.
14Бурганның бараалгакчыларын[†] элбек-чаагай аъш-чем-биле чемгерер мен,
чонум Мээң ачы-буян хайырлалымны четтиргеш, тодар».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

15[+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Рамада[*] алгы-кышкы, ажыг-шүжүгнүң ыы-сыызы дыңналып тур.
Рахил[†][*] ажы-төлүнүң ажыын ажып ыглап, хөңнү чазалбайн тур,
чүге дээрге ажы-төлүн ышкынган-дыр»

16Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Ишкирнигип ыглавайн көр, карааң чажы төгүлбезин,
чүге дээрге сээң күш-ажылың дээш шаңнал көрдүнген – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, –
ажы-төлүң дайзыннарының чуртундан дедир чанып кээр!
17Сээң идегелиң – келир үеде – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, –
оолдарың боттарының ээлээн черинче эглип кээр!

18[+]Дыңнап кагдым – Израиль ыглап-сыктап:
„Сен мени кезеттиң, чөрүү молдурга ышкаш, кеземче алдым.
Эглип келзин дээш, мени ээлдирип алам, Дээрги-Чаяакчы,
Сен – мээң Бурганым болгай сен!
19Мен оруктан өскээр эггеш, хараададым,
бачыдым билингеш, бажым шаштынып турдум!
Адым баксырап, бодумну бужартаттым,
аныяк шаамның багын чүктеп чор мен“ – деп тур.

20[+]А Эфрем – Мээң эргим оглум, ынак төлүм эвес чүве бе?
Мен ону чаңгыс эвес катап чемелеп турдум,
ынчалза-даа черле утпаан мен!
Мээң сеткил-чүрээм ол дээш муңгарап чор, Мен ону кээргеп тур мен!»
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

21«Бодуңга орук демдеглээр даштардан салып ал,
чагылардан тургузуп ал,
сеткил-чүрээңни биеэде чоруп турганың дорт орукче угландыр.
О, Израиль-кыс, эглип кел, бодуңнуң хоорайларыңче эглип кел!
22[+]Кажанга чедир улчуп кээр сен, өскерликчи кыс?
Дээрги-Чаяакчы чер кырынга туруп көрбээн чүүлдү кылды:
кыс кижи бодунуң эр эжинче дедир эглип келди[*]».

23[+][+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы:
«Кажан мен израиль чонга эки чолду эгидеримге,
Иудеяда, ооң хоорайларында улус:
„Чөптүг-шынныг оран-сава, ыдыктыг[†] даг!
Дээрги-Чаяакчы сеңээ ачы-буяндан хайырлазын!“ – деп сөстерни чугаалаар.
24Шак бо черни Иудеяның чону,
ооң бүгү хоорайларының чурттакчылары,
чер ажылдыглар болгаш сүрүг малы-биле көжүп чоруур улус
эп-найыралдыг ээлеп чурттаар.
25Могап-шылаан улуска суг ижиртир мен,
шагзыраан улусту тоттурар мен» – дээн.

26Ынчан мен одунгаш, карактарым көрүп келдим. Удуп чыткан үем тааланчыг болду.


Чаа чагыг-керээ

27[+]«Израиль биле Иудеяны чурттакчы чон болгаш мал-маган-биле долдурар үем кел чыдыр – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 28[+][+]Мурнунда Мен дазылы-биле тура тыртар, үрегдээр, буурадыр, узуткаар болгаш хора халдадыр дээш, олардан карак салбайн турдум. Ам Мен быжыглаар база тарып олуртур дээш, олардан карак салбас мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 29[+]Ол үеде улус: „Адалары шаңгыр катты чип турган, а ажы-төлдүң дижи кагжаан“ – деп чугаалавайн баар. 30[+]Чүге дээрге кижи чүгле бодунуң кем-буруузу дээш өлүр; шаңгыр катты кым чигенил – ооң дижи кагжаар.

31[+]Израильдиң чону-биле база Иудеяның чону-биле чаа чагыг-керээ[†] чарар үем кел чыдыр – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 32[+]Оларның ада-өгбезин холундан чедип алгаш, Египеттен[†] үндүре бергеш, олар-биле чарганым дег эвес, өске чагыг-керээ болур. Олар ук чагыг-керээни үрээн болгай, а Мен оларның Ээзи турган мен[*] – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 33[+][+][+]Мен ол хүннерде израиль чон-биле мындыг чагыг-керээ чарар мен: Бодумнуң дүрүм-хоойлумну[†] оларның угаан-медерелинче киирер мен, оларның чүректеринге бижип каар мен! Мен оларның Бурганы болур мен, а олар Мээң чонум болур – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 34[+][+]Моон соңгаар кым-даа өске кижини, бодунуң ха-дуңмазын,[†] сургап: „Дээрги-Чаяакчыны билип алыңар!“ – дивес, чүге дээрге олар шупту, улуг-бичези чокка, Мени билген турар – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Мен оларның кем-буруузун өршээр мен, оларның бачыттарының дугайында оон ыңай сагынмас мен».

35[+][+]Хүндүскү үени чырытсын дээш хүннү хайырлаан,
дүнеки үени чырытсын дээш ай биле сылдыстарга дүрүмнер доктааткан,
далайны хөлзедип, чалгыгларны шимээргедип турар
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы деп аттыг Бурган[†] мынча дээн:
36[+]«Бо дүрүмнер Мээң мурнумга күжүн чидирбези дег,
Израильдиң салгалы Мээң мурнумга кезээ-мөңгеде чон бооп артар».

37[+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Бедик дээр хемчээттинмес, черниң ханы үндезиннери шинчилеттинмес,
Мен база Израильдиң салгалындан, бак үүлгедиглер кылган-даа болза, ойталавас мен!»
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Чаа Иерусалим

38[+][+]«Бо хоорайны Дээрги-Чаяакчыга алдар кылдыр Хананел суургазындан Азыгда хаалгага чедир катап база тудар үе кээр – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 39Чер хемчээр хендир оон Гарив тейге чедир шөйүлгеш, оортан Гоафче ээптер. 40[+][+]Ам мөчү-сөөк биле хүл шыпкан бүгү шынаага[†] база Кедрон суунга чедир, чөөн чүкте Аът хаалгазынга чедир бүгү шөлдер Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг чери[†] апаар[*], ол хоорайны кажан-даа үреп буспас, узуткавас».

#### 32


Иеремияның шөл садып алганы

1[+]Иудеяның хааны Седекияның чагыргазының онгу чылында Дээрги-Чаяакчы[†] Иеремияга[†] Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан. Ол чыл болза Навуходоносорнуң чагыргазының он сески чылы турган чүве-дир. 2[+][+]Ынчан Вавилоннуң[†] хаанының аг-шерии Иерусалимни бүзээлеп алган, а Иеремия медээчини[†] Иудеяның хаанының ордузунда таңныылдар турар шөлдүң иштинге хоругдап каан турган. 3Иудеяның хааны Седекия Иеремияны ынаар хоругдааш, мынча дээн: «Чүге сен мындыг чүве өттүр билип медеглээр сен? Чүге Дээрги-Чаяакчы: „Мен бо хоорайны Вавилоннуң хаанының холунга хүлээдип бээр мен, ол хаан хоорайны эжелеп аар! 4Халдей чоннуң[†] холундан Иудеяның хааны Седекия база адырлып шыдавас. Седекия Вавилоннуң хаанының холунче кире бергеш, ооң-биле арыннарын удур-дедир көржүп алгаш чугаалажыр, ону ийи караа-биле көөр. 5[+]Ол хаан Седекияны Вавилонче аппаар. Мен Седекияга хамаарыштыр хемчег албаан шаамда, ол аңаа артар. Халдейлер-биле чаалашкаш, тиилеп шыдавас-тыр силер“ – деп чугаалааныл?»

6Иеремия Седекияга харыылаан: «Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүң меңээ ажыдып: 7[+][+][+]„Шаллум акыңның оглу Анамеил сенче келгеш: ‘Анатот хоорайның чанында мээң шөлүмнү садып алам, мээң чоок төрелим болгаш, сен ону садып аар ужурлуг сен’ – дээр“ – деп чугаалаан.

8[+]Оон, Дээрги-Чаяакчының чугаалааны дег, акымның оглу Анамеил таңныылдар шөлүнде меңээ чедип келгеш: „Анатоттуң чанында, Вениаминниң[†] аймааның черинде мээң шөлүмнү садып алам, ону ээлээр эрге сенде бар болгай, сен ону садып аар ужурлуг сен. Садып ап көрем!“ – дээн. Мен ынчан Дээрги-Чаяакчының күзел-соруу ол дээрзин билип кагдым. 9Мен Анатоттуң чанында шөлдү Анамеил шанымдан садып алгаш, аңаа он чеди шекел[†] мөңгүн деңзилеп бердим. 10Мен садыглажылга бижиинге ат салгаш, таңмалааш, херечилер кыйгыргаш, мөңгүннү деңзилеп бердим. 11Ол садыглажылга бижиин (дүрүм-хоойлу[†] ёзугаар дүргеш, таңмалап[†] каан бир хоолганы база дүрүп кагбаан өске хоолганы) ап алгаш, 12[+]ону Маасеяның оглунуң оглу, Нирияның оглу Варухка, Анамеил шаным база ол бижикке ат салган херечилер көрүп турда, дамчыдып берген мен. Таңныылдар шөлүнге турган бүгү иудейлер база ону көрген. 13Ол бүгү улус көрүп турда, мен Варухка мындыг айтыышкын бердим: 14„Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы: ‘Бо садыглажылга бижиин – дүрүп каанын-даа, дүрүп кагбаанын-даа ап алгаш, ол үр үеде кадагалаттынар кылдыр, дой саваже суп каг’ – дээн. 15Чүге дээрге Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы: ‘Бо черге улус бажыңнар, шөлдер болгаш сесерликтерни ам-даа садып аар-дыр’ – деп чугаалаан болгай“.

16Мен садыглажылга бижиин Нирияның оглу Варухка берип кааш, Дээрги-Чаяакчыга мөргээн мен: 17[+]„О, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы! Сен чер биле дээрни Бодуңнуң өндүр улуг күжүң болгаш күчүлүг холуң-биле чаяаган сен. Сээң кылып шыдавас чүвең чок! 18[+]Муң-муң кижилерге[*] энерелиң көргүзер сен; ада-өгбезиниң кем-буруузу дээш салгакчыларын кезедир сен. О, өндүр улуг, күчү-күштүг Бурган, Сээң адың – Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы. 19[+][+]Сээң угаан-сарыылың өндүр улуг, ажыл-херээң сан-түң чок. Сээң карааң кижи төрелгетенниң бүгү оруктарын көрүп турар, Сен кижи бүрүзүн, ооң оруктары дээш, ажыл-херээниң үре-түңнелин барымдаалап, шаңнаар азы кезедир сен.

20[+]Сен Египетке[†] кайгамчык демдектер көргүскен сен, оларны амдыгаа чедир Израильге-даа, бүгү улус аразынга-даа көргүзүп турар сен, ам эдилеп чоруур алдар-адыңны чедип алган сен! 21[+]Сен Бодуңнуң израиль чонуңну Египеттен көскү демдектер болгаш кайгамчык чүүлдер-биле, күчү-күжүң болгаш күчүлүг холуң-биле, аажок коргунчуг байдалдар тургузуп тургаш, үндүре берген сен. 22[+]Оларның ада-өгбезинге бээр бооп даңгыраглаан чериңни – сүт биле ары чигири аккан байлак черни оларга берген сен. 23[+]Олар чедип келгеш, ол черни ээлеп алган. Ынчалза-даа Сээң сөзүңнү тооп дыңнавайн барганнар, Сээң дүрүм-хоойлуң ёзугаар чурттавайн турганнар. Оларга кылзын деп айыткан чүвеңни кылбайн барганнар. Ол бүгү дээш, Сен оларже бо бүгү айыыл-халапты ыткан сен! 24[+]Бүзээлел чалдары хоорай ханалары-биле деңнежи берген-дир, дайзын хоорайны эжелеп аар, бо хоорайны бүзээлээн халдейлер ону холунга киирип аар. Хоорай дайын-чаа, аш-чут болгаш хамчык аарыгдан калыр. Сээң чугаалап турган чүвең боттанган-дыр, Сен ам ону көрүп тур сен. 25А Сен, Дээрги-Бурган-Чаяакчы, бо хоорай халдейлерниң холунче кирип турда, чүге меңээ: ‘Бодуңга мөңгүн-биле шөлден садып ал, херечилерден кыйгырып ал’ – деп чугаалап тур сен?“»

26-27[+]Дээрги-Чаяакчы Иеремияга Бодунуң сөзүн ажыдып: «Мен – Дээрги-Чаяакчы, бүгү амылыг чүвениң Бурганы мен! Мээң кылып шыдавас чүвем бар бе?» – деп чугаалаан.

28Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Мен бо хоорайны халдейлерниң холунга, Вавилоннуң хааны Навуходоносорнуң холунга хүлээдип бээр мен, ол хаан ону эжелеп аар. Бо хоорайны бүзээлеп алган турар 29[+][+]халдейлер ынаар киргеш, ону отка чиртир – хоорайны, ээлери оларның кырынга Ваал[†] бурганга айдызаашкын кылып, хары бурганнарга арага чажып, Мени килеңнедип[†] турган бажыңнарны өрттедиптер. 30[+]Чүге дээрге Израиль[†] биле Иудеяның чону аныяандан-на Мээң мурнумга чүгле бузут үүлгедип турган; израиль чон бодунуң ажыл-херектери-биле Мени чүгле килеңнедип турган – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 31Бо хоорай ону туткан хүнүнден эгелээш, амдыгаа чедир Мени килеңнедип, хорададып келген. Ынчангаш Мен ону караамдан чайладып кааптар мен. 32[+]Израиль биле Иудеяның чонунуң – оларның боттарының хааннарының, нояннарының, Бурганның бараалгакчылары[†] биле медээчилериниң, Иудеяның улузунуң, Иерусалимниң чурттакчыларының Мени килеңнедир дээш кылып турган бүгү бузуду дээш ынчаар кылыр мен.

33Олар Менден арыннарын чажырып, хая көрнү бердилер; оларны Мен катап-катап өөредип турдум, ынчалза-даа Мени тооп дыңнавадылар, суртаалымны хүлээп албадылар. 34[+]Мээң адымга тураскааткан өргээ[†] иштинге чүдек-бужар чүүлдерин тургузуп алгаш, ол өргээни бужартаттылар. 35[+][+]Молох[†] бурганга оглу-кызын өргүп, Бен-Энном шынаазынга[†] Ваал бурганга өргүл салыр черлер тудуп алдылар. Мен оларга ынчаар кылырын дужааваан мен, ындыг чүдек-бужар чүүл Мээң сагыжымга-даа турбаан, Иудея ол дээш бачытка борашкан».

36[+]Улус ук хоорай дугайында: «Ол дайын-чаа, аш-чут болгаш хамчык аарыгга алзып, Вавилоннуң хаанының холунче кире бээр» – дээр-дир. Ындыг-даа болза, Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы ооң дугайында мынча дээн: 37[+][+]«Мен кылыктанып килеңнээш, аажок хорадай бергеш, сывырып чорудупканым бүгү чурттардан бо улусту чыып алгаш, бо черже дедир чандырар мен, оларга айыыл чок амыдыралды хайырлаар мен. 38[+]Олар Мээң чонум болур, а Мен оларның Бурганы болур мен. 39[+]Мен оларга чаңгыс аай чүрек биле чаңгыс аай орукту бээр мен – олар бүгү назынында Менден коргар, ол чорук оларга база оларның үре-салгалынга ачылыг болур. 40[+]Мен олар-биле мөңге чагыг-керээ[†] чарып алгаш, олардан ойталавас мен, оларга ачы-буян кылырын соксатпас мен. Олар Менден ойталавазын дээш, чүректерин Менден коргар кылып каар мен. 41[+][+]Бүгү-ле чүлдү-чүрээм-биле, бүгү-ле сеткил-сагыжым-биле олар дээш өөрүүр мен, оларга ачы-буян көргүзер мен, оларны бо черге быжыг дазыл-дөстүг кылдыр тарып олуртур мен».

42[+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Мен бо чонче кончуг улуг айыыл-халап ыткан мен, Мээң ам аазаан бүгү ачы-буянымны оларже база ынчалдыр ыдар мен. 43Силерниң ол дугайында: „Бо дээрге хоозураан чер-дир, ында кижи-даа, дириг амытан-даа чок, халдейлер холунга хүлээдип берген чер-дир“ – дээр чериңерге шөлдер садып ап шыдаар силер. 44[+]Маңаа улус мөңгүн-биле шөлдер садып алгаш, садыглажылга бижиктери кылып, таңмалааш, херечилер кыйгырар – Вениаминниң черинге, Иерусалимниң чоок-кавызынга, Иудеяның бүгү хоорайларынга: дагларда-даа хоорайларга, Шефелада-даа[†] хоорайларга база Негевте-даа[†] хоорайларга ол бүгүнү кылыр, чүге дээрге Мен оларга эки чолду эгидер мен!» Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 33


Кеземче соонда эмнээшкин

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Иеремияга,[†] кажан ол таңныылдар шөлүнге хоругдал адаанга турда, Бодунуң сөзүн база катап ажыдып чугаалаан. 2Черни чаяагаш, ону хевирлеп, быжыглаан Дээрги-Чаяакчы деп аттыг Бурган[†]: 3[+]«Мени кыйгыр, сеңээ харыылаар мен, сээң билбейн чорааның, өндүр улуг, билип аары берге чүүлдерни сеңээ ажыдар мен» – дээн.

4-5[+]Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы бо хоорайны бүзээлээн дайзынның хылыжындан кээп дүжер бажыңнарның база Иудеяның хааннарының ордуларының дугайында мынча дээн: «Оларның чурттакчылары халдейлер-биле дайылдажып турар-дыр, ынчалза-даа ол бажыңнарны мөчү-сөөк долар! Мен килеңнеп,[†] хорадааш, чурттакчыларны кыргып-хыдыыр мен! Оларның бүгү кем-буруузу дээш, Мен бо хоорайдан хая көрүнген мен.

6[+]Ындыг-даа болза, Мен бо хоорайга эмненип, сегиир арга берип, экиртир мен. Оларны эмнээш, элбек-чаагай амыр-тайбың биле алыс шынны оларга ажыдар мен. 7[+]Мен Иудея биле Израильге эки чолду эгидер мен, биеэде турганы дег кылдыр быжыглаар мен. 8[+]Олар Меңээ удур бачыт[†] үүлгедип турган – Мен оларны бүгү кем-буруузундан арыглаар[†] мен. Олар Меңээ удур бачыт үүлгедип, Меңээ удур тура халып турган – Мен оларның бүгү бузут-багын өршээр мен. 9Иерусалим[†] хоорай Меңээ өөрүшкүлүг ат апаар, чер-делегейниң бүгү чоннары ону алгап-мактап, алдаржыдар. Өске чоннар Мээң бо хоорайга хайырлаан ачы-буяным дугайында дыңнап каар; Мээң бо хоорайга хайырлаан ачы-буяным база чаагай чоруум дугайында билип кааш, олар сүрээдеп, сирилей бээр».

10[+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Силер бо чер дугайында: „Бо дээрге ээнзирээн чер-дир, мында кижи-даа, мал-маган-даа чок!“ – дээр-дир силер. Ынчалза-даа маңаа – ам хоозураан, чаңгыс-даа чурттакчы артпаан, кижи-даа, дириг амытан-даа чок Иудеяның хоорайларын, Иерусалимниң кудумчуларын база катап ыыт-шимээн дола бээр: 11[+][+]өөрүшкү биле хөглээшкин үнү, күдээ оол биле келин кыстың үнү дыңналыр! Бо черге Дээрги-Чаяакчының өргээзинге өөрүп четтириишкин өргүлдери кылган улустуң:

„Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтириңер,
Ол ачылыг-дыр, Ооң энерели кезээ шагда үстүп төнмес-тир!“ –

деп алгырган үнү дыңналыр.

Чүге дээрге Мен бо черниң чурттакчыларынга эки чолду эгидер мен, бүгү чүве биеэде турганы ышкаш апаар». Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

12Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Шак бо ээнзирээн, кижи-даа, дириг амытан-даа чок черге – ооң бүгү хоорайларының чоогунга база катап кадарчыларның сүрүг малын дыштандырар одар-белчиирлери турар. 13Даглар, Шефела[†] болгаш Негевте[†] турар хоорайлар чоогунга, Вениаминниң[†] черинде болгаш Иерусалимниң чоок-кавызында хоорайлар чоогунга, Иудеяның бүгү хоорайларының чоогунга сүрүг малдар боттарының ээзинге кадартып, база катап оъттай бээр». Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.


Чөптүг-шынныг Өзүм, өскерлиш чок чагыг-керээ

14«Израиль[†] биле Иудеяның чонунга аазаан ачы-буянымны көргүзер хүннерим кээр – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 15[+]Ол хүннерде, ол үеде Давидтен[†] укталган чөптүг-шынныг Өзүмнү өстүрер мен, чер кырынга шын шииткел биле чөптүг чорукту ол доктаадыр. 16[+][+]Ол хүннерде Иудея камгалал[†] алыр, Иерусалим айыыл чок чурттаар, Иерусалимге „Яхве-Седкену[*]“ деп ат тыпсыр».

17[+]Дээрги-Чаяакчы: «Израильдиң дүжүлгезинге үргүлчү Давидтиң үре-салгалындан үнген кижи саадаар. 18Левит бараалгакчылар[†] база бүрүн өрттедир өргүлдер[†] кылыр дээш, далган-тараа өргүлдери өрттедип, эп-найырал өргүлдери эккеп салыр дээш Мээң мурнумга үргүлчү турар» – деп чугаалаан.

19-20[+]Иеремияга Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн ажыдып, мынча деп чугаалаан: «Мен хүнге база дүнге, олар чогуур үезинде солчуп турар кылдыр, кажан-даа күш чок апарбас чагыг берген мен. 21[+]Мээң чалчам Давид-биле чарган чагыг-керээм[†] база күш чок апарбас – Давидтиң салгакчылары ооң дүжүлгезинге саадап, чагырар; Мээң чалчаларым – левит бараалгакчылар-биле чарган чагыг-керээм база күштүг бооп артар. 22[+]Сылдыстарның аг-шерии санаттынар бе, далайның элезининде хемчээл бар бе?! Мээң чалчам Давидтиң болгаш Меңээ бараан болган левиттерниң үре-салгалын база ынчаар өстүрүп-көвүдедир мен».

23Дээрги-Чаяакчы Иеремияга Бодунуң сөзүн ажыдып: 24«Иеремия, көр даан. Бо улус: „Дээрги-Чаяакчы шаанда шилип алган ийи төрел бөлүүнден ойталаан-дыр!“ – дижип тур. Олар Мээң чонумну куду көрүп, ону ам чон деп санавайн тур» – деп чугаалаан.

25[+]Дээрги-Чаяакчы: «Хүндүскү болгаш дүнеки үеге чагыг берип, дээр биле черниң өскерлиш чок дүрүм-хоойлузун[†] доктаатканым дег, 26[+][+]Мен Иаковтуң салгалындан, Мээң чалчам Давидтиң салгалындан ойталавас мен: оларның аразындан Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Иаковтуң[†] салгалын чагырар кижилерни шилиир мен! Мен оларга эки чолду эгидер мен» – дээн.

#### 34


Седекияга Бурганның сагындырыы

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Иеремияга[†] Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан. Ол үеде Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносор, ооң бүгү аг-шерии, аңаа чагырткан чер-чурттуң бүгү күрүнелери, чоннары Иерусалимге база ооң чоок-кавызында хоорайларга удур дайылдажып турган.

2[+][+]Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы: «Барып, Иудеяның хааны Седекияга мону чугаала» – дээн. Дээрги-Чаяакчы Седекияга дамчыдар кылдыр мынча дээн: «Мен бо хоорайны Вавилоннуң хаанының холунга хүлээдип тур мен. Ол хаан ону өрттедиптер. 3[+]Сен бодуң база хаанның холундан адырлып шыдавас сен; дайзын сени тудуп аппаар, ооң холунче кире бээр сен. Вавилоннуң хаанын бодуңнуң ийи карааң-биле көөр сен, ол сээң-биле удур-дедир көржүп алгаш чугаалажыр. Сен Вавилонче чоруптар сен.

4Ындыг-даа болза, Дээрги-Чаяакчының сөзүн тооп дыңна, Иудеяның хааны Седекия! Дээрги-Чаяакчы сеңээ хамаарыштыр мынча дээн: хылыштан өлбес сен, 5[+][+]амыр-тайбың өлүр сен. Сээң мурнуңда чурттап чораан, ада-өгбең болур биеэги хааннарны ажаап турда, чаагай чыттыг чүүлдер өрттедип турганы дег, сени ажаап турда база улус чаагай чыттыг чүүлдер өрттедип, „Аа халак, чагырыкчы!“ деп кажыыдап ыглажыр. Мен ону аазап чугаалап тур мен». Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

6Иеремия медээчи[†] ол бүгү сөстерни Иудеяның хааны Седекияга Иерусалимге медеглээн. 7[+]Ол аразында Вавилоннуң хаанының аг-шерии Иерусалимни база Иудеяның эжелеттирбээн хоорайлары Лахис биле Азеканы (чурттуң бүгү хоорайларындан чүгле ол ийи быжыглалдыг хоорай арткан чүве-дир) бүзээлеп алган турган.


Иудейлерниң бодунуң кулдарын бак аажылааны

8Седекия хаан Иерусалимниң чурттакчы чону-биле кулдарны хостаар дугайында дугуржулга чарган соонда, Дээрги-Чаяакчы Иеремияга Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан. 9[+]Ол дугуржулга ёзугаар бүгү улус боттарының эр, кыс еврей кулдарын хостап салыр, иудей ха-дуңмазын[†] кулданмас ужурлуг турган. 10Бүгү нояннар, бүгү чон ол дугуржулганы хүлээп алгаш, эр, кыс кулдарын хостап салгаш, оларны оон ыңай кулданмас болган. Ынчаар дугурушкаш, кулдарын салып чорудупканнар. 11Ынчалза-даа ооң соонда өскээр бодай бергеш, хостап салган эр, кыс кулдарын дедир эгидип ап, оларны база катап кулданып алганнар.

12Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы Иеремияга Бодунуң сөзүн ажыдып, мынча деп чугаалаан: 13[+]«Мен силерниң ада-өгбеңерни оларның кул болуп чорааны Египеттен[†] үндүре бергеш, олар-биле мындыг чагыг-керээ[†] чарган мен: 14[+]„Садып алганың еврей аймак-сөөк ха-дуңмаң кижини чедиги чылда хостап салыр сен; ол кижи алды чыл дургузунда сээң кулуң болзун, а ооң соонда ону аал-ораныңдан хосталгаже салывыт“. Ынчалза-даа силерниң ада-өгбеңер Мени тооп дыңнаваан, Менче кулаан ээктирбээн. 15А ам силер бачыдыңар миннип, Мээң мурнумга чөптүг-шынныг херек кылдыңар: чаңгыс аймак улузуңарга хосталга хайырладыңар. Мээң мурнумга, Мээң адымга тураскааткан өргээге ол дугайында дугуржулга чарган силер. 16Ынчалза-даа ооң соонда өскээр бодай бергеш, Мээң адымны бакка суктуңар – кайыңар-даа мурнунда оларның күзээн черинче хостап салыпкан эр, кыс кулдарын бодунга дедир эгидип алды. Оларны база катап албадал-биле кулданып алдыңар».

17[+][+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Силер Мени тооп дыңнавадыңар – боттарыңарның ха-дуңмаңарга, чаңгыс аймак улузуңарга хосталга хайырлавадыңар. Ол дээш Мен ам силерге хосталга хайырлап тур мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Дайын-чаа, аш-чут болгаш хамчык аарыгдан өлүр хосталганы! Мен силерни чер-делегейниң бүгү күрүнелеринге коргунчуг үлегер-чижек кылып каар мен. 18-19Иудея биле Иерусалимниң даргалары, нояннары, Бурганның бараалгакчылары,[†] чурттуң бүгү чону бугажыкты ийи үзе шапкаш, ооң чара кескен кезектериниң аразы-биле эртип, Мээң-биле керээ чарып алганнар[*]. Олар оон Мээң чагыг-керээмни үреп, Мээң мурнумга ооң сөстерин күүсетпээн, ынчангаш олар ол бугажыкты канчалчыктар, Мен база оларны ынчаар аажылаар мен. 20[+]Мен ол улусту дайзыннар холунга, оларны өлүрүксээн улустуң холунга хүлээдип бээр мен. Оларның мөчү-сөөктери дээрниң куштары биле черниң аң-араатанынга чемиш болур. 21[+]Иудеяның хааны Седекияны, ооң нояннарын оларның дайзыннарының холунга, оларны өлүрүксээн улустуң, ам силерден аткаарлай берген Вавилоннуң хаанының шериглериниң холунга хүлээдир мен. 22[+][+]Мен ам дужаал бээр мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, – дайзыннарны бо хоорайже ээлдирер мен, олар ооң-биле чаалашкаш, эжелеп алгаш, өрттедиптер. Иудеяның хоорайларын хоозурадыр мен, олар чурттакчы чок артар».

#### 35


Рехавтың салгалының төлептиг үлегер-чижээ

1[+]Иосияның оглу, Иудеяның хааны Иоакимниң чагыргазының үезинде Дээрги-Чаяакчының Иеремияга[†] ажыткан сөзү бо-дур: 2[+][+]«Рехав деп төрел бөлүкке барып, чугаалашкаш, оларны Дээрги-Чаяакчының өргээзинде бир өрээлче эккелгеш, арагадан кудуп бер».

3Мен барып, Авацинияның оглунуң оглу, Иеремияның оглу Иазанияны, ооң акы-дуңмаларын, бүгү оолдарын – рехавтарның бүгү төрел бөлүүн кыйгырып алгаш, 4оларны Дээрги-Чаяакчының өргээзинче, Годолияның оглу, Бурганның кижизи Ананның оолдарының өрээлинче эккелдим. (Ол өрээл нояннар өрээлиниң чанынга, Шаллумнуң оглу, өргээ[†] хаалгазының таңныылы Маасеяның өрээлиниң кырынга турган.) 5Мен рехавтарның баарынга арага куткан кундагалар, дашкалар салгаш: «Арагадан ижип чооглаңар» – дээн мен.

6[+]А олар мынча деп харыылаан: «Арага ишпес улус бис, чүге дээрге Рехавтың оглу, бистиң өгбевис Ионадав[†] биске: „Силер-даа, үре-салгалыңар-даа кезээ-мөңгеде арага ишпеңер! 7Бажың-балгат тутпаңар, тараа тарываңар, виноград[†] олуртпаңар, ол бүгү силерге турбазын! Назыныңар дургузунда майгыннарга чурттаңар. Ынчан көжүп чоруур чериңерге үр чурттаар силер“ – деп айтып-чагаан чүве.

8Рехавтың оглу, бистиң өгбевис Ионадавтың айтып-чагаан бүгү чүвезин күүседип турар бис: боттарывыс, кадайларывыс, оглу-кызывыс кажан-даа арага ишпээн. 9Чурттаар бажың-балгат тутпаан бис, виноград олуртур, тараа тарыыр шөлдеривис, дүжүдүвүс чок. 10Бис майгыннарда чурттап, Ионадав өгбевистиң биске айтып-чагаан бүгү чүвезинге чагыртып, ону күүседип чоруур бис. 11[+]А кажан Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносор бо чер-биле дайылдажып үнүптерге, чүгле ынчан халдей аг-шеригден база арамей аг-шеригден чайлап, Иерусалимче чоруй баарын шиитпирлээн бис. Ам Иерусалимде чурттап турарывыс бо».

12-13Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†], Израильдиң Бурганы Иеремияга Бодунуң сөзүн ажыдып: «Барып, Иудеяның чонунга, Иерусалимниң чурттакчыларынга мону чугаала. Таанда-ла бо суртаалды билип ап шыдавас силер бе база Мээң сөстеримни тооп дыңнавас силер бе? – деп медеглээн. – 14Рехавтың оглу Ионадавтың сөстери сагыттынып турар-дыр. Ол бодунуң үре-салгалынга арага ишпезин айтып-чагыырга, олар өгбезиниң айтыышкынынга чагыртып, амдыгаа чедир арага ишпейн чоруур-дур. А силер, Мен катап-катап чугаалап турумда-ла, Мени тооп дыңнавас-тыр силер. 15[+]Мен силерже Бодумнуң бүгү чалча-медээчилеримни[†] айбылап чорудуп, оларны дамчыштыр: „Кайыңар-даа бодунуң бузуттуг оруун каапсын! Ажыл-херээңерни экижидип алыңар, өске бурганнарны эдерип, оларга бараан болбаңар, ынчан Мээң силерге база ада-өгбеңерге берген черимге чурттап артар силер“ – деп дамчыдып турдум. Ынчалза-даа силер кулааңар ээктирбээн, Мени тооп дыңнаваан силер. 16Рехавтың оглу Ионадавтың салгалы бодунуң өгбезиниң оларга айтып-чагаан айтыышкынын күүседип турар-дыр. А бо чон Мени тооп дыңнавас-тыр!»

17[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Аг-шериглиг Бурганы: «Мен Иудеяга, Иерусалимниң чурттакчыларынга оларга аазаан бүгү айыыл-халавымны таварыштырар мен, чүге дээрге Мен оларга чүве чугаалаарымга, олар тооп дыңнавады. Кыйгырарымга, харыылавады» – дээн.

18Иеремия оон рехавтарга чугаалаан: «Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы мынча дээн: „Ионадав өгбеңерниң айтып-чагаан чүүлүн тооп дыңнап, ооң бүгү айтыышкыннарын күүседип база бүгү чүвени ооң айтып-чагаанын ёзугаар кылып турарыңар дээш, 19Рехавтың оглу Ионадавтың төрел бөлүү Мээң мурнумга кажан-даа төнүп читпес“. Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганының чугаалаан чүвези ол-дур».

#### 36


Иеремияның дүрүг-номун хаанның өрттеткени

1[+]Иосияның оглу, Иудеяның хааны Иоакимниң чагыргазының дөрткү чылында Дээрги-Чаяакчының Иеремияга[†] ажыдып чугаалаан сөзү бо-дур: 2[+][+]«Дүрүг-номдан[†] ап алгаш, аңаа Израиль[†], Иудея болгаш шупту чоннар дугайында бүгү сөстеримни – Иосия хаан чагырып турда, сээң-биле эң баштай чугаа кылып эгелээн хүнүмден эгелеп, амгы үеге чедир сеңээ чугаалаан бүгү чүвемни бижип каг. 3[+][+]Иудеяның чону Мээң оларга кандыг айыыл-халап таварыштырар деп турарымны дыңнап кааш, кижи бүрүзү бодунуң бузуттуг оруундан ойталаар чадавас. Ынчан Мен оларның кем-буруузун база бачыттарын өршээр мен».

4[+]Иеремия Нирияның оглу Варухту кыйгырып алган. Варух Дээрги-Чаяакчының Иеремияга чугаалаан бүгү сөстерин Иеремияның чугаалаан аайы-биле дүрүг-номга бижип каан. 5Иеремия Варухка: «Дээрги-Чаяакчының өргээзинче мээң кирерим хоруглуг. 6Сен мээң сөстерим ёзугаар бижээн дүрүг-номну ап алгаш, шээрленир хүнде ынаар бар. Дээрги-Чаяакчының өргээзинге чыглып келген бүгү чоннуң мурнунга Ооң сөстерин дыңналдыр номчуп бер – боттарының хоорайларындан ынаар чеде берген Иудеяның бүгү чурттакчыларынга дыңналдыр номчуп бер. 7Олар Дээрги-Чаяакчының мурнунга чаннып мөргүп, кайызы-даа бодунуң бузуттуг оруундан ойталаар чадавас, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының бо чонга килеңнеп,[†] хорадаан сагыжы коргунчуг-дур» – дээн.

8Нирияның оглу Варух Иеремия медээчиниң[†] аңаа чагаанын ёзугаар кылып, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге Ооң сөстерин бижээн дүрүг-номну номчаан.

9[+]Иосияның оглу, Иудеяның хааны Иоакимниң чагыргазының бешки чылының тос айда Дээрги-Чаяакчының мурнунга Иерусалимниң бүгү улузу база Иудеяның бүгү хоорайларындан Иерусалимге келген улус шээрлээшкин кылыр ужурлуг дээрзин чарлаан. 10[+][+]Варух дүрүг-номда бижээн Иеремияның сөстерин бүгү чоннуң мурнунга Дээрги-Чаяакчының өргээзинге дыңналдыр номчаан. (Варух Дээрги-Чаяакчының өргээзинде Чаа хаалга чанынга, үстүкү шөлге, Шафан бижээчиниң оглу Гемарияның өрээлинге номчаан чүве-дир.)

11Шафанның оглунуң оглу, Гемарияның оглу Михей дээрзи дүрүг-номда бижээн Дээрги-Чаяакчының сөстерин дыңнап турган. 12[+]Михей оон хаанның ордузунче чорупкаш, бижээчилер өрээлинче кире берген. А ынчан аңаа бүгү нояннар: Элишама бижээчи, Семайяның оглу Делайя, Ахборнуң оглу Элнафан, Шафанның оглу Гемария, Ананияның оглу Седекия болгаш өскелер-даа олурган. 13Михей оларга Варухтуң дүрүг-номдан чонга дыңналдыр номчаан чүвезин дыңнаан аайы-биле катаптап чугаалаан.

14Нояннар Нафанияның оглу Иегудийни (а Нафания Хусийниң оглу, Шелемияның оглунуң оглу болур чүве-дир) Варухка: «Чон мурнунга бүгүдеге дыңналдыр номчаан дүрүг-номуңну ап алгаш, чедип кел» – деп дамчытсын дээш айбылап чорудупкан.

Нирияның оглу Варух дүрүгнү ап алгаш, нояннарга чедип келген. 15Олар аңаа: «Бээр олургаш, бо дүрүг-номну биске номчуп берем» – дээннер. Варух оларга дүрүгнү номчуп берген. 16Нояннар ол бүгү сөстерни дыңнааш, коргуп, бот-боттарынче кайгашкаш, Варухка: «Бо бүгү чугаа-сөстү хаанга дамчыдар ужурлуг бис!» – дээннер. 17Олар Варухтан: «Бо бүгүнү канчап бижип кагдың? Биске чугаалап берем. Иеремияның сөстерин ёзугаар бе?» – деп айтырганнар.

18Варух оларга: «Ол меңээ бо бүгү сөстерни боду чугаалады, а мен оларны дүрүгге будук-биле бижип кагдым» – деп харыылаан.

19Нояннар Варухка: «Иеремия биле сен чоруй барып, чаштына бериңер. Кайда турарыңарны кым-даа билбес болзун» – дээн.

20Нояннар ордуда хаанче чорупкан, а дүрүгнү Элишама бижээчиниң өрээлинге арттырып каан. Олар хаанга бүгү сөстерни дамчыткан.

21Хаан ол дүрүг-номну эккелзин дээш, Иегудийни айбылап чорудупкан. Иегудий дүрүгнү Элишама бижээчиниң өрээлинден эккелгеш, ону хаанга база ооң чанында турган бүгү нояннарга дыңналдыр номчуп берген. 22[+]Хаан ол үеде – тос айда – кышкы бажыңынга чурттап турган. Ооң мурнунда көстүг одагда от хып турган. 23Иегудий үш-дөрт одуруг үзүндүнү номчуурга-ла, хаан ол кезекти бижээчилер бижекчигежи-биле үзе кескеш, одагда отче киир каап олурган. Ынчалдыр бүгү дүрүгнү өрттедипкен. 24[+]Ол бүгү сөстерни дыңнаан хирезинде, хаан-даа, ооң дүжүметтери-даа кортпааннар, качыгдалдан боттарының хевин ора тыртпааннар. 25Элнафан, Делайя болгаш Гемария олар хаандан дүрүг-номну өрттетпезин ээрежип дилээрге-даа, демгизи оларны дыңнаваан. 26[+]Хаан ынчан Иерахмеил тажы биле Азриилдиң оглу Серайяга база Авдиилдиң оглу Шелемияга Варух бижээчи биле Иеремия медээчини тудуп хоругдаарын дужааган, ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы[†] ол ийи кижини чажырыпкан.

27Варухтуң Иеремияның сөстерин ёзугаар бижээн дүрүг-номун хаан өрттедипкен соонда, Дээрги-Чаяакчы Иеремияга Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 28«Өске дүрүгден ап алгаш, Иудеяның хааны Иоакимниң өрттедипкени бирги дүрүгге турган бүгү сөстерни ынаар киир бижип каг. 29[+]Иудеяның хааны Иоакимге Дээрги-Чаяакчының бо сөзүн чугаала: „Сен ол дүрүг-номну өрттедип тура: ‘Иеремия, Вавилоннуң[†] хааны чедип келгеш, бо черни узуткап, ында чурттаан кижилерни, дириг амытаннарны кыргып-хыдып каар дээрзин чүге бижидиң?’ – дээн сен“. 30[+][+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Иудеяның хааны Иоаким дугайында: „Ооң үре-салгалы Давид[†] хаанның дүжүлгезинге саадавас. Ооң мөчү-сөөгүн хүннүң изии биле дүннүң соогунче үндүр октап, бужартадыр. 31Мен Иоакимни, ооң үре-салгалын, дүжүметтерин оларның кем-буруузу дээш кезедир мен. Иерусалимниң чурттакчылары, Иудеяның чону Мени тооп дыңнаваан боорга, Мен оларже Мээң оларга аазааным бүгү айыыл-халапты ыдар мен“ – деп чугаалаан».

32Иеремия өске дүрүг ап алгаш, Нирияның оглу Варух бижээчиге берип каан. Варух аңаа Иудеяның хааны Иоакимниң отка өрттедипкени бирги дүрүгнүң бүгү сөстерин Иеремияның чугаалаанын ёзугаар бижип каан. Ол сөстерге дөмей өске-даа хөй сөстерни база немеп кааннар.

#### 37


Седекияның хоозун идегели

1[+]Иоакимниң оглу Иехонияның соонда Иосияның оглу Седекия хаан апарган – ону Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносор Иудеяның хааны кылып каан. 2[+]Седекия, ооң дүжүметтери болгаш чурттуң чону Дээрги-Чаяакчының Иеремия[†] медээчини[†] дамчыштыр чугаалаан сөстерин тооп дыңнавайн турган.

3[+][+]Седекия хаан Иеремия медээчиже Шелемияның оглу Иегухал биле Маасеяның оглу Софония бараалгакчыны[†] оон: «Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганывыска бис дээш мөргүп көр!» – деп дилезин дээш айбылап чорудупкан.

4[+]Ол үеде Иеремия чон аразынга хостуг аралажып чурттап турган, ону ам-даа кара-бажыңнаваан чүве-дир. 5[+]Ол аразында фараоннуң аг-шерии Египеттен[†] үнүпкен. Иерусалимни бүзээлээн халдейлер ол дугайында медээ дыңнааш, хоорайдан аткаарлай бергеннер.

6-7[+]Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы Иеремия медээчини дамчыштыр мынча деп чугаалаарын айыткан: «Иегухал биле Софония, силерни Менден чүве айтырзын дээш айбылап чоруткан Иудеяның хаанынга мону чугаалаңар. Фараоннуң[†] аг-шерии силерге дузалаар дээш кел чыдар, ынчалза-даа ол аг-шериг бодунуң чурту Египетче дедир чоруй баар. 8[+]Халдейлер эглип келгеш, бо хоорайны база катап бүзээлээш, ону эжелеп алгаш, хуюкталдыр өрттедиптер!»

9Дээрги-Чаяакчы: «Халдейлер моон шуут чоруй баар деп идегевеңер! Чүге дээрге олар моон чорбас. 10Силерге удур дайылдажып турар халдей аг-шеригни чылча шаап каар-даа болзуңарза, олардан чүгле балыглаткан дайынчылар-даа артар болза, олар туруп келгеш, чадырларындан үнгеш, бо хоорайны хуюкталдыр өрттедиптер» – деп чугаалаан.


Иеремияның кара-бажыңнаттырганы

11Кажан халдей аг-шериг фараоннуң аг-шерииниң дугайында дыңнап кааш, Иерусалимден аткаарлай бээрге, 12Иеремия медээчи Иерусалимден Вениаминниң[†] черинче, аңаа бодунуң черин алыр дээш[*], хоорайдан үнген чон аразынга чорупкан. 13[+][+]Ынчалза-даа Иеремия Вениаминниң хаалгазын дамчыштыр үнүп бар чыдырда, аңаа турган таңныылдар даргазы – Ананияның оглунуң оглу, Шелемияның оглу Ирейя дээрзи ону тудуп алгаш: «Халдейлерже дезер деп тур сен бе?!» – дээн.

14Иеремия: «Ол чүү дээриң ол! Халдейлерже дезер дивээн мен» – деп харыылаан. Ынчалза-даа Ирейя Иеремияны дыңнавайн, ону нояннарга эккелген. 15[+]Нояннар Иеремияга ажынып-хорадап турган. Олар ону эттеп-эттеп, Ионафан[†] бижээчиниң кара-бажың кылдыр эде кылып каан бажыңынга хоругдап кааннар. 16Иеремия ынчалдыр чер адаанда кара-бажыңче кире бергеш, аңаа дыка үр олурган.

17[+]Седекия хаан Иеремияны кыйгыртыптарга, ону ордуже эккелген. Хаан Иеремиядан: «Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалады бе?» – деп бүдүү айтырган. Иеремия: «Ийе, чугаалады – дээн. – Сен Вавилоннуң хаанының холунче кирер-дир сен». 18Иеремия Седекия хаанга оон ыңай: «Сээң мурнуңга, сээң дүжүметтериңниң, бо чоннуң мурнунга кандыг кем-буруулуг мен? Чүге мени кара-бажыңче киир октаптыңар? 19[+]Силерге: „Вавилоннуң хааны силерже, бо черже халдавас“ – деп турган медээчилериңер кайыл? 20Мээң чагырыкчым, хааным, мени дыңнап көрем, дилээмни чугаалаар аргадан берип көрем! Мени Ионафан бижээчиниң бажыңынче дедир чорутпайн көрем, оон башка аңаа өлүп каар мен» – деп чугаалаан.

21[+][+]Седекия хаанның айтыышкынын ёзугаар Иеремияны таңныылдар турар шөлге хоругдап каан. Хлеб быжырыкчыларының кудумчузундан аңаа хоорайда далган-тараа төнгүжеге чедир, хүнде-ле бир хлеб берип турган. Иеремия ынчалдыр таңныылдар шөлүнге артып калган.

#### 38


Иеремияның оңгарже киир октаттырганы

1[+][+]Маттанның оглу Шефатия, Пашхурнуң оглу Годолия, Шелемияның оглу Иегухал болгаш Малхияның оглу Пашхур олар Иеремияның[†] бүгү чонга мындыг сөстер чугаалаанын дыңнааннар: 2[+]«Дээрги-Чаяакчы[†]: „Бо хоорайга арткан кижи дайын-чаа, аш-чут болгаш хамчык аарыгдан өлүп каар. Халдейлерге дүжүп бээр кижи дириг артар, ооң олча-кежии – амы-тынныг артары боор! – дээн. – 3[+]Бо хоорайны Вавилоннуң[†] хаанының шериинге хүлээдип бээр, ол хаан ону эжелеп аар!“ Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур».

4[+]Нояннар хаанга: «Бо кижини өлүрер болза эки-дир, чүге дээрге ол ындыг сөстер чугаалааш, хоорайда арткан дайынчыларның, бүгү чоннуң сорук-күжүн кошкадып турар-дыр. Бо кижи чонга буян эвес, бузут күзеп турар-дыр» – дээннер.

5[+]Седекия хаан: «Ол силерниң холуңарда-дыр, чүге дээрге хаан силерге удурланыр харык чок-тур» – деп чугаалаан.

6[+][+]Иеремияны сегирип алгаш, таңныылдар шөлүнүң иштинде Малхия тажыга хамааржыр суг курлавырлаар оңгарже, хендирге баглааш, бадырыпканнар. Оңгарга ынчан суг чок, чүгле өл малгаш турган. Иеремия ол малгашче дүже берген.

7[+][+]Хаанның ордузунда дүжүметтерниң бирээзи – эфиоп аймак-сөөктүг Авдемелех Иеремияны оңгарже бадырыпканын дыңнап каан. Хаан ол үеде Вениаминниң[†] хаалгазының чанынга олурган. 8Авдемелех хаанның ордузундан үнүп келгеш, хаанга: 9[+]«Мээң чагырыкчым, хааным! Бо улус Иеремия медээчини[†] кончуг бак аажылаан-дыр. Олар ону оңгарже киир октапкан-дыр, ол аңаа аштап өлүп каар, чүге дээрге хоорайда ам аъш-чем арткан эвес» – дээн.

10Хаан эфиоп Авдемелехке: «Моон үжен кижиден эдертип алгаш, Иеремия медээчи өлбээнде, ону оңгаран уштуп каг» – деп дужааган.

11Авдемелех улус эдертип алгаш, хаанның ордузунда чүү-хөө шыгжаар черге чеде берген. Ол оортан эрги, ажыглаар аргажок пөстер болгаш элей берген хептер ап алгаш, ол бүгүнү хендирге баглааш, кудукта чыткан Иеремияже бадырыпкан. 12Эфиоп Авдемелех Иеремияга: «Колдууң адаандан хендир-биле багланып ал, а хендир адаанга эрги пөстер биле элей берген хептерни көвеп ал» – дээн.

Иеремия шак ынчаар кылган. 13Улус Иеремияны хендир-биле көдүрүп, оңгардан ушта тыртып алган. Иеремия таңныылдар бажыңының хериминиң иштинге артып калган.


Иеремияның Седекия-биле ужуражылгазы

14Седекия хаан Иеремияны кыйгыртыпкан. Медээчини Дээрги-Чаяакчының өргээзинче үшкү кирер черже эккээрге, хаан аңаа: «Мен сенден бир чүве айтырайн, а сен менден чүнү-даа чажырба» – дээн.

15Иеремия Седекияга: «Бир эвес мен сеңээ ажыдып чугаалаар болзумза, мени өлүртүп каар эвес сен бе? Сеңээ арга-сүме бээр болзумза, мени тооп дыңнавас болгай сен» – дээн.

16Седекия хаан Иеремияга: «Биске амы-тын хайырлаан дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен! Мен сени өлүртпес мен, сени өлүрүксеп турар улустуң холунга хүлээтпес мен!» – деп бүдүү аазаан.

17[+]Иеремия ынчан Седекияга мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Аг-шериглиг Бурганы: „Бир эвес сен Вавилоннуң хаанының шериг баштыңнарынга дүжүп бээр болзуңза, амы-тының камгалап аар сен, бо хоорайны база хуюкталдыр өрттетпес. Бүгү өг-бүлең-биле кады амы-тынныг артар сен. 18[+]А бир эвес Вавилоннуң хаанының шериг баштыңнарынга[†] дүжүп бербес болзуңза, бо хоорайны халдейлерге хүлээдип бээр, олар ону хуюкталдыр өрттедиптер, бодуң база оларның холундан адырлып шыдавас сен“ – дээн».

19[+]Седекия хаан Иеремияга: «Халдейлерге дүжүп бээр дээш дескен иудейлерден коргар-дыр мен. Халдейлер мени оларга хүлээдип бээр болза, олар мени бак аажылаар болгай» – деп харыылаан.

20[+]Иеремия мынча дээн: «Хүлээдип бербес! Мээң сеңээ чугаалап турарым Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңна, ынчан сеңээ эки болур, амы-тының камгалап аар сен. 21А бир эвес хоорайдан үнеринден ойталаар болзуңза, Дээрги-Чаяакчы менче кандыг көстүүшкүн[†] чорутканын дыңнап ал. 22[+]Көөрүмге, Иудеяның хаанының ордузунда арткан бүгү херээжен улусту Вавилоннуң хаанының шериг баштыңнарынга тудуп аппарып турар-дыр. Олар:

„Сээң эш-өөрүң сени күткүдүп, бүзүредип алды.
А буттарың малгашка кадалы бээрге,
олар сенден хая көрнүп, каапкаш барды“

– деп чугаалаар.

23[+]Сээң бүгү кадайларыңны, ажы-төлүңнү халдейлерже алгаш баар. Сен бодуң база оларның холундан чайлап шыдавас сен, Вавилоннуң хааны сени тудуп аар, а бо хоорайны хуюкталдыр өрттедиптер».

24Седекия Иеремияга мынча дээн: «Сээң-биле чугаалашканывысты кым-даа билбес болзун, ынчан сен дириг артар сен. 25Мээң сээң-биле чугаалашканым нояннарның кулаанга чеде бээрге, олар сеңээ чедип келгеш: „Хаанга сен чүнү чугааладың, а хаан сеңээ чүү диди? Биске чажырбайн чугаала, ынчан сени өлүрбес бис“ – дээр болза, 26[+]сен оларга: „Мен хаандан мени Ионафанның[†] бажыңынче, аңаа өлбес дээш, дедир эгитпезин ээрежип дилеп турдум“ – дээр сен».

27Иеремияга бүгү нояннар чедип келгеш, айтырыглар салып эгелээн. Иеремия оларга хаанның дужааганын ёзугаар харыылаан. Нояннар Иеремиядан оон ыңай чүнү-даа айтырбайн чоруй барган, чүге дээрге ооң хаан-биле чүнү чугаалашканын кым-даа билбес турган. 28Иеремия Иерусалимниң эжелеттирген хүнүнге чедир таңныылдар шөлүнүң иштинге арткан.

Оон Иерусалим[†] эжелеттирген.

#### 39


Иерусалимниң буурааны


(4 Хаан. 25:1-21; Иер. 52:4-16)

1[+]Иудеяның хааны Седекияның чагыргазының тоску чылында, он айда Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносор бодунуң бүгү аг-шерии-биле Иерусалимге чедип кээп, ону бүзээлеп алган. 2[+]Седекияның чагыргазының он бирги чылында, дөрт айның тоста хоорайның ханазын деже шаапкан. 3Вавилоннуң хаанының бүгү нояннары хоорайже кирип келгеш, Ортаакы хаалга чанынга турумчуп алган. Самгар чурттуг Нергал-Сарецер, дүжүметтер даргазы Нево-Сарсехим, караң көрнүрлер даргазы Нергал-Сарецер болгаш Вавилоннуң хаанының өске-даа нояннары аңаа турган[*].

4Оларны көрүп кааш, Иудеяның хааны Седекия база бүгү шериглер дезе берген. Олар дүне када хаанның сесерлиин таварып эрткеш, ийи хана аразында хаалга дамчыштыр хоорайдан үнгеш, Иордан шынаазынче[†] баар орук-биле чорупкан. 5[+][+][+]Халдей шериг оларны сүрүп чорупкаш, Иерихон ховуларынга Седекияны чыпшыр четкен. Седекияны тудуп алгаш, Вавилоннуң хааны Навуходоносорга, хамат черде Ривла хоорайже эккелгеннер. Навуходоносор аңаа Седекияга шииткел үндүрген. 6Ривлага, Седекия көрүп турда, Вавилоннуң хааны ооң оолдарын өлүрүп каан. Иудеяның бүгү нояннарын база ол кыра шаап каан. 7[+]Оон ол Седекияның ийи караан дешкеш, ону хүлер кинчи-биле бектээш, Вавилонче алгаш барган.

8[+][+]Хаанның ордузун база карачал чоннуң бажыңнарын халдейлер хуюкталдыр өрттедипкен, а Иерусалимниң ханаларын бузуп каапкан. 9[+]Оон камгалакчы шериглер даргазы Навузардан дээрзи хоорайда дириг арткан улусту, Вавилоннуң талазынче дескен улусту база бүгү арткан чонну Вавилонче алгаш барган. 10Чүгле чүзү-даа чок ядыы улустуң кезиин камгалакчы[†] шериглер даргазы Навузардан Иудеяга арттыргаш, ол-ла хүнде оларга виноград[†] база тараа тарыыр шөлдер берип каан.

11Вавилоннуң хааны Навуходоносор камгалакчы шериглер даргазы Навузарданга Иеремияга[†] хамаарыштыр: 12«Ол кижини эдертип алгаш, каракта. Аңаа багай чүве кылба, ооң сенден дилээн чүү-даа чүвезин хандырып бээр сен» – деп дужааган.

13Камгалакчы шериглер даргазы Навузардан, дүжүметтер даргазы Навузазван, караң көрнүрлер даргазы Нергал-Сарецер болгаш Вавилоннуң хаанының өске-даа нояннары улус айбылап, 14[+][+]Иеремияны эккелзин дээш чорудупкан. Иеремияны таңныылдар шөлүнден үндүргеш, Шафанның оглунуң оглу, Ахикамның оглу Годолияга, ол ону бажыңынга чедирип кагзын дээш, хүлээдип берген. Иеремия чонунуң аразынга чурттап артып калган.


Авдемелехке Бурганның аазаашкыны

15[+]Кажан Иеремия таңныылдар шөлүнге хоругдал адаанга турда, Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 16[+]«Барып, эфиоп Авдемелехке мону чугаала. Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы мынча дээн: „Ам Мен Бодумнуң бо хоорайга хамаарышкан сөстеримни аңаа ачылыг эвес, а хоралыг боор кылдыр күүседир мен! Сен көрүп туруңда, ол сөстерниң боттаныр хүнү чедип кээр. 17[+]А сени Мен ол хүн камгалаар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, – бодуңнуң коргар улузуңнуң холунче кирбес сен, 18[+]чүге дээрге Мен сеңээ болчур мен. Сен хылыштан өлбес сен, амы-тынныг артары – сээң олча-кежииң болур, чүге дээрге сен Меңээ идегеп турар болгай сен“». Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 40


Иеремияны хостааны

1[+][+]Камгалакчы шериглер даргазы Навузардан Иеремияны[†] Рама хоорайга хостаан соонда, Дээрги-Чаяакчы[†] Иеремияга Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан. (Навузардан илчирбе-биле бектеттирген Иеремияны Рама хоорайдан, Вавилонче[†] Иерусалим[†] биле Иудеядан үндүр сүрүп турган улус аразындан тып алган чүве-дир.)

2[+]Иеремияны камгалакчы[†] шериглер даргазынга эккээрге, ол Иеремияга мынча дээн:

«Дээрги-Чаяакчы Бурганың бо черге айыыл-халапты аазаан болгай. 3[+]Ам Дээрги-Чаяакчы чугаалаан чүвезин кылган-дыр, чүге дээрге сээң чонуң Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачыт[†] үүлгедип, Ооң сөзүн тооп дыңнавайн турган-дыр, ынчангаш силер-биле бо бүгү болган-дыр. 4Ынчалза-даа мен бөгүн бектээн илчирбеден холуңну адырып тур мен. Бир эвес мээң-биле кады Вавилонче барыксаар болзуңза, бар, мен аңаа сенче сагыш салыр мен, а бир эвес мээң-биле кады Вавилонче баар хөңнүң чок болза, артып кал. Көр даан, бүгү чурт сээң мурнуңда-дыр – кайнаар барыксай-дыр сен – ынаар чоруй бар. 5[+]Бир эвес артып каар болзуңза[*], Шафанның оглунуң оглу, Ахикамның оглу Годолияже чоруй бар. Вавилоннуң хааны аңаа Иудеяның хоорайларын чагыртып каан-дыр. Ооң чанынга, бо чоннуң аразынга чурттап тур азы кайнаар баарын эки деп санаар-дыр сен, ынаар чоруй бар». Оон камгалакчы шериглер даргазы Иеремияга аъш-чем, белек-селек бергеш, салып чорудупкан.

6[+]Иеремия Мицпа хоорайга, Ахикамның оглу Годолияга чедип келгеш, ооң чанынга, ол чуртта артып калган улус аразынга чурттап турган.


Годолияның Иудеяга чагырыкчы апарганы


(4 Хаан. 25:22-26)

7[+]Хову-шөлдерге турган иудей шериг баштыңнары база оларның улузу Вавилоннуң хааны Ахикамның оглу Годолияны тус чер чагырыкчызы кылдыр томуйлап, аңаа эр, херээжен улусту, уруг-дарыгны, чурттуң Вавилонче сүрүп аппарбаан ядыы чурттакчыларын даасканын дыңнап кааннар. 8[+]Ынчан Нафанияның оглу Измаил, Карейниң оолдары Иоханан биле Ионафан,[†] Танхуметтиң оглу Серайя, Нетофа чурттуг Офайның оолдары болгаш Мааха чурттуг Иазания олар боттарының улузу-биле Мицпа хоорайже, Годолияга чедип келгеннер.

9Шафанның оглунуң оглу, Ахикамның оглу Годолия оларга база оларның улузунга: «Халдейлерге бараан боорундан кортпаңар, чуртка артып калгаш, Вавилоннуң хаанынга бараан болуңар, ынчан менди-чаагай болур силер. 10Мен Мицпага артып калгаш, бистиинге кээп турар халдейлер мурнунга чонну төлээлээйн, а силер виноград[†] арагазы, чайгы чимистер, олива үзүнден[†] курлавырлап чыып, саваларыңар долдуруңар, ээлеп алган хоорайларыңарга чурттаңар» – деп даңгыраглап чугаалаан.

11Моавка,[†] Эдомга,[†] аммон чоннуң черинге болгаш бүгү өске черлерге турган шупту иудейлер Вавилоннуң хааны чоннуң артынчызын Иудеяга арттыргаш, Шафанның оглунуң оглу, Ахикамның оглу Годолияны оларның чагырыкчызы кылдыр томуйлаан дээрзин база дыңнап кааннар. 12Ол иудейлер мурнунда үндүр сывыртатканы бүгү черлерден дедир эглип келгеннер. Олар Иудеяже, Мицпада турар Годолияга чедип келгеш, дыка хөй виноград арагазы кылып, чайгы чимис дүжүдүн элбээ-биле чыып алганнар.

13[+]Карейниң оглу Иоханан база хову-шөлдерге турган бүгү шериг баштыңнары[†] Мицпада Годолияга чедип келгеннер. 14Олар Годолияга: «Таанда-ла сен аммон чоннуң хааны Ваалистиң[†] Нафанияның оглу Измаилди сени өлүрүп кагзын дээш ыдыпканын билбес сен бе?» – дээннер. Ынчалза-даа Ахикамның оглу Годолия оларга бүзүревейн барган. 15Карейниң оглу Иоханан Мицпага тургаш, Годолияга бүдүү: «Чөпшээреп көрем, мен баргаш, Нафанияның оглу Измаилди өлүрүп каайн, ону кым-даа билбес. Бис канчап ооң сени өлүрүп каарын, сени долгандыр чыглып келген бүгү иудейлерниң катап база тарай бээрин болгаш Иудеяның артынчызы чоннуң өлүп чидерин болдурар бис?» – дээн.

16Ынчалза-даа Ахикамның оглу Годолия Карейниң оглу Иохананга: «Ынчанмайн көр! Измаилдиң дугайында шын эвес чүве чугаалап тур сен» – деп харыылаан.

#### 41


Годолияны өлүргени

1[+][+]Чеди айда Мицпа хоорайга, Ахикамның оглу Годолияга Элишаманың оглунуң оглу, Нафанияның оглу Измаил бодунуң он кижизи-биле кады чедип келген. Измаил болза хаан уктуг, дээди дүжүметтерниң бирээзи боор кижи турган. Годолия биле Измаил Мицпага кады чемненип, дойлааннар. 2[+]Оон Нафанияның оглу Измаил болгаш ооң-биле кады келген он кижи туруп келгеш, Шафанның оглунуң оглу, Ахикамның оглу Годолияны – Вавилоннуң[†] хаанының чуртту чагырар кылдыр томуйлаан кижизин хылыш-биле шанчып кааннар. 3Измаил ол ышкаш Мицпага Годолия-биле кады турган бүгү иудейлерни база аңаа турган вавилон шериглерни өлүрүп каан.

4Годолияны өлүрген хүннүң даартазында, ол дугайында кым-даа билбес турда, 5[+]Сихем, Силом болгаш Самария[†] хоорайлардан сезен кижи чедип келген. Олар качыгдалдан салын чүлүп алган, ора тырткан хептер кеткен, мага-бодунда кезиглерлиг улус болган[*]. Ол улус Дээрги-Чаяакчының өргээзинче далган-тараа өргүлдери болгаш ладан[†] деп чаагай чыттыг чүүл көдүрүп эккел чыткан. 6Нафанияның оглу Измаил Мицпадан оларга уткуй үнүп келген. Ол ыглап бар чыткан, а оларга чоокшулап келгеш: «Ахикамның оглу Годолияга барыңар» – дээн.

7Ол улус хоорайже кирип кээри билек, Нафанияның оглу Измаил бодунуң улузу-биле кады оларны кыргып-хыдып каапкаш, мөчү-сөөктерин оңгарже октапкан. 8Сезен кижиден он кижи Измаилге: «Бисти өлүрбейн көрем. Шөлде чүве чажырар черлеривис бар, ында кызыл-тас биле арбай, олива үзү[†] биле ары чигири бар» – деп чанны берген. Измаил оларны, өске улусту өлүргени дег, өлүрбейн барган. 9[+](Годолияны өлүрген соонда, Измаилге өлүрткен улустуң мөчү-сөөктерин октапкан оңгар бир шагда Аса хаанның Израильдиң хааны Ваасадан камгаланыр дээш казып алган суг курлавырлаар оңгары болган. Ук оңгарны Нафанияның оглу Измаил өлүрген улузунуң мөчү-сөөгү-биле долдуруп каан.) 10Измаил Мицпага дириг арткан бүгү улусту, хаанның уругларын база камгалакчы шериглер даргазы Навузарданның Ахикамның оглу Годолияга чагыртып кааны, Мицпага артып калган улустуң шуптузун тудуп алган. Нафанияның оглу Измаил оларны тудуп алгаш, аммон чонче алгаш чорупкан.

11[+]Карейниң оглу Иоханан болгаш ооң-биле кады турган бүгү шериг баштыңнары Нафанияның оглу Измаилдиң үүлгеткен кемниг херээниң дугайында дыңнап кааннар. 12[+]Олар бүгү улузун чыып алгаш, Нафанияның оглу Измаил-биле чаалажып үнүп келгеннер. Олар ону Гаваонда улуг хөөлбек чанынга сүрүп четкеннер. 13Измаилге туттурган улус Карейниң оглу Иохананны болгаш ооң-биле кады турган бүгү шериг баштыңнарын[†] көрүп кааш, амырай бергеннер. 14Измаилдиң Мицпадан тудуп алгаш барган улузу шупту дедир ээпкеш, Карейниң оглу Иохананга каттыжып алганнар. 15[+]А Нафанияның оглу Измаил бодунуң сес кижизи-биле кады Иоханандан дезе бергеш, аммон чонче чоруй барган.

16Карейниң оглу Иоханан болгаш ооң-биле кады турган бүгү шериг баштыңнары Нафанияның оглу Измаилдиң Ахикамның оглу Годолияны өлүрүп кааш, Мицпадан сүрүп аппарганы бүгү артып калган чонну – чепсек эдилеп шыдаар эр улусту, херээжен улусту болгаш ажы-төлдү, акталаткан чалчаларны эдертип алганнар. Иоханан оларны Гаваондан үндүрүп алгаш чорупкан. 17Олар Египетче[†] дезер дээш, Вифлеем хоорай чоогунда Геруф-Химам деп черге доктааганнар. 18Халдейлерден корткаш, дезер бодааннары ол, чүге дээрге Нафанияның оглу Измаил Вавилоннуң хаанының чуртту чагырар кылдыр томуйлап кааны Ахикамның оглу Годолияны өлүрүп каан-на болгай.

#### 42


Бурганның арткан чонга Египетче чоруурун хоругдааны

1[+]Бүгү шериг баштыңнары, Карейниң оглу Иоханан, Гошайяның оглу Иазания[*] болгаш улуг-биче бүгү чон 2[+]Иеремия[†] медээчиге[†] чедип келгеш: «Бистиң дилээвисти хандырып көрүңер! Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңарга бис дээш мөргүп көрүңер, чоннуң бо артынчызы дээш мөргүп көрүңер! Көрүп тур силер, хөй санныг турган боттарывыс көңгүс эвээжей бердивис. 3Дээрги-Чаяакчы Бурганың биске кандыг орук шилип аарывысты, чүнү кылырывысты айтып берзин» – дээннер.

4Иеремия медээчи: «Дилээңерни кичээнгейге алдым, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарга дилээңер ёзугаар мөргүүр мен. Дээрги-Чаяакчының силерге харыылаан бүгү чүвезин чаңгыс сөс-даа чажырбайн силерге медеглээр мен» – деп харыылаан.

5[+]Олар Иеремияга: «Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның силерни дамчыштыр чугаалаан бүгү чүвезин бис ылап шын күүсетпес болзувусса, шынчы болгаш чөптүг Дээрги-Чаяакчы Боду бистиң багывысты херечилезин. 6[+]Эки азы багай-даа медээ боор болза, силерни Олче чорудуп турарывыс Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың сөзүн тооп дыңнаар бис. Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың сөзүн тооп дыңнааш, менди-чаагай артар бис» – деп чугаалааннар.

7Он хонук эрткенде, Дээрги-Чаяакчы Иеремияга Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан. 8Иеремия Карейниң оглу Иохананны, ооң-биле кады турган бүгү шериг баштыңнарын,[†] улуг-биче бүгү чонну кыйгыртып алгаш, 9оларга мону чугаалаан: «Силерниң дилээңер дээш мөргүүр кылдыр мени Олче чорутканыңар Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: 10[+]„Бир эвес бо черге артар болзуңарза, Мен силерни быжыктырар, бууратпас мен, олуртуп каар, дазылыңар тура тыртпас мен, чүге дээрге силерже ытканым айыыл-халап дээш хараадап тур мен. 11Коргуп турарыңар Вавилоннуң[†] хаанындан кортпаңар! Оон черле кортпаңар! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Чүге дээрге Мен силер-биле мен, силерни камгалаар мен, ооң холундан адырар мен. 12Силерге ээ-хайыралыг болур мен, ынчан ол хаан база силерге ээ-хайыралыг болур, силерни боттарыңарның чериңерже дедир чандырар“.

13А бир эвес силер, Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарның сөзүн тооп дыңнавайн: „Бо черге чурттавас бис“ – дээр болзуңарза база 14[+][+]„Бис египет черже чоруй баар бис, аңаа дайын-чаа көрбес бис, дайынчы труба медээзи дыңнавас бис, аштавас бис, орта чурттаар бис!“ – дээр болзуңарза, 15Иудеяның артынчызы, ам Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңна! Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы мынча дээн: „Египетче[†] чоруурун ыяк шиитпирлээр болзуңарза, ынаар чеде бергеш, аңаа чурттай бээр болзуңарза, 16[+]силерниң коргарыңар дайын-чаа аңаа, Египетке, силерни таварыыр, коргуп турарыңар аш-чут Египетке силерни сүрүп чеде бээр, орта өлүп каар силер! 17Египетке чурттаар дээш чоруурун шиитпирлээн бүгү улус аңаа дайын-чаа, аш-чут болгаш хамчык аарыгдан өлүп каар. Олардан кым-даа дириг артпас, Мээң оларже ыдарым айыыл-халаптан кым-даа чайлап шыдавас“.

18Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы мынча дээн: „Мээң кыптыккан килеңим[†] Иерусалимниң чурттакчыларын бүргей алганы дег, Египетке чеде бээриңерге, силерни база бүргей алыр. Силер каргышка, хоозуралга, адыңар баксыраарынга, дорамчылалга чыгаттырар силер, бо черни моон соңгаар көрбес силер“.

19Иудеяның арткан чону! Дээрги-Чаяакчы силерге: „Египетче барбаңар!“ – дээн болгай. Ыяк билип алыңар: мен бөгүн силерни сагындырдым. 20Силер частырыг кылып, боттарыңарның бажыңарже хан[†] кудуп алдыңар! Силер мени Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарже айбылап чорудупкаш: „Бис дээш Дээрги-Чаяакчы Бурганывыска мөргүп көр, Ооң чугаалаан бүгү чүвезин биске медегле – бис ону күүседир бис“ – дээн болгай силер. 21Мен бөгүн Ооң медээзин силерге медегледим, ынчалза-даа Бурганыңар Дээрги-Чаяакчының сөзүн, Ооң мени дамчыштыр силерге дужааган чүвезин тооп дыңнавадыңар. 22Ынчангаш ыяк билип алыңар: барып чурттаар деп турар чериңерге дайын-чаа, аш-чут болгаш хамчык аарыгдан өлүр силер!»

#### 43


Сөс дыңнавас артынчы чоннуң Египетче чорупканы

1Иеремия[†] бүгү чонга оларның Бурганы Дээрги-Чаяакчының сөзүн – Ооң Иеремияны дамчыштыр оларга чугаалаан бүгү чүвезин медеглээн. 2[+][+]Ынчан Гошайяның оглу Азария, Карейниң оглу Иоханан өске бүгү бардам улус-биле кады Иеремияга мынча дээннер: «Шын эвес чүве чугаалап тур сен! Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганывыс сени „Египетче[†] чорбаңар, аңаа чурттаваңар!“ деп чугаалазын дээш айбылап чоруткан эвес. 3[+]Харын Нирияның оглу Варух бисти халдейлерниң холунга хүлээдип бээр дээш база олар бисти өлүрүп кагзын азы Вавилонче[†] сүрүп аппарзын дээш, сени биске удур ыдалап турар-дыр».

4Карейниң оглу Иоханан, бүгү шериг баштыңнары болгаш бүгү чон Дээрги-Чаяакчының «Иудеяга артып калыңар!» дээн айтыышкынын тооп дыңнавайн барган. 5Карейниң оглу Иоханан биле бүгү шериг баштыңнары[†] Иудеяның артынчы чонун (а ол улус өске чоннарның черлеринче үндүр сывыртаткаш, ам Иудеяже дедир чанып кээп турган) – 6[+][+]эр, херээжен улусту, оларның ажы-төлүн, хаанның уругларын, камгалакчы шериглер даргазы Навузарданның Шафанның оглунуң оглу, Ахикамның оглу Годолия-биле арттырып каан бүгү улузун база ол ышкаш Иеремия медээчини,[†] Нирияның оглу Варухту – эдертип алгаш, 7[+]Дээрги-Чаяакчыны тооп дыңнавайн, Египетче чорупканнар. Олар Тафнис хоорайга чеде бергеннер.

8Тафниске Дээрги-Чаяакчы Иеремияга Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 9«Холуңга улуг даштардан тудуп алгаш, иудейлер көрүп турда, оларны Тафнисте фараоннуң ордузунче кирер чер чанында тапталган дой-довуракка суп каг. 10[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганының мынча дээн сөзүн иудейлерге чугаала: „Мен боже Бодумнуң чалчам, Вавилоннуң хааны Навуходоносорну кыйгыртып эккелгеш, ооң дүжүлгезин Мээң суп кааным даштар кырынга тургузар мен. Ол бодунуң майгынын оларның кырынга хере тыртып, тип аар! 11[+][+]Ол хаан чедип келгеш, Египетти чылча шавар.

Өлүр хүнү келген кижи өлүмче барзын,
туттуруп аары чайлаш чок кижи туттуруп алзын,
хылышка шаштырар кижи хылыштан калзын!

12[+]Египет бурганнарның өргээлерин өрттедир мен. Чамдык бурганнарны хаан өрттедиптер, өскелерин тудуп алгаш баар! Кадарчы кижиниң быттарын хевинден тө силгип кааптары дег, Навуходоносор база Египетти үптээр[*], оон амыр-шөлээн чоруй баар. 13Ол хаан Египетте Хүн-бурганның өргээзинде тураскаал адагаштарны үреп кааптар, египет бурганнарның өргээлерин хуюкталдыр өрттедиптер“».

#### 44


Египетке хары бурганнарга мөгеерин үргүлчүлээни

1[+]Дээрги-Чаяакчының Иеремияны[†] дамчыштыр Египетте[†] – Мигдолда, Тафнисте, Мемфисте болгаш Патрос девискээринде чурттап турар бүгү иудейлерге ажыдып чугаалаан сөзү бо-дур.

2Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†], Израильдиң Бурганы мынча дээн: «Иерусалимге болгаш Иудеяның бүгү хоорайларынга таварыштырганым айыыл-халапты көрген силер. Ол хоорайлар амгы үеде бузундулар апарган, ында чурттакчылар артпаан. 3[+]Чүге дээрге оларның чурттакчылары бузут үүлгедип, Мени килеңнеткеннер[†] – олар боттарының-даа, силерниң-даа, ада-өгбеңерниң-даа билбес чорааны хары бурганнарга мөгейип, айдызаар өргүл кыпсып, бараан болуп турганнар. 4[+]Мен силерже Мээң бүгү чалча-медээчилеримни,[†] силерге: „Ындыг чүдек-бужар чүве кылбаңар, Мен ону көөр хөңнүм чогул“ – деп чугаалазын дээш, катап-катап чорудуп-ла турган мен.

5Ынчалза-даа иудейлер тооп дыңнавааннар, кулактарын ээктирбээннер, боттарының бузудундан ойталавааннар, хары бурганнарга айдызаашкын кылырын уламчылап турганнар! 6Мээң килеңим тарай берген, ол килең Иудеяның хоорайларынга, Иерусалимниң кудумчуларынга кыптыккан; ол хоорайлар бузундулар апарып, хоозураанын бөгүн көрүп тур силер».

7Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Аг-шериглиг Бурганы мынча дээн: «Чүге силер ам-даа боттарыңарга удур кедергей улуг бузут үүлгедип турарыңар ол? Чүге боттарыңарны иудей чондан үзе шаап, эр, херээжен улусту, элээди, чаш ажы-төлдү, силерниң араңарга артынчы безин артпас кылдыр узуткап турарыңар ол? 8Силер Египетке чурттаар дээш көже бергеш, боттарыңарның холуңар-биле дүрзүлер кылып база хары бурганнарга айдызаашкын кылып, Мени килеңнедип турар-дыр силер. Боттарыңарны чок кылып аар силер база чер-делегейниң бүгү чоннарынга каргаттырарынга, оларның мурнунга адыңар баксыраарынга чыгаттырар силер. 9[+]Таанда-ла силер ада-өгбеңерниң кем-буруузун, Иудеяның хааннары биле кадыннарының кем-буруузун, боттарыңар биле кадайларыңарның кем-буруузун, Иудеяга, Иерусалимниң кудумчуларынга үүлгеттинип турган бүгү чүвени уттупканыңар ол бе? 10Амдыгаа чедир томаарбаан, Менден кортпайн турар силер. Мээң силерге база ада-өгбеңерге бергеним хоойлум[†] болгаш доктааткан дүрүмнерим ёзугаар чурттавайн турар силер».

11Ынчангаш Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы мынча дээн: «Силерже айыыл-халап ыдарын быжыы-биле шиитпирлээн мен, Иудеяның бүгү чонун узуткаар мен! 12[+]Египетке чурттаар деп шиитпирлээш, чоруп турар дириг арткан иудейлерни чок кылыр мен – олар шупту аңаа узуткаттырып, кырлып каар. Олар дайын-чаа биле аш-чутка узуткаттырар, кырган-аныяа чокка, дайын-чаа, аш-чуттан өлүп каар. Каргыш биле хоозуралдың, дорамчылал биле бак атка кирериниң үлегер-чижээ апаарлар. 13[+]Мен Египетте чурттап турар улусту, Иерусалимни кезеткеним дег, дайын-чаа, аш-чут болгаш хамчык аарыг-биле кезедир мен. 14Египетке кээп, чурттай берген иудейлерден дириг кижи артпас, кым-даа камгалал[†] албас болгаш Иудеяже дедир чанмас. Олар бүгү-ле сагыш-сеткилинден Иудеяже ээп келиксеп, аңаа чурттаксап турар, ынчалза-даа Египеттен дезе берген каш кижиден аңгыда, кым-даа дедир ээп келбес».

15Кадайлары хары бурганнарга айдызаар өргүл кыпсып турарын билир бүгү эр улус, аңаа мөөңнелип чыылган бүгү херээжен улус, египет черге, Патроска чурттап турган бүгү чон Иеремияга мынча деп харыылаан: 16[+]«Сени дыңнавас бис, биске Дээрги-Чаяакчының адындан чугаалап турар сөзүңнү тооп дыңнавас бис! 17[+]Кылыр бооп аазаан бүгү чүвевисти моон-даа соңгаар кылыр бис: мурнунда боттарывыстың, ада-өгбевистиң, хааннарывыстың болгаш нояннарывыстың Иудеяның хоорайларынга, Иерусалимниң кудумчуларынга кылып турганывыс дег, дээрниң Кадынынга[*] айдызаашкын кылып, арага өргүлү чажар бис. Бис ону кылып тургаш, тоттур чемненип, аас-кежиктиг чурттап, бак чүве көрбээн болгай бис. 18А дээрниң Кадынынга айдызаашкын кылбастаан, арага өргүлү чашпастаан үевистен бээр, түрегдеп эгеледивис, улузувус дайын-чаа биле аш-чуттан өлүп тур».

19А херээжен улус: «Бис дээрниң Кадынынга айдызаашкын кылып, аңаа ооң дүрзүзүн өттүндүр кылган боовалар быжырып, арага өргүлү чажып тура, ол бүгүнү ашактарывыстың чөпшээрели чокка кылып турар бис бе кай?» – дээннер.

20Иеремия ынчан эр, херээжен улуска, аңаа удур чүве чугаалаан бүгү чонга мынча дээн: 21«Иудеяның хоорайларынга, Иерусалимниң кудумчуларынга кылып турган айдызаашкыннарыңар дугайында чугаалап тур силер бе? Силерниң, ада-өгбеңерниң, хаан, нояннарыңарның, чурттуң чонунуң кылып турган айдызаашкыннарын Дээрги-Чаяакчы уткан деп бе? Олар Ооң сеткил-хөңнүнге дээпкен эвес бе? 22[+][+]Дээрги-Чаяакчы силерниң бузуттуг херектериңерни, үүлгедип турган чүдек-бужар чүүлдериңерни оон ыңай шыдажыр аргазы чок апарган, ынчангаш ам силерниң чериңер бузундулар апарган, хоозурал болгаш каргыш бооп хуула берген, ында чурттакчылар артпаан-дыр! 23[+]Айдызаашкын кылып, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бачыт[†] үүлгедип, Ооң сөзүн тооп дыңнавайн, ооң хоойлу, дүрүмнери болгаш айтыышкыннарын ёзугаар чурттавайн турганыңар дээш, ол бүгү айыыл-халап ам силерни хөме тавараан-дыр».

24Иеремия бүгү чонга, бүгү херээжен улуска мынча дээн: «Египетте турар бүгү иудейлер, Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнаңар! 25Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы: „Боттарыңар-даа, кадайларыңар-даа чугаалап турган чүвеңерни кылып турар-дыр силер. ‘Берген аазаашкыннарывысты күүседир бис: дээрниң Кадынынга айдызаашкын кылып, аңаа арага өргүлү чажар бис!’ деп турган силер. Аазаашкыннарыңарны ыяк сагыңар-ла, аазаан чүүлүңерни күүседиңер-ле!“ – деп чугаалаан.

26Ынчангаш Египетте чурттап турар бүгү иудейлер, Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнаңар: „Дириг Бодумнуң өндүр улуг адым-биле даңгыраглап тур мен – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалаан, – Мээң адымны Египетте барган иудейлер моон соңгаар адавас, оларның кайызы-даа: ‘Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының ады-биле даңгырагладым!’ – дивес. 27[+]Силерге ачы-буян эвес, айыыл-халап келзин дээш, Мен силерден карак салбас мен. Египетте турар бүгү иудейлер, төндүр кырлып калгыжеге чедир, дайын-чаа болгаш аш-чуттан өлүп кээр. 28[+]Чүгле каш борбак кижи дайын-чаадан дириг арткаш, Египеттен Иудеяже эглип кээр. Ынчан Египетке чурттаар дээш чоруй барган Иудеяның артынчы чону кымның сөзү – Мээң азы оларның – күүсеттинип турарын билип аар. 29Мен силерни бо черге кезедир мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Мээң сөстерим силерге айыыл-халап бооп чогуп бүдерин билип алыңар. Ооң бадыткал демдээ бо-дур: 30[+]Мен Иудеяның хааны Седекияны ооң амы-тынын үзүксээн дайзыны – Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносорнуң холунга хүлээдип бергеним дег, Египеттиң фараону Вафрийни база ооң дайзыннарының холунга, ооң амы-тынын үзүксээн улустуң холунга хүлээдип бээр мен“. Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур».

#### 45


Дээрги-Чаяакчының Варухка медеглели

1[+][+]Кажан Нирияның оглу Варух бүгү бо чугаа-сөстү Иосияның оглу, Иудеяның хааны Иоакимниң чагыргазының дөрткү чылында дүрүг-номга[†] бижип каан соонда, Иеремия[†] медээчиниң[†] Варухка чугаалаан сөзү бо-дур.

2-3[+]Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы[†] мынча дээн: «Варух, сен: „Ат болдум! Дээрги-Чаяакчы мээң аарыг-човалаңымны көвүдетти, уё-човуурумдан харыксырап калдым, амыр-дыш көрбестедим“ – дээр-дир сен.

4Иеремия, сен аңаа Дээрги-Чаяакчының мынча дээн сөзүн дамчыт: „Бо бүгү чер кырынга Бодумнуң тудуп каан чүвемни үрегдээр мен, олурткан чүвемни тура тыртар мен! 5[+]Сен бодуңга хөлүн эрттир хөй чүве дилеп тур сен. Дилеве, чүге дээрге кижи бүрүзүнче айыыл-халап ыдар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – А сени, кайнаар-даа баар болзуңза, амы-тынныг арттырар мен, дириг артары – олча-кежииң болур“».

#### 46


Египет дугайында медеглел

1[+]Дээрги-Чаяакчының Иеремия[†] медээчиге[†] өске чоннар дугайында ажыдып чугаалаан сөзү бо-дур.

2[+][+][+]Египет[†] дугайында база Египеттиң фараону Нехаонуң Евфрат хемниң эриинде Кархемис хоорайга турган аг-шерииниң дугайында медеглел бо-дур. Ол аг-шеригни Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносор Иосияның оглу, Иудеяның хааны Иоакимниң чагыргазының дөрткү чылында чылча шапкан чүве-дир.

3«Дозуг-камгалалдарыңар, чыдаларыңар белеткеңер,
дайынче далажыңар,
4аъттарыңар эзертээш, халдып үнүңер, аъттыг кижилер!
Куяк бөргүңер кеткеш, чыскаалыңар,
чыдаларыңар баштарын чидидиңер, куяк хептен кедиңер!

5[+]Көрүп тур мен. Олар коргуп-сүртээш, дезипти,
күштүг дайынчылары кырдырып алды.
Хая көрүнмейн дезип-ле турлар,
долгандыр коргуш бар-дыр – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] медеглээн. –
6Дүрген маңнаар-даа кижи дезип шыдавас,
күштүг-даа кижи камгаланып шыдавас.
Соңгу чүкте чуртка, Евфрат хемниң эриинге тептигип кээп дүшкеш,
олар кырлып калды.

7Бо кым, Нил хем ышкаш, диргелип келди?
Ооң суу, шапкын агым дег, дажып тур.
8Египет, Нил хем ышкаш, көдүрлүп келген,
шапкын агым дег, дажып тур.
Ол: „Диргелгеш, чер-делегейни хөме аптар мен,
хоорайларны, чурттакчы чонну чок кылыр мен!“ – дээн.
9Халдыңар-ла, аъттар! Маңнадыңар-ла, дайынчы тергелер![†]
Күштүг дайынчылар: дозуг-камгалалдыг[†] эфиоптар, ливийлер,
чаларын хере тырткан лидийлер – тулчуп үнзүн!

10[+][+][+][+]Ол хүн болза Аг-шериглиг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының шииткелиниң хүнү-дүр,[†]
Ооң дайзыннардан өжээн негээр хүнү-дүр!
Хылыш кыргып-хыдааш, тодар, оларның ханын пөктүр ижип аар –
ол дээрге Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчыга соңгу чүкте чуртка,
Евфрат хемниң чанынга кылган өргүл-дүр.
11[+][+]Галаадче[†] баргаш, эм бальзамдан ап ал, күжүр Египет-кыс!
Ынчалза-даа эм-таңны хей черге чыыр сен. Экирип шыдавас сен.
12[+]Сээң адың баксыраанын өске чоннар дыңнап каан,
сээң алгы-кышкың бүгү чер-делегейде дыңналып тур.
Чүге дээрге күштүг дайынчылар бот-боттарынга тептиккеш,
чаңгыс угда кээп дүшкен».

13Вавилоннуң хааны Навуходоносор келгеш, Египетти чылча шавар дугайында Дээрги-Чаяакчының Иеремия медээчиге ажыдып чугаалаан сөзү бо-дур:

14[+]«Египетке медээлеңер,
Мигдол, Мемфис биле Тафнис хоорайларга мону чарлаңар:
„Чыскаалыңар, белен болуңар,
чүге дээрге долгандыр турар бүгү чүвени хылыш кыргып-хыдып тур!“

15Чүге сээң күштүг бугаң[*] ойта кээп дүшкенил, чүге ол шыдашпааныл?
Ону Дээрги-Чаяакчы ойтур октапкан.
16[+]Хөй улус бот-боттарынга тептиккеш, кээп дүжүп,
бот-боттарынга: „Тураалыңар, төрел чонувус, төрээн черивисче
дедир чанаалы, кызагдакчының хылыжындан камгаланыыл!“ – деп тур.

17[+]Египеттиң фараонунга „Үезин эрттирип алган шуугакчы[*]“
деп шоладан тыпсыңар.
18[+][+][+][+]Дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен:
даглар аразында Фавор даг дег,
далай чанында Кармил даг дег
улуг-шыырак дайзын силерге чедип кээр – деп,
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы деп аттыг Хаан медеглээн. –
19[+][+]Египеттиң чурттакчылары, эт-севиңер чыып,
өскээр көжеринге белеткенип алыңар!
Чүге дээрге Мемфис хоозураар, ону үреп бузар,
аңаа чурттакчы артпас.

20[+]Египет – чараш инек-тир,
олче соңгу чүктен шаашкак ужуп кээп-ле,
ужуп кээп-ле турар.
21Египетте хөлезилеттинген шериглер – семис бызаалар – база дезиптер,
шупту маңнажып ыңай боор, чайгылыш чок туржуп шыдавас,
чүге дээрге оларга айыыл-халап хүнү, кеземче көөр үе чедип кээр.
22Египет чылан ышкаш шиигейнип, ыңай союп бар чыдар,
дайзыннар олче дайылдажыр дээш кел чыдар,
ыяш кезикчилери дег, балдыларлыг чоокшулап орар.
23Олар ооң эрттинмес арга-арыын[*] кезип кааптар – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, –
чүге дээрге дайзыннар шартылаадан хөй, эмге-тикчок.
24[+]Египет-кыс ады баксырап, соңгу чүктүң чонунуң холунче кирер».

25[+][+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы мынча дээн: «Фивы хоорайда Амон бурганны, фараонну болгаш бүгү Египетти кезедир мен, фараонну болгаш аңаа идегээр бүгү улусту, ол чурттуң бурганнарын, хааннарын кезедир мен! 26[+]Мен оларны шуптузун оларның амы-тынын үзүксээн улустуң холунга: Вавилоннуң хааны Навуходоносорнуң, ооң дүжүметтериниң холунга хүлээдир мен. Ынчалза-даа ооң соонда Египетти, эрткен үеде ышкаш, улус ээлеп чурттаар – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –

27[+][+]А сен, Мээң чалчам Иаков,[†] кортпа,
Израиль[†], сүрээдеве! Мен сени камгалаар мен,
ырак чурттан дедир эккээр мен,
сээң үре-салгалыңны туттуруушкунда турары чурттан дедир чандырар мен.
Иаков ээп келгеш, амыр-тайбың, хостуг-шөлээн чурттаар,
ону кым-даа коргудуп-дүвүретпес.
28[+]Мээң чалчам Иаков, кортпа – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, –
чүге дээрге сээң-биле кады мен!
Оларның аразынче сени үндүр сывырыпканым
бүгү чоннарның когун үзер мен, а сени узуткавас мен.
Ындыг-даа болза, сени чөптүү-биле кезедир мен,
кеземче чок арттырбас мен!»

#### 47


Филистим чон дугайында медеглел

1[+]Фараоннуң[†] Газа хоорайны чылча шаварының бетинде, Дээрги-Чаяакчының Иеремияга[†] филистим чон дугайында ажыдып чугаалаан сөзү бо-дур. 2-3[+]Дээрги-Чаяакчы[†] мынча дээн:

«Соңгу чүктен суглар диргелип кел чыдыр,
олар үерлээн хем дег агып келгеш,
черни база ында бар бүгү чүвени,
хоорайларны база чурттакчы чонну хөме алыр.
Ынчан аът даваннарының токкулаарындан,
дайынчы тергелерниң[†] кедергей шимээнинден,
оларның дугуйларының даажындан
улус ишкирнигип ыглаар, чурттуң чону ыглажыр.
Адалар ажы-төлүнче көрүнмес,
чүге дээрге оларның холунуң күжү чидер –
4[+][+]бүгү филистимнерниң узуткаттырар хүнүнде,
Сидон биле Тирниң сөөлгү эвилелчилериниң өлүп каар хүнүнде
ындыг болур.
Дээрги-Чаяакчы Кафтор ортулуктан келген филистим чоннуң
артынчызын узуткап каар!
5Муңгаралдан Газа хоорайның чону бажын дөңгүрертир чүлүүр,
Аскалон хоорайның чону үн чок апаар.
Шынааның[†] дириг арткан чурттакчылары,
кажанга чедир боттарыңарны, качыгдалыңар демдээ кылдыр,
балыглаар силер?»

6[+]Аа халак! Дээрги-Чаяакчының хылыжы,
кыргып-хыдыырын кажан соксаар сен?
Хыныңче эглип көр, оожургап, доктаа!
7[+]Ынчалза-даа хылыш канчап оожургаарыл?
Ол Дээрги-Чаяакчыдан дужаал алган болгай.
Дээрги-Чаяакчы Аскалон хоорайга удур,
далай эриинде чурттаан чонга удур
Бодунуң хылыжын ыткан-дыр.

#### 48


Моав дугайында медеглел

1[+][+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†], Израильдиң Бурганы Моав[†] дугайында мынча дээн:

«О, Нево хоорай! Ол ат болуп, хоозураар-дыр.
Кириатаим хоорай бак атка кирип, эжелеттирер-дир;
бедик шивээ бак атка кирип, бустурар-дыр.
2Моавтың ат-алдары ам чок.
Дайзыннар Эсевон хоорайга удур бак чүве бодап:
„Барып, ол аймакты узуткаалы!“ – деп турар-дыр.
Мадмена хоорай, сен база өлүр сен, хылыш сени сүрүп чедер.
3Хоронаимде: „Буурадып, үреп бузуп тур!“ – дээн ыы-сыы дыңналыр.
4Моав чылча шаптыртыр, ооң ажы-төлүнүң ыы-сыызы дыңналыр.
5[+]Лухитче үнүп бар чыдар улус соксаал чок ыглажыр,
Хоронаимче бадар орукта ажыг-шүжүгнүң,
хилинчектиң уё-човууру дыңналыр.
6[+]Дезип, амы-тыныңар камгалаңар!
Ээн кургаг ховуда чадаң үнүш[*] дег болуңар.
7[+][+]Ажыл-херектериңерге, эртине-байлааңарга идегээн болгаш,
силер база туттуруп аар силер.
Хамос[†] бурганны, ооң бараалгакчыларын,[†] нояннарын
дайзын база тудуп алгаш баар.
8[+]Узуткакчы кайы-даа хоорайны оюп эртпес,
кандыг-даа хоорай камгалал[†] албас,
шынаа[†] чурттакчы чок артар, оргулааш ээнзирээр».
Дээрги-Чаяакчы ынча дээн-дир.

9«Моавка чалгындан бериңер, ол ужуп чоруй барзын.
Ооң хоорайлары хоозураар, чурттакчы чок артар.
10Дээрги-Чаяакчының ажыл-херээ дээш кыспас кижи каргаттырар,
бодунуң хылыжын хан[†] шылба кылбас кижи каргаттырар!
11[+]Моав, турнуккан арага дег, аныяандан-на амыр-шөлээн чораан.
Ону бир савадан өске саваже солуй кутпаан, тудуп аппарбаан –
ооң амданы биеэги хевээр арткан, чаагай чыды өскерилбээн.
12Ынчангаш кажан Мен дайзыннар чорудуптарымга,
олар Моавты төптер, саваларны куругладыр,
доңгаларны чуура шавар үе чедип кээр – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
13[+]Бодунуң идегели боор Вефил[*] дээш Израильдиң бак атка киргени дег,
Хамос бурган дээш Моавтың ады баксыраар.
14Силер хей черге: „Бис дидим бис!
Дайын-чаага күчүлүг дайынчылар бис!“ – деп тур силер.
15[+]Моав хоозураар, ооң хоорайлары эжелеттирер,
эки дээн аныяк оолдарны өлүрер дээш аппаар – деп,
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы деп аттыг Хаан медеглээн. –

16Моавтың буураар үези чоокшулаан,
ооң айыыл-халавы кончуг дүрген чоокшулап орар.
17Бүгү кожа чоннар, ооң адын билир бүгү улус,
ол дээш ыглап-сыктап: „Аа халак!
Күчү-күштүг, алдарлыг аймакты чылча шаап кагды!“ – деп халактаңар.
18[+]Дивоннуң чурттакчылары, алдар-хүндүлүг черден дүшкеш,
када берген черже олуруп алыңар –
Моавтың хоозурадыкчызы силерже кел чыдыр,
ол шивээлериңерни үреп бузуп каар.
19[+]Ароерниң чурттакчылары, орук кыйыынга туруп алгаш, көрүңер,
дириг арткаш, дезип үнген улустан: „Чүү болду?“ – деп айтырыңар.
20Моавтың ады баксыраар, ону узуткап каар.
Ишкирнигип ыглап-сыктаңар,
Арнон хем эриинге Моавтың хоозураанын чарлаңар.

21-24Оргулаашта хоорайларны – Халон, Иааца болгаш Мефаатты, Дивон, Нево болгаш Бет-Дивлатаимни, Кириатаим, Бет-Гамул болгаш Бет-Меонну, Кериот болгаш Восораны база моав черде ыракта-даа, чоокта-даа бүгү хоорайларны шиидер-дир. 25Моавтың күчү-күжүн чок кылып каар, ооң эрге-чагыргазын дүжүрүп каар – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –

26[+][+]Моавты эзиртир ижиртип калыңар, чүге дээрге ол Дээрги-Чаяакчыга удур бодун өрү көрдүнүп турган-дыр! Моав кускузунга боражып чытсын, улуска кочулатсын. 27[+]Сен Израиль[†] дугайында кочуланып, бажыңны дорамчылалдыг чайып турдуң, а ол туттургаш, бак атка кирген ооржу эвес-тир.

28[+]Моавтың чурттакчылары, хоорайларыңар кааптыңар,
хаялар аразынга чурттаңар!
Хая чарыктарынга уя тудар черлик көге-бугалар дег болуңар».
29[+]Моавтың улуургааның дугайында, аажок турамыының дугайында,
ооң туразының улуунуң, улуургааның, идээргээниң дугайында,
ооң хөңнүнүң улуунуң дугайында дыңнаан бис.

30«Мен ооң бардамын билир мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Ооң көөргеттинер чоруу хоозун меге-дир, ооң ажыл-херээ – меге-дир».

31[+]Ынчангаш Моавтың бүгү чону дээш ишкирнигип ыгладым;
Кир-Харешеттиң улузу дээш кажыыдап тур мен.
32[+]Сивмада виноград[†] шөлү, сен дээш ыглааным
Иазер дээш ыглаанымдан качыгдалдыг-дыр.
Сээң виноградың сыптары далай ындынче,
Иазерге чедир чаттылып турган болгай.
Сээң чайгы чимизиңни, бышкан салбактарыңны
узуткакчы үзе тыртып тур.

33«Дүжүткүр моав чер өөрүшкү, хөглел чок артар. Виноград арагазы бүдүрерин соксадыр мен. Кым-даа ыр-шоор-биле виноградын таптай баспас – олар өөрүшкүден эвес, а өске чылдагаан-биле алгыржыр. 34[+]Эсевондан Элеалеге чедир ыы-сыы дыңналып тур, ында чурттаан улустуң алгы-кышкызы шуут-ла Иаацага чедир, Сигордан Хоронаимге чедир, Эглат-Шелишияга чедир дыңналып тур, чүге дээрге Нимримниң суу соглуп каар-дыр. 35Мен Моавта бедик черлерге[†] өргүлдер салган, дүрзү-бурганнарынга[†] айдызаашкын кылган бүгү улусту узуткаар мен!» – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн.

36Ынчангаш мээң чүрээм Моав дээш шоор ышкаш ыглап тур! Кир-Харешеттиң чурттакчылары дээш мээң чүрээм шоор ышкаш ыглап тур, чүге дээрге оларның бүгү өнчү-хөреңгизи чиде берген-дир. 37[+]Олар шупту муңгаралдан бажын дөңгүрертир таартып, салын чүлүп алган, холунга кезиглер кылып алган, оларның белинде качыгдалдың самдар хеви орааттынган.

38[+]«Моавта бажың бүрүзүнге, кудумчу санынга ыы-сыы дыңналыр. Чүге дээрге Мен Моавты херекчок сава дег чуура шаап каар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 39Ол дээш улус ыглажып: „Моав чылча шаптырган-дыр! Аа халак! Моав бак атка кирип, дезипкен-дир!“ – деп чугаалаар. Моав кочу-шоот бооп хуула бээр, бодунуң бүгү кожа чоннарынга коргунчуг үлегер апаар».

40[+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Эзир шүүргедеп ужуп үнер,
ол Моавтың кырынга чалгыннарын хере сунар!
41[+]Моавтың хоорайлары эжелеттирер,
ооң шивээлерин дайзын чаалап аар.
Ол хүн Моавтың дайынчылары кортканындан,
божаан кадайлар дег, сириңейни бээр.
42Моав чон бүрүнү-биле узуткаттырар,
чүге дээрге ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бодун өрү көрдүнген-дир.
43[+]Моавтар, коргунчуг байдал, оңгар болгаш какпа-дузак –
силерни манап турар үлүг ол-дур – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
44[+]Коргунчуг байдалдан дескен кижи оңгарже кээп дүжер,
оңгардан үне берген кижи какпа-дузакка туттурар,
чүге дээрге Мен Моавка удур кеземче үези доктаадыр мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
45[+]Дескен улус Эсевоннуң ханазының адаанга, чилчии үстүп, доктаай бээр.
А Эсевондан от, Сигоннуң хоорайындан чалбыыш өөскүп үнгеш,
Моавтың кастыын, шуугакчыларның тейин өрттедир.
46[+]Моав, ат болур сен! Хамос бурганның чону узуткаттырар.
Сээң оглу-кызыңны дайзын тудуп алгаш баар.
47[+]Ынчалза-даа келир үеде Мен Моавтың чонунга эки чолду эгидер мен[*]».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

Моавка үндүрген шииткел мооң-биле төнген.

#### 49


Аммон чон дугайында медеглел

1[+][+]Аммон чон[†] дугайында Дээрги-Чаяакчы[†] мынча дээн:

«Израильдиң ажы-төлү чок чүве бе?
Ооң салгакчызы чок чүве бе?
А Милхом бурган чүге Гадтың черин эжелеп алды,
ооң чону чүге Гадтың хоорайларында чурттап турарыл?
2[+]Ынчалза-даа үе кээрге, аммон чоннуң Равва хоорайынга
дайын-чааның алгы-кышкызы дыңналыр кылып каар мен! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Ол хоорай бузундулар оваазы апаар,
ооң чанында хоорай-суурлар отка өрттенир,
Израиль[†] бодун чагырган улусту боду чагырып эгелээр – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
3[+][+]Эсевон хоорай, ыглап-сыкта,
чүге дээрге Гай хоорайны хоозурадыр-дыр!
Равва чанында суурларның чурттакчылары, ишкирнигип ыглаңар,
качыгдалдың самдар хевин кедиңер,
херимнер кыдыы-биле улчуп чоруңар,
чүге дээрге Милхом бурганны дайзын
ооң бараалгакчылары[†] болгаш нояннары-биле кады тудуп алгаш баар.
4[+][+]Чүге шынааларың-биле[†] мактанып тур сен?
Сээң шынааң кургап каар-дыр!
Өскерликчи кыс! Сен эртине-байлааңга идегеп:
„Кым менче халдаарыл?“ – деп турдуң.
5Мен силерже бүгү чоок-кавы черлерден коргуушкунну ыдар мен – деп,
Аг-шериглиг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы медеглээн. –
Силерни үндүр сывырып, тоо быдарадыптар,
улчуп чоруур улусту кым-даа дедир эккеп, чыгбас.
6[+]Ынчалза-даа ооң соонда аммон чонга эки чолду эгидер мен[*]».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Эдом дугайында медеглел


(Авд. 1:1-9)

7[+][+]Эдом[†] чон дугайында Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:

«Таанда-ла Теманда мерген угаан артпаан бе,
сарыылдыг улус арга-сүме берип шыдавастаан бе,
оларның мерген угааны бойлап калган бе?
8[+]Деданның чурттакчылары, хая көрүнмейн, дезип маңнаңар,
ханы куйларга чаштына бериңер,
чүге дээрге Исавтың[†] үре-салгалынга онаашкан айыыл-халапты ам ыдар мен,
ону кезедир үем келген-дир!
9Бир эвес сеңээ кат-чимис чыыкчылары чедип келген болза,
олар элээн катты арттырып кагбас бе?
Дүне када оорлар кээп чораан болза,
олар чүгле бодунга чеже херегил, ынчаны оорлап албас бе?
10А Мен Эдомну куругладыр үптээр мен,
ооң чүве чажырар черлерин ажыдар мен,
ооң чону чаштып шыдавас! Ол чок апаар,
ооң үре-салгалы, ха-дуңмазы[†] база кожалары узуткаттырар.
11Эдом бодунуң өскүстерин Меңээ арттырып кагзын,
оларның амы-тынын кадагалаар мен,
ооң дулгуяк херээженнери[†] Меңээ идегеп болур!»

12[+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Кеземчеге таварышпас ужурлуг улус безин бо дашканы төндүр ижер! Кай, сен кеземчеден чайлаар сен бе? Чок, оон чайлавас сен, бо дашканы төндүр ижер сен! 13[+][+]Бодум-биле даңгыраглап тур мен! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, – Восора хоорай коргунчуг байдалга, бак атка киреринге, хоозуралга болгаш каргышка чыгаттырган, аңаа чагырткан бүгү хоорайлар кезээ-мөңгеде бузундулар бооп хуулар».

14Дээрги-Чаяакчыдан келген медээни дыңнаан мен.
«Шерииңер чыып, Эдомга удур чаалажып үнүңер!» – деп медээ чедирзин дээш,
айбычы кижини чорудупкан болган.
15«Мен сени чоннар аразынга чөгенчиг чон кылып каар мен,
улус аразынга аажок бак көрдүрер сен.
16[+]Чалымнарда чурттаан, даглар баштарын ээлээн чон,
бодуңнуң түрлүүңге[*], турамык чорууңга дуурайладып алдың.
Эзир куш дег, бедик черге уя тудуп алдың,
ынчалза-даа Мен сени оортан дүжүр октаптар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –

17[+]Эдом хоозуралга чыгаттырар! Чаны-биле эрткен кижи бүрүзү ооң бузундуларын көргеш, элдепсинер база кочулап сыгырар. 18[+][+]Үреп бузуп каан Содом биле Гоморрага[†] дег, олар-биле кожаланчак хоорайларга дег, Эдомга база чаңгыс-даа кижи чурттавас, ол черге кижи амытан турумчувас – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – 19[+][+][+]Иордан хемниң[†] эриинден чечектелген одар-белчиирже[*] үнүп келген арзылаң дег, Мен база эдом чонну далаштырып сывыртап, ону чагырар кижини шилип, томуйлаар мен. Меңээ дөмей кым барыл, Менден кым харыы негээрил? Меңээ удурланып шыдаар кадарчы бар бе?»

20[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчының Эдом дугайында шиитпирин, Теманның чурттакчыларынга удур Ооң бодап алган чүвезин дыңнаңар. Дайзын сүрүг малдың хураганнарын[†] алгаш баар, ооң кадында Бурган одар-белчиирлерни хоозурадып каар. 21Эдом буступ дүжерге, дааш-шимээнден чер сирилээр, ыы-сыы Кызыл далайга чедир дыңналыр. 22[+][+]Эзир бедидир ужуп үнгеш, олчазын шүүргедеп, Восораның кырынга чалгыннарын хере сунар! Ол хүн Эдомнуң дайынчылары кортканындан, божаан кадайлар дег, сириңейни бээр.


Дамаск дугайында медеглел

23[+][+]Дамаск дугайында медеглел бо-дур.

Хамат биле Арпад хоорайлар багай медээ дыңнааш, мөгүдээр.
Олар, чалгып-хөлзээн далай дег,
кортканындан кыймыңайнып, оожургап чадажыр.
24[+]Дамаск харыксырап каар, дезип ыңай боор,
ол коргуп-сирилей бээр,
божаан херээжен кижи дег, аарышкы, хилинчекке бүргедир.
25Алдарлыг база өөрүнчүг турган хоорайдан улус дезе бээр.

26[+]«Ол хүн Дамаскының кудумчуларынга аныяк оолдар кырлып каар,
ооң дайынчылары шупту өлүп каар – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
27[+][+]Мен Дамаскының ханаларынче отту ыдар мен,
ол от Венадад хаанның шивээлерин чиптер».


Араб аймактар дугайында медеглел

28[+][+]Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносорнуң чылча шаап кааны Кедар биле Асор деп күрүнелер дугайында Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:

«Кедарга удур дайылдажып үнүңер,
чөөн чүктүң аймак-чоннарын узуткаңар!
29[+]Оларның чадырларын, сүрүг малын хунаап алыңар,
шывыг пөстерин, эт-херекселин, тевелерин ап алыңар,
оларже: „Долгандыр – коргуш!“ – деп алгырыңар.

30Асорнуң чурттакчылары, дезип маңнаңар, улчуп-тояаңар,
ханы куйларга чаштыныңар! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Вавилоннуң хааны Навуходоносор силерге хамаарыштыр шиитпир үндүрген,
силерге удур бодал бодап алган.

31[+]Амыр-шөлээн, сагыш амыр чурттап орар чонга удур
дайылдажып үнүңер – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Ооң эжик-хаалгазы, дээктери чок-тур, ооң кожазы чок-тур.
32[+]Оларның тевелерин өске улус олчалап аар,
эңдерик сүрүг малын дайзыннар үптеп аар.
Кастыын чүлүүр бо аймактарны хаттар-биле тарадыр шавар мен,
оларже бүгү чүктерден айыыл-халап ыдар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
33[+]Асор шөө-бөрүлер чурттаар чер апарып, кезээ-мөңгеде ээнзирээр,
аңаа чаңгыс-даа кижи чурттавас,
ол черге кижи амытан турумчувас».


Элам дугайында медеглел

34[+][+][+]Иудеяны Седекия хаан чагырып эгелээнде, Дээрги-Чаяакчының Иеремия[†] медээчиге[†] Элам күрүне дугайында ажыдып чугаалаан сөзү бо-дур. 35Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:

«Мен Эламның ча-согунун, ооң кол күжүн, сыяр мен!
36[+]Мен Эламче чер-делегейниң дөрт ужу-кыдыындан дөрт хатты ыткаш,
Эламны ол хаттар-биле тарадыр шавар мен.
Чуртунга Эламдан үндүр сывыртаткан улус келбээн чон чок болур.
37[+]Эламны дайзыннарының мурнунга,
ооң өлүмүн күзээн улустуң мурнунга сириледир мен.
Эламче айыыл-халап биле Бодумнуң кыптыккан килеңимни[†]
ыдар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, –
ону хылыш-биле истеп сүрер мен,
бүрүнү-биле узуткаар мен!
38Бодумнуң дүжүлгемни Эламга тургузар мен,
ында бар хаанны, нояннарны кыргып-хыдыыр мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
39[+]Ынчалза-даа келир үеде
Эламның чонунга эки чолду эгидер мен[*]».

Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 50


Вавилон дугайында медеглел

1[+]Дээрги-Чаяакчының Иеремия[†] медээчини[†] дамчыштыр Вавилон[†] болгаш халдей чер дугайында медеглээн сөзү бо-дур.

2[+][+]«Өске чоннар аразынга медеглеңер, чарлаңар,
медээ тугун көдүрүңер, чүнү-даа чажырбайн:
„Вавилон эжелеттирер-дир, Вил бурган бак атка кирер-дир,
Меродах бурган бастырар-дыр –
Вавилоннуң көжээ-бурганнары бужартаар-дыр,
дүрзү-бурганнары[†] чуура шаптырар-дыр“ – деп чугаалаңар.
3[+][+]Соңгу чүктен бир чон келгеш,
Вавилонга удур халдааш, ооң черин хоозурадыр.
Аңаа кым-даа чурттап артпас:
кижи-даа, дириг амытан-даа оон көжүп үнгеш, улчуп чоруй баар.

4[+][+]Ол хүннерде, ол үе кээрге,
Израильдиң чону база Иудеяның чону кады чедип кээр – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] медеглээн. –
Олар ыы-сыылыг чорупкаш,
боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыже чүткүп эгелээр.
5[+]Олар Сион[†] чедер орук дилээр, арыннарын олче шиглей көрүп:
„Барып, Дээрги-Чаяакчыга каттыжып,
уттуп-кагбас мөңге керээни Ооң-биле чарып аалы“ – дээрлер.

6[+][+]Мээң чонум – азып читкен хойлар;[†]
оларны кадарчылары оруундан астыра берген,
даглар аразында улчуп чоруурлар.
Даглар, тейлер кезип, тарай бергеш,
дыштанып турган өдээн уттупканнар.
7Уткужуп келген бүгү улус оларны чип турар,
кызып-кыйган дайзыннары: „Бисте буруу чок!
Чүге дээрге олар Дээрги-Чаяакчының мурнунга,
чөптүг-шынныг оран-саваның мурнунга,
ада-өгбезиниң идегели болур Дээрги-Чаяакчының мурнунга
бачыт[†] үүлгеткен болгай“ – деп чугаалап турар.

8[+]Вавилондан дезиңер, халдей черден чоруй барыңар,
сүрүг хой баштаан хуналар дег болуңар.
9[+]Чүге дээрге Мен соңгу чүкте черге өндүр улуг чоннардан шериг чыггаш,
оларны Вавилонга удур ыдар мен –
олар олче халдаарга, ол эжелеттирер.
Дайзын шеригниң согуннары – олча-тывыш тыппаанда,
дедир чанмас шыырак дайынчының согуннары-дыр.
10Халдей чон[†] оларга үптеттирер,
үптекчилер тодуп ханар! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –

11Өөрүп-хөглеп, байырлап, Мээң ээлээн черимни үптеп турдуңар!
Шыкта бугажык дег дешкилеп, аскырлар дег киштеп турдуңар!
12Ол дээш силерниң ие-чуртуңарның ады баксыраар,
төрээн ие-чериңерниң арны кызар,
ол ам чоннарның адак-багы апаар,
ээн кургаг хову, суг чок ээн чер болур.
13[+]Дээрги-Чаяакчының килеңинден[†] Вавилон чурттакчы чок чер апаар,
бүрүнү-биле ээнзирээр.
Вавилоннуң чаны-биле эрткен кижи бүрүзү
ооң бузундуларын көргеш, элдепсинер, кочулап сыгырар.
14[+]Ча адыгжылары, Вавилон хоорайны бүзээлеп,
чыскаалыңар, ону адыңар, согуннарыңар камнаваңар,
чүге дээрге ол Дээрги-Чаяакчыга удур бачыт үүлгеткен-дир!
15[+][+]Хоорайның бүгү талаларындан алгыржыңар!
Ол өршээл дилээр, ооң камгалал суургалары буступ кээп дүжер,
ханалары үрелип каар – Дээрги-Чаяакчының кеземчези ол-дур!
Оон өжээнден негеңер. Ол канчаар аажылап туржук,
ону база ынчаар аажылаңар!
16[+]Вавилонда чер болбаазырадып, дүжүт ажаар улусту чок кылыңар!
Кызагдакчының хылыжындан корткаш,
кижи бүрүзү бодунуң чонунче дедир чана берзин,
бодунуң черинче маңнап ыңай болзун.

17[+][+]Израиль[†] – тоо быдараан сүрүг хой-дур,
арзылаңнар ону тарай сывырыпкан.
Баштай ону Ассирияның[†] хааны чип турган,
ооң соонда Вавилоннуң хааны Навуходоносор ооң сөөктерин хемдээн».

18[+]Ынчангаш Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы мынча дээн:
«Мен Вавилоннуң хаанын, ооң чуртун,
мооң мурнунда Ассирияның хаанын кезеткеним дег, кезедир мен.
19[+]Мен Израильди биеэги одар-белчииринче дедир чандырар мен,
сүрүг хоюм Кармил биле Васанга[†] оъттаар,
Эфрем биле Галаад[†] дагларынга тодуп аар.
20[+]Ол хүннерде, ол үе кээрге,
улус Израильдиң кем-буруузун дилээр-даа болза, үре-түңнелдиг болбас,
Иудеяның бачыдын дилээр-даа болза, тыппас – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, –
чүге дээрге Мен чонумнуң артынчызын өршээр мен.

21[+]Мератаим деп чуртка удур,
Пекодтуң чурттакчыларынга удур дайылдажып үнүвүт[*],
оларны өлүрүп, кижи арттырбайн кыргып-хыды – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Мээң дужааган бүгү чүвемни күүсет!

22[+]Ол черде – чаа-дайын дааш-шимээни, коргунчуг үрегдээшкин!
23[+]Бүгү чер-делегейни чуура шаап турган маска боду буступ, чуурлуп каар!
Өске чоннар аразынга Вавилон коргунчуг үлегер-чижек апаар.
24Мен сени тудар четки салып каан мен, Вавилон.
Сен ону билбес болгаш, олче кире халый бээр сен.
Дайзын сээң кырыңга кээрге, туттуруп аар сен,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы-биле тулчуп турган-дыр сен.

25[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң шыгжамырын ажыткаш,
килеңиниң чепсээн уштуп алган:
Аг-шериглиг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы халдей черге ажыл-херек чок артпас!
26Бүгү чүктен Вавилонче халдаңар.
Ооң тараа шыгжаан черлерин ажыдыңар,
кошкул-хөреңгизин тараа дег оваалай чыңар,
аңаа чүү-даа артпас кылдыр бүрүнү-биле узуткап кааптыңар!
27Ооң хамык бугаларын[*] өлүрүп калыңар –
оларны дөгерер дээш аппарзын.
Халдейлер ат болур, оларның кеземче көөр үе-шагы келген-дир.

28[+]Вавилон черден дезип, тын менди үнерин бодаан улустуң
алгы-кышкызы дыңналып тур,
ам Сионда улус Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың өжээн негээнин,
Бодунуң өргээзи дээш өжээн негээнин билип алыр.
29[+][+]Вавилонга удур ча адыгжыларын кыйгырыңар!
Кым-даа амы-тынныг артпас кылдыр,
ону долгандыр туруп, бүзээлеңер-ле!
Үүлгедиглери дээш ону кезедиңер,
Вавилон өске чоннарны канчаар аажылап чорааныл,
ону база ынчаар аажылаңар,
чүге дээрге ол Израильдиң ыдыктыг[†] Бурганы Дээрги-Чаяакчының мурнунга
өрү көрдүнүп турган-дыр.
30[+]Ооң кудумчуларынга аныяк оолдар кырлып каар,
ооң дайынчылары шупту ол хүн өлүп каар».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

31«Адыыргак хей, Мен сеңээ удур мен – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн,
– чүге дээрге сээң кеземче көөр үе-шагың келген-дир.
32[+]Адыыргак хей тептигип кээп дүжер, ону кым-даа көдүрбес.
Ооң хоорайларын от-биле бүргээр мен, ол от долгандыр бүгү чүвени чиптер!»

33[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Израиль биле Иудеяның чону дарлаттырып турар-дыр!
Оларны дайзын тудуп аппаргаш, салбайн тудуп турар,
хостаар хөңнү чок-тур.
34Ынчалза-даа оларның Камгалакчызы[†] күштүг,
Ооң ады – Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы!
Ол оларга болчур, оларның черинге оожургалды эккээр,
а Вавилоннуң чурттакчыларын дүвүрелге алзыр.

35Хылыш халдейлерже көдүрлүр – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Вавилоннуң чурттакчыларынче, ооң нояннарынче болгаш
мерген угаанныгларынче көдүрлүр.
36Хылыш ооң төлгечилеринче көдүрлүр,
ынчангаш олар угаан чок апаар,
хылыш ооң дайынчыларынче көдүрлүр,
ынчангаш олар сирилээр;
37[+]хылыш ооң аъттарынче, дайынчы тергелеринче[†]
база ооң аг-шериинче кирген аймак-чоннарже көдүрлүр,
ынчангаш олар херээжен удус дег кортук апаар.
Хылыш Вавилоннуң эртине-байлаанче көдүрлүр,
ынчангаш ону үптеп кааптар.
38[+]Ооң сугларынче каңдаашкын халдаарга, суглар соглуп каар.
Чүге дээрге бо чер – көжээ-бурганнарлыг чер-дир.
Ооң чурттакчылары дүрзү-бурганнар дээш угаанын ышкыныпкан-дыр.

39[+]Ынчангаш Вавилонга чүгле шөө-бөрүлер,
аң-мең болгаш страус куштар чурттаар.
Ол чер кезээ-мөңгеде чурттакчы чок апаар,
салгалдан салгал дамчып ээнзиреп каар.
40[+][+]Бурганның үреп бузуп кааны Содом биле Гоморрага[†] дег,
олар-биле кожаланчак хоорайларга дег,
Вавилонга база чаңгыс-даа кижи чурттавас,
кижи амытан ол черге турумчувас».

41[+][+]Көрүңер! Соңгу чүкте чурттаан чон, күчүлүг аймак,
өндүр улуг хааннар кел чыдыр,
олар чер-делегейниң кыдыындан көдүрлүп олур!
42Олар холунда ча-согун, хылыш туткан;
олар – каржы-дошкун, кам-хайыра чок улус-тур,
оларның алгы-кышкызы далайның дааш-шимээни дег.
Аъттыг шаап кел чыдар, тулчурунга белен дайынчылар-дыр,
олар сенче халдаары ол-дур, Вавилон-кыс!
43[+]Вавилоннуң хааны оларның дугайында дыңнап кааш, салдыныптар,
ону аарышкы, хилинчек, божаан херээжен кижини дег, ат кылыр.

44[+][+][+]«Иордан хемниң[†] эриинден чечектелген одар-белчиирже[*] үнүп келген арзылаң дег, Мен база вавилончуларны далаштырып сывыртап, оларны чагырар кижини шилип, томуйлаар мен. Меңээ дөмей кым барыл, Менден кым харыы негээрил? Меңээ удурланып шыдаар кадарчы бар бе?

45[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчының Вавилон дугайында шиитпирин, Ооң халдейлер чуртунга удур бодап алган чүвезин дыңнаңар! Дайзын сүрүг малдың хураганнарын[†] алгаш баар, ооң кадында Бурган одар-белчиирлерни хоозурадып каар. 46Вавилон эжелеттирер, дааш-шимээнден чер шимчээр, бүгү чоннар алгы-кышкы дыңнаар».

#### 51

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] мынча дээн:

«Мен Вавилонга,[†] Лэв-Камайның[*] чурттакчыларынга удур
өлүмнүг шуурган көдүрер мен!
2Мен Вавилонче ону тараа дег челбиир хары улусту чорудуптарымга,
олар айыыл-халап хүнүнде ону бүгү чүктен бүзээлеп алгаш,
ооң черин хоозурадыр.
3Ча адыгжызы Вавилонче чазы-биле кезензин,
куяк хевин кедип алзын[*].
Ооң аныяк оолдарын, бүгү дайынчыларын
хайыра чок кыргып-хыдыңар!
4[+]Халдей черге өлүрткен улус чытсын,
Вавилоннуң кудумчуларынга өттүр шаштырткан улус чытсын.
5[+]Чүге дээрге Израиль[†] биле Иудеяның черин
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчыга удур үүлгеткен бачыттары
долган-даа болза, ыдыктыг[†] Бурган[†] оларны каапкаш барбаан-дыр.

6[+][+]Вавилондан дезиңер, ооң кем-буруузунуң хайында өлбес дээш,
амы-тыныңар камгалаңар,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының өжээн негээр үези келген-дир.
Вавилонну Ол үүлгедиглери дээш кезедир.
7[+][+]Вавилон – Дээрги-Чаяакчының холунда алдын дашка турган.
Бүгү чер-делегейни ол эзиртип турган,
чоннар ооң арагазын ишкеш, угаанын ышкыныпкан.
8[+]Ынчалза-даа Вавилон хенертен кээп дүшкеш, буступ каар!
Ол дээш ыглап-сыктаңар, ооң балыгларынга чаар эмден эккелиңер –
экирий бээр чадавас».

9«Вавилонну эмнеп турган бис, а ол экирбеди.
Ону кааптаалыңар, кайывыс-даа бодувустуң черивисче чоруй бараалыңар,
чүге дээрге Вавилонга удур үндүрген шииткел дээрге чедип,
булуттарга үзүп турар-дыр.
10Дээрги-Чаяакчы бистиң чаргывыстың шынныын чарлады.
Барып, Сионга[†] Дээрги-Чаяакчы Бурганывыстың ажыл-херээн медээлээли».

11[+][+]Согуннарыңар чидидиңер, саадааңар долдуруңар!
Дээрги-Чаяакчы Мидияның[†] хааннарын хөделдирип, көдүрер.
Ооң бодалы Вавилонга удур: ону Ол узуткаар деп турар,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Бодунуң өргээзи дээш өжээн негээр.
12Вавилоннуң ханазын дескиндир туктан көдүрүңер,
хайгаарал шериин күштелдириңер,
таңныылдарны таарыштыр тургузуңар,
кедегден белеткеңер. Дээрги-Чаяакчы бодап алганы-биле кылыр –
Вавилоннуң чурттакчыларынга аазаан бүгү чүвезин күүседир.

13[+]Өндүр улуг хемнер чанында чурттап турар сен, Вавилон,
эртине-байлааң эгээртинмес-тир,
ынчалза-даа сээң өлүмүң келген-дир,
үптээшкиннериң төнчүзү чоокшулаан-дыр.
14[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы Бодунуң амы-тыны-биле:
«Шартылаа-биле дег, сени хары улус-биле долдурар мен,
оларның тиилелгелиг алгы-кышкызы сээң кырыңга чаңгыланыр» – деп даңгыраглаан.

15[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң күчү-күжү-биле черни чаяап каан,
Бодунуң мерген угааны-биле өртемчейни тудуп тургускан,
Бодунуң угааны-биле дээрни хере азып каан.
16[+]Ол үнүн дыңзыдарга, дээрде суглар шимээргей бээр;
Ол булуттарны черниң ужу-кыдыындан бөлүп эккеп, чаъс чаап турда,
чаңныктарны чаяап, Бодунуң шыгжамырындан хатты үндүр хадыдып турар.

17[+][+]Билиг чок кижи бүрүзү сээдең[*];
шевер-даа эзилдирикчиниң шуткуп алган дүрзү-бурганы[†]
ооң адын баксырадыр,
чүге дээрге ооң шуткаан чүүлдери – меге-дир, оларда тын чок.
18Олар хоозун куруг, кочуланчыг кылыглар-дыр,
кеземче үези кээрге, олар чиде бээр.
19[+][+][+]А Иаковтуң[†] Үлүү болур Бурган ындыг эвес:
бүгү чүвени Ол чаяаган,
Израиль – Ооң өнчү болур аймаа база ээлээн чери,
Ооң ады – Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы!

20[+]«Сен – Мээң маскам, дайынчы чепсээм сен;
Мен сени ажыглап, чоннарны чылча шаап,
күрүнелерни узуткап турган мен.
21Мен сени ажыглап, аътты мунукчузу-биле кады,
дайынчы тергени[†] башкарыкчызы-биле кады узуткап турган мен.
22Мен сени ажыглап, эр-даа, херээжен-даа кижини,
кырган-даа, чаш-даа кижини,
аныяк оолду-даа, кысты-даа узуткап турган мен.
23Мен сени ажыглап, кадарчыны сүрүг малы-биле-даа,
тараачын кижини шарылары-биле-даа,
даргаларны-даа, чагырыкчыларны-даа узуткап турган мен.

24Ынчалза-даа Вавилонну, Халдеяның шупту чурттакчыларын,
оларның Сионга үүлгеткен бүгү бузуду дээш,
силер көрүп туруңарда, кезедир мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
25О, бедик даг ышкаш узуткакчы Вавилон,
Мен сеңээ удур мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Сен бүгү чер-делегейни хоозурадып турдуң,
Мен ам сенче холум көдүрер мен,
сени хаялардан дүжүр октаар мен, өртең даг кылып каар мен.
26Улус сээң даштарыңны хана база бажың таваа кылыр дээш албас,
сен кезээ-мөңгеде бузундулар бооп артар сен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –

27[+][+]Чер кырынга туктардан көдүрүңер,
өске чоннар аразынга трубадан этсиңер,
Вавилонга удур дайынче чоннарны белеткеңер,
аңаа удур Арарат, Минни, Ашкеназ деп күрүнелерни ыдалаңар.
Аңаа удур шериг баштыңын чорудуңар,
мөөң шартылаа дег аъттардан чыңар!
28[+]Вавилонга удур дайынче чоннарны белеткеңер –
Мидияның хааннарын, ооң даргаларын, чагырыкчыларын,
оларга чагырткан бүгү күрүнелерни көдүрүңер.

29[+]Чер сирилеп, шимчей бээр,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының Вавилонга хамаарыштыр бодалы бүдер –
вавилон чер чурттакчы чок апаар.
30[+][+]Вавилон дайынчылар чаалашпастаар,
олар шивээлерге хоруп олуруптар,
күжү төнүп, харыксырааш, херээжен улус дег апаар.
Вавилоннуң бажыңнары өрттенир,
хаалга дээктерин адыра шаап кааптар.
31Шапкынчыга уткуштур шапкынчы,
айбычыга уткуштур айбычы маңназын,
олар Вавилоннуң хаанынга
ооң хоорайы бүрүнү-биле эжелеттиргенин дыңнатсын;
32кежиглерниң эжелеттиргенин, шивээлерниң[*] өрттеттиргенин,
дайынчыларның коргушка алысканын дыңнатсын».

33[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң Бурганы:
«Ам бичии болгаш, дайзыннар Вавилоннуң чонун тарааны ажаап алгаш,
шаңга бастырары дег аажылаар» – дээн.

34-35[+]Сионнуң чурттакчылары:
«Вавилоннуң хааны Навуходоносор бисти сыырып, аймаарадыпкан,
ол бисти, сава ышкаш, куругладып каан.
Амырга-моос дег, ол бисти сыырыпкаш, амданнанып таалап турган;
хырнын долдур дыгып алган, а оон үндүр бүлгүрүпкен.
Вавилон бистиң мага-бодувусту
үзе-чаза тыртып кааны дээш буруу чүктезин!» – деп чугаалап тур.
Иерусалим[†]: «Халдейлер мээң ханымны төккени дээш
харыылазын!» – деп чугаалап тур.

36[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Мен сеңээ болчур мен, сээң өжээниң негээр мен,
оларның далайы база сугларының баштары
соглу бээр кылып каар мен!
37[+]Вавилон бузундулар оваазы, шөө-бөрүлер чурттаар чер апаар,
хоозурал биле кочулалга чыгадыр, аңаа чурттаар кижи тывылбас.
38[+]Бүгү халдейлер арзылаңнар дег ырланып тур,
аныяк арзылаңнар дег алгыржып тур.
39Олар изиргени бээрге, оларга дой кылыр мен
база хөглезиннер дээш эзиртир ижиртир мен,
олар оон мөңге уйгузу-биле удуй бергеш, черле одунмас – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
40Мен оларны, хойлар[†] дег, кошкарлар биле хуналар дег,
дөгерер дээш сүрүп аппаар мен!

41Сесах[*] эжелеттирер-дир,
бүгү чер-делегейниң алдаржыткан хоорайы чаалаттырар-дыр!
Вавилон чоннар аразынга коргунчуг үлегер-чижек апаар-дыр.
42Вавилоннуң кырынга далай чаттылар,
дааш-шимээнниг чалгыглар ону хөме алыр.
43[+]Ооң хоорайлары хоозурап, кургап калган ээн хову,
кым-даа чурттавас чер апаар, кижи амытан ону таварып эртпес.
44[+]Мен Вавилонда Вил бурганны кезедир мен,
ооң ажырыпкан чүвезин аксындан ушта тыртар мен,
чоннар моон соңгаар олче чыглып келбес.
Вавилоннуң ханазы кээп дүжер!
45[+]Мээң чонум, Вавилондан үнүп чор!
Дээрги-Чаяакчының кыптыккан килеңинден[†] амы-тыныңар камгалаңар!

46Чүрээңер корткаш, сокпайн барбазын,
чер кырында нептерээн медээлерден кортпаңар.
Бир чылын медээ дыңналыр, өске чылын – катап база дыңналыр:
„Чер кырында – күчүлел, бир чагырыкчы өске чагырыкчы-биле дайылдажыр!“

47[+]Вавилоннуң дүрзү-бурганнарын кезедир үем чоокшулап келди!
Ооң бүгү чери дорамчыладыр, бүгү өлүрткен улус аңаа чыдар.
48[+]Чер биле дээр, оларда бар бүгү чүве
Вавилоннуң буурааны дээш өөрүп-байырлаар,
чүге дээрге Вавилонче соңгу чүктен узуткакчылар чедип кээр – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
49Вавилоннуң өлүрген улузу бүгү чер-делегей кырынга кээп дүжүп турган,
ынчангаш Вавилон, израильчилерни өлүрүп турганы дээш, боду кээп дүжер.
50Хылыштан чайлап шыдаан улус!
Чоруй барыңар, турбаңар,
ырак чуртка Дээрги-Чаяакчыны сактыңар,
Иерусалим чүрээңерге кадагалаттынып артсын!»

51[+]«Адывыс баксыраан-дыр, дорамчылал сөстери дыңнап тур бис,
ыядып-човааш, арнывыс кыза берди,
чүге дээрге даштыкы кижилер
Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг өргээзинче кирип келген-дир».

52[+]«Вавилоннуң дүрзү-бурганнарын кезедир үем чоокшулап келди – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн, –
ооң бүгү черинге балыглаттырган улус човууртаар.
53[+]Вавилон өрү дээрге чедир көдүрүлген-даа болза,
бодунуң шивээзин бедикке быжыглап алган-даа болза,
Мээң ытканым узуткакчылар аңаа чеде бээр».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

54[+]Вавилонда – ыы-сыы, халдей черде – коргунчуг үрегдээшкин!
55Дээрги-Чаяакчының Вавилонну узуткап турары ол-дур.
Ол Вавилоннуң дааш-шимээнин соксадып каар.
Дайзыннарның чалгыглары хайнып-мөөрээн суг дег шимээргеп,
оларның дыңзыг үнү дыңналып турар.
56[+]Вавилонче узуткакчы кел чыдар, Вавилоннуң дайынчылары туттуруп аар,
оларның чаларын сыйып каар,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы – кезедикчи Бурган
Вавилонга чогуур кеземчени көргүзер.
57«Мен Вавилоннуң нояннарын, мерген угаанныгларын,
даргаларын, чагырыкчыларын эзиртир ижиртир мен,
олар мөңге уйгу-биле удуп калгаш, одунмас» – деп,
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы деп аттыг Хаан медеглээн.

58[+][+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы: «Вавилоннуң кылын ханаларын
таваанга чедир үреп бузуп каар,
ооң бедик хаалгалары өрттенип каар.
Чоннар хей-ле ажылдаан-дыр, аймактар хей-ле шаан төдүп турган-дыр.
Бүгү чүвени от чиптер» – дээн.


Иеремияның Вавилонче сөс чорутканы

59[+]Иеремия[†] медээчиниң[†] Маасеяның оглунуң оглу, Нирияның оглу Серайяга, кажан ол Иудеяның хааны Седекияның чагыргазының дөрткү чылында хаан-биле кады Вавилонче чорупканда, дамчыткан сөзү ол-дур. Серайя дээрге хаанның чыргал-дыжын харыылаар дүжүмет турган чүве-дир. 60Иеремия Вавилонга таваржыр бүгү айыыл-халапты аңгы дүрүг-номга[†] бижип каан – мында Вавилон дугайында бижээн бүгү чүве ол-дур.

61Иеремия Серайяга мынча дээн: «Вавилонга чеде бергеш, дүрүг-номче көргеш, бо сөстерниң шуптузун дыңналдыр номчуур сен. 62[+]Оон: „Дээрги-Чаяакчы, Сен бо черни узуткап каарын, маңаа чурттап турар кижи-даа, дириг амытан-даа артпазын, ол чер кезээ-мөңгеде ээнзирээрин шиитпирледиң!“ – деп чугаала. 63[+]Бо дүрүг-номну номчуп дооскан дораан-на, аңаа даштан чыпшыр баглааш, Евфрат хемче октавыт. 64Оон: „Вавилон база ынчаар ис чок чидер! Мээң олче ыдарым айыыл-халап соонда ол туруп шыдавас, шуут харыксырап каар“ – деп чугаала».

Иеремияның сөстери маңаа четкеш, төнген.

#### 52


Иерусалимниң эжелеттиргени


(4 Хаан. 24:18–25:21; 2 Чыл. 36:11-21)

1[+]Седекия чээрби бир харлыында хааннап эгелээш, Иерусалимге чуртту он бир чыл чагырган. Ооң авазын Хамутал дээр турган, ол – Ливна чурттуг Иеремияның[†] уруу чүве-дир. 2Седекия Иоакимниң кылып турган бүгү чүвезин өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. 3[+]Ынчаарга Иерусалим[†] биле Иудеяга болуп турган чүве Дээрги-Чаяакчыны килеңнедиптерге,[†] Ол оларның чурттакчыларын Бодунуң мурнундан сывырыпкан.

Седекия Вавилоннуң[†] хаанынга удур тура халаан. 4[+]Седекияның чагыргазының тоску чылында, он айның онда Вавилоннуң хааны Навуходоносор бодунуң бүгү аг-шерии-биле Иерусалимге чедип келген. Олар хоорайны бүзээлээш, долгандыр бүзээлел чалдары тудуп алган. 5Бүзээлээшкин Седекия хаанның чагыргазының он бирги чылынга чедир үргүлчүлээн.

6Хоорайга аш кедереп, чурттакчы чон чиир аъш-чем чок арткан. Ол чылдың дөрт айның тоста 7халдейлер хоорайның ханазын деже шаапкан. Бүгү иудей дайынчылар дүне када хоорайдан ийи хана аразында, Хаан сесерлииниң чанында турар хаалга дамчыштыр үнгеш, Иордан шынаазынче[†] баар орук-биле дезипкен. А халдейлер ол үеде хоорайны бүзээлеп алган турган. 8Халдей шериг Седекия хаанны сүрүп чорупкаш, ону Иерихон ховуларынга чыпшыр четкен. Седекияның бүгү шерии ону каапкаш, тарадыр маңнажы берген. 9[+][+]Халдейлер хаанны тудуп алгаш, хамат черде Ривла хоорайда Вавилоннуң хаанынче аппарганнар. Навуходоносор аңаа Седекияга шииткел үндүрген. 10[+]Вавилоннуң хааны Седекияның оолдарын, ачазы көрүп турда, өлүргеш, Иудеяның бүгү нояннарын Ривлага кыра шаап каан. 11[+]Оон Навуходоносор Седекияны согурарткаш, хүлер кинчи-биле бектеп каан. Вавилоннуң хааны ону Вавилонче аппаргаш, ол өлгүжеге чедир кара-бажыңга суп келген.

12[+][+]Беш айның онда (ол болза Вавилоннуң хааны Навуходоносорнуң чагыргазының он тоску чылы турган чүве-дир) Иерусалимче Вавилоннуң хаанының чоок дүжүметтериниң бирээзи, камгалакчы шериглер даргазы Навузардан чедип келген. 13[+]Ол Дээрги-Чаяакчының өргээзин, хаанның ордузун, Иерусалимде бүгү бажыңнарны – улуг дээн бажыңнарны шуптузун өрттедипкен. 14[+]Камгалакчы[†] шериглер даргазы-биле кады келген халдей шериг Иерусалимни долгандыр бүгү ханаларны үреп бузуп каапкан. 15Камгалакчы шериглер даргазы Навузардан чамдык ядамыктарны, хоорайда дириг арткан улусту, а ол ышкаш Вавилоннуң хаанынга дүжүп берген улусту болгаш арткан ус-шевер улусту[*] тудуп алгаш барган. 16Чүгле карачал улустуң чамдыызын камгалакчы шериглер даргазы Навузардан виноград[†] биле тараа шөлдери ажаап болбаазырадыр кылдыр арттырып каан.

17[+][+]Халдейлер Дээрги-Чаяакчының өргээзинде хүлер адагаштарны, тергежигештерни, «далай» дээр хүлер чунар саваны үрей соктап каапкаш, ол чүүлдерниң бүгү хүлерин Вавилонче аппарганнар. 18[+]Олар оон ыңай хүл урар савалар, хүл-узарлар, кыскаштар, бижектер болгаш хымыштарны – Бурганга бараан болурда ажыглаар бүгү хүлер эт-херекселдерни алгаш барганнар. 19Камгалакчы шериглер даргазы бүгү алдын-мөңгүннү: чунар савалар, хүүрекчигештер, кыскаштар, тавактар, хымыштар, чырыткылар, дашкалар болгаш аяктарны база алгаш барган. 20[+]Соломон[†] хаанның Дээрги-Чаяакчының өргээзинге кылып кааны ийи адагаш, «далай» дээр чунар сава база ону тургузар он ийи хүлер буга болгаш тергежигештерге хамаарыштыр алырга, ол бүгү херекселдерни кылган хүлер деңзилеттинмес аар турган. 21[+]Адагаштарның бирээзиниң-не бедии он сес кыры дурту,[†] долгандыр хемчээли он ийи кыры дурту турган. Оларның ишти хос, ханаларының кылыны – дөрт илиг. 22Бир адагаштың-на кырында беш кыры дурту бедик хүлер капитель турган. Капительдиң даштыы талазын четки хевирлиг, хүлерден кылган гранат чимистерлиг каасталга шыпкан турган. (Ийиги адагашта база-ла ындыг гранаттарлыг каасталга бар.) 23Четки хевирлиг каасталганы долгандыр шупту чүс гранат турган, оларның тозан алдызы капительдиң даштындан көстүп турган.

24[+][+]Камгалакчы шериглер даргазы Бурганның дээди бараалгакчызы[†] Серайяны, ийиги бараалгакчы Софонияны болгаш Бурганның өргээзинче кирер черниң үш таңныылын тудуп алгаш барган. 25Оон ыңай хоорайдан ол дарга шериглер баштыңын, хаанның ам-даа хоорайга арткан турган чеди чоок дүжүмедин, чурттуң чонун шериг албанынче киир бижиир хүлээлгелиг кол бижээчизин болгаш хоорайга турган алдан чурттакчыны тудуп алгаш барган. 26Камгалакчы шериглер даргазы Навузардан оларны тудуп аппаргаш, Ривлада Вавилоннуң хаанынга чедире берген. 27Вавилоннуң хааны ол бүгү улусту хамат черде Ривла хоорайга шаажылап өлүрүп каан, а Иудеяның чонун бодунуң черинден көжүрүп үндүре берген.

28[+]Навуходоносорнуң тудуп аппарган улузу бо хире хөй болган:

ооң чагыргазының чедиги чылында 3023 иудейни сүрүп аппарган;

29Навуходоносорнуң чагыргазының он сески чылында Иерусалимден 832 кижини сүрүп аппарган;

30ооң чагыргазының чээрби үшкү чылында камгалакчы шериглер даргазы Навузардан 745 иудейни сүрүп аппарган. Бүгү туттурган улустуң саны 4600 кижи болган.


Иехонияны хостааны


(4 Хаан. 25:27-30)

31[+][+]Иудеяның хааны Иехонияны тудуп аппарган соонда үжен чеди чыл эрткенде, Вавилоннуң хааны Эвил-Меродах аңаа өршээл көргүскен.[*] Эвил-Меродах бодунуң чагыргазының бирги чылында, он ийи айның чээрби беште Иехонияны кара-бажыңдан үндүргеш, 32ооң-биле эп-найыралдыг чугаалашкаш, ол үеде Вавилонга турган бүгү өске хааннарга бодаарга, хүндүлүг черге олуртуп каан. 33Иехония кара-бажыңга кедип турган хевин солуп каапкаш, амыдыралының төнчүзүнге чедир Эвил-Меродах хаан-биле кады чемненип келген. 34Ол Вавилоннуң хаанындан доктаамал хандырылганы хүннүң-не, өлген хүнүнге чедир, арткан бүгү назынында ап турган.

### Ыы-сыы

#### Ыы-сыы

Ыы-сыы


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Киирилде


Иеремияның ыы-сыызы


Киирилде

Еврей чаңчыл ёзугаар бо номну Иеремия медээчи бижээн. Номну тургузуп турар беш шүлүк чогаалы чаңгыс темалыг: Бурганның Иудея күрүнениң найысылалы Иерусалимни чоннуң бачыттары дээш кеземче кылдыр үреп бусканы. Хөй чылдарның дургузунда еврей чон Дээрги-Чаяакчыдан улам-на хая көрнүп, Ооң чагыг-керээзинге удур бачыт үүлгедип, Ооң медээчилериниң сагындырыгларын тоомчага албайн келген. Бистиң эрага чедир 587/586 чылда Бурган вавилон аг-шеригге Иерусалимни эжелеп аарын, Бурганның өргээзин үреп бузарын болгаш хөй санныг еврейлерни тудуп алгаш баарын чөпшээрээн.

Бодунуң чонунуң хамык хилинчээн көрүп-даа тургаш, Иеремия оларның боттарының-на бачыттары ындыг кадыг-дошкун кеземчеге чедиргенин миннип турар. Ындыг-даа болза, Иеремия Дээрги-Чаяакчы Бодунуң шынчы энерелиниң ужун еврей чондан шуут ойталавас боор деп идегелин ышкынмайн турар.

Баштайгы дөрт шүлүктүң кайызын-даа алфавиттиг акрошүлүк хевирлиг кылдыр, тускай чурум-чыскаал ёзугаар бижээн: строфа бүрүзүнүң-не бирги үжүүн ушта бижип, чыскаар болза, еврей алфавит тургустуна бээр. Бешки шүлүк ол уран арганы ажыглавайн турар, ынчанмыже еврей алфавиттиң үжүктериниң санынга дүгжүр 22 коштунчак одуругдан бүткен.

Амгы иудейлер Бурганның өргээзин үреп бусканы дээш кажыыдалды демдеглээрин уламчылап, бо номну чылдың эртер шээрлээшкин үезинде, июль-августа (еврей Ав айның 9-ку хүнү) номчуп турар.

#### 1


Бирги ыы-сыы


א


(алеф)

1Аа халак! Аажок хөлдүг хоорай-даа[*] ээнзирээн-дир.

Көвей чоннар агайы ам дулгуяк дег.
Чурттарның кадыны ам албадаткаш, ажыл кылыр үүлелиг!


ב


(бет)

2[+][+][+]Дүнелерде ыглап орар – чаактары көк суг болган.
Ынак чораан улустан ам аргалаптар кижи чок-тур.
Өөрү шупту саттыныпкаш, өжээтеннер апарган-дыр.


ג


(гимел)

3[+]Албадаткан аар ажыл, айыыл-халап соон дарый
Иудея дайзынның холундува кире берди,
өске чоннар аразынга хоргадал-дыш тыппастады,
истеп сүрген улус ону кызап келгеш, тудуп алды.


ד


(далет)

4Байырлап кээр улус читкен,
Сионче[†] баар оруктар ам муңгаргай-дыр,
эжик-хаалга ээнзирээн.
Бурганның бараалгакчылары[†] човууртап тур,
ыраажы кыстар шупту муңгак, хоорайның үүлези ажыг-берге!


ה


(хе)

5[+][+]Иерусалим[†] дайзыннары тергиидеп тур, өштүглери өөрүп тур.
Эңдерик хөй бачыды дээш, Дээрги-Чаяакчы[†] ону качыгдатты.
Дайзыннар ооң ажы-төлүн хары черже сүрүп бар чор.


ק


(вав)

6Сион-кыс, өндүр каазың оңуп каап-тыр.
Нояннарың одар тыппаан ивилерге дөмей-дирлер,
сүргеннерниң мурнунда-ла шаа төнген илгип чорлар.


ז


(зайин)

7[+]Иерусалим түреп-човаан, улчуп-тояан хүннеринде;
дайзынга чон алзыпканда; өмек болур кижи чокта,
эрте шагдан эдилеп чораан эртине-байлаан сактып туру.
Олче кайгаан дайзыннар, кошкаан көргеш, шоодуп турлар.


ח


(хет)

8[+]Медээжок аар бачыды дээш, Иерусалим бужартады.
Шалдаң-дыр деп көрүп каапкаш, алдаржыдып чорааннар ам куду көрдү.
А ол боду хая көрнүп, ыы-сыылыг човууртап тур.


ט


(тет)

9[+]Ооң хеви хирленген-дир – келир өйде чүү боорун бодаваан-дыр.
Кончуу сүргей буступ дүштү – аргалаптар кижи ам чок.
«Дээрги-Чаяакчы, хинчээмни көр – дайзыным дендеп барды!»


י


(йод)

10[+][+]Ооң бүгү эртине-байлаан дайзынның холу хунаан.
Ыдык өргээ[†] саза баскан өске чоннар улузун[†] ол көрүп турар.
«Ниитилелиңерге олар каттышпазын!» – деп хорудуң чоп, Дээрги-Чаяакчы!


כ


(каф)

11[+]Өскелерден аъш-чем дилеп, хоорай чону човууртап тур.
Деңгел кирер чемге орнап, эртинезин бээрлер-дир.
«Дээрги-Чаяакчы, менче көрем, базындырып турарымны!


ל


(ламед)

12Эрткен-дүшкен чорумал чон, дилеп тур мен,
эргилип кээп, көрүңер даан:
өндүр килең[†] хүнүнде Дээргимден кээр кеземчем дег,
шак ол кончуг човалаң дег човалаң-даа турар деп бе?!


מ


(мем)

13[+][+]Ол сөөктеримче сиңниктир отту дээрден бадырды;
буттарымга четки салгаш, дезе бээрин албадапты;
күжүр мени аймааратты – хүнден хүнче күжүм калды.


נ


(нун)

14[+]Дээргиниң холу эптээн дарлал-дөңгү – бачыттарым –
мойнум кызып, күчү-күжүм суларатты.
Ооң мени хүлээткени холдар быжыг – ушта чүткүп шыдавас мен!


ס


(самех)

15Улуг-шыырак эрлерни Ол менден үндүр сывырыпты;
чалыы экерлерим узуткаар дээш, меңээ удур чыыш кылды:
арыг[†] кызы – Иудеяны арбайлаштыр соктап каапты.


ע


(айин)

16[+]Үргүлчү ыглаар ужурум ол; ийи караам суун иштим.
Сорук-күжүм омакшыдар аргалакчы ырай берди.
Дайзыннарның күжү дендеп, ажы-төлүм качыгдады».


פ


(пе)

17[+]Сион-кыс хей-ле холун сунган – аргалакчы тывылбады.
Бүзээлээн бүгү дайзыннарга Израильди Дээрги-Чаяакчы тудуп беривитти.
Иерусалимни олар үглеп келгеш, бужар херээженни дег аажыладылар.


צ


(цаде)

18[+]«Дээргиниң чөптүүн аарай! Ооң сөзүнге удурланып канчаарым ол!
Бүгү чоннар, дыңнаңарам, хилинчээмни көрүңерем:
хып дээн чалыы оглу-кызым дайзынга туттурдулар.


ק


(коф)

19[+]Таныштарым кыйгырган мен, олар мени мегелеп каан.
Бурганның бараалгакчылары-даа, ак салдыг кырганнар-даа
амыдыраар, шыдал кирер аъш-чем дилээш, хоорайга кырылдылар.


ר


(реш)

20[+]Ырмазыраан менче көрем, Дээрги-Чаяакчы: ийлей бердим.
Чүлдү-чүрээм чарлыр четти – Сеңээ аажок удурланып турган-дыр мен.
Даштын хылыш ажы-төлдү кыргып-хыдаан, бажыңда – база-ла өлүм.


ש


(шин)

21Дайзыннар-ла човуурумну дыңнап турар – аргалаптар кижи чок-тур.
Айыыл-халап, аар-бергем Сенден дээрзин олар дыңнааш, өөрүп турлар.
Ынчалза-даа айытканың хүннү „Кел!“ де – ынчан олар мен дег апаар!


ת


(тав)

22[+]Бачыттарым шуптузу дээш кеземчең Меңээ онаарың дег,
дайзыннарымны ынчаар кезет – хай-бачыды Сеңээ бүрүн көстү берзин!
Чүге дээрге човуурум-даа үзүлбес-тир, чүрээм күжүр качыгдап тур!»

#### 2


Ийиги ыы-сыы


א


(алеф)

1[+]Аа халак!

Дээрги-Чаяакчы[†] Сион-кысты[†] килеңиниң[†] булуду-биле бүргеп алды!
Израильдиң өндүр каазын дээрден черже дүжүр октап,
килеңиниң хүнү кээрге, дүжүлгезинден дүжүп кээп турган черин тоовайн,
хая көрдү[*].


ב


(бет)

2[+]Израильдиң хоорай-суур, турлагларын Дээрги-Чаяакчы кээргел чокка сыырыпты;
Иудея шивээлерин килеңнээштиң, узуткады;
күрүнени болгаш нояннарны ойтур октап, бужартатты.


ג


(гимел)

3[+][+]Килеңнээш, Ол Израильдиң мыйыстарын[*] кезип каапты,
дайзын кээрге, Израильди камгалавайн, оң холун чайладыпты,
бүгүдени хуюктап чиир чалбыыш-отту Израильге Ол кыпсывытты.


ד


(далет)

4[+]Дайзын-даа дег, кадыг чазын холу-биле хере тыртты.
Карак өөрткен бүгү чүүлдү, өжээтен дег, узуткады.
Чалбыышталган килеңин Ол Сион-кыс өргээзинче чажа каапты.


ה


(хе)

5Дээрги-Чаяакчы дайзын дег болу бергеш, Израильди сыырыпты,
ооң хамык шивээлерин ажырыптып, ордуларын хоозуратты.
Иудея черинге Ол ыы-сыыны, хомудалды нептеретти.


ק


(вав)

6Садта үнген ыяш кескен кижи-даа дег,
чыыш черин – өргээзин Ол узуткады.
Сионга Ол байырлалдар, амыр-дыштың хүннерин-даа
уттур кылдыр албадады;
килеңнээштиң, хаанны-даа, Бурганның бараалгакчызын-даа[†]
тоовайн барды.


ז


(зайин)

7Дээрги-Чаяакчы өргүл салыр черин тоовайн, ыдыктыг[†] өргээзин хүлээведи.
Ооң быжыг ханаларын дайзынның холдарынга киирип берди.
Байырлалдың чыыжында дег, Дээргиниң өргээзинде алгы-кышкы
дыңналып тур.


ח


(хет)

8Сионнуң ханазын бузар деп, Дээрги-Чаяакчы бодап алган.
Хананы Ооң холу хемчээп, үрегделден ойталаарын сагынмайн тур.
Камгалал чалдары-даа, ханалар-даа буступ дүшкен, качыгдап тур.


ט


(тет)

9[+][+]Хаалгалар-даа кээп дүшкен, дээктерни Ол үреп-талаан.
Хоорай хааны, нояннар-даа өске чоннар холунче кирген,
ыдыктыг хоойлу[†] база чок-тур!
Медээчилеринге-даа[†] Дээрги-Чаяакчыдан кээр ажыдыышкын[†] үстүп-читкен.


י


(йод)

10[+][+]Баштарынче доозун-довурак чажып, качыгдал хевин кеткен
Сионнуң баштыңнары[†] ыыттаар сөс чок, черде орлар.
Иерусалим[†] кыстары-даа качыгдалдан бажын черже халайтылар.


כ


(каф)

11Карактарым чажы соглуп, согурардым, ийлей бердим.
Кара баарым ажып, аараан. Мээң күжүр чонум буурап калган.
Хоорайның шөлдеринде эмер чаштар, уруг-дарыг аштап өлүп чыдарын көр:


ל


(ламед)

12[+]найысылал шөлдеринде, балыг-бышкын улус дег, моорап турлар.
Хөөкүйлер авазындан айтырып тур: «Аъш-чем биле суксун кайыл?»
Иезиниң хойнунга-ла амы-тыны үстүп турлар.


מ


(мем)

13Иерусалим-кыс, сени кымга дөмейлээйн, сеңээ чүнү чугаалаайн?
Күжүр Сион-кыс, аргалаар дээш, сени кымга деңней көрейн?
Балыың ханы – далай ышкаш – сени кым-на экиртирил?!


נ


(нун)

14[+]Медээчилериң сеңээ хей-ле меге, хоозун чүүлдер оштаан,
салым-чолуң өскертир дээш, кем-бурууң ажытпааннар,
меге-биле дуурайлап, сени будап каапканнар!


ס


(самех)

15[+][+]Чорумалдар дора көрүп, адыш часкап,
Иерусалим-кысты шоодуп, бажын чайып, сыгырдылар:
«Бүгү черниң таалалы, дээди каас дээр хоорай бо бе?»


פ


(пе)

16[+][+][+]Сенче хамык дайзыннарың өгү-дылын караңнатты.
Азыг-дижин кыжырадып, сыгырдылар: «Ам-на ону сыырыптывыс!
Күзеп-манаан хүнүвүске чедир чурттап, көрүп тур бис!»


ע


(айин)

17[+]Дээрги-Чаяакчы бодалдарын боттандырып, эткен сөзүн ээледи.
Үе-дүпте аазаан сөзүн күүсетти:
хайыра чок сени базып, өжээтенге шоот кылып,
дайзыннарың мыйыстарын[*] сүүрертипти.


צ


(цаде)

18[+]О, Сион-кыс, Дээргиге чүрек-хөңнүң ханызындан тейле-ле!
Дүн-хүн дивейн, дамырак дег, карааң чажы агып батсын,
ботка дышты черле бербе, карактарың дыштандырба!


ק


(коф)

19[+]Дүннү өттүр, өйлеп-өйлеп, алгыр-кышкыр!
Дээрги-Чаяакчы мурнун орта, суг-даа ышкаш, хөңнүң төп бер,
кудумчулар белдиринде аштап өлүр чеде берген чаштарыңның амызы дээш,
Аңаа тейлеп, холдарың сун!


ר


(реш)

20[+]«Дээрги-Чаяакчы, топтап көр даан,
өске кымны шак-ла мынчаар хинчектээн сен –
эмзирип өстүрген уруг-дарыының эъдин ие чиптер кылдыр?
Дээргиниң өргээзинге медээчизи-даа, бараалгакчызы-даа өлүр кылдыр?


ש


(шин)

21Кудумчулар довураанда уруг-дарыг, кырганнар-даа чыткылаар-дыр;
чалыы кыстар, оолдарымның тынын хылыш үзүп каан-дыр;
оларны Сен килеңнээштиң, кээргел чокка узуткадың.


ת


(тав)

22Коргуп чоруур дайзыннарымны, найырже дег, Дээрги-Чаяакчы чыып тур.
Ооң килең хүнү чедип кээрге, камгалал[†] ап, дириг үнер кижи чок-тур!
Эмзирип өстүрген, азырап каан улузумну дайзыным кээп, узуткады».

#### 3


Үшкү ыы-сыы


א


(алеф)

1[+]Бурганның каржы килеңинден[†] качыгдаан эр – мен-не-дир мен.

2[+]Ол мени сүрүп алгаш, чырык эвес, дүмбейдиве эккеп кагды.
3Ындыг кончуг Ол меңээ удур болуп, холун менче соксаал чокка көдүрүп тур –


ב


(бет)

4[+]эът-бодум чуурулдур соп, сөөк-даяам сый шапты;
5[+]бүзээлелге мени тудуп, ажыг-шүжүг, хинчек-биле хүрээледи;
6[+]үе-дүпте өлген улусту дег, караңгы оранга тургузупту.


ג


(гимел)

7Үндүрбес дээш, Бурган[†] мени хана-биле бүзээлепти,
кинчи-бегим аартадыпты;
8[+]дуза дилеп, кыйгы салдым – мөргүлүмнүң[†] оруун досту;
9[+]даштар-биле оруум боогдап, кокпа-оруум ээй тыртты.


ד


(далет)

10[+]Ол – мени кедээн мажаалай-ла, чаштып чыдар арзылаң-на;
11оруумдан астырып, үзерлеп кемдеткеш, буурап дүшкен кижи кылды.
12[+][+]Кадыг чазын хере тырткаш, согунунга кара кылдыр тургузупту.


ה


(хе)

13[+]Саадаанда согуннарын ужулгаштың, өкпе-баарым өттүр атты.
14[+]Чонга кочу-шоот болдум: соксаал чокка одап-сөглеп, ырлап турлар.
15[+]Ол меңээ оо-хоран пөктүр сыгап, ажыг суксун аксымдыва кудуп берди.


ק


(вав)

16Диштеримче сай-даш дыгып, хүлдү меңээ чиртип турду[*].
17Сеткилимден амыр-тайбың арлы берген, амыр-чыргал уттундурган.
18«Алдар-адым өлүп-чидип, Дээрги-Чаяакчыга идегелим бүтпээн-дир» – деп чугааладым.


ז


(зайин)

19Улчуп-түрээн чуртталгамны бодап тур мен: оо-хоран, ажыг суксун!
20Сактып чоруур сеткилим-даа ундаралче дүлдүнер-дир.
21Ынчалза-даа бодап кээрим, ынанырым чүүл бо-дур:


ח


(хет)

22Дээрги-Чаяакчы[†], энерелиң кызыгаар чок, өршээлиң-даа үстүп төнмес[*] –
23[+]эртенниң-не чаартынып, илереп кээр, а шынчы чорууң өндүр улуг!
24[+]«Дээрги-Чаяакчы – салым-хуум – деп чугааладым. – Ынчангаш Аңаа ынаныр мен».


ט


(тет)

25Аңаа ынанып, Ону дилээн улуска – Дээрги-Чаяакчыдан буян доктаар;
26Ооң камгалалын[†] шыдамык манап турар кижиге – буян доктаар;
27Аар-бергелерни аныяандан ажып эртип турар кижиге – буян доктаар.


י


(йод)

28[+]Ындыг улуг аар-бергелерни чүктээн кижи ыыт чок орзун, чааскаан орзун!
29Довуракты пактап орзун, ынчалзажок идегел-даа бар бооп магат.
30[+]Дажыпканга чаагын дөгеп, базымчазын пөктүр көрзүн.


כ


(каф)

31[+]Дээрги бисти кезээде эвес, хензиг када каапкаш баар;
32[+]хинчек-биле кезетсе-даа, энерели улуг болгаш, өршээй кааптар,
33кижилерни хилинчектээр сеткили чок.


ל


(ламед)

34Черде хамык туттурган чонну таптай базып туруп бээрге,
35Дээди Өрүкү Бурган мурнун орта чөптүг шииткел үндүрбеске,
36чаргы кылгаш, мегелээрге, Дээрги ону көрбес бе кай?!


מ


(мем)

37[+]Дээрги аңаа дужааваанда, сорулгазын чедип алыр кижи турбас.
38[+]Эки-даа чүүл, бак-даа чүүл Дээди Өрүкүнүң аксы-сөзүн ёзугаар болбас бе?
39Дириг чурттап арткан кижи бачыды дээш кеземчезинге хомудаан херээ чүл?


נ


(нун)

40Оруувусту шинчий көрүп, истеп-хынааш, Дээргиже дедир ээр бис.
41[+]Дээрде саадаан Бургандыва чүрээвисти угландырып, холувусту өрү сунаал:
42[+]«Бачыттыг бис, удур-дур бис, ынчангаш Сен бисти өршээведиң.


ס


(самех)

43Килеңнээштиң, истеп сүрдүң, хайыра чок кырып келдиң,
44мөргүлүвүс четпезин дээш, булут-биле шугланыптың.
45Өске чоннар аразынга бисти бок-чам кылып кагдың.


פ


(пе)

46[+]Дайзыннарывыс бисче шупту өгү-дылын караңнатты.
47[+]Какпага кирер, коргуп-сүртээр, хоозураар, өлүп-чидер – үүлевис ол».
48[+]Чонум өлүп-калганы дээш, караам чажы суг дег акты.


ע


(айин)

49-50[+]Дээрги-Чаяакчы черже кайгап, дээрден бисче көрбээн шаанда,
оожургал чок, амыр-дыш чок, караамның суу боглур уг чок.
51Хоорайым кыстарының салым-чолун көрүп келгеш, сеткил-хөңнүм качыгдап тур.


צ


(цаде)

52[+]Дайзыннарым, кушту-даа дег, хей-ле черге мени аңнап турарлар-дыр.
53[+]Олар мени оңгардыва киир октап, даш-биле базырдылар.
54[+]Бажым ашкан сугже дүлнүп, «Өлдүм-не!» деп чугаалаан мен.


ק


(коф)

55[+]Тамы[†] дүүнден, Дээрги-Чаяакчы, Сээң адың кый деп турдум.
56Мээң үнүм дыңнап кагдың: дуза дилээн човуурумдан кулааң дестирбе!
57Кый дээримге, чедип келдиң. «Кортпайн көр» деп чугааладың.


ר


(реш)

58[+]Чаргымга Сен болчуп келдиң, амы-тыным камгаладың;
59хомудалым көрүп кагдың, Дээрги-Чаяакчы, херээм үзе шиидип бердиң,
60[+]дайзыннарым өштүг багын, өзү кара бодалдарын көрүп кагдың.


ש


(шин)

61Дыңнап кагдың, Дээрги-Чаяакчы: мени дора көргенин, өзү кара бодалдарның дөгерезин,
62меңээ удур улустуң чугаа-соодун, үргүлчү-ле кара сагыш бодап кээрин;
63ам кээп көр даан: органда-даа, турганда-даа одап ырлаар кижизи – мен!


ת


(тав)

64Дээрги-Чаяакчы, оларны Сен, үүлгеткен херээн ёзугаар кезедип көр:
65чүректерин чөрүү кылып, каргыжыңны оларже сал;
66килең чажып, истеп сүрүп, дээрлериң адаан орта узуткап каг!

#### 4


Дөрткү ыы-сыы


א


(алеф)

1[+]Аа халак! Алдын өңү чайнавастаан, тулган алдын хугбайзырап, өскерилген!

Кудумчу санай, белдир санай ыдык даштар[*] төктү берген.


ב


(бет)

2[+]Сионнуң[†] чок дээн, алдын караан чая базар оолдарын
кижи кылган, дойдан туткан савалар дег үнелеп тур.


ג


(гимел)

3Бөрзектерин чемгерер дээш, шөө-бөрү-даа эмиин дөгээр,
а мээң чонум хайыра чогу – ээн ховуда страус куш-ла[*].


ד


(далет)

4[+]Хензиг чаштың өгү, дылы кагып-суксааш, чыпшынышкан.
Аъш-чем дилээн уругларга кым-даа, чүү-даа бербейн тур!


ה


(хе)

5Пөктүр дойлап чораан улус кудумчулар кыдыын дургаар кырлып чыдар.
Каас хеп кедип өскен улус даштын бокта чимзенип тур.


ק


(вав)

6[+]Содомнуң-даа кеземчезин мээң чонум кеземчези ажып турар:
шак ол хоорай, кижи холу көңгүс дегбейн,
карак чивеш дээр аразында буступ дүшкен.


ז


(зайин)

7Чонум баштаан нояннар-даа хардан арыг,[†] сүттен аккыр,
мага-боду кораллдан каас, шырайы-даа сапфир ышкаш чордулар чоп.


ח


(хет)

8[+]А ам олар – арны-бажы хөө-кара, кудумчуга таныттынмас,
мөчү-сөөкте херген кежи ыяш ышкаш кургап калган.


ט


(тет)

9[+]Хову-шөлдер куруглаарга, тыны үстүп, диригге-ле кадып калган,
аштап өлген кижилерден хылыш-биле шаштырганнар кежиктиг-дир.


י


(йод)

10[+]Чонум ынчаар кырлып турда, буян-чолдуг иелер-даа
ажы-төлүн пашка дүлүп, боттарынга аъш-чем кылып турганнар ийик.


כ


(каф)

11[+][+]Дээрги-Чаяакчының килең-кылыы[†] дендеп барды, килеңин Ол чажа каапты:
Сионга Ол одун кыпсып, хоорайны өзээнге киир өрттедипти.


ל


(ламед)

12Иерусалим[†] хаалгазындан өштүг дайзын кирип кээр деп,
черде хааннар, делегейде чурттаан улус бодап безин чорааннар бе?!


מ


(мем)

13[+]А ол бүгүнүң дөзү кайдал? Хоорайга актыг улус ханын төккен
бараалгакчылар[†] бузудунда, медээчилер[†] бачыдында.


נ


(нун)

14[+]Олар даштын, согурлар дег, тояап чорлар,
ханга былчап, бужартадып алган боорга,
хептеринге дээп болбас апарган-дыр.


ס


(самех)

15«Орук чайлаңар, бужартааннар! Биске дегбейн, чоруңар!» –
деп, оларже улус алгырып тур.
«Тояап чоруур хейлерни! – деп, өске чоннар улузу[†] сөглеп тур. –
Моон соңгаар аравыска олар турбас».


פ


(пе)

16[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Боду-ла оларны тарай сывырыпкан,
моон соңгаар оларже Ол ээ көрбес.
Ынчангаш Ооң бараалгакчыларын-даа хүндүлээр,
баштыңнарны-даа[†] өршээр улус ам чок.


ע


(айин)

17[+]Дуза манаан караавыс-даа имистелип өштү.
Камгалаар дээш келбээн чонче[*] доскуул кылыр суургалардан харап көрүп,
шаанга киир манадывыс.


צ


(цаде)

18[+]Кудумчуже үнмезин дээш, дайзыннар каяа-даа бол бисти кедээн.
Төнчүвүс ам чоокшулаан, назынывыс кызырылган,
өлүр хүн-даа чедип келген.


ק


(коф)

19[+]Бисти кызап, сүрген улус дээрде ушкан эзирлерден дүрген болган.
Олар бисти дагларга-даа чыпшыр чедип,
ээн ховаа кедег кылып, дозуп турган.


ר


(реш)

20[+]«Хаанывыска карактадып, өске чоннар аразынга чурттаар бис» –
деп идегеп чораан амывыстың тыныжы –
Дээрги-Чаяакчының шилээн хааны какпага кирип, туттурган-дыр.


ש


(шин)

21[+][+]Уц дээр черде чурттай берген Эдом-кыс,[†] амдыызында өөрүп-хөгле.
Килең долган үлүг-дашка сеңээ чедер –
шалдаңналдыр ужур ижип, эзириир сен.


ת


(тав)

22[+][+]Сион-кыс, кеземчеңниң төнчүзү кээр –
сени Ол ам удавайн хостап салыр!
А сени, Эдом-кыс, кем-бурууң дээш кезеткештиң, бачыттарың ажыдыптар.

#### 5


Бешки ыы-сыы

1Дээрги-Чаяакчы[†], бода – бистиң-биле чүү болчук,

бак атка киргенивис көр-ле, көр!
2[+]Черивисти хары улус ээлеп алган,
бажыңнарны өске улус чаза баскан.
3Ачазы чок өскүстерге дөмей-дир бис,
авалар-даа дулгуяк дег болу берген.
4Суувусту-даа садып ижер,
ыяжывыс дээш акша төлээр апардывыс.
5Мойнувуста кадыг дөңгү кедирип каан,
могап-түреп, амыр-дыш-даа көрбестээн бис.
6[+]Аъш-чем-не чедишсин дээш,
Ассирия,[†] Египеттен[†] ачы-дуза дилээр-дир бис.
7[+]Ада-өгбе бачыт[†] кылган – олар ам чок,
а кем-буруузу дээш кеземче – бисте дүшкен.
8Кулдар бисти чагырып тур;
кадыг холдан бисти хостаар кижи чок-тур.
9Ээн ховуга дээрбечиден айыылзынып, чем тып чиирде,
амы-тынны артывыска каап чор бис.
10Оя чип кээр от дег аштан кеживис-даа
суугу ышкаш кыза берген.
11[+]Дайзыннар Сионда,[†] Иудея хоорайларында
кыстарны, херээженнерни чазарлап тур.
12[+]Дайзынның холу нояннарны азып каапкан,
баштыңчыларны хүндүлевээн.
13[+]Чалыы эрлер дээрбе дажы долгап турар,
элээдилер ыяш чүктеп, ууп чадаан.
14Хоорайның улус чыглыр черлеринде
ирейлер ам олурбастаан, чалыы эрлер ырлашпастаан.
15[+]Хөрек-чүрек өөрүшкүзү өжүп калган,
хөглүг самнар ажыг-шүжүг ыызы болган.
16[+]Бажывыстан оваадай чайлып дүшкен,
бачыттыг бис – бодувустуң шорувус-тур!
17Ынчангаштың чүрээвис ам ыстап аараан,
ынчангаштың караавыстың оду өшкен.
18Ээнзирээн Сион даанда
дилгилер ам димзенип тур.
19[+]А Сен, Дээрги-Чаяакчы, мөңгеде хааннаар сен,
Сээң дүжүлгең салгал дамчып тендиш дивес.
20[+]Таанда бисти шуут уттур сен бе,
таанда бисти төнмес өйде каар сен бе?
21[+][+]Дээрги-Чаяакчы, Бодуңдува бисти ээлдир – эглип кээр бис,
биеэде дег, чуртталгавыс чаартып көр.
22[+]Бистен шуут-ла ойталадың бе,
биске удур килең-кылыың[†] хемчээл чок бе?!

### Иезекиил

#### Иезекиил

Иезекиил


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]


#### Киирилде


Иезекиил медээчиниң ному


Киирилде

Бурганның бараалгакчызы Иезекиилди бистиң эрага чедир 597 чылда Вавилонче тудуп алгаш барган. Элээн каш чыл эрткенде, Дээрги-Чаяакчы Иезекиилди дамчыштыр Вавилонда туттуруушкунда турар база Иерусалимде артып калган израильчилерге Бодунуң сөзүн медеглеп эгелээн. Иезекиил Бурганның сөзүн барык бистиң эрага чедир 570 чылга дээр медеглеп келген. Ооң Бургандан келген хөй медээлери анаа эвес көстүүшкүннер болгаш тодаргай овур-хевирлиг хөделиишкиннер бооп илереп турган.

Иезекиил израиль чоннуң Бурганга чүдек-бужар бооп көстүр бачыттарын болгаш самыыраашкынын күштүү-биле сойгалап турган. Кижиниң сеткил-чүрээ биле сагыш-бодалының иштики чаартылгазының база кижи бүрүзүнүң бодунуң бачыттары дээш хуу харыысалгазының эргежок чугулазын ол негеп чораан. Иерусалимни вавилон аг-шериг 587/586 чч. узуткап каан соонда, Иезекиил бодунуң суртаалынга Бурган еврей чонну өлүмге туттурган байдалдан, үе эртерге, диргизип болур деп идегелдиң сөстерин немеп алган. Иезекиилдиң медеглелиниң чугула кезээн Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы болгаш Ооң өргээзи ээлеп турар.

Номну алды кезекке чарып боор: 1) Бурганның Иезекиилди Бодунуң сөзүн медеглээр ажыл-херекче кыйгырганы (1–3 эгелер); 2) чоннуң бачыттарын сойгалааны болгаш Иерусалимниң келир үедеги буураашкынын сагындырганы (4–24 эгелер); 3) израиль чонну дарлап турган болгаш ооң ынаныжын шынзытпаан кожа чоннарның келир үедеги кеземчезин чарлааны (25–32 эгелер); 4) Иерусалимниң буураашкынының соонда израиль чонну аргалааны болгаш аңаа чырык келир үени аазааны (33–37 эгелер); 5) Бурганның чонунуң бүгү дайзыннарының ойзу көргүскен илерээшкини болур Гог дугайында өттүр билген медеглел (38–39 эгелер); 6) катап тургустунган Бурганның өргээзи биле израиль черни тодарадып бижээни (40–48 эгелер).

#### 1


Бурганның шимчеп чоруур дүжүлгези


(Иез. 10:7-20)

1[+][+][+]Үженги чылдың[*] дөрт айның беште Кевар хемниң чанынга Иудеядан үндүр сывырткан улус аразынга турумда, дээр ажыттына берген; мен Бурганның чоруткан көстүүшкүннерин[†] көрүп турдум. 2[+] Ол айның беште (Иудеяның хааны Иехонияның туттурганының бешки чылы чоруп турган чүве)[*] 3[+]меңээ, Вузийниң оглу, Бурганның бараалгакчызы[†] Иезекиилге, халдей черде Кевар хемге Дээрги-Чаяакчыдан ажыдыышкын[†] келген, аңаа Ооң холу мени башкарып эгелээн.

4[+]Мен топтап көөрүмге, соңгу чүктен күштүг хат-казыргы, чырыкка бүргеткен улуг булут, кызаңнаан от диргелип кел чытты. 5[+][+]Ол оттуң ортузунда чайынналчак кызыткан демир дег бир-ле чүве көзүлдү база дөрт дириг амытан ышкаш чүвелер турду[*]. Оларның хевир-шырайы кижилерге дөмей, 6чүгле кайызы-даа дөрт арынныг болгаш дөрт чалгынныг болду. 7[+]Оларның буттары хөнү, а майыктары бызаа майыы дег болду, олар кылаңнааш хүлер дег чайынналып турду. 8Олар чалгыннарының адаанда, дөрт талазында кижинии ышкаш холдарлыг болду. Дөртелээ арыннарлыг болгаш чалгыннарлыг, 9а чалгыннары бирээзи өскези-биле дегжип турду. Дириг амытаннарның кайызы-даа мурнунче дорт бар чыдар, шимчээшкин үезинде эргилбес болду. 10[+]Оларның арын-шырайын көөрге, кайызы-даа мурнунда кижинии дег арынныг, оң талазында – арзылаңныы дег, а солагай талазында – буганыы дег, а артында – эзирнии дег арынныг чорду. 11[+]Оларның арыннары ындыг хевирлиг, а чалгыннары үстүнде херли берген; кайызының-даа ийи чалгыны өскелериниң чалгыннары-биле ийи талазында дегжип турар, өске ийи чалгын мага-бодун шып турар. 12Оларның кайызы-даа мурнунче дорт шимчеп бар чыдар. Сүлде[†] кайнаар баар-дыр, олар база ынаар, шимчээшкин үезинде эргилбейн, бар чыдар болду. 13[+]Ол дириг амытаннар чалбыыштыг көстер, чырыткылар ышкаш хевирлиг чүвелер бооп көзүлдү. Оларның аразында от соксаал чок шимчеп, чалбыышталыр болду, чаңнык оон кызаңайнып-ла турду. 14Дириг амытаннар ол-бо талаже дүрген шимчээрге, чаңныктың кызаңнааны дег чорду.

15Мен дириг амытаннарже топтап көргеш, черде оларның чанында дөрт дугуй көрүп кагдым. Дугуйларның бирээзи-ле бир амытан дужунда турар болду. 16[+]Оларның хевири болгаш тургузуу мындыг: алдынналчак эртине даш ышкаш кылаңнажып турар, дөртелээ шуут дөмей хевирлиг, дугуй бүрүзү өске дугуйнуң иштинде турар-даа дег тургузуглуг. 17Дугуйлар шимчеп үнгенде, кайызы-даа мурнунче дорт бар чыдар, шимчээшкин үезинде эргилбес чорду. 18[+]Оларның куржаглары улуг бедик болгаш коргунчуг; шупту дөрт дугуйнуң куржаглары долгандыр карактар-биле шыва алдынган болду.

19Кажан дириг амытаннар шимчеп чоруптарга, оларның чанында дугуйлар база кады шимчеп чоруптар; олар черден көдүрлүрге, дугуйлар база көдүрлүр болду. 20Сүлде кайнаар баар-дыр, олар база ынаар бар чыдар, а дугуйлар база олар-биле кады көдүрлүр турган, чүге дээрге оларның сүлдези дугуйларда болган. 21Кажан дириг амытаннар шимчеп чоруптарга, дугуйлар база кады шимчеп чоруптар; кажан демгилери доктаарга, болары база доктаар турган, а кажан дириг амытаннар черден көдүрлүрге, дугуйлар база кады көдүрлүр турган, чүге дээрге оларның сүлдези дугуйларда болган.

22[+]Дириг амытаннарның баштарында кайгамчык чараш, кристалл дег кылаңнаан бопурук бир чүве бар болду; ол чүве оларның үстүнде чаттылган чорду. 23Бопурук чүве адаанда оларның чалгыннары бирээзи өскезинче дорт херли берген; ол ышкаш кайызы-даа мага-бодун шыпкан ийи чалгынныг чорду. 24[+]Дириг амытаннар шимчээрге, мен оларның чалгыннарының даажын дыңнап турдум, ол дааш шапкын агым сугнуң коолаанынга, Күчүлүг Бурганның үнүнге, шериг турлагда дааш-шимээнге дөмей болду. Доктаагаш, олар чалгыннарын бадырып ап турду.

25Дириг амытаннар доктаагаш, чалгыннарын бадырып аарга, оларның баштарының кырында бопурук чүведен үн дыңналды. 26[+][+]Оларның баштарында бопурук чүвениң кырында сапфир даштан кылган дүжүлгеге дөмей бир-ле чүве бар болду, а ол дүжүлгеге дөмей чүвениң кырында кижи амытан дег хевирлиг бир Кижи саадап олурду. 27-28[+][+]Топтап көөрүмге, Ол белинден өрү чалбыышка бүргеткен чайынналчак кызыткан демир ышкаш, а белинден куду – бир-ле от ышкаш көзүлдү. Ону долгандыр чайынналган чырык чаъс соонда булуттарда челээш ышкаш болду.

#### 2


Бурганның Иезекиилди кыйгырганы

1[+]Дээрги-Чаяакчының өндүр чырык овур-хевири ынчаар көзүлдү. Ону көргеш, доңгая кээп дүжүп, хаваам черге дегзипкеш, Ооң чүве чугаалап турар үнүн дыңнап кагдым. Ол меңээ: «Кижи амытан, бут кырынга туруп кел, Мен сээң-биле чугаалажырым ол-дур» – диди.

2[+]Бурган[†] меңээ чүве чугаалап турда, Ооң Сүлдези[†] мени бүргепкеш, бут кырынга тургузуп кагды. Ооң мээң-биле ам-даа чугаалажып турарын дыңнап кагдым. 3[+]Ол мынча диди: «Кижи амытан, Мен сени израиль чонче, Меңээ удур тура халаан, чагырга билбес улусче айбылап чорудуп тур мен. Олар боттары-даа, оларның ада-өгбези-даа мырыңай бо хүнге чедир Меңээ удур үймээн үндүрүп келген улус болгай. 4Мээң сени олче айбылап чорудуп турар чонум ыядыр арын чок база чөрүү чон чүве. Оларга: „Дээрги-Бурган-Чаяакчы ынча деп тур!“ – деп чугаалаар сен. 5[+][+]Олар, үймээнчи чон болгаш, дыңнаар-дыңнавас-даа болза, оларның аразынга Бурганның медээчизи[†] турганын билип алзын.

6[+][+]А сен, кижи амытан, олардан база оларның чугаа-сөзүнден кортпа. Олар сеңээ тенниг чадаң үнүш, шагар-оът дег-даа болур болза, хоранныг курттар аразында чурттап турар дег-даа болур болзуңза, кортпа. Олар үймээнчи чон-даа болза, оларның чугаа-сөзүнден база ал-бодундан сүрээдеве. 7Үймээнчи чон болгаш, дыңнаар-дыңнавас-даа болза, оларга Мээң сөстеримни дамчыт. 8А сен, кижи амытан, Мээң чугаалаар чүвемни дыңна. Бо үймээнчи чон ышкаш тура халыва; аксың ажыткаш, Мээң сеңээ бээр чүвемни хүлээп ап, чивит».

9[+][+]Ынчан менче сунган хол көрүп кагдым; ол хол дүрүг-ном[†] тудуп алган болду. 10[+]Дүрүгнү Ол мээң мурнумга чада тудупту; ооң артыы, иштии талаларында уё-човуур, ыы-сыы, качыгдалдың сөстерин бижээн болду.

#### 3

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ: «Кижи амытан, мурнуңда чүвени чивит, бо дүрүг-номну[†] чивит, а ооң соонда израиль чонга барып медегле» – диди.

2Мен аксым ажыдыптарымга, Ол меңээ демги дүрүгнү чиртипти.

3Ол меңээ: «Кижи амытан, Мээң берип турарым дүрүгнү чивит, ооң-биле бодуңну долдуруп ал» – диди. Мен ону чиптим, аксымга ол ары чигири дег амданныг болду. 4Ол меңээ оон мынча диди: «Кижи амытан, ам дораан израиль чонга баргаш, Мээң сөстеримни дамчыт. 5Сени билдинмес чугаа-дылдыг өске-бир чонче эвес, а израиль чонче айбылап чорудуп тур мен. 6Билдинмес чугаа-дылдыг, сөстерин сээң билип шыдавазың хөй санныг чоннарже сени айбылап чорутпайн тур мен. Бир эвес сени оларже чорудупкан болзумза, олар сени тооп дыңнаар-ла болгай. 7А израиль чон сени тооп дыңнаар хөңнү чок-тур, чүге дээрге олар хай-чагырга чок, чөрүү улус болгаш, Мени тооп дыңнаар хөңнү чок-тур. 8[+]А Мен сени олардан дудак чок хедер, чөрүү, кадыг-быжыг кижи кылып каар мен. 9[+][+]Мен сени алмаз ышкаш кылдыр, оттук-даштан кадыг-быжыг кылдыр кылып каар мен. Олардан кортпа, үймээнчи чон мурнунга сүрээдеве».

10Оон Ол меңээ: «Кижи амытан, кичээнгейлиг дыңна, Мээң чугаалап турар бүгү сөстеримни ыяк сактып ал. 11[+]Ам дораан сээң чонуңнуң чуртундан өскээр көжүрткен улузунга барып медегле. Олар дыңнаар-дыңнавас-даа болза: „Дээрги-Чаяакчы ынча деп тур!“ – деп оларга чугаала» – диди.

12[+]Ооң соонда Бурганның Сүлдези[†] мени көдүрүптү. Артымда: «Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы Ооң чурттаар черинге алгадып-йөрээтсин!» – деп турар, диңмирээшкин ышкаш аажок дыңзыг үн дыңнап кагдым. 13[+]Ол ышкаш дириг амытаннарның бот-боттарынга дегжип турар чалгыннарының шимээни, оларның чанында дугуйларның токкуладыр дагжааны база чыжыраан диңмирээшкин дыңналды. 14[+]Сүлде мени көдүргеш, өскээр аппарды. Мен муңгарап, сеткилим аажок хөлзеп чордум, Дээрги-Чаяакчының холу мени чайгылыш чок башкарып турду. 15[+][+]Кевар хемниң чанында Тел-Авив деп черже көжүрткен израильчилерже чедип келгеш, албааралга алзып, оларның аразынга чеди хонук турган мен.


Бурганның чонну сагындырганы


(Иез. 33:1-9)

16Чеди хонук эрте бээрге, Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалады: 17[+][+]«Кижи амытан, Мен сени израиль чоннуң доскуулчузу кылып кагдым. Сен Мээң аксымдан үнген сөстерни дыңнап, оларны Мээң адымдан баш бурунгаар сагындырар сен. 18Мен кем-буруулуг кижиге: „Сен өлүп каар сен!“ – дээримге, ол кижи өлбезин дээш, бузуттуг оруундан чайлаарын айтып, сагындырбас болзуңза, кем-буруулуг кижи бодунуң бачыды дээш өлүп каар. А Мен сенден ооң өлүмү дээш харыы негээр мен. 19[+]Ынчалза-даа сен кем-буруулуг кижини бодунуң бузуттуг оруундан чайлаар кылдыр сагындырарыңга-даа, тоовайн барган болза, ол бодунуң бачыды дээш өлүп каар, а сен амы-тыныңны камгалап аар сен.

20[+]А бир эвес чөптүг кижи бодунуң шынныг чоруундан ойталап, кем-буруулуг херек үүлгедир болза, Мен ооң мурнунга тептигер моондак салып каарымга, ол өлүп каар. Сен ону баш бурунгаар сагындырбайн турган болганыңда, ол бодунуң бачыды дээш өлүп каар. Ооң кылып турган ачылыг херектеринче кичээнгей салбас мен, а сенден ооң өлүмү дээш харыы негээр мен. 21Ынчалза-даа сен чөптүг кижини, бачыт[†] үүлгетпезин дээш, баш бурунгаар сагындырарыңга, ол кижи бачыт үүлгетпейн барган болза, амы-тынныг артар, чүге дээрге сагындырыгны тооп дыңнаан-дыр, а сен бодуңнуң амы-тыныңны камгалап аар сен».


Иезекиилдиң ыыттавас апарганы

22[+][+]Дээрги-Чаяакчының холу мени аңаа башкарып эгеледи. Ол меңээ: «Тургаш, ыйгылааш черже чорувут, Мен аңаа сээң-биле чугаалажыр мен» – диди.

23[+]Мен туруп келгеш, ыйгылче чоруптум. Көөрүмге, ында Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы, Кевар хемниң чанынга көргеним ышкаш, көстүп турду; мен хаваам-биле черге дээп, доңгая кээп дүштүм. 24Бурганның Сүлдези мени бүргей апкаш, бут кырынга тургузуп кагды. Бурган[†] мээң-биле чугаалажып, мынча диди: «Бажыңыңга барып хагдынып ал. 25[+]Кижи амытан, сээң-биле болур чүве бо-дур: сени хүлүп-шарып каарга, улусче үнүп шыдавас апаар сен. 26[+]Мен сээң дылыңны өгүңге чыпшына бээр кылып каарымга, үн чок апаар сен, бо чон үймээнчи-даа болза, оларны сойгалап шыдавайн баар сен. 27[+]А сээң-биле чугаалашканымда, аксыңны ажыдып турар мен, сен чүгле ынчан оларга: „Дээрги-Бурган-Чаяакчы ынча деп тур!“ – дээр сен. Дыңнаксаан кижи дыңнап алзын, дыңнаар хөңнү чок кижи дыңнавазын, бо дээрге үймээнчи чон болбазыкпе».

#### 4


Иерусалимниң бүзээлээшкинин баш бурунгаар медеглээни

1«Кижи амытан, тууйбудан ап алгаш, мурнуңга салгаш, аңаа Иерусалим[†] хоорайны оя соктап чуруп каг. 2[+]Аңаа удур бүзээлелди өттүнүп кылып көр: бүзээлээшкин тудуглары тургузуп, ону дескиндир бүзээлел чалын оваала, аңаа удур турлаглардан таарыштыр тип, хана буза үстүрер чепсектерден долгандыр тургузуп каг. 3Оон калбак демир тавактан алгаш, ону бодуң биле хоорайның аразынга демир хана дег тургускаш, хоорайже шиглей көр: хоорай бүзээлеттирген боор, сен ону бүзээлеп аар сен. Ол болза израиль чонга сагындырыг демдээ-дир.

4Солагай талаңче ийлендир чыдып алгаш, Израильдиң чонунуң кем-буруузун бодуңга хүлээп ал. Солагай быктыңга чеже хүн чыдар-дыр сен, оларның кем-буруузун ынча үеде бодуң чүктээр сен. 5Мен сеңээ, олар чеже чыл дургузунда кем-буруулуг херектер үүлгеткенил, бир чыл дээш бир хүннү доктаадып каан мен: израиль чоннуң кем-буруузун 390 хүн дургузунда чүктээр сен.

6[+]Ону күүсеткениң соонда, ам оң талаңче ийлендир чыдып алгаш, Иудеяның чонунуң кем-буруузун дөртен хүн дургузунда чүктээр сен, бир чыл дээш-ле, бир хүн хуусааны сеңээ доктаадып каан мен[*]. 7Бүзээлеттирген Иерусалимче шиглей көргеш, холуңну олче аннып алгаш, аңаа удур өттүр билип медегле. 8[+][+]Көр даан, Мен сени хүлүп-шарып тур мен, ынчангаш бүзээлээшкинниң хүннерин төндүрбээн шааңда, бир таладан өске талаже аңдарлып шыдавас сен.

9Кызыл-тас, арбай, чочак-тараа, чиңге-тараа болгаш ак-тараадан ап алгаш, чаңгыс саваже ургаш, бодуңга далганнардан быжырып ал. Бир талаңче ийленип алгаш чыдарың 390 хүн дургузунда ол далганнарны чиир сен. 10Хүннүң-не чиир чемиңни чээрби шекел[†][*] кылдыр деңзилеп алгаш, доктааткан үе-шакта чиир сен. 11Сугну база өйлеп, хүннүң-не бир гинниң алдының бири[*] хирени, доктааткан үе-шакта ижер сен. 12Арбай далганындан туткан далганнарны улус көрүп турда, кижи мыяан одааш, хаарып аар сен».

13[+]Дээрги-Чаяакчы[†] оон: «Израиль[†] чон Меңээ үндүр сывыртадып алгаш, өске чоннар аразынга барып, арыг эвес[†] аъш-чемни шак ынчаар чиир» – дээн.

14[+][+]Мен ынчан: «О, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы! Мен кажан-даа арыг эвес аъш-чем чип көрбээн мен. Бодунуң өлүмү-биле өлген азы араатан аң үзерлеп каан дириг амытан эъдин аныяамдан бээр, амдыгаа чедир чип көрбээн мен. Бужартаан эът черле мээң аксымче кирбээн» – дээн мен.

15Дээрги-Чаяакчы меңээ: «Дыңна, Мен сеңээ кижи мыяаның орнунга инек мыяа одааш, далган хаарарын чөпшээреп тур мен» – дээн. 16[+][+]Оон Ол: «Кижи амытан, Мен Иерусалимде аъш-чем курлавырын узуткап каар мен. Улус хлебти өйлеп, дүвүрел-биле чиир, сугну база өйлеп, муңгагдал-биле ижер. 17Чүге дээрге оларга аъш-чем биле суг чедишпестей бээр. Олар бот-боттарынче аңгадап көржүр, боттарының кем-буруузу дээш эстип-хайлыр» – дээн.

#### 5


Дүк демдээ

1«Кижи амытан, сал чүлүкчүзүнүң чидиг бижээн ап алгаш, бажың дүгү биле салыңны чүлүп каавыт. Деңзиден эккелгеш, бажың дүгүн база салыңны кезектей үлеп ал. 2[+][+]Бүзээлээшкинниң үези төне бээрге, дүгүңнүң үштүң бир кезиин хоорайның ортузунга өрттедивит; өске үштүң бир кезиин ап алгаш, хоорайны долгандыр бижек-биле хээй кезип каавыт; арткан үштүң бир кезиин хатка тарадывыт; Мен хылыжымны хынындан ужулгаш, ол дүктерже анныр мен. 3[+]Ынчалза-даа элээн каш дүктен ап алгаш, хевиң эдээнге бооп ал[*]. 4Ол дүктерниң чамдыызын ап алгаш, отче октап, өрттедивит. Оортан өөскээн от бүгү израиль чонче чалбыышталыр».

5Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы: «Бо дээрге Иерусалим[†]-дир! Мен ону чоннарның ортузунда тургузуп кагдым, ону долгандыр өске чурттар турар. 6[+]Ынчалза-даа ол Мээң хоойлу-дүрүмнеримге[†] удурланып, ону долгандыр чурттап турар чоннардан, чурттардан бузут-бактыг апарды. Ол Мээң хоойлуларымдан ойталап, дүрүмнеримни сагывайн турду» – дээн.

7Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы: «Силерни долгандыр чурттап турар өске чоннардан артык ужур-дүрүм чок чорук кылып турган-дыр силер; Мээң хоойлуларымны сагывас, дүрүмнеримни күүсетпес-тир силер; оон туржук, силерни долгандыр чурттап турар өске чоннарның корум-чурумун-даа сагывас-тыр силер» – деп чугаалаан.

8[+]Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы: «Көрдүң бе, Мен Бодум сеңээ удур апардым; өске чоннар көрүп турда, сеңээ үндүрген шииткелимни күүседир мен. 9[+]Сээң бүгү чүдек-бужар чүүлдериң дээш, ооң мурнунда кажан-даа кылбайн турганым, моон соңгаар-даа кылбазым чүвени сээң-биле кылыр мен. 10[+][+]Сенде бар адалар ажы-төлүнүң эъдин чиир, а ажы-төл адаларының эъдин чиир. Мен сеңээ шииткел үндүргеш, чоннуң артынчызын бүгү хаттар-биле тарадып кааптар мен» – дээн.

11[+][+][+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы: «Иерусалим, сен Мээң ыдыктыг[†] өргээмни бодуңнуң чүдек-бужар чүүлдериң-биле, бужар-бак чаңчылдарың-биле бужартадып алган сен. Ынчангаш дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен: сени узуткап каар мен, сеңээ ээ-хайыралыг болбас мен, сени кээргевес мен – деп медеглээн. – 12[+]Чонуңнуң үштүң бир кезии хамчык аарыг болгаш аш-чуттан сээң иштиңге өлүп каар; өске үштүң бир кезии сээң даштыңга дайын-чаадан кырлып каар, а арткан үштүң бир кезиин Мен хат-биле тарадып кааптар мен, хылыжымны хынындан ужулгаш, оларже анныр мен. 13[+]Ынчан Мээң килеңим[†] бүрүнү-биле кыптыгып кааптар, оларга хорадааным намдаар, сеткилим ханар. Ажынган сеткилим, хорадаан сагыжым оларже кыптыгарга, Дээрги-Чаяакчы[†] Мээң чугаалап турганымны билип аарлар.

14Иерусалим, Мен сени ээн чер, сени долгандыр чурттап турар улустуң, сээң чаның-биле эрткен-дүшкен бүгү улустуң кочулаар чери кылып каар мен. 15[+]Мен сеңээ үндүрген шииткелимни килеңнеп, хорадап база коргунчуг шаажылалдар кылып тургаш, күүседир мен; долгандыр чурттап турар чоннар сени кочулап, дорамчылаар, оларның мурнунга кеземчениң үлегер-чижээ база коргунчуг чүүл апаар сен. Мен, Дээрги-Чаяакчы, ону чугааладым. 16[+][+]Аш-чуттуң хайыра чок согуннарын сенче ыдып, сени өлүрүп каар дээш, адар мен. Сээң аштааныңны күштелдирип, аъш-чем курлавырын узуткап каар мен. 17[+][+]Мен сенче аш-чутту база аң-араатанны ыдар мен, олар сээң ажы-төлүңнү чок кылып каар. Хамчык аарыг болгаш өлүм-чидим сени таварып эртер, Мен сенче дайын-чааны ыдар мен. Мен, Дээрги-Чаяакчы, ону чугааладым».

#### 6


Дүрзү-бурганнарга мөгеер чорук кеземчеге онаажыр

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, Израильдиң дагларынче углай көргеш, оларга удур медегле. 3Мынча дээр сен: „Израильдиң даглары, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының силерге база тейлер, кашпалдар болгаш шынааларга[†] чугаалаан бо сөстерин дыңнаңар! Көрүңер, Мен силерге удур дайын-чааны ыдып тур мен, кырыңарда мөгейиишкин кылыр бедик черлериңерни[†] үреп бузар мен. 4[+]Өргүл салыр бедигээштериңер[†] биле ыдыктыг[†] адагаштарыңар хоозураашкынга таваржып, үрегдеттирер, өлүрткен улузуңарны Мен дүрзү-бурганнарыңар[†] мурнунче октаптар мен. 5[+][+]Израильчилерниң мөчү-сөөгүн оларның дүрзү-бурганнарының мурнунга салып каар мен. Силерниң сөөктериңерни өргүл салыр бедигээштериңерни долгандыр тарадыр октаптар мен. 6Силер кайда-даа чурттап турар болзуңарза, хоорайларыңарны хоозурадып, мөгейиишкин кылыр бедик черлериңерни үрегдеп кааптар; олар-биле кады өргүл салыр бедигээштериңер хоозураттырып, үрегдеттирер, дүрзү-бурганнарыңар чуура шаптыртып, узуткаттырар, ыдыктыг адагаштарыңар одура кестиртир, силерниң кылып турган бүгү чүүлүңер чиде бээр. 7Силерниң араңарга өлүрткен улус кээп дүжүп турар апаар, ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер.

8[+]Ынчалза-даа чамдык улусту Мен хылыштан камгалап арттырар мен. Кажан силерни өске чер-чурттарже тарадып каарга, силерниң чамдыыңар чоннар аразынга дириг артар. 9[+][+]Дириг арткан улузуңар оларны тудуп аппарган өске чоннар аразынга Мени сактып кээр: оларның Менден ойталап, самыыраан чүректери, дүрзү-бурганнар соонче самыырап чүткүп турган карактары Мени кайы хире хомудатканын сактып, буруузун миннир. Олар үүлгеткен бузуттуг херектери дээш, чүдек-бужар чаңчылдары дээш боттары боттарындан ческинер апаар. 10Олар Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар; Мен оларже ындыг айыыл-халап ыдар бооп, хей черге кыжанып турбааным ол-дур“».

11[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Муңгарааныңдан адыштарың часканып, тепсенип, израиль чоннуң бүгү бужар-бак үүлгедиглеринге хамаарыштыр „Аа халак!“ деп көр, чүге дээрге олар дайын-чаа, аш-чут болгаш хамчык аарыгдан кырлып каар-дыр. 12Ыракта улус хамчык аарыгдан, чоокта улус – дайын-чаадан өлүп каар, а дириг арткан, амы-тынын кадагалап алган улус аштап өлүр. Бодумнуң килеңимни[†] оларга ынчаар көргүзер мен. 13[+]Оларның өлүрткен улузунуң мөчү-сөөгү боттарының дүрзү-бурганнарының аразынга, өргүл салыр бедигээштерни долгандыр, бүгү бедик тейлер кырынга, бүгү даглар баштарынга, бүгү улуг хөлегелиг ыяштар адаанга, бүгү саглагар дубтар адаанга – боттарының дүрзү-бурганнарынга чаагай чыттыг чүүлдер кыпсып турганы чер бүрүзүнге кээп дүжерге, олар Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар. 14Мен оларже холумну аннып, оларның чурттап турар бүгү черлерин ээн кургаг ховудан Дивлатка чедир[*] ээн, хоозураан чер кылып каар мен. Олар ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар».

#### 7


Израильдиң төнчүзү келген-дир

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, израиль черге Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: төнчү! Чер-чурттуң бүгү ужу-кыдыынга төнчү келген-дир! 3Израиль[†], сээң төнчүң келген-дир, Мен ам сенче килеңимни[†] ыдар мен. Үүлгеткен херектериң дээш, Мен сени шиидер мен, кылган бүгү чүдек-бужар чүүлдериң дээш кезедир мен. 4[+]Мен сенче ээ-хайыралыг көрүнмес мен, сени кээргевес мен; үүлгеткен херектериң, кылган чүдек-бужар чүүлдериң бодуңче чүдүрлүр. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер».

5Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Айыыл соондан айыыл кел чыдыр! Көрүңер, айыыл кел чыдыр! 6Төнчү келген-дир! Төнчү чоокшулап, сеңээ удур көдүрлүп, мыя бо келген-дир! 7[+]Бо черниң чурттакчызы, өлүм сенче келген-дир. Үе келген, кеземче хүнү чоокшулаан; дагларны өөрүшкү эвес, дүвүрээзин хөме ап тур. 8Удавайн Мен сени хорадаан сагыжым-биле бүргээр мен, килеңимни сеңээ көргүзер мен; сени үүлгеткен херектериң дээш шиидер мен, кылган бүгү чүдек-бужар чүүлдериң дээш кезедир мен. 9[+]Мен сенче ээ-хайыралыг көрүнмес мен, сени кээргевес мен; үүлгеткен херектериң, кылган чүдек-бужар чүүлдериң бодуңче чүдүрлүр. Ынчан Мени кезедикчи Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер.

10Кеземче хүнү бо-дур! Ол хүн келген-дир! Өлүм келген-дир! Ол улустуң шыкпыыжы өзүп келген, улуургак чоруу улгадып өскен. 11Күчүлел бузуттуң шыкпыыжы бооп өзүп келген; олардан кым-даа артпас; оларның байлакшылындан, шимээн-даажындан база чаагай чоруундан чүү-даа артпас. 12Үе келген, кеземче хүнү чоокшулаан-дыр. Бир чүве садып алган кижи өөрүвезин, а садыпкан кижи хараадавазын, чүге дээрге Мээң килеңим мөөң израильчилерже кыптыгып турар. 13[+]Черин садыпкан кижи чуртталгазының төнчүзүнге чедир ынаар ээп келбес; бо көстүүшкүн[†] мөөң израильчилерге хамааржыр, ол күш чок апарбас. Бодунуң бузудунуң ужун[*] оларның кайызы-даа амы-тынын камгалап шыдавас. 14Олар труба этсип, дайынга белеткенип турар, ынчалза-даа, кайызы-даа тулчуп үнмес, чүге дээрге Мээң килеңим оларның бүгү мөөңнежилгезинче кыптыгып турар.

15[+][+]Хоорай даштында – дайын-чаа, хоорай иштинде – хамчык аарыг болгаш аш-чут. Хову-шөлде турар кижи дайын-чаадан өлүп каар, хоорайда турар улусту аш-чут болгаш хамчык аарыг чиптер. 16[+]Дириг арткан улус камгаланыры-биле дагларже дезе бергеш, кашпалдарда көге-бугалар дег болур; олар шупту, кайызы-даа бодунуң бузут-багы дээш, човууртаар. 17[+]Оларның шуптузунуң холдары салдына бээр, дискектери, бырлаңнаан суг дег, сириңейни бээр. 18[+]Олар ынчан качыгдалдың самдар хевин кедип, сүрээделге алзыптар, ыятканындан шуптузунуң арыннары өңүн солуур, шуптузу баштарын чүлүттүрер. 19[+]Олар мөңгүнүн кудумчуже үндүр октаптар, алдынын, арыг эвес[†] чүүл дег, херекке албас. Дээрги-Чаяакчының килеңнээн хүнүнде оларны алдыны-даа, мөңгүнү-даа камгалап шыдавас. Олар ооң-биле аштаанын чидирип, хырнын тоттуруп шыдавас. Алдын-мөңгүнү оларга моондак болуп, бузут-бакче киирген болгай. 20Чоргаарланып турганы кайгамчык чараш каасталгаларындан олар чүдек-бужар дүрзү-бурганнар[†] кылып алганнар. Ынчангаш каасталгаларны оларга хамаарыштыр арыг эвес кылып каар мен. 21Оларның байлаан хары улус холунга олча кылдыр, черниң каржы-бак улузунга ажык-кончаа кылдыр бериптер мен, ол улус демги байлакты бужартадып каар. 22Мен олардан хая көрнү бээр мен, хары улус Мээң эртине шыгжамырларымны бужартадып каар; үптекчилер ынаар киргеш, бужартадып каар.

23[+]Кинчи-бектен белеткеп ал, чүге дээрге бо черни өлүрүкчү херектер долган-дыр, а найысылалды күчүлээшкин бүргээн-дир. 24[+]Мен эң каржы-бак чоннарны эккээр мен, олар израильчилерниң бажыңнарын эжелеп аар. Мен күштүг израильчилерниң турамык чоруунуң төнчүзүн салыр мен, оларның ыдыктыг черлери[†] бужартаттырар. 25Коргуушкун кел чыдар, улус тайбың дилээш, тыппайн баар. 26[+]Халап соондан халап, багай медээ соондан багай медээ кээр; улус Бурганның медээчизинден[†] ажыдыышкыннарны[†] хей-ле дилээр, Бурганның бараалгакчылары[†] хоойлу-дүрүмнү[†] суртаалдавайн баар, улуг назылыглар арга-сүме берип шыдавас. 27Хаан качыгдап ыглаар, ноян кижи аңгадаашкынга алзыптар, карачал чоннуң холу кортканындан сирилээр. Оларны үүлгеткен херектерин ёзугаар аажылаар мен, боттарының-на шиидип турарын ёзугаар шиидер мен. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аарлар».

#### 8


Бурганның өргээзинге дүрзү-бурганга мөгейиг

1[+][+]Туттуруушкунувустуң алдыгы чылында, алды айның беште, кажан мен бажыңымга олурумда база Иудеяның баштыңнары[†] мээң мурнумга олурда, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының холу аңаа мени катап база башкарып эгелээн. 2[+]Мен көрүптеримге, кижиге дөмей, от-даа ышкаш бир-ле чүве көстүп келди. Ол чүве белинден куду от ышкаш көзүлдү, а белинден өрү чайынналчак кызыткан демир дег чырып көзүлдү. 3[+][+][+][+]Хол-даа ышкаш бир-ле чүве сунгаш, Ол мени бажым дүгүнден тудуп алды. Оон Сүлде[†] мени чер биле дээр аразынче көдүргеш, Бурганның чоруткан көстүүшкүнүнге[†] мени Иерусалимче, соңгу талаже угланган иштики хаалга чанынче эккелди; ында Дээрги-Чаяакчының хүннээчел сагыжын оттурупкан дүрзү-бурган[†] бар болду. 4[+]Оон аңаа Израильдиң Бурганының өндүр чырыы меңээ көстүп келди. Ол ыйгылааш черге көргеним ышкаш болду. 5Бурган меңээ: «Кижи амытан, соңгу чүкче көрүп көр» – диди.

Мен соңгу чүкче углай көөрүмге, соңгу талада өргүл бедигээжиниң баарында хаалга чанында Бурганның хүннээчел сагыжын оттурупкан дүрзү-бурган көзүлдү. 6Бурган меңээ: «Кижи амытан, бо улустуң чүнү үүлгедип турарын көрүп тур сен бе? Мени Бодумнуң ыдыктыг[†] өргээмден чайладыр дээш, израиль чон мында кайы хире коргунчуг, чүдек-бужар чүүлдер үүлгедип турар-дыр, көрдүң бе? Ындыг-даа болза, оон-даа дора чүдек-бужар чүүлдер көөр сен» – диди.

7Оон Бурган мени өргээниң мурнунда шөлче кирер черге эккелди. Мен көрүнгеш, ханада ойбак көрүп кагдым. 8[+]Ол меңээ: «Кижи амытан, ханада ойбакты алгыдыр казывыт» – деп чугаалады. Мен казыпкаш, бир-ле эжик көрүп кагдым.

9Оон Ол меңээ: «Киргеш, улустуң мында үүлгедип турар кончуг бак, чүдек-бужар чүүлдерин көр» – диди.

10[+]Мен киргеш, көөрүмге, ханаларда долгандыр янзы-бүрү соястаарлар, арыг эвес[†] дириг амытаннар дүрзүлери болгаш израиль чоннуң янзы-бүрү дүрзү-бурганнарын чуруп каан тур. 11Оларның мурнунда израиль чоннуң чеден баштыңы турар, Шафанның оглу Иазания база оларның аразында турар болду. Олар шупту холунда айдызаар савалар туткан, а айдызаашкын өргүлүнүң ыжы булутталдыр көдүрлүп турду.

12[+]Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ мынча диди: «Кижи амытан, израиль чоннуң баштыңнарының караңгыда, кайызы-даа бодунуң дүрзү-бурганынга мөгеер өрээлинде, чүнү кылып турарын көрүп тур сен бе? Олар: „Дээрги-Чаяакчы бисти көрбейн турар, Ол бо черни каапкан“ – дижир-дир». 13Оон Ол: «Ындыг-даа болза, сен улустуң үүлгедип турар оон-даа дора чүдек-бужар чүүлдерин көөр сен» – деп катап база чугаалады.

14Дээрги-Чаяакчы мени Бодунуң өргээзиниң соңгу талада хаалгазынче кирер черге эккелди. Көөрүмге, ында Таммуз бурган[*] дээш кажыыдап ыглашкан херээжен улус олурар болду.

15Дээрги-Чаяакчы меңээ: «Кижи амытан, көрүп тур сен бе? Ындыг-даа болза, оон-даа дора чүдек-бужар чүүлдер көөр сен» – диди. 16[+][+][+]Оон Ол мени Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң иштики шөлүнче киире берди. Көөрүмге, Бурганның өргээзинче кирер эжик чанында, серилиг чер биле өргүл салыр бедигээш[†] аразында, чээрби беш шаа кижи бар болду. Олар ооргазын Дээрги-Чаяакчының өргээзинче көрүндүр, арыннарын чөөн чүкче көрүндүр туруп алгаш, чөөн чүкте үнген хүнге тейлеп турду. 17Дээрги-Чаяакчы меңээ: «Кижи амытан, көрүп тур сен бе? Мээң өргээмде үүлгедип турары дег чүдек-бужар чүүлдер кылыры Иудеяның чонунга четпес болганы ол бе? Олар оон эрткеш, чуртту күчүлел-биле долдуруп, Мээң килеңимни[†] кедергей күштелдирип турар-дыр. Олар Мээң арнымче шыкпыыш аннып турар-дыр![*] 18[+][+]Ынчангаш Мээң килеңим оларже кыптыгар; Мен оларже кээргел-биле көрүнмес мен, өршээвес мен; олар Мээң шуут кулаамче-даа дуза дилеп алгыржыр болза, дыңнавас мен» – диди.

#### 9


Дүрзү-бурганнарга мөгеерлерниң өлүмү

1Ооң соонда Дээрги-Чаяакчы[†] дыңзыг үн-биле кыйгырды: «Хоорайны кезедир даалгалыг улус, холуңарга өлүм чепсээн туткаш, бээр келиңер!»

2[+][+]Мен соңгу талаже көрүнген Үстүкү хаалгадан кел чыдар алды кижини көрүп кагдым; кайызы-даа холунда узуткаашкын чепсээ туткан болду. Олар-биле кады лён[†] хеп кеткен, курунда бижээчи кижиниң херекселдерин астып алган бир кижи бар болду. Келгеш, олар өргүл салыр хүлер бедигээш чанынга туруп алдылар.

3Оон Израильдиң Бурганының херувим[†] кырынга турган өндүр чырыы оортан[*] дүшкеш, Бурганның өргээзиниң эргининче чоруй барды. Дээрги-Чаяакчы демги лён хеп кеткен, курунда бижээчиниң херекселдерин астып алган кижини кыйгырып алгаш, 4[+][+]аңаа: «Иерусалим[†] хоорайны таварып эрте бер, ында үүлгеттинип турар бүгү чүдек-бужар чүүлдер дээш качыгдап, ыглашкан улустуң хавактарын демдектеп каг» – деп чугаалады.

5[+]А алды кижиге Ол меңээ дыңналдыр мынча диди: «Бо кижиниң соондан хоорайны таварып эрткеш, улусту кам-хайыра чок, өршээл чок өлүрүңер. 6[+][+]Кырганнарны-даа, аныяк оол-кысты-даа, чаш уругларны-даа, херээжен улусту-даа узуткаңар, чүгле демдектеп каан улустуң чаңгызынга-даа дегбеңер. Мээң ыдыктыг[†] өргээмден эгелеп алыңар». Ынчангаш олар Бурганның өргээзиниң мурнунда турган баштыңнардан[†] эгелеп алдылар.

7Бурган[†] алды кижиге: «Мээң өргээмни бужартадыңар, ооң мурнунда чаттылган шөлдерни өлүрткен улус-биле долдуруп калыңар! Үнүп чоруңар!» – деп дужаады.

Олар үнгеш, хоорайда улусту өлүрүп эгеледи. 8[+]Кажан израильчилерни өлүрүп турда, мен чааскаан арткаш, хаваамны черге дегзип, мөгейгеш: «О, Дээрги-Бурган-Чаяакчы! Таанда-ла Сен, Иерусалимче килеңиң[†] кыптыгып, израиль чоннуң бүгү артынчызын узуткап каар сен бе?!» – деп алгыра аарак айтырдым.

9[+][+]Ол меңээ: «Израиль[†] болгаш Иудеяның бузут-багы канчаар-даа аажок улуг-дур, бо черни хан[†] хөме алган-дыр, хоорайны кемниг херектер бүргээн-дир. Улус: „Дээрги-Чаяакчы бо черни каапкан-дыр, Ол көрбейн турар-дыр“ – деп тур. 10[+][+]Ынчангаш Мен оларже ээ-хайыралыг көрүнмес мен, оларны кээргевес мен; оларның боттарының чедип алган чүвезин боттарының бажынче халдадыр мен» – деп харыылады.

11Ынчан лён хеп кеткен, курунда бижээчиниң херекселдерин астып алган кижи дедир келгеш: «Сен меңээ канчаар дужааган сен, ынчаар күүсеттим» – деп айыткады.

#### 10


Бурганның Бодунуң өргээзинден чорупканы


(Иез. 1:4-28)

1Оон көөрүмге, херувимнерниң[†] баштарында бопурук чүве кырында сапфир даштан кылган дүжүлге ышкаш бир чүүл көстүп турду. 2[+]Дээрги-Чаяакчы[†] лён[†] хеп кеткен кижиге: «Херувимнерниң адаанда дугуйлар аразынче кире бергеш, оларның аразында чалбыыштыг көстерден адыш долдур ап алгаш, хоорайже октавыт» – диди.

Мен көрүп турумда, демги кижи ынаар кире берди. 3[+]А херувимнер, ол кижи кире бээрге, Бурганның өргээзиниң мурнуу чүкче көрүнген талазынга турганнар; өргээниң иштики шөлүн булут бүргеп турган. 4Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы херувимниң кырындан көдүрүлгеш, Бурганның өргээзиниң эргининиң кырынче көже берген. Бурганның өргээзин булут бүргей апкан, а иштики шөлдү Дээрги-Чаяакчының чайынналчак чырыы шыва апкан. 5Херувимнерниң чалгыннарының даажы өргээниң даштыкы шөлүнге безин Күчүлүг Бурганның чугаалап турар үнү ышкаш дыңналып турган. 6Кажан Ол лён хеп кеткен кижиге: «Дугуйлар аразында, херувимнер аразында отту ап ал» – дээрге, демги кижи оларның аразынче киргеш, дугуй чанынга туруп алды.

7Ынчан херувимнерниң бирээзи оларның аразында отче холун сунгаш, ону ап алгаш, лён хеп кеткен кижиниң холунче салып каарга, демгизи ап алгаш, үне берди. 8(Херувимнерниң чалгыннарының адаанда кижи холдары ышкаш чүвелер көстүп турду.)

9Көөрүмге, херувимнерниң чанында дөрт дугуй бар болду; бир дугуй-ла бир херувимниң чанында турду, дугуйлар алдынналчак эртине даш ышкаш көзүлдү. 10Дугуйлар дөртелээ, дугуй бүрүзү өскезиниң иштинде турар-даа дег, бир дөмей көстүр болду. 11Дугуйлар шимчеп үнүпкенде, дөрт таланың кайызынче-даа шиглей шимчеп үнүп болур, шимчээшкин үезинде эргилбес болдулар. Херувимнерниң бажы кайнаар угланган болдур, дугуйлар ынаар бар чыдар, шимчээшкин үезинде эргилбес болдулар. 12[+]Херувимнерниң бүгү мага-боттары, ооргалары, холдары болгаш чалгыннары, боттарының дугуйлары ышкаш, долгандыр карактар-биле долдур шыптынган болду. 13Дугуйларны тырыкылар[*] деп адаарын кулаам-биле дыңнадым. 14Бир херувим-не дөрт арынныг болду: бирги арын – херувимнии, ийигизи – кижинии, үшкүзү – арзылаңныы, дөрткүзү – эзирнии.

15[+]Херувимнер көдүрлүп келди. Кевар хемниң чанынга меңээ көзүлген дириг амытаннар ол болду. 16Херувимнер шимчеп чоруптарга, оларның чанында дугуйлар база кады шимчеп чоруптар турган; а кажан херувимнер черден көдүрлүр дээш чалгыннарын далбайтыптарга, дугуйлар база оларның чанынга аңгыланмайн артып каар турган. 17Кажан херувимнер доктаай бээрге, дугуйлар база доктаар, а херувимнер көдүрлүрге, дугуйлар база олар-биле кады көдүрлүр болду, чүге дээрге дириг амытаннарның сүлдези[†] дугуйларда болган.

18Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы Бурганның өргээзиниң эргининден ырап чоруткаш, херувимнерниң кырынга доктаады. 19[+]Мен көрүп турумда, херувимнер чалгыннарын далбаңнаткаш, черден көдүрлү берди; олар шимчеп чоруптарга, дугуйлар база олар-биле кады чорупту. Олар оон Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң чөөн хаалгазынче кирер чер чанынга доктаады, а Израильдиң Бурганының өндүр чырыы оларның кырынга туруп алды.

20Кевар хем чанынга Израильдиң Бурганының адаанга көргеним дириг амытаннар ол болду. Херувимнер бо ышкажыл деп билип каапкан мен. 21Оларның кайызы-даа дөрт арынныг болгаш дөрт чалгынныг, а чалгыннарының адаанда кижинии ышкаш холдарлыг болду. 22Херувимнерниң арыннары Кевар хем чанынга көргеним арыннар ышкаш көзүлдү; оларның кайызы-даа мурнунче дорт шимчеп бар чытты.

#### 11


Паш биле эът

1[+][+][+]Бурганның Сүлдези[†] мени көдүргеш, Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң чөөн чүкче көрүнген хаалгазынга эккелди. Көөрүмге, хаалгаже кирер чер чанында чээрби беш кижи турар болду. Оларның аразында чоннуң нояннары болур Азурнуң оглу Иазанияны, Ванеяның оглу Фалтияны көрдүм.

2Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ: «Кижи амытан, бузуттуг бодалдар бодап, хоорайда багай арга-сүме берип турар улус бо-дур. 3Олар: „Бажыңнар тудар таарымчалыг үе удавас чедип кээр эвес чүве бе? Бо хоорай паш дег, бис – ында эът дег бис[*]“ – дижип турар-дыр. 4Ынчангаш сен оларга удур өттүр билип медегле, барып, медегле, кижи амытан» – дээн.

5Ооң соонда Дээрги-Чаяакчының Сүлдези менче бадып кээрге, Ол меңээ: «Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: израиль чон, силерниң бодап турар чүвеңер бо ышкажыл; Мен силерниң бодалыңарга чүү кирип турарын билир мен. 6[+]Силер бо хоорайга хөй улусту өлүрген силер, ооң кудумчуларынга мөчү-сөөктү оваалап каан силер» – дээн. 7Ынчангаш Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы мынча дээн: «Хоорай иштинде оваалай салып каан өлүрткен улузуңар дээрге эът-тир, а бо хоорай – паш-тыр; а силерни Мен оон үндүр сывырыптар мен. 8[+]Силер дайын-чаадан коргуп турар силер, а Мен силерже дайын-чаа ыдар мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 9Мен силерни хоорайдан үндүр сывырыпкаш, хары улус холунга хүлээдип бээр мен, силерге онаашкан шииткелди үндүрер мен. 10Дайын-чаадан өлүр силер. Мен силерни Израильдиң девискээринге шиидер мен. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер. 11Иерусалим[†] силерге паш болбас, а силер ооң иштинде эът болбас силер; Мен силерни Израильдиң девискээринге шиидер мен. 12Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер; Мээң дүрүмнеримни сагывайн, Мээң хоойлуларымны[†] күүсетпейн, силерни долгандыр чурттап турар чоннарның чаңчылдарын сагып чурттап турган-дыр силер».

13[+]Мен өттүр билип медеглеп турар арамда, Ванеяның оглу Фалтия өлүп калган. Мен дискектенгеш, хаваамны черге дегзип: «О, Дээрги-Бурган-Чаяакчы! Израиль[†] чоннуң артынчызын төнчүзүнге чедир чок кылыр деп бардың бе?» – деп алгыра аарак айтырдым.


Бурган Израильди катап тургузар

14Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 15«Кижи амытан, бодуңнуң ха-дуңмаңны,[†] төрел чонуңну, сээң-биле кады туттуруушкунга турган улусту, бүгү израиль чонну бодап көр. Иерусалимде чурттап турар улус оларның дугайында: „Олар Дээрги-Чаяакчыдан ырап чоруй барган-дыр, бо черни ээлээр кылдыр оларга эвес, а биске берип каан-дыр“ – дижип турар-дыр.

16[+]Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: оларны өске чоннар аразынче ырадыр чорудупкан-даа болзумза база өске чурттарже тарадыпкан-даа болзумза, өргээмниң орнунга Мен Бодум оларга элээн үеде ыдыктыг чер[†] болур мен.

17[+]Оон Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан бо чүвезин база дамчыт: Мен силерни өске чоннардан чыып эккээр мен, тарадып каапканым чурттардан дедир чандырар мен, израиль черни силерге эгидип бээр мен.

18Мээң улузум чанып келгеш, мында турар бүгү бак, чүдек-бужар чүүлдерни чайладып кааптар. 19[+][+]Мен оларга чаңгыс аай чүректи хайырлап, оларны чаа сүлде-биле бүргээр мен; оларның дашталган чүрээн ап каапкаш, чымчак чүректи бээр мен. 20[+]Ынчан олар Мээң дүрүмнеримни сагыыр, Мээң хоойлуларымны барымдаалап, күүседир; олар Мээң чонум болур, а Мен – оларның Бурганы болур мен. 21[+]А сеткил-чүрээ боттарының чүдек-бужар, бак чүүлдеринге алыскан улустуң чедип алган чүвезин оларның бажынче халдадыр мен». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Бурганның өндүр чырыының Иерусалимни каапкаш барганы

22[+]Оон Израильдиң Бурганының өндүр чырыынга бүргеткен херувимнер[†] чалгыннарын далбайтыпкаш, ужуп үнүпкен, дугуйлар база оларның чанында чораан. 23[+]Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы хоорай кырындан көдүрлүп чоруткаш, ооң чөөн талазында даг кырынга доктаай берген[*]. 24[+]Оон көстүүшкүнге[†] Бурганның Сүлдези мени көдүргеш, халдей черде чурттадып каан израильчилерже аппарган. Ооң соонда мээң көрүп турган көстүүшкүнүм чиде берген. 25Мен бо черже көжүрткен израильчилерге Дээрги-Чаяакчының меңээ көргүскен бүгү чүвезин чугаалап берген мен.

#### 12


Бүгү чоннуң туттурарының демдээ

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, сен үймээнчилер аразында чурттап турар-дыр сен. Олар көөр карактыг-даа болза, көрбес-тир, дыңнаар кулактыг-даа болза, дыңнавас-тыр, чүге дээрге үймээнчи чон-дур. 3[+]Ынчангаш, кижи амытан, туттуруушкунга таваржып, өскээр көжерде хереглээр чүү-хөөңнү белеткеп алгаш, хүндүс, улус көрүп турда, көжүп үнүвүт. Ам турар чериңден өске черже, олар көрүп турда, чорувут. Олар, үймээнчилер-даа болза, угаап билип каарлары чадавас. 4Хүндүс, олар көрүп турда, өскээр көжерде хереглээр чүү-хөөңнү дашкаар үндүргеш, бодуң кежээ, олар көрүп турда, өскээр көжеринче албадаткан улус дег, үнүп кел. 5[+]Олар көрүп турда, бажыңыңның ханазын ойбактааш, чүү-хөөңнү оон үндүре бер. 6Олар көрүп турда, чүү-хөөңнү чүктээш, караңгыда дашкаар үне бер. Чер-чуртту көрбес дээш, арның дуглап аар сен. Мен сени израиль чонга сагындырыг демдээ кылып каан болгай мен».

7Мен Бурганның дужааганын ёзугаар кылдым. Туттургаш, өскээр көжерде хереглээр чүү-хөөмнү хүндүс дашкаар үндүрүп кааш, кежээ хананы холум-биле ойбактааш, бүгү улус көрүп турда, чүү-хөөмнү чүктээш, караңгыда дашкаар үне бердим.

8Эртен меңээ Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 9[+]«Кижи амытан, бо үймээнчи израиль чон сенден: „Чүнү канчап тур сен?“ – деп айтырды бе? 10[+]Оларга Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: бо дээрге Иерусалимде чагырып турар кижиге база ында чурттап турар бүгү израиль чонга баш бурунгаар медээ-дир. 11Оларга: „Мен силерге сагындырыг демдээ-дир мен: ам кылып турар чүвем иерусалимчилер-биле база болур – олар туттуруп алгаш, шөлүлгеже чоруптар“ – деп чугаала. 12Оларның аразында турар чагырыкчы база чүү-хөөзүн чүктээш, караңгыда үнүп чоруптар. Ону үндүре бээр дээш, хананы дежер апаар. Ол арнын дуглап аар, ынчангаш чер-чуртту көрбес. 13[+]Мен олче Бодумнуң четкимни чада салыр мен, ол Мээң дузаамга туттунар. Мен чагырыкчыны Вавилон[†] күрүнеже, халдей черже аппаар мен, ынчалза-даа ол ону көрбес[*]. Оон ол аңаа өлүп каар. 14[+]Ону долгандыр турар бүгү улусту – ооң дузалакчыларын база шериглерин бүгү хаттар-биле тарадып кааптар мен, хылыжымны хынындан ужулгаш, оларже анныр мен. 15[+]Ынчан оларны өске чоннар аразынга тоо быдарадып, хары чурттарже тарадыр октаптарымга, Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аарлар.

16[+]Ынчалза-даа Мен оларның чамдыызын дайын-чаа, аш-чут болгаш хамчык аарыгдан камгалаар мен, олар боттарының чеде бээри өске чоннар улузунга[†] чүдек-бужар үүлгедиглериниң дугайында чугаалап берзин. Ынчан бүгү улус Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар».

17Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 18«Кижи амытан, чемненип тура, сүрээде, суксун ижип тура, кортканыңдан сириле. 19[+]Чурттуң чонунга Дээрги-Бурган-Чаяакчының Иерусалимниң болгаш израиль черниң чурттакчыларының дугайында чугаалаан чүвезин дамчыт: олар аъш-чемин дүвүрел-биле чип, суксунун коргуушкун-биле ижер, чүге дээрге чер бодунуң чурттакчыларының каржы-дошкунундан бүгү элбекшилин ышкынып аар. 20Чурттакчылыг хоорайлар хоозураар, чурт ээнзирээр. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер».


Бурганның сөзү ыяап бүдер

21Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 22[+][+]«Кижи амытан, чүге израиль черде „Үе эртип турар, а өттүр билген медеглел бүрүзү бүтпес-тир“ деп үлегер домак бар апарганыл? 23Улуска Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: Мен ол үлегер домакты күш чок болдурар мен, ону Израильге моон соңгаар чугаалавайн баар. Оларга мынча деп база дамчыт: өттүр билген медеглел бүрүзүнүң бүдер үези чоокшулаан-дыр. 24[+]Израиль[†] чонга ам меге көстүүшкүннер болгаш хоозун ажыдыышкыннар[†] турбас болгай. 25[+]Мен, Дээрги-Чаяакчы, чугаалаар мен; Мээң чугаалаан сөзүм саадал чок күүсеттинер. Үймээнчи чон, Мен сөзүмнү чугаалааш, силерниң назыныңарда-ла күүседир мен». Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

26Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 27[+]«Кижи амытан, израиль чон: „Иезекиилдиң көрген көстүүшкүнү[†] хөй хүннер эртерге, бүдер, ол ырак келир үе дугайында өттүр билип медеглээн-дир“ – деп тур. 28Ынчангаш оларга Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: Мээң сөстеримниң чаңгызының-даа күүсеттинери ам соңгаарлавас, Мээң чугаалап турар бүгү чүвем бүдер». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 13


Бурганның меге медээчилерни шииткени

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, Израильдиң ам өттүр билип медеглеп турар медээчилеринге[†] удур медегле. Боттарының даап бодаанын ёзугаар медеглээр ол медээчилерге: „Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнаңар!“ – деп чугаала. 3Оларга Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: боттарының бодалдарын эдерип, чүнү-даа көрбейн барган мугулай медээчилер ат болур! 4Израиль[†], сээң медээчилериң бузундулар аразында шөө-бөрүлер дег-дир. 5[+]Медээчилер, ханада ойбактарда турбайн турар-дыр силер база Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнүнде[†] израиль чон тулчуушкунга чайгылыш чок туржур кылдыр, оларны дуглай хана тутпайн турар-дыр силер[*]. 6[+][+]Силерниң көрген көстүүшкүннериңер меге, чугаалаан ажыдыышкыннарыңар[†] шын эвес; Дээрги-Чаяакчы силерни айбылап чорутпайн турда-ла, „Дээрги-Чаяакчының медеглээн сөзү бо-дур“ деп чугаалап, сөзүңер бүдерин манап турар-дыр силер. 7Көрген көстүүшкүннериңер[†] хоозун-меге эвес деп бе? Мен чугаалаваан-даа болзумза, „Дээрги-Чаяакчының медеглээн сөзү бо-дур“ дижип, шын эвес ажыдыышкыннар чугаалап турбаан силер бе?»

8[+]Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы: «Силерниң хоозун-меге сөстериңер дээш, шын эвес көстүүшкүннериңер дээш, Мен ам силерге удур апардым – деп медеглээн. – 9[+][+]Хоозун-меге көстүүшкүннер көрүп, шын эвес ажыдыышкыннар медээлеп турар медээчилерже Мээң холум көдүрлүр. Олар ам Мээң чонумнуң чөвүлелинге киришпес, израильчилерниң чизе-даңзызынче киир бижитпес база израиль черже дедир чанмас. Ынчан Мени Дээрги-Бурган-Чаяакчы деп билип аар силер. 10[+]Ол медээчилер Мээң чонумну шын оруктан астыктырып, амыр-тайбың чок турда-ла, „Амыр-тайбың-дыр“ дээр-дир база чон быжыг эвес хана тудуп турда, ону чугай-биле чаап турар-дыр. 11[+]Ынчангаш хананы чугай-биле чаап турар улуска ооң буступ дүжерин чугаала. Суггур чаъс кудар, улуг долу чаар, кедергей шуурган көдүрлүр, 12хана оон буступ дүжер. Ынчан улус силерден: „Ону чаап турган чугайыңар кайыл?“ – деп айтыра бербес бе?»

13Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Мен килеңней[†] бергеш, кедергей шуурган көдүрер мен, хорадаарымга, суггур чаъс кудуп, улуг долу чаггаш, хананы бүрүнү-биле узуткап кааптар. 14[+]Чугай-биле чаап кааныңар хананы үреп бускаш, чер-биле деңнештир таптап кааптарымга, ооң таваа көстүп кээр. Хана буступ дүжерге, силер база ооң-биле кады өлүп каар силер. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер. 15Ханаже база ону чугай-биле чаап турар улусче килеңим ынчаар кыптыгар. „Хана-даа, ону чугайлап турган улус-даа ам чок“ – деп, силерге чугаалаар мен. 16Амыр-тайбың чок турда-ла, Иерусалимге амыр-тайбың доктаар деп ажыдыышкыннар медеглеп турган Израильдиң медээчилери чок апаар». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

17«А ам, кижи амытан, чонуңда боттарының даап бодап алганын ёзугаар өттүр билип медеглеп турар херээжен улусче көрүп көр. Оларга удур медеглеп, 18Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: бүгү улустуң холдарынга[*] сугар билектээштер даарап база узуну аңгы-аңгы баш шывыглары кылып, кижилерниң амы-тынын илби-шиди-биле дузактап турар херээженнер, ат болур силер! Таанда-ла Мээң чонумнуң аразынга кижи амы-тыны дузактап тургаш, боттарыңарның амы-тыныңарны камгалап аар бодадыңар бе? 19[+]Силер каш адыш ишти арбай дээш база каш кескинди хлеб дээш Мээң чонумнуң аразынга Мени бак атка киирип, мегеңерни тооп дыңнап турар Мээң чонумну дуурайлап, өлбес ужурлуг улусту өлүмге онаап, амылыг артпас ужурлуг улусту амы-тынныг арттырып каар-дыр силер».

20Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Мен силерниң кижилер амы-тыны тудуп ап, дузактап турарыңар илби-шидилиг билектээштериңерге удур мен. Оларны холуңардан ушта тырткаш, тудуп ап турарыңар улусту, дузакка кирген куштар дег, хостап салыр мен. 21Силерниң баштарыңар шывыгларын ора тырткаш, Бодумнуң чонумну силерниң холуңардан адырар мен, ол ам силерниң олча-тывыжыңар болбас. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер. 22[+][+]Чөптүг-шынныг кижилерниң сеткил-хөңнүн аартырын күзевейн турумда-ла, боттарыңарның мегеңер-биле оларның сеткил-чүрээн муңгараткан силер, кем-буруулуг улусту бузут-бактыг оруктарындан ойталавас кылдыр деткип, оларга амы-тынын камгалап аар арга бербейн турар силер. 23[+]Ол бүгү дээш, силер моон соңгаар хоозун-меге көстүүшкүннериңер көрбес силер, илби-шидиңер кылбас силер. Мен Бодумнуң чонумну силерниң холуңардан адырар мен. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер».

#### 14


Дүрзү-бурганга мөгеер чорукту шииткени

1[+]Израильдиң баштыңнарының[†] чамдыызы менче келгеш, мурнумга олуруп алды. 2Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалады: 3[+]«Кижи амытан, бо дээрге дүрзү-бурганнарын[†] боттарының чүрээнче сиңирип, бачыдын боттарының мурнунга тептиге бээр моондак кылдыр салып алган улус-тур. Канчап оларга Менден чүве айтырарын чөпшээрээр мен? 4Олар-биле чугаалашкаш, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: бир эвес израиль чондан кандыг-бир кижи дүрзү-бурганнарын бодунуң чүрээнге сиңирип, бачыдын бодунуң мурнунга тептиге бээр моондак кылдыр салып алгаш, ооң соонда Бурганның медээчизинге[†] кээр болза, Мен, Дээрги-Чаяакчы, ооң хөй дүрзү-бурганнары дээш аңаа таптыг харыылаар мен! 5Израиль[†] чон дүрзү-бурганнар дээш Мени каапкан-даа болза, оларның сеткил-чүрээн Бодумче ээлдирип аар мен.

6[+]Ынчангаш израиль чонга Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: Менче эглип келиңер, дүрзү-бурганнарыңардан ойталап, чүдек-бужар чүүлдериңерден өскээр көрнүңер!

7Бир эвес израиль чондан кандыг-бир кижи азы Израильде чурттап турар даштыкы улустуң кайы-бирээзи Мени каапкаш, дүрзү-бурганнарын бодунуң чүрээнге сиңирип, бачыдын бодунуң мурнунга тептиге бээр моондак кылдыр салып алгаш, ооң соонда Бурганның медээчизинге кээп, ону дамчыштыр Менден чүве айтырар болза, Мен, Дээрги-Чаяакчы, аңаа Бодум таптыг харыы бээр мен. 8[+][+]Мен ол кижиге удур апаар мен, ону өскелерге үлегер-чижек, кочу-шоот кылып каар мен. Ону Бодумнуң чонумнуң аразынга амылыг арттырбас мен. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер.

9[+]А бир эвес Бурганның медээчизи бодун дуурайлаттырып алгаш, өттүр билип медеглей берген болза, ону Мен, Дээрги-Чаяакчы, дуурайлап кааным ол-дур[*]; Мен ол медээчиже холум аннып, ону Мээң израиль чонумнуң аразынга артпас кылдыр узуткап каар мен. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер. 10Улус боттарының кем-буруузун чүктээр – медээчиден сүме айтырган кижиниң-даа, медээчиниң бодунуң-даа алыр кеземчези бир дөмей болур. 11[+]Израиль чон моон соңгаар Менден өскээр барбазын дээш база оон ыңай янзы-бүрү бачыттары-биле боттарын бужартатпазын дээш, ындыг болур. Ынчан олар Мээң чонум апаар, а Мен оларның Бурганы болур мен». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Хөй эвес иерусалимчилер шииткелден чайлаар

12Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 13[+][+]«Кижи амытан, кандыг-бир чурт Менден кара сагыштыы-биле ойталап, Меңээ удур бачыт[†] үүлгедирге, Мен холумну ынаар аннып, ында аъш-чем курлавырын узуткап каарын шиитпирлээн дижик мен; ынаар аш-чут ыдып, ында турар улусту, мал-маганны чок кылып каар дээн дижик мен. 14[+]Бир эвес ол чуртта Ной[†], Даниил[†] болгаш Иов деп үш кижи бар-даа турган болза, олар боттарының чөптүү-шынныы-биле чүгле боттарының амы-тынын камгалап аар ийик – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 15Азы Мен бо чуртче, ону хоозурадыр дээш, черлик аң-араатаннар ыдыптарымга, ол чурттакчы чок арткан дижик. Аң-араатанныг боорга, кым-даа ону таварып эртип шыдавас ийик. 16[+]Мен дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн, – демги үш кижи ол черге турган болза, олар боттарының оглу-кызын безин камгалап ап шыдавас ийик. Олар чүгле боттары камгалал[†] алыр, а чер ээнзиреп каар турган. 17[+]Азы Мен бо чуртче хылыш ыткаш: „Хылыш, бо черни таварып эрткеш, ында турар улусту, мал-маганны узуткап каг!“ – дээн дижик мен. 18Дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн, – демги үш кижи ол черге турган-даа болза, оглу-кызын камгалап ап шыдавас, а чүгле боттары камгалал алыр ийик. 19Азы Мен бо чуртче хамчык аарыг ыткаш, улусту-даа, мал-маганны-даа узуткаар дээш, килеңим[†] олче кыптыгып, өлүрүүшкүн кылган дижик мен. 20Дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн, – Ной, Даниил болгаш Иов олар ол черге турган-даа болза, оглу-кызын камгалап ап шыдавас, а чүгле боттары чөптүг-шынныындан камгалал алыр ийик».

21[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Кажан Мен Иерусалимде улусту, мал-маганны узуткап каар дээш, олче дөрт шаажылал: дайын-чаа, аш-чут, аң-араатан болгаш хамчык аарыг ыдыптар болзумза, кайы хире берге боор деп! 22[+]Ындыг-даа болза, Иерусалимге дириг арткан улус турар, оларның оон үндүре бээр оглу-кызы турар. Олар силерге кээрге, оларның багай аажы-чаңын, үүлгедип турар херектерин көргеш, Мээң Иерусалимче бүгү айыыл-халапты чүге ытканымны билип ап, оожургаар силер. 23Оларның аажы-чаңын, үүлгедиглерин көргеш, оожургаар силер, чүге дээрге Иерусалимге көргүскен кеземчемни Мээң хей черге кылбаанымны билип аар силер». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 15


Ажыы чок будук

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан:

2[+]«Кижи амытан, виноград[†] сывының будуу
арга-арыгда[†] бүгү ыяштарның будуктарындан чүзү-биле дээредээрил?
3Виноград сывының будуун херектиг чүве кылыр дээш кезер ийик бе?
Оон оода кандыг-бир эт-херексел азар өрген кылыр ийик бе?
4Кажан ону оттулар дээш отче октаптарга,
от ооң ийи ужун чипкен,
а ортузу хөмүрлени берген соонда,
ол будук ам кандыг-бир чүве кылырынга тааржыр бе?
5Ол будук бүдүн тургаш, чүнү-даа кылырынга таарышпаан болза,
ону от чиптерге, өрттенип калган соонда,
ол ам кандыг-бир чүве кылырынга тааржыр бе?»

6[+]Ынчангаш Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы мынча дээн:

«Арга-арыгда ыяштар аразындан виноград сывының будуун
отка чиртир кылдыр берипкеним дег,
Иерусалимниң чурттакчыларын база отка чиртир мен.
7Мен оларга удур апаар мен.
Олар оттан үнүп келген-даа болза,
чалбыыш оларны оон дөмей-ле сыырыптар.
Кажан Мен оларга удур апаарымга,
силер Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер.
8Өскерликчи болганы дээш,
Мен оларның черин хоозурадып каар мен».
Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 16


Израиль чон ашаанга шынчы эвес херээженге дөмей

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, Иерусалимниң чонунга ооң чүдек-бужар чүүлдерин айтып көр. 3[+]Сен Иерусалимге Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: сээң дазыл-дөзүң болгаш төрээн чериң – ханаан чер; сээң адаң – амор эр кижи, а иең – хет херээжен турган[*]. 4Төрүттүнген хүнүңде сээң хиниңниң ужун шарываан, сени дус чажып, арыглаваан[†][*], суг-биле чугбаан, чөргекке орааваан. 5Ол бүгүнүң бирээзин кым-даа сеңээ өршээлдиг сагыжындан кылып бербээн, кым-даа сенче кээргел-биле көрүнмээн. Харын сени ажык шөлче үндүр октапкан, төрүттүнген хүнүңде улус сээң амы-тыныңны херекке албаан.

6[+]Мен сээң чаның-биле эртип бар чыткаш, ханыңга былчажып, тепкиленип чыдарыңны көрүп каан мен. Ханыңга былчажып чыдырыңда, „Амы-тынныг артар сен!“ дээн мен, „Өлбес сен!“ дээн мен. 7Сени, хову-шөлдүң чечээ дег, өстүрүп каан мен. Сен өзүп келгеш, узап, кайгамчык чараш апарган сен; эмиглериң борбайып, бажың дүгү узай берген, ынчалза-даа чанагаш, шыптынмаан хевээр арткан сен.

8[+][+]Чаның-биле катап база эртип бар чыткаш, Мен сени көрүп каан мен: ынакшыыр үең келген болган. Мен сени чалгыным адаанга кызып ап, чанагажыңны чажыра шуглап каан мен. Сеңээ даңгыраам бергеш, сээң-биле керээ чарып алган мен. Сен Мээңии апарган сен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 9Мен сээң ханыңны суг-биле чуггаш, мага-бодуңну чаагай чыттыг үс-биле чаап каан мен. 10Мен сеңээ угулзалап даараан тон кедиргеш, будуңга чаражы кончуг идик кедирип каан мен. Сээң бажыңны чуга лён[†]-биле шыпкаш, торгу думаалай кедирип каан мен. 11Оон сени каасталгалар-биле шимеп кагдым: билектериңге билектээштер суккаш, мойнуңга каас илчирбежигештер азып кагдым; 12[+]кулааңга сыргалар, думчууңга сырга суп кагдым, бажыңга каас-чараш дээрбек бөрт кедирдим. 13[+]Алдын-мөңгүн-биле каастанып алдың, чуга лён, торгу болгаш угулзалыг пөстерден даараан хептер кедип турдуң, аъш-чемиң – эң эки далган, ары чигири болгаш олива үзү[†] турду. Сен кайгамчык чараш апарып, кадын кижиниң өндүр-чаагайын чедип алдың. 14Чараш-каазың дээш чоннар аразынга алдар-адың нептерей берген, чүге дээрге сеңээ Мээң бергеним кайгамчык чараш каасталга, хевиң ачызында чараш-каазың тулган апарган болгай». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

15[+][+]«А оон сен бодуңнуң чараш-каазыңга идегээш, ат-алдарыңны ажыглап, самыырап эгеледиң. Чаның-биле эрткен эр кижи бүрүзү-биле самыын чорук кылып, кым-биле-даа холбажыптар турдуң. 16Хевиңниң чамдыызын ап алгаш, бедик тейлерге бурганнарга мөгейиишкин кылыр каасталгалыг черлер туткаш, аңаа самыырап турдуң; ындыг чорук кажан-даа турбас ужурлуг. 17[+]Сеңээ бергеним, Мээң алдын-мөңгүнүмден кылган кайгамчык чараш каасталгаларың ап алгаш, бодуңга эр көжээ-дүрзүлер кылып ап, олар-биле самыырап турдуң. 18Бодуңнуң угулзалыг тоннарың ап алгаш, ол көжээ-дүрзүлерге кедирип кагдың, оларның мурнунга Меңээ хамааржыр олива үзүн, чаагай чыттыг чүүлдерни салып турдуң. 19[+]Мээң сеңээ берген аъш-чемимни: сени чемгерип турганым эң эки далган-тараа, олива үзү болгаш ары чигирин бодуңнуң дүрзү-бурганнарыңга[†] берип, чаагай чыттыг өргүл кылдыр өрттедип турдуң. Бүгү чүве ынчаар болуп турду». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

20«Сен Меңээ төрүп берген оглу-кызыңны ап алгаш, дүрзү-бурганнарга өргүл кылдыр чиртип турдуң. Сээң самыыраашкының чедишпес болганы ол бе? 21[+]Мээң ажы-төлүмнү өлүргеш, дүрзү-бурганнарга өргүп турдуң. 22Чүдек-бужар чаңчылдарың база самыыраашкының кедереп турда, аныяк шааңны – чанагаш, шыптынмаан, ханыңга былчажып, тепкиленип чытканыңны сагынмадың.

23Ат болур сен! – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – Ол бүгү бузуттуг үүлгедиглериң соонда, 24бодуңга бедигээштер кылып ап, шөл бүрүзүнге бурганнарга мөгейиишкин кылыр черлер тудуп алдың. 25[+]Булуң бүрүзүнге бурганнарга мөгейиишкин кылыр черлер тудуп алгаш, бодуңнуң чараш-каазыңны бужартадып, чаның-биле эрткен кижи бүрүзүнге чыдып берип, самыыраашкының кедереп турду. 26[+]Сен египетчилер-биле, эрзээ кончуг кожаларың-биле самыырааш, Мээң килеңим[†] кыптыктырып, самыыраарың кедереп турду. 27Көр даан, Мен сенче холум аннып, сеңээ доктаадып каан девискээрни кызырып кагдым. Мен сени бужар аажы-чаңыңдан ыядып човай берген дайзыннарың – филистимнерге кара туразында аажылаар кылдыр хүлээдип бердим. 28[+]Сен ассирийлер-биле база самыырап турдуң, ынчалза-даа ол база сеңээ чедишпес болду, ханар деп чүве билбес болдуң. 29[+]Халдей чер – садыгжылар чурту-биле самыыраарың кедерээн, ынчалза-даа ол база сеңээ чедишпес болду.

30Дөстүнмес самыын херээжен ышкаш, ол бүгүнү үүлгедип туруңда, сээң чүрээң кайы хире могап-турупкан ирги! – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 31Булуң бүрүзүнге бедигээштер кылып ап, шөл бүрүзүнге бурганнарга мөгейиишкин кылыр черлер тудуп ап тургаш, сен анаа яңган херээженге дөмей эвес болдуң, чүге дээрге төлевир албайн турдуң. 32[+]Сен болза бодунуң ашаанга өскерлип, өске ашактарже туралаан херээжен дег болдуң. 33[+]Бүгү яңган херээженнер төлевир алыр болгай, а сен хандыкшааннарыңга бодуң белектер сөңнеп, олар сээң-биле самыыраар дээш, кайыын-даа болза кээр кылдыр, оларны садып ап турдуң. 34Сээң самыыраашкының өске херээженнернии ышкаш эвес болду: сени кым-даа сүрүп маңнавады, сен бодуң хандыкшааннарыңга төлевир берип турдуң, а сеңээ кым-даа төлевир бербеди. Ындыг чорууң-биле сен өскелерге дөмей эвес болдуң».

35Ынчангаш, самыыраан Израиль[†], Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңна! 36Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Акша-мөңгүнүңнү хандыкшааннарың дээш чарып[*], шалдаңыңны оларга көргүзүп, олар-биле база бүгү чүдек-бужар дүрзү-бурганнарың-биле самыырааның дээш, ажы-төлүңнүң ханын төп, оларны дүрзү-бурганнарга өргүп турганың дээш, 37[+][+]Мен сээң таалап-ханып турганың бүгү хандыкшааннарыңны – ам ынакшып турарың-даа улусту, ам көөр хөңнүң чок-даа улусту кады чыыптар мен. Оларны чер болгандан сеңээ удур чыггаш, сени оларның мурнунга шалдаңнаар мен, олар сээң бужарыңны көрүп каар. 38[+]Мен сеңээ ашаанга өскерилген херээженнерге дег база кижи өлүрген улуска дег кеземче онаар мен; хүннээнимден хорадап, килеңнээш, сээң ханың төгер мен. 39[+][+]Сени бодуңнуң хандыкшааннарыңга хүлээдип бээримге, олар сээң бедигээштериңни узуткап, бурганнарга мөгейиишкин кылыр черлериңни үреп бузуп каар; олар сээң хевиңни ушта тырткаш, чаражы кончуг каасталгаларыңны хунаап алгаш, сени шыптынмаан, чанагаш кылдыр арттырып каар. 40[+]Олар сеңээ удур хөй улус чыып эккелгеш, сени даштар-биле соп, хылыштар-биле одура шаап каар. 41[+][+]Олар сээң бажыңнарыңны өрттедип, сеңээ үндүрген шииткелди хөй күрүнелер көрүп турда, күүседир. Мен сээң самыыраашкыныңның төнчүзүн салыр мен, сен моон соңгаар хандыкшааннарыңга төлевир бербес сен.

42[+]Ооң соонда Мээң сеңээ удур килеңим намдай бээр, хорадаан сагыжым сенден чайлай бээр. Мен оожургап, сенче оон ыңай килеңневес мен. 43Аныяк шааңны сагынмайн барганың дээш, ол бүгү-биле мени килеңнедип келгениң дээш чедип алган чүвеңни бодуңнуң бажыңче халдадыр мен. Бодуңнуң өске чүдек-бужар чаңчылдарыңга самыыраашкынны чүге немеп алдың?» – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн.


Иерусалим кожа чурттардан дора

44[+]«Чугаазынга үлегер домактар ажыглаар улус сээң дугайыңда: „Авазы кандыгыл, уруу база ындыг болур“ – деп боор. 45[+]Сен бодуңнуң аваңның ёзулуг уруу сен, а ол ашаандан база ажы-төлүнден ойталаан болгай, сен – угба-дуңмаларың ышкаш сен, а олар ашактарын база ажы-төлүн каапкан болгай. Силерниң иеңер хет херээжен, а адаңар – амор кижи. 46[+]Сээң угбаң – Самария;[†] ол бодунуң уруглары-биле[*] сээң соңгу талаңга чурттап турган. А дуңмаң Содом бодунуң уруглары-биле сээң мурнуу талаңга чурттап турган. 47[+]Сен болза чүгле оларның оруктарын эдерип, чүдек-бужар чаңчылдарын үлегерлеп ап турган эвес, а оон-даа дора бооп, бодуңнуң бүгү оруктарыңга олардан артык будалган сен. 48[+]Мен дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен: Содом дуңмаң база ооң уруглары сээң база сээң уругларыңның үүлгедип турганы бузуттуг херектерни үүлгедип көрбээннер – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. –

49[+]Содом дуңмаңның база ооң уругларының кем-буруузу бо-дур: олар улуургап, эмин эрттир тодуп, амыр-шөлээн чурттап тургаш, ядыы-түреңги, чединмес улуска дуза катпааннар. 50[+]Олар менээргенип, Мээң мурнумга чүдек-бужар херектер үүлгедип турган. Ону көргеш, Мен олардан ойталаан мен. 51[+]А Самария сээң бачыттарыңның чартыы хире безин бачыт[†] үүлгетпээн. Сен оларны чүдек-бужар чаңчылдарың-биле ажып каапкан сен, үүлгедип турган чүдек-бужар херектериңни көөрге, сээң угба-дуңмаң актыг ышкаш көстүр-дүр. 52Бак адың эдилээр сен, а угба-дуңмаңның байдалын экижидип каан-дыр сен[*]: бачыттарың оларныындан бужар болгаш, олар сенден актыг бооп көстүр-дүр. Ыятканыңдан арның кыссын, бодуңнуң бак адыңны эдилээр сен, чүге дээрге сээң чаныңга угба-дуңмаң актыг бооп көстүр-дүр.

53[+]Ынчалза-даа Мен Содомга база ооң уругларынга эки чолду эгидер мен, Самарияга база ооң уругларынга эки чолду эгидер мен. Оларга ышкаш, сеңээ база эки чолду эгидер мен. 54Сен ынчан бодуңнуң бак адыңны эдилеп, үүлгеткен бүгү чүвеңден ыядып човаар сен, угба-дуңмаң сени көргеш, аргалал алыр. 55Сээң угба-дуңмаң – Содом болгаш ооң уруглары база Самария болгаш ооң уруглары биеэги байдалынче эглип кээр, сен база бодуңнуң уругларың-биле кады биеэги байдалыңче эглип кээр сен. 56Улуургап турган үеңде, Содом дуңмаң сеңээ кочуланчыг болган[*]. 57Сээң үүлгеткен бузут-багың көстү бербээнде, ындыг турду. А ам сен бодуң арамей чонга[*] болгаш ооң бүгү кожаларынга база филистим чонга – сени бак көрүп турар долгандыр хүрээлээн бүгү улуска – кочулал апарган-дыр сен. 58Бодуңнуң самыыраашкының дээш, чүдек-бужар чаңчылдарың дээш кеземчени чүктээр сен». Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

59Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Мен сени кылган үүлгедииң ёзугаар аажылаар мен, сен даңгырааңны тоовайн барып, чагыг-керээмни[†] үрээн-дир сен. 60[+][+]Ынчанмыже Мен аныяаңда сээң-биле чарган чагыг-керээмни утпас мен, сээң-биле мөңге чагыг-керээни чарар мен. 61[+]Кажан Мен сээң угба-дуңмаңны, улуун-даа, бичезин-даа, ап алгаш, уругларың дег кылдыр сеңээ хүлээдип бээримге, эрткен оруктарың сактып келгеш, ыядып човаар сен. Ол бүгү Мээң сээң-биле чарган чагыг-керээмниң кезээ эвес-даа болза, Мен ынчаар кылыр мен. 62[+]Сээң-биле чарган чагыг-керээм катап база күштүг апаар, ынчан сен Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар сен. 63Ынчан сээң үүлгеткен бүгү херектериңни арыглап каарымга, ону утпайн сактып, ыядып човаар база ыятканыңдан моон соңгаар аксың безин ажыдып шыдавас сен». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 17


Виноград сывы биле ийи эзир

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2«Кижи амытан, израиль чонга тывызык ыдып, бо угаадыглыг чугааны[†] дамчыт. 3[+]Оларга Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт:

Улуг далбагар чалгыннарлыг, селбегер шокар эзир
Ливан[†] сынга ужуп келген.
Ол бир пөштүң бажын сегирип алгаш,
4ооң эң үстүнде чиирбейни сыккаш,
ханаан черже[*] эккеп, садыгжылар хоорайынга салып каан.
5[+]Эзир ол черниң бир үрезинин ап алгаш,
үнүш үнүүчел хөрзүнге,
улуг суг чанынга олуртуп каарга,
тал дег өзүп келген.
6[+]Үрезин өзүп үнгеш, саглагар, чавыс виноград[†] сывы апарган.
Ооң будуктары эзирже ээгип турган,
а дазылдары олуртуп каан черинге артып калган.
Үрезин ынчалдыр виноград сывы апарып,
адырланып, будук-бүрүленип, тарай берген.
7Улуг далбагар чалгыннарлыг
селбегер өске эзир база турган.
Демги виноград сывы бодунуң дазылдарын
олуртуп каан черинден
ийиги эзирже шөйүп,
ону суггарып, ажаар кылдыр,
будуктарын олче хере сунуп тур-ла!
8Сыпты эки шөлге, улуг суг чанынга олуртуп каан,
ынчангаш ол будукталып, чимизин берип,
улуг-чаагай сып апарып шыдаар турган.

9Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт:

Ол сып чедиишкинниг болур бе?
Бирги эзир ону дазылы-биле тура тырткаш,
чимистерин үзе тыртып кааптарга, ол кадып калбас бе?
Ооң бүгү чаш будуктары кадып каар,
ону дазылы-биле тура тыртарда,
өндүр улуг күштүң-даа, хөй шеригниң-даа херээ чок.
10[+]Олуртуп каан-даа болза,
ол чедиишкинниг болур бе?
Чөөн чүктүң изиг хады олче үрүптери билек,
шуут кадып калбас бе?
Өзүп турган черинге кадып калбас бе?»

11Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 12[+]«Үймээнчи чонга: „Бо бүгүнүң чүү деп уткалыын билбезиңер ол бе?“ – деп чугаала. Оларга мону дамчыт: Вавилоннуң[†] хааны Иерусалимге келгеш, Иудеяның хаанын, ооң нояннарын тудуп алгаш, Вавилонче кады аппарганын көргүскени ол-дур. 13[+]Вавилоннуң хааны Иудеяның хаанының хан[†] төрелинден өске кижини шилип алгаш, ооң-биле керээ чарып, даңгырак-биле хүлээндирип алган. Ол оон чурттуң баштың улузун база эдертип аппарган – 14күрүне бажын чөпшүл доңгайтып, ооң соонда көдүрлүп шыдавайн баргаш, чүгле демги керээни сагып амыдыраар кылдыр аппарган. 15[+]Ынчалза-даа Иерусалимде чаа хаан Вавилоннуң хаанынга удур тура халыырын оралдажып, аъттар болгаш хөй шериг дилеп аар дээш, бодунуң элчиннерин[†] Египетче[†] чорудупкан. Ол хаан чедиишкинниг болур бе? Ынчап турар кижи дириг артар бе? Керээ үрээш, ол дириг артар бе?

16[+]Мен дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн, – ол хаан Вавилонга, ону дүжүлгеге олурткан хаанның черинге өлүп каар; ол хаан Вавилоннуң хаанынга берген даңгыраан үреп, ооң-биле чарган керээзин күш чок болдурган болгай. 17[+][+]Кажан Вавилоннуң хаанының аг-шерии бүзээлел чалдары кылып, бүзээлел суургалары тудуп, хөй улусту кыргып-хыдыыры-биле белеткени бээрге, күштүг аг-шериглиг, хөй чоннуг фараон ол дайынга Иудеяның хаанынга дуза катпас. 18Бодунуң даңгыраан үрээни дээш, керээни күш чок болдурганы дээш, аазаашкын кылып, хол тудушкаш, дөмей-ле бо бүгүнү үүлгеткени дээш, ол хаан дириг артпас».

19Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Мен дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен: ол хаан Мээң мурнумга берген даңгыраан, Мээң мурнумга чарган керээзин үрээн болгай; Мен ооң үүлгедиин бодунуң-на бажынче халдадыр мен. 20[+]Мен олче Бодумнуң четкимни чада салыр мен, ол Мээң дузаамга туттуруп аар. Ооң Меңээ удур кылган өскерликчи чоруу дээш, ону Вавилонга эккеп шиидер мен. 21[+]Ооң дескен дайынчылары хылышка шаштырып аар, а дириг арткан улузун бүгү хаттар-биле тарадып кааптар мен. Ынчан Дээрги-Чаяакчы Мээң мону чугаалаанымны билип аар силер».

22Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн:

«Мен Бодум ол пөштүң шыпшык бажындан чиирбей ап алгаш,
олуртуп каар мен;
пөштүң үстүкү будуктарындан чымчак чиирбей сып алгаш,
өндүр бедик дагга олуртуп каар мен.
23[+][+]Мен ону Израильдиң бедик даанга олуртуп каарымга,
ол улгадып өскеш, тооруун бээр, улуг-чаагай пөш апаар,
янзы-бүрү чалгынныг куштар аңаа уя тудуп ап,
ооң будуктарының чаглаанга чурттай бээр.
24[+]Мен, Дээрги-Чаяакчы, бедик ыяшты чавыс, а чавыс ыяшты бедик кылдыр
кылып турарымны арыгда[†] бүгү ыяштар билип алзын.
Мен ногаан ыяшты кургадып,
а кургаг ыяшты чечектелдирип каар мен.
Мен, Дээрги-Чаяакчы, чугаалаан сөзүмнү күүседир мен».

#### 18


Бачыт дээш хуу харыысалга


(Иез. 33:10-20)

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+][+]«Чүге силер израиль черге „Шаңгыр катты адалары чип турган, а ажы-төлүнүң дижи кагжаан“ дээн үлегер домакты ажыглап турар силер? 3[+]Мен дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен – деп, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы медеглээн, – израиль черге улус моон соңгаар ол үлегер домакты чугаалавас апаар. 4[+]Билип алыңар, бүгү улустуң амы-тыны Меңээ хамааржыр: адазының-даа, оглунуң-даа амы-тыны Мээң эргемде болур. Бачыт[†] үүлгеткен кижи боду өлүп каар.

5Кандыг-бир кижи актыг-шынныг бооп, шынныг база чөптүг чорук кылып чоруур дижик. 6[+][+][+]Ындыг кижи израиль чоннуң дүрзү-бурганнарынга[†] мөргүвес, дагларга ол бурганнарга өргээн аъш-чемни чивес, өске кижи кадайы-биле самыыравас, бодунуң кадайының ай демдээ көөр үезинде ооң-биле чоокшулашпас; 7[+]кымны-даа кызып-кыйбас, бодунга өрелиг кижиниң арттырып каан долаазын эгидип бээр, улус үптевес, бодунуң аъш-чемин аштаан кижиге бээр, хевин чанагаш кижиге кедирер; 8[+]акша-мөңгүннү хөө алыр дээш чегдирбес, хуузун хавырбас, бодунуң холун кемниг херек кылырындан тыртып чоруур, чаргылдашкан улусту чөптүү-биле шиидер; 9[+]Мээң хоойлуларымны[†] сагыыр болгаш айтыышкыннарымны чүткүлдүү-биле күүседир. Ындыг кижи чөптүг-шынныг боор база ыяап-ла амылыг артар – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. –

10-11А бир эвес ол кижиниң оглу дээрбечи ийикпе, азы өлүрүкчү кижи апарган, азы ачазының шуут кылбайн чорааны өске-даа ындыг янзылыг үүлгедиглер кылыр: дагларга дүрзү-бурганнарга өргээн аъш-чемни чиир, өске кижиниң кадайы-биле самыыраар; 12ядыы-түреңги улусту кызып-кыяр, улус үптээр, бодунга өрелиг кижиниң арттырып каан долаазын эгитпес, дүрзү-бурганнарга мөгеер, чүдек-бужар чүүлдер үүлгедир; 13[+]акша-мөңгүннү хөө алыр дээш чегдирер, хуузун хавырар кижи дижик. Ындыг кижи амы-тынныг артар бе? Чок! Үүлгеткен бүгү чүдек-бужар чүүлдери дээш, ол ыяап-ла өлүп каар, бодунуң өлүмү дээш боду буруулуг болур.

14Ол багай кижи оолдуг болган дижик. Ооң оглу ачазының үүлгеткен бүгү бачыттарын көрүп, билгеш, ачазы дег эвес: 15израиль чоннуң дүрзү-бурганнарынга мөгейбес, дагларга ол бурганнарга өргээн аъш-чемни чивес, өске кижиниң кадайы-биле самыыравас; 16кымны-даа кызып-кыйбас, бодунга өрелиг кижиден долаа негевес, улус үптевес, бодунуң аъш-чемин аштаан кижиге бээр, хевин чанагаш кижиге кедирер; 17ядыы кижиге кызагдал кылырындан бодунуң холун тыртып аар, акша-мөңгүннү хөө алыр дээш чегдирбес, хуузун хавырбас, Мээң айтыышкыннарымны күүседип, хоойлуларымны сагып турар болган дижик. Ол оол адазының бачыдының ужун өлбес; ол ыяап-ла амы-тынныг артар. 18А ооң адазы бодунуң кем-буруузу дээш өлүп каар, чүге дээрге ол кижи улусту кызып-кыйып, ха-дуңмазын[†] үптеп, бодунуң чонунуң аразынга бузут-бактыг чүве үүлгедип турган-дыр.

19[+]А силер: „Чүге оглу адазының кем-буруузун чүктевезил?“ – деп айтырар-дыр силер. Чүге дээрге оглу чөптүг база шынныг чорук кылып, Мээң бүгү дүрүмнеримни чүткүлдүү-биле сагып чоруур-дур. Ол ыяап-ла амы-тынныг артар. 20[+][+]Бачыт үүлгеткен кижи боду өлүп каар; оглу адазының буруузун чүктевес, адазы база оглунуң буруузун чүктевес. Чөптүг кижиниң шынныг чоруу ооң бодунуу бооп артар, бузуттуг-бак кижиниң кем-буруузу база ооң бодунуу бооп артар.

21Кем-буруулуг-даа кижи, бир эвес бодунуң үүлгеткени бүгү бачыттарындан ойталаар болза, Мээң бүгү дүрүмнеримни сагып, чөптүг-шынныг чорук[†] кылыр болза, ыяап-ла амы-тынныг артар, өлүп калбас. 22Ооң үүлгеткен бүгү кемниг херектериниң чаңгызын-даа аңаа сагындырбас мен; ол кижи ам бодунуң кылып турар чөптүг-шынныг херектериниң ачызында амы-тынныг артар. 23[+]Таанда-ла кем-буруулуг кижиниң өлүмүн көргеш, Мээң сеткилим ханар деп бе? – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – Ооң бодунуң оруктарындан ойталап, амы-тынныг артып каарын күзеп турар эвес мен бе?

24[+]А бир эвес чөптүг кижи бодунуң шынныг чоруундан ойталап, кемниг херек үүлгедир болза, бузуттуг-бак кижиниң үүлгедип турар бүгү чүдек-бужар чүүлдерин база кылыр болза, ол кижи амы-тынныг артар деп бе? Чок! Ооң кылган буянныг херектериниң чаңгызы-даа Мээң сагыжымга кирбес. Бодунуң кара сагыштыы дээш, үүлгеткен бачыттары дээш, ол кижи өлүп каар.

25А силер: „Дээргиниң оруу шынныг эвес“ – дээр-дир силер. Израиль[†] чон, дыңна! Мээң оруум канчап шынныг эвес болду? Силерниң оруктарыңар харын шынныг эвес болбаан деп бе?

26Бир эвес чөптүг кижи бодунуң шынныг чоруундан ойталап, кемниг херектер үүлгедир болза, ол дээш өлүп каар; бодунуң үүлгеткен кем-буруузу дээш өлүп каар. 27А бир эвес бузут-бактыг кижи бодунуң үүлгедип турганы кем-буруузундан ойталап, шынныг база чөптүг чорук кылыр болза, бодунуң амы-тынын камгалап аар. 28Ол кижи бодунуң үүлгедип турганы бүгү кемниг херектерин көрүп кааш, олардан ойталап, бузут үүлгедирин соксадыр болза, амы-тынныг артар, өлүп калбас.

29А израиль чон: „Дээрги-Чаяакчының оруу шынныг эвес!“ – дээр-дир. Израиль чон, Мээң оруктарым канчап шынныг эвес болду? Силерниң оруктарыңар харын меге эвес деп бе? 30[+]Ынчангаш, израиль чон, Мен силерниң кайыңарны-даа бодунуң оруктары дээш шиидер мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – Бачыдыңар минниңер! Бүгү кемниг херектериңерден ойталаңар, бузудуңар силерге моондак апарбас болзун. 31[+]Үүлгедип турар бүгү бачыттарыңарны артыңарга кааптыңар, сеткил-чүрээңерни, сүлдеңерни[†] чаартып алыңар; израиль чон, чүге өлүр ужурлуг сен? 32Кымның-даа болза өлүмүн көргеш, Мээң сеткилим ханмас – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – Бачыдыңар билингеш, амы-тынныг артып калыңар!»

#### 19


Иудеяның хааннары дээш ыы-сыы

1«Иезекиил, израиль чоннуң чагырыкчылары дээш качыгдал ырызын ырла. 2[+]Мынча деп чугаала:

„Сээң аваң[*] арзылаңнар аразында кайгамчык кыс арзылаң турган.
Ол аныяк арзылаңнар аразынга амыр-шөлээн чурттап, чаш төлдерин доруктуруп алган.
3Ава бодунуң арзылаңчыгаштарының бирээзин эмзирип өстүрүп каарга,
ол аныяк арзылаң апарып, олча тудуп өөренип алгаш, кижилер чип эгелээн.
4[+]Өске чоннар ооң дугайында дыңнап каан;
ол араатан оларның оңгарынче кире берген.
Олар ону демир-биле илбектеп алгаш, египет черже аппарган.

5[+]Авазы бодунуң манаашкыны хей барганын, идегели бүтпээнин көрүп кааш,
өске оглун аныяк арзылаң кылдыр өстүрүп алган.
6Ол аныяк арзылаң өске арзылаңнар аразынга чимзенип чоруп тургаш,
олча тудуп өөренип алгаш, база кижилер чип эгелээн.
7Ол арзылаң кижилер ордуларын үреп бузуп[*],
хоорайларын хоозурадып турган;
ол черде бүгү чурттакчы чон ооң ырланырындан коргар апарган.
8[+]Ынчан чоок-кавы девискээрлерниң чоннары аңаа удур үнгеш,
четкизин чада салыптарга, араатан оларның оңгарынче кире берген.
9Олар ооң мойнунче ыяш дөңгү суп, демир-биле илбектеп алгаш,
Вавилоннуң[†] хаанынче аппарган.
Арзылаңның ырланганы Израильдиң дагларынга
ооң соонда дыңналбазын дээш, кара-бажыңнап кааннар.

10[+]Сээң аваң шөлде[*] суг чанында тарып олурткан виноград[†] сывы дег,
суггаттың элбээнден өзүүчел, будуккур апарган.
11Ооң будуктары быжыгып, чагырыкчының мергези апарган,
ооң уну шыргай будук-бүрү аразынга бедидир көдүрүлген.
Ол бодунуң бедии-биле база эңдерик чаш будуктары-биле онзаланып көстүп турган.
12[+]Ынчалза-даа ол сып килең-биле[†] тура тырттыргаш, черже октадыпкан;
өрттендир чиир хат ону кургадыпкан,
ооң чимистерин үзе тыртып каапкан;
быжыг будуктары кадып калган, оларны от чипкен.
13Ам ону ээн кургаг ховуже, кадып калган,
кагып-суксаан черже солуй олуртуп каан.
14Ооң унундан от үнгеш, будук, чимизин чипкен.
Ам ында чагырыкчының мергези боорунга тааржыр быжыг будуктар артпаан“».

Бо дээрге качыгдал ырызы-дыр, ооң-биле ажыын ажып, ыглап-сыктазыннар.

#### 20


Үймээнчи израиль чон

1[+]Туттуруушкунувустуң чедиги чылының беш айның онда[*] израиль чоннуң баштыңнарының[†] чамдыызы, Дээрги-Чаяакчыдан чүве айтырар дээш, мээң мурнумга кээп олуруп алган.

2Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 3[+][+]«Кижи амытан, Израильдиң баштыңнары-биле чугаалажып, оларга Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: силер Менден чүве айтырып келдиңер бе? Мен дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен: силерге харыы бербес мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 4[+][+]Кижи амытан, оларны шиидеринге белен сен бе? Шиидеринге белен сен бе? Ындыг болза, оларга ада-өгбезиниң чүдек-бужар чүүлдерин айтып, 5[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин оларга дамчыт: Израильди шилип алганым хүнде Мен Иаковтуң[†] салгалы болур чонга даңгырак берип, Египетке[†] оларга Бодумну ажыткан мен. Даңгырак берип, оларга: „Мен – Дээрги-Чаяакчы, Бурганыңар-дыр мен“ – деп чугаалаан мен. 6[+]Ол хүн оларны Египеттен үндүргеш, Мээң оларга көрүп бергеним, сүт биле ары чигири агып чыдар байлак, бүгү черлерниң эң каазы болур черже чедире бээрин аазаан мен. 7[+]Оларга: „Чарашсынып магадаар чүдек-бужар дүрзүлериңерден шуптуңар ойталаңар, Египеттиң дүрзү-бурганнары-биле[†] бодуңарны бужартатпаңар. Мен – Дээрги-Чаяакчы, Бурганыңар-дыр мен“ – деп чугаалаан мен.

8Ынчалза-даа олар Меңээ удур тура халышкаш, Мени тооп дыңнавайн барганнар; кайызы-даа чарашсынып магадаары чүдек-бужар дүрзүлеринден ойталавайн барган, Египеттиң дүрзү-бурганнарын кагбаан. Мен ынчан килеңимни[†] оларже кыптыктырарымны, хорадаан сагыжымны египет черге оларга удур ыдарымны шиитпирлээн мен. 9[+]Ындыг-даа болза, Мен Бодумнуң адымны бодааш, ол ат оларның аразында израильчилерниң чурттап турары чоннар мурнунга баксыравазын дээш, ынчаар кылбаан мен. Мен ол чоннар көрүп турда, израильчилерге Бодумну ажыдып, оларны египет черден үндүре берген болгай мен.

10[+]Мен израильчилерни Египеттен үндүре бергеш, ээн кургаг ховуга эккелген мен. 11[+]Оларга Бодумнуң айтыышкыннарымны берип, хоойлуларымны[†] чарлаан мен, чүге дээрге ол хоойлуларны күүседип турар кижи оларның ачызында амылыг артар. 12[+][+]Бистиң аравыста харылзааның демдээ кылдыр, оларны Мен, Дээрги-Чаяакчы, ыдыктап турарымны билип алзын дээш, Меңээ тураскааткан амыр-дыш хүннерин оларга берген мен.

13[+][+]Ынчалза-даа израиль чон ээн кургаг ховуга Меңээ удур тура халышкан: Мээң айтыышкыннарымны сагываан, хоойлуларымны хүлээп көрбээн – а ол хоойлуларны күүседип турар кижи оларның ачызында амы-тынныг артар; олар Меңээ тураскааткан амыр-дыш хүннерин дыка-ла бужартаткан. Ынчангаш Мен ээн кургаг ховуга килеңимни оларже кыптыктырар деп, оларны узуткап каар деп шиитпирлээн мен. 14Ындыг-даа болза, Мен Бодумнуң адымны бодааш, израильчилерни Египеттен үндүрүп турумда, көрүп турган чоннар мурнунга адым баксыравазын дээш, ынчанмаан мен. 15[+]Харын-даа Мен оларга белеткеп кааным сүт биле ары чигири агып чыдар байлак черже, бүгү черлерниң эң каазы болур черже оларны киирбезимни ээн кургаг ховуга даңгыраглаан мен. 16[+]Чүге дээрге олар Мээң хоойлуларымны хүлээп көрбээн, Мээң айтыышкыннарымны сагываан болгаш Меңээ тураскааткан амыр-дыш хүннерин бужартадып турган; оларның сеткил-чүрээ боттарының дүрзү-бурганнарынга бердинген турган. 17Ынчалза-даа Мен оларже кээргел-биле көрүп, чок кылбайн барган мен, оларны ээн кургаг ховуга узуткап кагбаан мен.

18[+][+]Мен ээн кургаг ховуга оларның ажы-төлүнге: „Ада-өгбеңерниң дүрүмнерин эдербеңер, оларның доктаалдарын сагываңар, боттарыңарны оларның дүрзү-бурганнары-биле бужартатпаңар. 19[+]Мен, Дээрги-Чаяакчы – – силерниң Бурганыңар-дыр мен; Мээң айтыышкыннарымны сагыңар, Мээң дүрүмнеримни чүткүлдүү-биле күүседиңер. 20[+]Бистиң аравыста харылзааның демдээ кылдыр Меңээ тураскааткан амыр-дыш хүннерин ыдыктыг[†] деп көрүңер. Мени Дээрги-Чаяакчы, Бурганыңар деп билип алыр силер“ – дээн мен.

21[+]Ынчалза-даа оларның ажы-төлү база Меңээ удур үймээн үндүрген: Мээң айтыышкыннарымны сагывастаан, Мээң хоойлуларымны күүседир дээш чүткүвестээн – а ол хоойлуларны күүседип турар кижи оларның ачызында амы-тынныг артар болгай; олар Меңээ тураскааткан амыр-дыш хүннерин бужартадып турганнар. Ынчангаш Мен ээн кургаг ховуга килеңимни оларже кыптыктырар деп, хорадаан сагыжымны оларга удур ыдар деп шиитпирлээн мен. 22Ынчалза-даа Мен холумну узуткаашкындан тыртып, Бодумнуң адым дээш, израильчилерни Египеттен үндүрүп турумда, көрүп турган чоннар мурнунга адым баксыравазын дээш, ынчанмаан мен. 23[+]Мен ол ышкаш ээн кургаг ховуга оларны өске чоннар аразынга тоо быдарадып, хары чурттарже тарадып кааптарымны даңгыраглаан мен. 24Чүге дээрге олар Мээң хоойлуларымны күүсетпейн, айтыышкыннарымны хүлээп көрбейн турган; Меңээ тураскааткан амыр-дыш хүннерин бужартадып, боттарының ада-өгбезиниң дүрзү-бурганнарын чарашсынып магадап турганнар. 25[+]Ынчангаш Мен оларга багай дүрүмнерни база оларның амы-тынын камгалап шыдавас хоойлуларны эдерерин чөпшээрээн мен. 26[+][+]Оларга боттарының өргүл салыышкыннарын дамчыштыр бужартаарын, дун оолдарын өргүүрүн чөпшээрээн мен – оларны хоозурадыр дээш, Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип алзыннар дээш ынчалдым.

27Ынчангаш, кижи амытан, израиль чон-биле чугаалажып, Дээрги-Бурган-Чаяакчының оларга чугаалаан чүвезин дамчыт: ада-өгбеңерниң Меңээ удур кара сагыш сеткип, Мени бак сөглеп турганы мындыг база болган. 28[+]Мен оларны бээр бооп даңгыраглаан черимче эккелдим. А олар бедик тей азы улуг хөлегелиг ыяш көрүп кааш-ла, аңаа өргүлдер кылып, Мээң килеңим оттурар өргүл белектери салып, чаагай чыттыг чүүлдер кыпсып, арага өргүлдери чажып турду. 29Мен олардан: „Бо чүү ындыг бедик черже барып турарыңар ол?“ – деп айтырган мен. (Ол бедик черни амдыгаа чедир Бама[*] деп адап турар.)

30Ынчангаш израиль чонга Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыдар сен: ада-өгбеңерниң үлегер-чижээ-биле боттарыңарны бужартадып, оларның чүдек-бужар дүрзү-бурганнары-биле самыыраар силер бе? 31[+][+][+]Өргүл белектерин эккеп, ажы-төлүңерни өргүп, от өттүр эрттирип турарыңар дээрге-ле боттарыңарны бүгү дүрзү-бурганнарыңар-биле биеэги хевээр бужартадып турарыңар ол-дур. Израиль[†] чон, Менден чүве айтырып кээп шыдаар бис деп бодап тур силер бе? Мен дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен: силерге харыы бербес мен! 32[+]Силер: „Бүгү өске чоннар ышкаш, өске чер чурттуг аймактар ышкаш, ыяш биле дашка бараан болур бис“ – дээр-дир силер. Ынчалза-даа силерниң угаан-бодалыңарга кирген ол чүве канчап-даа боттанмас.

33[+]Мен дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – Силерни күштүг холум, күчү-күжүм болгаш кыптыккан килеңим-биле чагырар мен. 34[+]Силерни күштүг холум, күчү-күжүм болгаш кыптыккан килеңим-биле тарадып чорудупканым өске чоннар аразындан, хары чурттардан үндүре бергеш, чыып эккээр мен. 35[+]Мен силерни өске чоннарга хамааржыр ээн кургаг ховуже эккелгеш, силер-биле удур-дедир көржүп алгаш, чаргылдажыр мен. 36[+]Силерниң ада-өгбеңер-биле египет черде ээн кургаг ховуга чаргылдажып турганым дег, силер-биле база чаргылдажыр мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 37Мен силерни Бодумнуң шыкпыыжым-биле хай деп чагырар мен, чагыг-керээмниң[†] кинчизи-биле бектээр мен. 38[+]Мен силерден үймээнчи, Меңээ удур тура халаан улусту аңгылаар мен. Ам турар черинден Мен оларны үндүре берзимзе-даа, олар израиль черже кирбес. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер.

39[+]Израиль чон, силерниң дугайыңарда Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча деп турар-дыр: боттарыңарның дүрзү-бурганнарыңарга бараан болуп барыңар-ла! Ынчалза-даа моон соңгаар Мени тооп дыңнаар силер, Мээң ыдыктыг адымны өргүлдериңер болгаш дүрзү-бурганнарыңар-биле бужартадып шыдавас силер. 40[+]Чүге дээрге Мээң ыдыктыг даамга, Израильдиң бедик даанга бүгү израиль чон, чер кырында чеже санныг болдур, Меңээ бараан болур – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – Чонумну Мен аңаа хүлээп аар мен; силерниң өргүлдериңерни, баштайгы дүжүдүңерни бүгү ыдыктыг өргүлдериңер-биле кады аңаа негеп аар мен. 41[+][+]Силерни өске чоннар аразындан үндүре бергеш, силерни тарадып каапканым чурттардан чыып эккелгеш, ол чоннар көрүп турда, силерниң араңарга Бодумнуң ыдыктыымны көргүскеш, силерни чаагай чыттыг өргүл дег кылдыр хүлээп аар мен. 42[+]Силерни израиль черже – силерниң ада-өгбеңерге бээр бооп даңгыраглаан черимче – киире бээримге, Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер. 43[+]Аңаа боттарыңарны бужартадып турган бүгү оруктарыңар болгаш херектериңерни сактып кээр силер, үүлгедип турган бузут-багыңар ужун боттарыңардан ческинер силер. 44[+]Израиль чон, кажан Мен, бузут-бактыг оруктарыңар болгаш самыыргай херектериңер бар-даа болза, Бодумнуң адым дээш, силерге эки чүүл кылырымга, Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Мурнуу чүкке отту кыпсыры

45Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 46«Кижи амытан, мурнуу чүкче шиглей көрүнгеш, мурнуу чүкте черлерге удур медегле, Негевтиң[†] арга-эзиминге удур өттүр билип медегле. 47[+][+][+]Негевтиң арга-эзиминге Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан сөзүн дамчыт: көр даан, Мен сээң иштиңге от кыпсыр деп тур мен, ол от сээң ногаан-даа, кургаг-даа бүгү ыяштарыңны чиптер, чалынналган чалбыыш өшпес, мурнуу чүктен эгелээш, соңгу чүкке чедир бүгү улустуң арыннары аңаа чиртип аар. 48[+]Кижи бүрүзү Мээң, Дээрги-Чаяакчының, ону өрттеткенимни көрүп каар, ол чалбыыш черле өшпес».

49[+]Мен ынчан: «О, Дээрги-Бурган-Чаяакчы! Улус меңээ: „Ол медээчи[†] чүгле тывызык чугаалар-биле чугаалап туруп берди“ – деп тур» – дээн мен.

#### 21


Бурганның хынындан ужулган хылыжы

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, Иерусалимче шиглей көрүнгеш, ыдыктыг черлерге[†] удур медегле, израиль черге удур өттүр билип медегле. 3[+][+]Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа дамчыт: Мен сеңээ удур апардым. Хылыжымны хынындан ужулгаш, сээң чөптүг-даа, бузуттуг-даа улузуңну узуткап каар мен. 4[+]Чөптүг-шынныг-даа, бузуттуг-даа улусту узуткап каар болганымда, Мээң хылыжым мурнуу чүктен эгелээш, соңгу чүкке чедир бүгү улуска удур көдүрлүр. 5Кижи бүрүзү Дээрги-Чаяакчы Мээң хылыжымны хынындан ужулганымны, ол ам хынче дедир кирбезин билип аар.

6А сен, кижи амытан, човуурта! Улус мурнунга сеткил-чүрээң кедергей кударап, сарынналып човуурта! 7[+][+]Кажан олар: „Чүге човууртап тур сен?“ – деп айтырарга, „Дыңналып келген медээден“ – деп харыылаар сен. Чүрек бүрүзү кортканындан шапкыланыр, холдар салдына бээр, сагыш-сеткил бүрүзү харыксырап каар, дискек бүрүзү, бырлаңнаан суг дег, сирилээр. Медээлээн халап албан боттаныр». Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

8Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 9[+]«Кижи амытан, өттүр билип медеглеп, Дээргиниң чугаалаан чүвезин дамчыт:

Хылыш – чидидип, кылайтыр чүлгүп каан хылыш бар;
10кыргып-хыдызын дээш чидидип,
чаңнык ышкаш кызаңназын дээш, кылайтыр чүлгүп каан хылыш бар.
Канчап өөрүүр бис? Мээң ажы-төлүм кандыг-даа кеземчени тоовас-тыр![*]
11Ол хылышты дайзын тудуп аар кылдыр кылайтыр чүлгүп каан,
ону узуткакчыга тутсур дээш чидидип, кылайтыр чүлгүп каан.
12Кижи амытан, човууртап, ишкирнип ыгла,
чүге дээрге ол хылыш Мээң чонумга, Израильдиң бүгү нояннарынга удур көдүрлүр;
оларны Мээң чонум-биле кады кыргыдып-хыдытсын дээш хылышка каап бээр;
ынчангаш качыгдалдан бажың шаштын.
13Шылгалда ыяап-ла кээр:
а бир эвес улус кеземчени тоовас болза, канчаарыл?
Ындыг чүве турбас ужурлуг!»
Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

14«Кижи амытан, өттүр билип медегле,
хорадааның илередип, адыштарың часкан.
Хылыш хөй катап соксун – ол дээрге улусту узуткаар,
өндүр улуг кыргып-хыдыышкын кылыр хылыш-тыр,
оларны бүгү чүктен өттүр шанчар хылыш-тыр.
15Оларның чүректери кортканындан шапкыланыр, кырдырган улус хөй болур.
Хылыштың бизин Мен бүгү хаалгаларга үстүртүп каар мен.
Ол боор! Чаңнык ышкаш кызаңнаан,
кыргып-хыдызын дээш чидидип каан хылыш ол-дур!
16Хылыш, оң талаңче шаш-ла! Солагай талаңче сок-ла!
Бизиң углаан черже шаш-ла!
17Мен база адыш часкап,[*] килеңим[†] хандырар мен.
Мен, Дээрги-Чаяакчы, ону чугааладым».

18Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 19«Кижи амытан, Вавилоннуң[†] хаанының хылыжы чоруп болгу дег ийи оруктан даап бодап, чуруп ал; олар ийилээн чаңгыс черден үнүпсүн. Оруктарның эгезинге аңгы хоорайларже айыткан орук демдээн тургузуп каг. 20[+]Хылыштың чоруп болгу дег оруктарын даап бодап, чуруп ал: бир орук аммон чоннуң найысылал хоорайы Равваже, өске орук – Иудеяже, быжыглалдыг Иерусалимче барзын. 21Чүге дээрге Вавилоннуң хааны ийи оруктуң белдиринге, адырланып чарлыр черинге доктаагаш, төлге кылыр-дыр. Хаан согуннарын силгип-чайып, ап чорааны дүрзү-бурганнардан[†] айтырып, өргээн малының баарын шинчип көөр-дүр. 22[+]Ооң холунче „Иерусалимче“ деп айыткан төлге кирер-дир – ол аңаа дайынчы алгы үндүрүп, кыргып-хыдыышкынче кыйгырар, хана буза үстүрер чепсектер тургузар, хоорайны дескиндир чалдар кылыр, бүзээлел суургалары тудар. 23Берген даңгырактар ужун иудейлерге ол төлге мегелеп турар ышкаш боор, ынчалза-даа хаан оларның кем-буруузун сагындыргаш, оларны тудуп алгаш баарын шиитпирлээр».

24Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы: «Бир-тээ, силер ажык үймээн үндүрүп, ооң-биле кем-буруулууңарны сагындырып, кылып турар бүгү херектериңер-биле бачыттарыңарны ажыдып турар болганыңарда, ол бүгүнү боттарыңар сагындырганыңар дээш, дайзын силерни тудуп алгаш баар» – деп чугаалаан.

25-26[+][+][+]«А сен, Израильдиң бужар-бак чагырыкчызы, шииттирер хүнүң келген-дир, бүрүн кеземче көөр шагың четкен-дир – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы чугаалаан. – Бажыңда оваадайың – дүжүлге демдеглээн бөргүң уштуп салып каг. Моон соңгаар ооң мурнунда турганы дег болбас: базындырганнар көдүрлүр, бедээннер базындырар. 27Узуткаашкын, узуткаашкын, узуткаашкын! Ынчалза-даа узуткаар эргелиг кижи келбээн шаанда, ындыг чүве болбас[*]».


Аммон чонга удур өттүр билген медеглел

28[+]«Кижи амытан, өттүр билип медеглеп, Дээрги-Бурган-Чаяакчының аммон чонга болгаш ооң бак сөглээшкиннеринге хамаарыштыр чугаалаан чүвезин дамчыт:

Хылыш, кыргып-хыдызын дээш хынындан ужулган,
узутказын дээш, чаңнык ышкаш кызаңназын дээш,
кылайтыр чүлгүп каан хылыш бо-дур!
29[+]Аммон чон,[†] сеңээ хоозун көстүүшкүннер, меге төлгелер дуза катпас;
шииттирер хүнү үнген, бүрүн кеземче көөр шагы келген
бужар-бак улустуң боскун хылыш-биле одура кезер.
30[+]Хылышты хынынче дедир сугайн бе?![*]
Сени төрүттүнген чериңге, чаяаттынган чериңге
шиидер мен, аммон чон!
31Мээң хорадаан сагыжым сенче кыптыгар,
килеңимниң чалбыыжын сенче хадыдар мен,
араатанзыг, өлүрүүшкүн кылып мергежээн улустуң холунга
сени хүлээдип бээр мен.
32[+]Отка чемиш боор сен, сээң ханың черже сиңе бээр,
сээң дугайыңда сактыышкын артпас.
Мен, Дээрги-Чаяакчы, ону чугааладым».

#### 22


Иерусалимниң хөй бачыттары

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+][+]«Кижи амытан, сен ханга борашкан хоорайны шиидеринге белен сен бе? Сен ону шиидеринге белен сен бе? Ындыг болза, ооң үүлгеткен бүгү чүдек-бужар чүүлдерин айтыр сен. 3Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа дамчыт: о, бодунуң иштинге хан[†] төгүүшкүнү кылып, кеземчени бодунче халдадып турар, кылып алган дүрзү-бурганнары-биле[†] бодун бужартадып турар хоорай! 4[+]Сен төккен ханың дээш кем-буруулуг апарган сен, кылып алган дүрзү-бурганнарың-биле бодуңну бужартаткан сен; кеземче алыр үеңни чоокшуладып алган сен, назының төнчүзү келген-дир. Ол бүгү дээш, Мен сени өске чоннарга бак сөглеттирип, бүгү чурттарга кочу-шоот кылып каар мен. 5О, адын баксырадып алган, дүржок чоруу-биле сурагжаан хоорай, сенден ырак улус чоокта улус-биле кады сени дорамчылаар.

6Иерусалим[†], Израильдиң чагырыкчылары сеңээ тургаш, кайызы-даа бодунуң шыдаар шаа-биле улустуң ханын төп турар. 7[+][+]Сээң иштиңде кижилер ада-иезин куду көрүп, даштыкы улусту бастып, өскүстерни база дулгуяк херээженнерни[†] кызагдап турар. 8[+]Сен Мээң ыдыктыг[†] чүүлдеримни херекке албайн, Меңээ тураскааткан амыр-дыш хүннерин бужартадып тур сен. 9[+][+]Нүгүлчүлер сеңээ тургаш, өске улустуң ханын төп турар; сээң чурттакчыларың дагларга дүрзү-бурганнарга өргээн аъш-чем чип, сээң иштиңге бужар-бак чүүлдер кылып турар. 10[+]Сенде турар чамдык улус ачазының орун-дөжээн бужартадыр-дыр, өскелери – ай демдээ көрүп, арыг эвес[†] турган кадайы-биле албадал кылып холбажыр-дыр. 11[+][+]Чамдык улус өске кижи кадайы-биле бужар харылзаа тудар-дыр, база чамдыктары боттарының кеннин ыят чогу-биле бужартадыр-дыр, өске-бир кижи бодунуң-на ачазының уруу болур угбазы азы дуңмазы-биле албадал кылып холбажыр-дыр. 12[+][+]Чурттакчыларың хээли алгаш, өске кижи ханы төгер-дир; сен болза хөөзүн алыр дээш, хуу хавырып аар дээш акша-мөңгүн чегдирип, өске кижиден ажык-кончаа түрүдүп алыр-дыр сен. А Мени уттупкан-дыр сен». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

13«Көр даан, Мен сээң былаап тургаш, чедип алганың олча-ажыың дээш база бодуңнуң чонуң аразынга төккениң хан дээш хорадап, сенче чудуруум аннып тур мен. 14Мээң сеңээ удур хөделип үнер үемде, эрес-дидим бооп артар сен бе, сээң холдарың ынчан салдына бербес бе? Мен, Дээрги-Чаяакчы, ону чугаалаан мен, кылыр-даа мен. 15[+]Мен сени өске чоннар аразынга тоо быдарадып, хары чурттарга тарадып кааптар мен; сенде турар чүдек-бужар чүүлдерниң төнчүзүн салыр мен. 16Сен бодуңну өске чоннар мурнунга бак атка киирер сен. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар сен»[*].

17Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 18[+]«Кижи амытан, израильчилер Меңээ багай холуксаа дег апарган; олар шупту эзилдирер суугуга артып каар чес, коргулчун, демир болгаш ак-коргулчун дег – мөңгүннүң багай холуксаазы дег». 19Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Силер шупту багай холуксаа дег апарган болганыңарда, Мен силерни Иерусалимге чыыптар мен. 20Эзилдирер суугуже мөңгүн, чес, демир, коргулчун болгаш ак-коргулчунну кады суккаш, от кыпсып, чалбыышты үргеш, оларны эргизери дег, Мен база килеңим[†] кыптыккаш, силерни чыып, хоорайга арттыргаш, эзилдирер мен. 21Силерни чыггаш, хорадаан сагыжымның одун силерже үреримге, аңаа эстип каар силер. 22Эзилдирер суугуга мөңгүннүң эстири дег, силер база аңаа эстип каар силер. Ынчан Мээң, Дээрги-Чаяакчының, килеңимниң силерже кыптыкканын билип аар силер».

23Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 24[+]«Кижи амытан, бо черге: „Хирлиг-дир сен, килең хүнүнде чаъс-биле суггартпаан-дыр сен“ – деп чугаала. 25[+][+]Ында турар Бурганның медээчилери[†][*] сүлчээлиг-дир, олар олчазын үзе-чаза тыртып, ырланган арзылаң ышкаш-тыр; олар улусту узуткап, эт-хөреңги болгаш эртине-байлакты хунаап ап, бо черде дулгуяк херээженнерни көвүдедип турар-дыр. 26[+][+][+]Ында Бурганның бараалгакчылары[†] Мээң хоойлумну[†] үреп, ыдыктыг чүүлдеримни бужартадып турар-дыр; олар ыдыктыг чүүлдү ыдыктыг эвес чүүлден аңгылавайн, арыг база арыг эвес чүүлдүң аразында ылгал барын айытпайн турар-дыр; олар Меңээ тураскааткан амыр-дыш хүннерин канчаар сагып турарынче сагыш салбас-тыр. Ынчангаш Мен оларның аразында бужартаашкынга таваржып турар-дыр мен. 27[+]Ол черниң нояннары олчазын туткулаан бөрүлер дег-дир; олар хан төп, ажык-кончаа алыр дээш кижи өлүрүп турар-дыр. 28[+]А ында турар Бурганның медээчилери нояннарның бүгү ындыг херектерин хоозун көстүүшкүннер болгаш меге өттүр билген медеглелдери-биле, чугайлаан дег, агартыр чаап, шынны чажырып турар. Олар Дээрги-Чаяакчы ынча дивээн-даа болза, „Дээрги-Бурган-Чаяакчы ынча дээн“ деп медеглээр-дир. 29Черниң чурттакчылары бот-боттарын дарлап, үптеп, ядыы-түреңги улусту кызагдап, даштыкы улусту бастып, оларга чөптүг шииткел көргүспейн турар.

30[+]Мен, чуртту чок кылып каарын күзевейн, чоннуң аразындан хананы дуй туруптар, Мээң мурнумга чуртка болчуп, ойбак черлерге барып туруп аар кижи дилеп турдум, ынчалза-даа тыппадым[*]. 31[+]Ам Мен оларже килеңим кыптыгып, хорадаан сагыжымның оду-биле оларны узуткап каар мен, чедип алган чүвезин боттарының баштарынче халдадыр мен». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 23


Самыыраан угбашкылар

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2«Кижи амытан, чаңгыс иеден төрүттүнген ийи угбашкы турган-дыр. 3[+]Олар аныяандан-на Египетке[†] самыын-садып турганнар; аңаа оларның эр кижи дегбээн эмиглерин нугуп, эмииниң допшуларын бырыштыр суйбап каапкан. 4Угбазын Огола деп, а дуңмазын Оголива деп адаар чүве-дир. Олар Мээң кадайларым апаргаш, ажы-төлдү божуп берип турган. Огола дээрге Самария-дыр,[†] а Оголива – Иерусалим[†]-дир[*].

5[+]Огола Мээң кадайым тургаш-ла, катап база самыын-садып эгелээн. Ол бодунуң хандыкшаан эрлеринче, ассирий дайынчыларже, туралап, холбажырын күзей берген – 6каас-коя хептиг эрлерже, тус чер чагырыкчыларынче, шериг баштыңнарынче туралап, холбажырын күзей берген – олар шупту чараш эрлер, аъттыг шеригжилер турган. 7Огола Ассирияның[†] шилиттинген улузу-биле самыын-садып, холбажырын күзээн бүгү улузунуң дүрзү-бурганнары-биле[†] бодун бужартадып турган. 8Ол Египетке-ле эгелеп алган самыыраашкынын черле кагбаан; ынчан ол аныяк турда, хандыкшааннары ооң-биле удуп, эр кижи дегбээн эмииниң допшуларын бырыштыр суйбап, туралаан сагыжы-биле ону бүргеп турган болгай. 9[+]Ынчангаш Мен Оголаны ооң хандыкшааннарының – туралаары ассирийлерниң – холунга хүлээдип берген мен. 10Олар ону шалдаңнааш, ооң оглу-кызын тудуп алгаш, бодун хылыш-биле шанчып кааннар. Ону шаажылаан соонда, ооң ады херээжен улус аразынга баксырай берген.

11[+]Ооң дуңмазы, Оголива, ол бүгүнү көрүп турза-даа, туралаар, самыын-садар талазы-биле угбазындан артык апарган. 12[+]Ол база-ла ассирийлерже – тус чер чагырыкчыларынче, шериг баштыңнарынче,[†] каас-коя кеттинген дайынчыларже, аъттыг шеригжилерже, бүгү чараш эрлерже туралап, холбажырын күзеп турган. 13Ооң база-ла бодун бужартадып алганын көрген мен; угбашкылар ийилээн чаңгыс орук-биле бар чыткан.

14[+][+]Оголива оон-даа артык самыын-садар чорукка алыскан. Ол ханада сиилбирлээн эр улустуң – кызыл будук-биле чураан халдейлерниң дүрзүлерин көрүп каан. 15Олар белинде курларлыг, бажында каас-коя бөрттерлиг, шупту вавилон шериг баштыңнарынга, халдей черниң чурттакчыларынга дөмей улус болган. 16Оларны көрүп каан дораан-на, Оголива туралап, күзей бергеш, халдейлерни кыйгыртып, оларның черинче элчиннер[†] ыдыпкан. 17[+]Вавилончулар[†] ооң эр улус-биле хандыкшыыр орун-дөжээнге кээп, ооң-биле самыырап, ону бужартадып кааннар. Оларны дамчыштыр бужартай бергеш, Оголива чүдексинип, олардан хая көрнү берген. 18Кажан ол самыыраашкынга ажыы-биле алзып, шалдаңын ажыдып эгелээрге, бир шагда ооң угбазындан чүдексинип, хая көрнү бергеним дег, Мен оон база чүдексинип, хая көрнү берген мен. 19[+]А ооң самыыраары дам барып, Египетке самыын-садып турган чалыы шаан сактып келген. 20Ол аңаа элчигеннии дег эр сүрүлүг, аскырлар ышкаш төктүүчел үрелиг хандыкшааннарын күзеп турган. 21Ол аныяк шааның самыыраашкынын, египетчилер ооң эмииниң допшуларын суйбап, аныяк эмиглерин нугуп турган үени сактып келген».

22[+]Ынчангаш, Оголива, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы сеңээ чугаалап тур: «Чүдексинип, хая көрнү берген хандыкшааннарыңны сеңээ удурландырар мен, оларны чер болгандан сеңээ удур ыдар мен: 23[+]вавилончуларны, бүгү халдейлерни, Пекод, Шоа болгаш Коа деп девискээрлерден улусту, бүгү ассирийлерни, бүгү ол чараш эрлерни, тус чер чагырыкчыларын, шериг баштыңнарын, дээди дүжүметтерни, дайынчыларны, бүгү аъттыг шеригжилерни эккеп, ыдар мен. 24[+]Олар сенче чепсектиг[*], аъттарлыг, дайынчы тергелерлиг,[†] дыка хөй чоннуг үнүпкеш, сени бүгү таладан бүзээлеп, чыдаларлыг, дозуг-камгалалдарлыг, куяк бөрттерлиг туруп аар. Мен сени шиидер эргени оларга бээр мен, олар сени боттарының дүрүм-хоойлузун[†] ёзугаар шиидер. 25Мен Бодумнуң хүннээчел сагыжымны сеңээ удур углаптарымга, олар сеңээ хорадап, бак аажылаар: думчууң, кулактарыңны одура кезип кааптар, сээң дириг арткан улузуң хылыштан кырлып каар. Олар сээң оглу-кызыңны тудуп аппаар, дириг арткан улузуңну от чиптер. 26[+]Олар сээң хевиңни ушта тыртып, каасталгаларыңны хунаап аар. 27[+]Мен сээң Египеттен өттүнүп эккелген самыыраашкын, будулуушкунуңнуң төнчүзүн салыр мен, сен ам ол улусту дилевес сен, Египетти сагынмас сен».

28Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Мен сени бодуңнуң көөр хөңнүң чок улузуңнуң, олардан чүдексинип, хая көрнү берген улузуңнуң холунга хүлээдип тур мен. 29Олар сени ала караа-биле көрбестеп, ажыл-биле чедип алган бүгү чүвеңни хунаап аар. Олар сени шалдаң-чанагаш арттырып каар, сээң бужар чанагажың, самыыраашкын, будулуушкунуң ажыттына бээр. 30[+]Чоннар-биле самыырап, оларның дүрзү-бурганнары-биле бодуңну бужартатканың дээш, ол бүгү сээң-биле болур. 31[+]Сен бодуңнуң угбаңның оруун эдерген сен, ол дээш, ооң кеземчезиниң дашказын сээң холуңга тутсур мен».

32Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн:

«Угбаңның дашказындан ижер сен,
улуг-даа, алгыг-даа дашка-дыр;
кочуладып, бак атка кирер сен,
дашканың ишкири кончуг-дур.
33Эрттир эзирип, муңгагдалга алзыр сен;
сээң Самария угбаңның дашказы
өлүм биле хоозураашкынның дашказы-дыр.
34[+]Сен ону пактап, дүвүнге чедир ижер сен,
ооң бузундуларын хемдиир сен,
эмиг-төжүңнү үзерлээр сен.
Мен ону чугааладым».

Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

35[+]Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы: «Сен Мени уттуп, Мени артыңче октапкан болганыңда, бодуңнуң кем-бурууң, самыыраашкыныңны чүктээр апаар сен» – деп чугаалаан.

36[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ мынча дээн: «Кижи амытан, Огола биле Оголиваны шиидеринге белен сен бе? Ындыг болза, оларга чүдек-бужар херектерин айтып бер. 37[+][+]Чүге дээрге олар ашак-кадай улустуң шынчы чоруун үреп турган-дыр, оларның холдары ханга борашкан-дыр. Олар боттарының дүрзү-бурганнары-биле самыырап, Меңээ төрүп берген ажы-төлүн безин дүрзү-бурганнарынга чемиш кылдыр от өттүр эрттирип турганнар. 38[+][+]Оон ыңай ол-ла үеде олар Меңээ мындыг чүве база кылганнар: Мээң ыдыктыг черимни[†] бужартадып, Меңээ тураскааткан амыр-дыш хүннерин үреп турганнар. 39[+]Ажы-төлүн дүрзү-бурганнарга эккеп өргүп турган үезинде безин олар Мээң ыдыктыг черимче кирип, ону ооң-биле бужартадып турганнар. Олар Мээң өргээм иштинге ынчанганнар!

40[+]Угбашкылар, силер оон туржук ырак черлерде турар эр кижилер сүрдүрүп, элчилер ыдарыңарга, ол эрлер чедип кээп турган; силер олар дээш чунуп, карааңар кирбиин будуп, каасталгаларыңар кедип ап турдуңар. 41Каас-коя орун-дөжекке олуруп ап, ооң мурнунда ширээге аъш-чем салып, ынаар Меңээ хамааржыр чаагай чыттыг чүүлдер биле олива үзүн[†] салып турдуңар.

42Угбашкыларның турар черинден сиилең мөөң чоннуң алгы-кышкызы үнүп турду. Карачал чон аразынга ээн кургаг ховудан эзирик улус чедип кээр болду. Олар демги ийи угбашкының холунга билектээштер, а бажынга – каас-коя дээрбектелчек каасталгалар кедирип турду. 43Мен ынчан оларның самыыраашкындан харыксырап калган бирээзиниң дугайында: „Аңаа самыын-садар херээженге дег хамаарылга көргүссүн, чүге дээрге ол ылап-ла ындыг-дыр“ – деп чугааладым. 44Ол улус, яңган кадайлар-биле дег, угбашкылар-биле холбажып кээп-ле турган; олар Огола биле Оголивага самыын-садар кадайларга дег кээп турган.

45[+]Чөптүг улус ол херээженнерни шиидер; ашаанга өскерилгени дээш база хан[†] төккени дээш оларны шиидер, чүге дээрге олар ашаанга өскерлип турар-дыр база оларның холдары ханга борашкан-дыр».

46Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Угбашкыларга удур мөөң чондан чыггаш, оларны коргуушкун биле үптээшкинге хүлээдип берзин. 47[+][+]Мөөң чон оларны даштар-биле соп, хылыштар-биле кезе шаап өлүрзүн; оларның оглу-кызы өлүртүп алзын, а бажыңнары өрттеттирзин. 48[+]Бо чуртта самыыраашкынның төнчүзүн ынчаар салыр мен, бүгү херээжен улус кичээнип, демги угбашкылар ышкаш херектер кылбайн баар. 49[+]Олар самыыраашкынын боттары чүктээр, дүрзү-бурганнарынга мөгейип, бачыттар үүлгеткени дээш кеземче көөр. Ынчан Мени Дээрги-Бурган-Чаяакчы деп билип аар силер».

#### 24


Пашта хайынган эът дугайында чугаа

1Туттуруушкунувустуң тоску чылының он айның онда[*] Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, шак бо хүннү, бөгүнгү хүннү, демдеглеп бижип ал: чогум-на бо хүн Вавилоннуң[†] хааны Иерусалимни бүзээлепкен-дир. 3[+]Бо үймээнчи чонга оюскан уткалыг чугаадан чугаалап бер. Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин оларга дамчыт:

Отка паштан салгаш, сугдан кудуп каг.
4Аңаа эъттен, эки дээн борбак эъттер:
дөңмек биле өжүнден дүлүп каг,
эки дээн сөөктерден база паш долдур дүлүп каг.
5Хойларның[†] шилиндээн шилип ал;
паш адаанга ыяштан салып[*], хайындырывыт;
дүлген сөөктер ылбырадыр хайынзын».

6[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн:

«Ханга борашкан хоорай,
сивиртинмес кылдыр каргакталган паш дег хоорай ат болур!
Ону куругладып, борбак эъттерни, шилилге кылбайн,
оон үндүр октаңар-ла!
7[+]Хоорайның чурттакчыларының төккен ханын
тас хаяже көзүлдүр төпкен;
ханны довурак-биле шыптына бээр черже төкпээн-дир.
8Өжээн негээр килеңим[†] кыптыксын дээш,
Мен ол ханны чажыртынмас кылдыр тас хаяга арттырып каан мен».

9[+][+]Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн:

«Ханга борашкан хоорай ат болур!
Мен Бодум хөй ыяшты одагга чыый салыр мен.
10Ыяштан немей салып, отту кывыс,
эътти ылбырадыр хайындыр,
амдан киирер холуксаадан холуй былга[*],
сөөктер төндүр хып калзын.
11Паш куруглап каарга, ону көсче салып каг –
ол изий берип, ооң чези кыза берзин,
иштинде хири эзилгеш, бүгү каргаа төндүр хып калзын.
12[+]Чок, бүгү оралдажыышкыннар хей болган-дыр:
кылын каргак читпес-тир,
от дузазы-биле-даа адырылбас-тыр.
13Иерусалим[†], сээң самыыраашкының сени бужартаткан-дыр.
Мен сени арыглаар[†] дээш чеже-даа оралдажырымга, арыгланмас-тыр сен,
ынчангаш ам Мээң сеңээ хорадаан сагыжым оожургаваан шаанда,
моон-даа соңгаар арыгланып шыдавас сен.

14[+]Мен, Дээрги-Чаяакчы, мону чугаалап тур мен: сеңээ кеземче онаар үе келген-дир, Мен ону боттандырар мен. Соксавас мен, өршээл, кээргел көргүспес мен. Сен бодуңнуң оруктарың болгаш херектериң ёзугаар шииттирер сен». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Иезекиилдиң кадайының чок апарганы

15Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 16[+]«Кижи амытан, карааңның огу дег эргим кижиңге хенертен дээпкеш, сенден хунаап аппаар мен; ынчалза-даа кажыыдава, ыглап-сыктава, карааң чажын төкпе. 17[+]Өлген кижи дээш ыыт чок човууртап, ыглап-сыктава; качыгдалдың демдээ кылдыр бажың дүгүн часпа, кызыл-даван кылаштава, сегелиң дуглава, ажыг-шүжүүң үлежип келген улустуң аъш-чемин чиве».

18Эртен мен чон-биле чугаалашкан мен, а кежээ кадайым чок апарган. Даартазында эртен Дээрги-Чаяакчының меңээ дужааганын ёзугаар кылган мен. 19[+]Улус ынчан: «Сээң кажыыдавайн турарың кандыг ужур-уткалыгыл, чугаалап көрем?» – деп айтырган.

20Мен оларга мынча деп харыылаан мен: «Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан. 21[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы израиль чонга чугаалаан чүвезин дамчыдарын айыткан: Мен Бодумнуң ыдыктыг черимни[†] – силерниң чоргаарланып турарыңар быжыг өргээни, сеткилиңерниң өөрүшкү-маңнайын, карааңар огунуң таалалын – бужартадыр деп тур мен. А каапкаш барган оглу-кызыңар хылыштан кырлып каар. 22Мээң кылып турганым ышкаш кылдыр силер база кылыр силер: качыгдалдан сегелиңер дуглавас, ажыг-шүжүүңер үлежип келген улустуң аъш-чемин чивес силер; 23[+]бажыңар дүгүн часпас, кызыл-даван кылаштавас силер; кажыыдап ыглап-сыктавас силер; ынчалза-даа боттарыңарның бачыттарыңар дээш эстип-хайлып, бот-боттарыңар мурнунга улуг тынар силер. 24[+]Иезекиил силерге сагындырыг демдээ болур: силер база ооң кылып турганы ышкаш кылыр силер. Кажан ол бүгү бүде бээрге, Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер.

25Кижи амытан, кажан Мен оларның алдарлыг быжыг өргээзин – өөрүшкүзүнүң үнер дөзүн, карааның огунуң таалалын база оларның сеткилин өөртүп турган оглу-кызын хунаап аарым хүнде, 26[+]оортан сеңээ амы-тынныг үнген улустуң бирээзи медээлер чугаалап чедип кээр. 27[+]Ол хүн сен катап база үнүң үнүп, шак ол амы-тынныг үнген кижи-биле чугаалажып, ооң соонда ыыт чок болбас сен. Чонга сагындырыг демдээ болур сен, ынчан олар Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар».

#### 25


Израиль-биле кожа чоннар дугайында

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, аммон чонче көрүнгеш, оларга удур өттүр билип медегле. 3[+]Оларга Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының сөзүн дыңнаарын айтып, Ооң чугаалаан чүвезин дамчыт: силер Мээң ыдыктыг[†] өргээмни – кажан ол бужартаткан турда; израиль черни – ол хоозураан турда; иудей чонну – ол туттургаш, өскээр көжүп чорупкан турда, кочулап, хыыңар ханып турган силер. 4Ол дээш, Мен силерни чөөн чүктүң аймактарының холунга чагыртыр кылдыр хүлээдир мен. Олар силерниң чериңерни ээлеп, турлагланып доктаагаш, чадырлар тип аар; олар силерниң чимизиңер чип, сүдүңер ижер. 5[+]Мен Равва хоорайны теве оъттаар чер, аммон черни – хой кажаазы кылып каар мен. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер».

6Дээрги-Бурган-Чаяакчы: «Аммон чон,[†] сээң адыш часкап,[*] тепсенип, израиль черни кедергей бак көрүп, хыың ханып турганың дээш, 7[+]Мен сенче холум аннып, сени өске чоннарга, үптеп алзын дээш, бериптер мен; сени чоннар санынче кирбес кылдыр узуткаар мен, чурттар санынче кирбес кылдыр чок кылып каар мен; сени чылча шавар мен. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар сен» – деп чугаалаан.

8Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Моав[†] биле Сеирниң: „Иудей чон өске бүгү чоннар ышкаш апарды“ – деп турары дээш, 9[+][+]Мен Моавтың кызыгаарын кошкадыр мен. Моавтың кызыгаарда хоорайлары Бет-Иешимот, Ваал-Меон[†] болгаш Кириатаимден – бо чурттуң чараш-каазындан эгелеп, ооң кызыгаарын дайзынга ажыдып бээр мен. 10-11[+]Аммон чон-биле кады Мен Моавты чөөн чүктүң аймактарынга чагыртыр кылдыр хүлээдир мен. Ынчангаш аммон чоннуң ады уттундура бээр, Моавты база шиидер мен. Ынчан олар Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар».

12[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы: «Эдом[†] чон иудей чондан өжээн негээш, улуг кем-буруулуг болган-дыр» – деп чугаалаан. 13[+][+][+]Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Мен Эдомче холумну аннып, ооң улузун болгаш мал-маганын узуткап, ээн кургаг хову кылып каар мен; теман черден эгелээш, дедан черге чедир бүгү улус хылыштан кырлып каар. 14Бодумнуң израиль чонумнуң холу-биле Эдомдан өжээн негээр мен; израильчилер ону Мээң килеңим[†] болгаш хорадаан сагыжым ёзугаар бак аажылаарга, Эдом Мээң өжээн негээшкиним кандыг боорун билип аар». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

15Дээрги-Бурган-Чаяакчы: «Филистимнер[†] өжээргек улус болур; олар сеткилинде өжээнинден, кажан кезээде хөңнү чогундан дайзынын узуткаар деп турган» – дээн. 16[+]Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы: «Мен холумну филистимнерже аннып, керет аймакты[*], далай эриинде артып калган улусту узуткаар мен. 17Мен олардан аажок улуг өжээн негээшкини кылып, оларны хорадаан сагыжымдан кезедир мен. Олардан өжээн негеп аарымга, Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аарлар» – деп чугаалаан.

#### 26


Тир хоорай дугайында

1Туттуруушкунувустуң он бирги чылында[*], бир айның бирээде Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, Тир хоорайның Иерусалимни кочулап, хыы ханып: „Көрүңер даан, хөй чоннарның садыглап турган хоорайының хаалгазы[†] үрелип калды, ол чоннар ам менче көрнүп кээр-дир. Ол хоорай хоозураан-дыр, а мен ажык-кончаалыг болур мен“ – деп чугаалааны дээш, 3Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы мынча дээн:

„Көрдүң бе, Тир, Мен сеңээ удур апардым,
далайның чалгыгларын көдүрери дег,
Мен сеңээ удур хөй чоннарны көдүрер мен.
4Олар сээң ханаңны үреп, суургаларыңны бузуп кааптар;
Мен сээң довурааңны үндүр ширбип, сени тас хая кылып каар мен.
5[+]Сен чүгле далай ортузунда четкилер септээр чер болур сен[*],
чүге дээрге Мен ынча деп тур мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. –
Сени өске чоннар үптеп кааптар,
6[+]а сеңээ чагырткан эрикте турар хоорайжыгаштар хылышка узуткаттырар.
Ынчан Тир Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар“».

7[+][+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн:

«Көр даан, Тир, Мен сеңээ удур соңгу чүктен Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносорну,
хааннарның хаанын, аъттары, дайынчы тергелери,[†] аъттыг шеригжилери болгаш
хөй санныг аг-шерии-биле кады эккээр деп тур мен.
8[+]Ол сеңээ чагырткан, эрикте турар хоорайжыгаштарны
хылыш-биле кыргып-хыдыыр,
сеңээ удур бүзээлел суургалары тудар,
бүзээлел чалы оваалаар, дозуг-камгалалдар тургузар.
9[+]Ол сээң ханаларыңны чепсээ-биле буза үстүрер,
сээң суургаларыңны кускун-хаайлар-биле үрегдээр.
10Ооң аъттары дыка хөй болгаш,
оларның доюлдурган довурак-доозуну сени шыва аптар.
Кажан ол сээң хаалгаңче, ханаларын деже шаап каан хоорайже дег, кирип кээрге,
сээң ханаларың ооң дайынчы аъттарының,
тергелериниң даажындан сириңейни бээр.
11Навуходоносор бодунуң аъттарының дуюу-биле
сээң кудумчуларыңны таптаар.
Ол сээң чурттакчыларыңны хылыш-биле кыргып-хыдыыр,
күчүлүг адагаштарыңны черже дүжүр октаптар.
12Сээң бай-байлааң үптеттирер, барааннарың оорлаттырар,
ханаларың бустурар, каас-коя бажыңнарың үрегдеттирер,
а даштарың, ыяштарың болгаш довурааңны сугже дүжүр октаптар.
13[+]Мен сээң шимээн-дааштыг ырларыңның төнчүзүн салыр мен,
чадаганнарың үннери дыңналбастай бээр.
14[+]Мен сени тас хая кылып каар мен,
чүгле четкилер септээр чер апаар сен;
кажан-даа катап туттунмас сен,
чүге дээрге Мен, Дээрги-Чаяакчы, ынча деп тур мен».
Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

15[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы Тирге мынча дээн: «Сээң буураашкының шимээн-даажындан, кажан сээң улузуңну кыргып-хыдый бээрге, балыглатканнарың човууртаарындан далай эрииниң чурттакчылары сириңейни бербес бе? 16[+][+]Ынчан далай эриинде чурттарның бүгү чагырыкчылары дүжүлгелеринден дүшкеш, каас-коя тоннарын уштуп октап, угулзалап даараан хептерин ужулгаш, коргуушкунну хеп дег кеткеш, черге оруп аар. Олар бичии-даа када соксавайн сирилеп, сээң хуу-салымың дээш коргуп-сүртээрлер. 17[+]Олар сен дээш кажыыдал ырын ырлап, сеңээ:

„Далайжылар чурттаан алдарлыг хоорай, канчап өлүп калдың!
Сен бодуң-даа, чурттакчыларың-даа далайга күштүг чордуңар,
бүгү далай эриин коргудуп турдуңар.
18Ам, сээң буураан хүнүңде, далай эрииниң чурттары сириңейнип турар;
далайда ортулуктар сээң өлүмүң дээш коргуп-сүртеп турар“ – дээр-дир».

19Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Кажан Мен сени, ам кым-даа чурттавайн турар хоорайлар ышкаш, хоозураан хоорай кылып каарымга, кажан Мен дүп чок далайны сээң кырыңче көдүрүптеримге, улуг суг сени хөме аптарга, 20[+][+]ынчан Мен сени өлүглер оранынче дүже берген улус-биле, шагда-ла чиде берген чон-биле таварыштырып каар мен, сени алдыы оранга, үе-дүптүң бузундуларының аразынга, өлүглер оранынче дүже берген улус-биле кады чурттадып каар мен, сен оон ээп келбес сен. А Мен дириглер оранынга алдаржыыр мен[*]. 21[+]Мен сенче коргунчуг төнчү ыдар мен, сен чок апаар сен. Улус сени дилээш-даа, кажан шагда тыппас». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 27


Тир дээш ыы-сыы

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, Тир хоорай дээш кажыыдал ырын ырла. 3Далайның хаалгазында туруп алган, хөй ортулуктарда, хөй чоннар-биле садыглажылга кылган Тирге Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт:

Тир! „Мен кайгамчык чараш-каас мен!“ – деп тур сен.
4Ажык далайда чурттап турар корабль дег-дир сен;
тудугжуларың сээң чараш-каазыңны тергиин деңнелге чедирип каан.
5[+]Олар сээң бүгү манзаларыңны Сенир сынның шивизинден чазап кылган;
мачталарың кылыр дээш, Ливан[†] сынның пөжүн кескен.
6[+]Эшкииштериңни Васан[†] черниң дуб ыяжындан чазаан;
корабльды китт чоннуң[*] ортулуктарындан эккелген
быжыг самшит ыяш-биле кылгаш, чаан сөөгү-биле шап каан.
7Парустарыңны Египетке[†] угулзалап аргаан лёндан даараан,
ол парустар сээң тугуң турган.
Сээң чаглак-шывыгларыңны элиса чоннуң ортулуктарындан эккелген
көк болгаш кызыл-хүрең өңнүг пөстерден даараан.
8[+]Сидон болгаш Арвад хоорайларның чурттакчылары – сээң эжикчилериң.
Тир, сээң мерген угаанныгларың кораблыңны башкарар улус турган.
9[+]Сеңээ Гевал хоорайның билдилиг баштыңнары[†] эжиндирип,
септелге ажылдары кылып турган.
Далайның бүгү корабльдары, оларның далайжылары сеңээ бараан солчуп кээп турду.
10[+]Персия,[†] Лидия болгаш Ливиядан келген улус
сээң шерииңде хөлезилеттинген дайынчылар бооп,
дозуг-камгалалдар биле куяк бөрттерни сээң ханаларыңга азып турду;
олар сени өндүр улуг кылдыр кылып кагды.
11Арвадтың чурттакчылары сээң бодуңнуң шерииң-биле кады
ханаларыңга сени долгандыр турду,
Гамадтың улузу сээң суургаларыңга турду.
Олар сээң ханаларыңда дозуг-камгалалдарын[†][*] долгандыр аскылап алган.
Сээң чараш-каазыңны олар тергиин деңнелге чедирди.

12[+]Янзы-бүрү байлакшылың эгээртинмес боорга, Фарсис хоорай сээң-биле садыглажып, барааннарың орнунга мөңгүн, демир, коргулчун болгаш ак-коргулчун берип турган. 13[+]Иаван, Тувал болгаш Мешех сээң-биле садыглажып, барааннарың орнунга кулдар болгаш хүлер эт-сеп берип турган. 14[+]Тогарма аймак сээң барааннарың орнунга аъттар, дайынчы аъттар база элчигеннер берип турган. 15[+]Деданның улузу база сээң-биле садыглажылга кылып турган; далай эрииниң хөй чурттары сээң-биле бараан солчуп, төлевир кылдыр сеңээ чаан сөөгү болгаш кара ыяш чедирип берип турган. 16Садыглажыр чүвең эңдерик боорга, арамей чон сээң-биле садыглажып, барааннарың орнунга эртине даштар, каас-коя пөстер, угулзалап даараан кылыглар, чуга лён[†], кораллдар болгаш рубиннер берип турган. 17[+]Иудея биле Израиль[†] сээң-биле садыглажып, барааның орнунга Миннит деп черден кызыл-тас, чигирзиг аъш-чем, ары чигири, олива үзү[†] болгаш чаагай чыттыг чукту берип турган.

18[+]Садыглажыр чүвең эңдерик, янзы-бүрү байлакшылың эгээртинмес боорга, Дамаск хоорай сээң-биле хелбон черниң арагазы болгаш ак дүгү-биле садыглажып турган. 19[+]Узал чурттуг гректер болгаш даннар сээң барааның садып ап, оларның орнунга соп кылган демир, кассия ыяштың чугу болгаш чаагай амданныг кулузун берип турган. 20Дедан аймак сеңээ аът мунарда ажыглаар чавынчактар садып турган. 21[+]Аравия болгаш кедар аймактың бүгү нояннары сээң садып алыкчыларың бооп, сеңээ хураганнар,[†] кошкарлар болгаш хуналар садып турган. 22[+]Шева биле Раама чурттуг садыгжылар сээң-биле садыглажып, барааның орнунга янзы-бүрү эң эки-чаагай чыттыг чүүлдер, эртине даштар болгаш алдын берип турган. 23[+]Харран, Хане болгаш Эден хоорайлардан садыгжылар, Шева, Ассур болгаш Хилмад чурттуг садыгжылар база сээң-биле садыглажып турган. 24Олар сээң-биле улуг үнелиг хептер, көк өңнүг болгаш угулзалап даараан пөстер, өң-баазын хевистер база дыңзыг хендир аргамчылар-биле садыглажып турган. 25[+]Фарсистиң улуг корабльдары сээң садыглап турар барааныңны дажыглап турган.

Сен, корабль дег, дүп чок далай кырынга аар чүък-биле чүдүрнүп аарыңга,
26[+]эжикчилериң сени ажык далайже үндүре бээр.
А чөөн чүктүң хады сени далай ортузунга буза шааптар.
27Сээң байлакшылың, эт-хөреңгиң, барааның,
сээң далайжыларың, башкарыкчыларың, ойбактар дуглап турган улузуң,
садыгжыларың, бүгү дайынчыларың, корабльга турган мөөң улус –
дөгере сээң буступ дүшкен хүнүңде далайның дүп чок суунче дүже бээр.
28Сээң башкарыкчыларыңның алгы-кышкызындан
чоок-кавы черлер сырбаш кынныр.
29[+]Корабльдан бүгү эжикчилер, далайжылар, башкарыкчылар
дүже шуражы бергеш, эрикке туруп алыр.
30[+]Олар сен дээш ишкирнип ыглап, ажыың ажып хараадаар
база качыгдалдан бажын доозун-довурак-биле бызап, хүлге боражып аар.
31Олар сен дээш качыгдап, бажын чүлүдүп, самдар хеп кедип аар;
сеткил-чүрээ кажыыдап, сээң ажыың ажып ыглажыр.
32[+]Олар качыгдал ыры ырлажыр:
„Далай ортузунга узуткаттырып алган Тир ышкаш кым барыл?
33[+]Далайлап сээң барааның кээп турган үеде,
хөй санныг чоннарны тоттуруп турдуң;
эгээртинмес байлакшылың-биле, садыың-биле
чер-делегейниң хааннарын байыдып турдуң.
34А ам сени ханы сугларда далай буза шаап каан-дыр;
сээң барааның болгаш мөөң улузуң сугга дүшкен-дир“.
35[+]Далай эрииниң бүгү чурттакчыларын сээң салым-хууң коргудар,
оларның хааннары сириңейнип, арыннары хуула бээр.
36[+][+]Өске чоннарның садыгжылары кочулап сыгырар;
сен коргунчуг төнчүге таваржыр сен,
моон соңгаар кажан-даа турбас сен».

#### 28


Тирниң хаанының буураашкыны

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+][+]«Кижи амытан, Тирниң чагырыкчызынга Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт:

Улуургак чорууңга алзып: „Мен – бурган мен.
Далай ортузунда, бурганның дүжүлгезинде саадап олур мен“ – дээр-дир сен.
Бурганның мерген угааны-биле сээң угааның дөмей деп бодаар-даа болзуңза,
сен дээрге Бурган эвес, а кижи-дир сен.
3[+]Даниилден[†] мерген угаанныг сен,
сеңээ билдинмес чажыт чүве-даа кайда боор!
4[+]Мерген угаанныыңдан, угаан-сарыылдыыңдан бай-шыдалдыг апарып,
шыгжамырларыңны алдын-мөңгүн-биле долдуруп алган сен.
5Садыглажып билириңден, улуг угаанныыңдан бай-шыдалдыың дам барган,
бай-байлааң дээш эмин эрттир улуургай берген сен».

6Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн:

«Бодуңнуң угааныңны Бурганның мерген угааны-биле дөмейлээниң дээш,
7[+]Мен сенче өске черлер улузун, чоннарның эң түрлүүн ыдар деп тур мен;
олар сээң мерген угаан, чараш-каазыңче
хынындан ужулган хылыштарын аннып, сени бужартадып каар.
8Олар сени тамыже[†] киирер,
далай ортузунга хылыш-биле шаштырткан кижи ышкаш өлүртүп каар сен.
9Бодуңнуң шаажылакчың холунга бурган эвес,
анаа кижи болур болганыңда,
өлүрүкчүң мурнунга: „Мен – бурган мен!“ – деп катап-катап чугаалаар сен бе?
10[+]Сен кыртыжадып демдектетпээн хейниң өлүмү-биле
даштыкы улустуң холундан өлүр сен,
чүге дээрге Мен ону чугааладым».
Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

11Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан:

12[+]«Кижи амытан, Тирниң хааны дээш кажыыдал ырын ырлап, Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа дамчыт:

Сен – тергииделдиң дээди демдээ сен,
кедергей мерген угаанныг сен, тулган чараш-каас сен.
13[+][+]Сен Эдемге – Бурганның сесерлиинге турдуң.
Сени янзы-бүрү эртине даштар:
рубин, топаз, алмаз, хризолит, оникс, яшма,
сапфир, бирюза болгаш изумруд каастап турган.
Оларны алдын-биле хоолап, сиилбирлээш[*],
сээң чаяаттынган хүнүңде сеңээ белеткеп каан болган.
14[+]Сени күчүлүг херувимниң[†] камгалалының[†] адаанга арттырып каан мен[*].
Сен Бурганның ыдыктыг[†] даанга туруп,
оттуг даштар аразынга чоруп турдуң.
15Чаяаттынган хүнүңден эгелээш, бодуңнуң оруктарыңга кем чок бооп келдиң.
Ынчалза-даа ооң соонда кем-буруулуг апардың.
16Сээң садыыңның хемчээли улгаткан тудум,
ишти-хөңнүң баксырап, күчүлел база бачыт[†] үүлгедип алдың.
Мен сени, бужар кижини дег, Бурганның даандан дүжүр октаптым;
камгалакчы херувим сени оттуг даштар аразындан үндүр сывырыпты.
17Чараш-каазыңдан улуургай бердиң,
магалыг чаагайыңдан мерген угааныңны чок кылып алдың.
Ынчангаш Мен сени черге чыдар кылдыр октаптар мен,
хааннар сени көргеш, кочулап шоотсун.
18Бодуңнуң шынчы эвес садыглажыышкының-биле эңдерик кем-буруу кылып,
ыдыктыг черлериңни[†] бужартадып алдың.
Ынчангаш Мен сени чиир отту бодуңнуң иштиңден өөскүдүп үндүрер мен;
сени чер кырынга сенче көрүп турар бүгү улуска көзүлдүр
хүл кылдыр хуулдурар мен.
19[+]Сени билир бүгү чоннарны сээң салым-хууң коргудуптар.
Сен коргунчуг төнчүге таваржыр сен,
моон соңгаар кажан шагда турбас сен».


Сидон хоорай дугайында

20Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 21[+]«Кижи амытан, Сидонче шиглей көрүнгеш, аңаа удур өттүр билип медегле. 22Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа дамчыт:

Сидон, Мен сеңээ удур апардым,
Мен сээң чонуң аразынга алдаржыыр мен.
Сеңээ үндүрген шииткелди күүседип,
чурттакчыларың аразынга ыдыктыымны көргүзеримге,
улус Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар.
23[+]Мен сенче хамчык аарыгны,
сээң кудумчуларыңче – кыргып-хыдыышкынны ыдар мен.
Сээң чурттакчыларың аразынга кайыын-даа шанчып турар хылышка өлүрткеннер
кээп дүжүп турар апаар.
Олар Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар.
24[+][+]Израиль[†] чон моон соңгаар, теннери-биле шиштеп балыглаар бок үнүштер ышкаш,
ону куду көөр кожаларлыг болбас.
Олар ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар».

25[+][+]Оон Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Израиль чонну тарадып чорудупканым өске чоннардан чыып алгаш, ол чоннар көрүп турда, израильчилерниң аразынга Бодумнуң ыдыктыымны көргүзер мен. Олар Мээң чалчам Иаковка[†] бергеним черге – боттарының черинге чурттаар. 26[+][+]Израильчилер ол черге айыыл чок чурттап, бажыңнар тудуп аар болгаш виноград[†] тарып олуртуп аар. Олар айыыл чок чурттаар, а оларга бак чүве күзээр кожаларын Мен шиидер мен. Олар ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы, оларның Бурганы деп билип аар».

#### 29


Египет дугайында

1Туттуруушкунувустуң онгу чылының он айның он ийиде[*] Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, Египеттиң[†] хааны фараонче шиглей көрүнгеш, аңаа база бүгү Египетке удур өттүр билип медегле. 3[+]Аңаа Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт:

Египеттиң хааны фараон – бодунуң хемнеринде шөлээн чыдар улуг амырга-моос,
Мен сеңээ удур апардым.
„Нил хем мээңии, ону бодумнуу кылдыр чаяап алган мен“ – деп турар-дыр сен.
4[+][+]Мен сээң чаактарың өттүр тыртпа сугар мен,
хемнериңде балык-байлаңны казырыыңга чыпшырып каар мен.
Сени бодуңнуң хемнериңден казырыыңда чыпшынган балык-биле кады ушта тыртар мен.
5[+]Мен сени база сээң хемнериңден туткан бүгү балыкты
ээн кургаг ховуже октаптар мен.
Сен ажык шөлге кээп дүжер сен –
кым-даа сени ап келбес, ажаап кагбас.
Мен сени черниң аң-араатанынга,
дээрниң куштарынга чемиш кылдыр бериптер мен.
6[+][+]Ынчан Египеттиң бүгү чурттакчылары
Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар.
Египет, сен израиль чонга кулузун дег чиңге даянгыыш бооп турдуң.
7Кажан олар сенден туттунарга, чартыландыр чарлып,
оларның экти-холун балыглап турдуң;
сеңээ чөленирге, сыйлып,
оларның буттарын туруштуг эвес кылып турдуң».

8[+]Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Мен сенче хылыш ыдып, чурттакчыларыңны-даа, мал-маганыңны-даа кыргып-хыдыыр деп тур мен. 9Египет чер ээнзиреп, хоозурап каар. Ынчан улузуң Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар. Чүге дээрге сен: „Нил хем мээңии-дир, ону мен чаяап кагдым“ – дээн-дир сен. 10[+]Ынчангаш Мен сеңээ, сээң хемнериңге удур апардым. Египет черни соңгу чүкте Мигдол хоорайдан эгелээш, мурнуу чүкте Сиена хоорайга, мырыңай Эфиопияның[†] кызыгаарынга чедир хоозураан ээн кургаг хову кылып каар мен. 11Кижи-даа, мал-маган-даа буду ону базып эртпес, дөртен чыл дургузунда аңаа кым-даа чурттавас. 12[+][+]Мен египет черни хоозураан черлер аразынга ээн хову кылып каар мен, ооң хоорайлары ээнзирээн хоорайлар аразынга дөртен чыл дургузунда чурттакчы чок бооп артар. Мен египетчилерни өске чоннар аразынга тоо быдарадып, хары чурттарже тарадып кааптар мен».

13[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Дөртен чыл эрте бээрге, Мен египетчилерни тарадып каапканым чоннар аразындан катап база чыып аар мен. 14[+]Оларга эки чолду эгиткеш, Патрос деп черже[*], оларның ада-өгбезиниң черинче дедир чандырар мен. Олар аңаа кошкак күрүнелиг болур. 15Күрүнелерниң эң кошкаа бооп, бодун өске чоннардан кажан-даа өрү көдүрүп шыдавас. Мен оларны моон соңгаар өске чоннарны чагырып шыдавас кылдыр кошкадып каар мен. 16[+]Египет израиль чонга база катап чөленгииш болбас. Израильчилер оон дуза дилээни-биле бачыт[†] үүлгеткенин сагындырып артар. Олар ынчан Мени Дээрги-Бурган-Чаяакчы деп билип аар».


Египетти Вавилоннуң эжелеп аары

17Туттуруушкунувустуң чээрби чедиги чылында, бир айның бирээде[*] Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 18«Кижи амытан, Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносор бодунуң аг-шериин Тир хоорай-биле демисештирип, шыладыр ажылдадып каапкан: оларның шуптузунуң бажы тазарып, эгиннери өйдүрткен, ынчанмыже ол хаан-даа, ооң шериглери-даа кылган ажылдары дээш Тирден олча-тывыш албаан». 19[+]Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Мен Вавилоннуң хааны Навуходоносорга египет черни бээр деп тур мен, ол ооң эртине-байлаан чаалап аар. Ол ону бодунуң аг-шериинге төлевир кылдыр үптеп-тонаар. 20Мен аңаа египет черни кылган ажыл-херээ дээш бээр мен, чүге дээрге ол аг-шерии-биле Меңээ ажылдап берип турган-дыр – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 21Мен ол хүн израиль чоннуң күжүн немеп, сеңээ ооң аразынга өттүр билип медеглээрин хайырлаар мен. Олар ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар».

#### 30


Египетти шиидер хүн

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2«Кижи амытан, өттүр билип медеглеп, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт:

„О, качыгдал хүнү!“ деп ишкирнип ыглаңар!
3[+]Шииткел хүнү[†] чоокшулаан-дыр,
Дээрги-Чаяакчының шииткелиниң хүнү, бүргег хүн,
чоннарны шиидер үе чоокшулаан-дыр.
4[+]Египетче[†] хылыш халдап кээр, Эфиопия[†] коргуушкунга алзыптар,
Египетке өлүрткеннер кээп дүжүп эгелээр,
ооң байлаан хунаап аар база ооң үндезиннерин үреп каар.
5[+]Эфиопия, Ливия, Лидия, бүгү Аравия,
Хув болгаш эвилелчи чурттуң чону
египетчилер-биле кады хылышка кырдырып аар».

6[+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Египеттиң деткикчилери кырлып каар, ооң турамык күчү-күжү чиде бээр. Мигдол хоорайдан эгелээш, Сиена хоорайга чедир ооң чурттакчылары хылышка шаштырып, кээп дүжүп турар апаар – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 7[+]Египет хоозураан черлер аразынга ээн хову апаар, ооң хоорайлары ээнзирээн хоорайлар санынче кирер. 8[+]Кажан Мен Египетче от ыдыптарымга, ооң бүгү дузалакчылары чылча шаптырып аар. Олар Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар.

9Ол хүн Мээң төлээлерим сагыш амыр Эфиопияны коргудар дээш корабльдарга эжиндирип үнүптер. Египеттиң өлүр хүнүнде эфиоптар коргуушкунга алзыптар; ол хүн ам келген-дир».

10[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Мен Египеттиң мөөң чонун Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносорнуң холу-биле узуткап каар мен. 11Ол хаанны база ооң аг-шериин – чоннар аразында эң түрлүг чонну – бо черни чок кылыр дээш эккээр мен; олар боттарының хылыштарын Египетке удур хынындан уштуп, өлүрткен улус-биле черни долдуруп каар. 12[+]Мен Нилдиң адырларын кургадып, чуртту каржы-бак улустуң холунга хүлээдир мен; даштыкы улустуң холу-биле чуртту база ону долдуруп турар бүгү чүвени хоозурадыр мен. Мен, Дээрги-Чаяакчы, ону чугааладым».

13[+][+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Мен Египеттиң дүрзү-бурганнарын[†] узуткаар мен, Мемфис хоорайда хоозун дүрзүлерни чок кылыр мен. Египетке моон соңгаар чагырыкчы турбас, ол чер коргуушкунга алзыптар. 14[+][+][+]Мен Патрос девискээрни хоозурадып, Цоан хоорайже от ыдып, Фивы хоорайга шииткел онаар мен. 15Бодумнуң хорадаан сагыжымны Син хоорайже – Египеттиң шивээзинче ыдып, Фивы хоорайның мөөң чонун кыргып-хыдыыр мен. 16Египетче от ыдар мен, Син хоорай хинчектенип сирилээр. Дайзын Фивыны эжелеп аар, чырык хүндүс Мемфисче халдап кээр. 17[+]Илиополь болгаш Бубаст хоорайларда аныяк оолдар хылышка шаштырып өлүртүр, а арткан чурттакчыларны тудуп алгаш баар. 18[+]Кажан Мен Тафнис хоорайга Египеттиң чагыргазын буурадып каарымга, аңаа хүндүс бүлүртүң апаар, ооң турамык күчү-күжү чиде бээр. Ону булут дуглаар, ооң уругларын тудуп алгаш баар. 19[+]Мен Египетке ындыг шииткел онаар мен, олар ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар».


Фараоннуң күжүнүң суларааны

20Туттуруушкунувустуң он бирги чылының бир айның чедиде[*] Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 21[+]«Кижи амытан, Мен Египеттиң хааны фараоннуң күштүг холун сый шаап кагдым; ону экиртип, балыын шарываан, ол хаан күш кирип, хылыжын тудуп шыдаар кылдыр эмнептер шарыг тывылбаан».

22Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Мен Египеттиң хааны фараонга удур апардым; Мен ооң холдарының ийилдирзин – кадыын-даа, сыйыын-даа – сый шаап, холунда туткан хылыжын ушта шааптар мен. 23[+]Мен египетчилерни өске чоннар аразынга тоо быдарадып, хары черлерже тарадып кааптар мен. 24Вавилоннуң хаанының холдарын күштүг кылып, Бодумнуң хылыжымны ооң холунга тутсуп каар мен, а фараоннуң холдарын сый шаап каар мен. Фараон[†] Вавилоннуң хаанының мурнунга, өлүмнүг балыглаткан кижи дег, кедергей човууртаар. 25Вавилоннуң хаанының холдарын күш киирер мен, а фараоннуң холдары кошкап каар. Бодумнуң хылыжымны Вавилоннуң хаанының холунга тутсуп бээримге, ол ону египет черже аннырга, улус Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар. 26Мен египетчилерни өске чоннар аразынга тоо быдарадып, хары черлерже тарадып кааптар мен; олар ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар».

#### 31


Кезип каапкан пөш

1Туттуруушкунувустуң он бирги чылында, үш айның бирээде[*] Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, Египеттиң[†] хааны фараонга, ооң мөөң чонунга мону дамчыт:

Өндүр бедик сени кым-биле дөмейлээйн?
3[+]Ассирияже[†] көр даан, ол чурт Ливан[†] сында чараш будуктарлыг,
чокпак будук-бүрүлүг пөш дег турган.
Ооң бажы шыргай будук-бүрү аразынга бедидир көдүрүлген.
4Суг ону суггарып, чер адааның хемнери бедидир өстүрүп турган.
Хем-суглар ооң өзүп турган черин долгандыр агып,
арга-эзимде бүгү өске ыяштарже дамырак сугларын аксып берип турган.
5Ынчангаш ол пөш арга-эзимде бүгү ыяштардан бедик апарган,
ооң будуктары сырыйландыр өскен;
ол өзүп турда, суг элбек турган болгаш, будуктары узай берген.
6[+]Дээрниң бүгү куштары ооң будуктарынга уя тудуп алган,
бүгү черлик аңнар ооң будуктарының адаанга өзүп-төрүп турган,
янзы-бүрү улуг чоннар аңаа чаглактанып чурттап турган.
7Ол пөш өндүр бедии-биле, будуктарының узуну-биле тулган чараш болган,
чүге дээрге ооң дазылдары терең сугларже ханылап кире берген.
8[+]Бурганның сесерлиинде пөштер безин ооң-биле адааннажып шыдаваан.
Чойганнар – будуктары-биле, шивилер бүрүлери-биле
аңаа деңнежир харык чок болган:
Бурганның сесерлиинде чаңгыс-даа ыяш
бодунуң чаражы-биле аңаа деңнежип шыдаваан.
9Мен ону сырый будуктар-биле каастап,
кайгамчык чараш кылып каан мен,
Эдемде Бурганның сесерлиинде бүгү ыяштар аңаа адааргап турган».

10[+]Ынчангаш Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы мынча дээн: «Ол пөш бедик апарып, бажын шыргай будук-бүрү аразындан көдүрүп, өндүр бедиинге идээргей бээрге, 11Мен ону чоннар чагырыкчызының холунга хүлээдип бердим: „Чагырыкчы ону кем-буруузун ёзугаар аажылап турзун“. Мен оон ойталаан мен. 12[+]Хары улус, чоннар аразында эң түрлүг чон ону ужургаш, каапкаш барган-дыр. Ооң будуктары даглар болгаш шынааларже[†] кээп дүшкен; ооң сыйылган будуктары черниң кашпалдарынче кире берген; чер-делегейниң бүгү чоннары ооң чаглаандан үне бергеш, ону каапкаш барган. 13[+]Дээрниң бүгү куштары ооң кээп дүшкен унунга уяланып алган; бүгү черлик аңнар ооң будуктарынга таарыштыр турумчуп алган. 14[+]Моон соңгаар суг чанында үнген өске бүгү ыяштар ынчаар бедидир өзүп, бажын шыргай будук-бүрү аразындан көдүрбезин, суг ижип турар бүгү ыяштар ындыг бедик кылдыр өспезин. Чүге дээрге оларның шуптузун өлүмге хүлээдип бээр, оларны чевег-хөөрже[†] кирген кижи амытаннар-биле кады алдыы оранче бадырыптар».

15Оон Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Кажан демги пөш өлүглер оранынче бада бергенде, ол дээш качыгдаашкын чарлап, чер адааның хемнериниң оруун боогдап кагдым; ону суггарган хемнерни доктаадып, шапкын сугларны оожумнаттым. Мен ол дээш Ливан сынны дүмбей-биле шып кагдым, арга-эзимде бүгү ыяштар ол дээш ундаралга алзыпкан. 16[+]Мен ону чевег-хөөрже кирген улусче, өлүглер оранынче бадырып тура, ооң буураашкынының шимээни-биле чоннарны сириледипкен мен. Ону дыңнааш, алдыы оранда турган Эдемниң ыяштары, Ливанның эң тергиин, эң эки, элбек суггаттыг ыяштары сеткил ханган. 17Ол ыяштар база, демги пөш ышкаш, өлүглер оранынче бада берген, хылыш-биле өлүрткеннерге каттыжа берген. (Ынчалза-даа ооң үре-салгалы өске чоннар аразынга аңаа чаглактанып чурттаар.)[*]

18[+]Эдемниң ыяштарының кайызының алдар-адын, өндүр бедиин сээңии-биле дөмейлээйн? Ынчалза-даа сени база Эдемниң ыяштарынга деңней көрүп, өлүглер оранынче киириптер; кыртыжап демдектетпээн хейлер аразынга, хылыш-биле өлүрткен улус чанынга чыдар сен. Ындыг чүве фараон-биле база ооң мөөң чону-биле болур». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 32


Фараон дээш ыы-сыы

1Туттуруушкунувустуң он ийиги чылының он ийи айның бирээде[*] Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+][+]«Кижи амытан, Египеттиң[†] хааны фараон дээш кажыыдал ырын ырлап, аңаа:

„Сен бодуңну чоннар аразында арзылаң деп санап турдуң,
а херек кырында далай моозу-дур сен.
Хемнерде былгыртынып, даваннарың-биле суг довурадып,
хем-сугларны доюлдуруп тур сен“ – деп чугаала».

3[+]Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы мынча дээн:

«Хөй чоннар чыглып кээрге,
Мен сенче четкимни хөме салыптарымга,
олар сени үндүр тыртып эккээр.
4[+]Мен сени черге арттырып каар мен,
ажык шөлче октаптар мен.
Дээрниң бүгү куштары сеңээ хонуп,
соктаар кылып каар мен,
бүгү чер-делегейниң аң-араатанынга сени тоттур чиртир мен.
5Сээң сегиңни дагларга тарадыр октаптар мен,
шынааларны[†] мөчү-сөөгүң-биле долдурар мен.
6Чер кырын Мен, мырыңай дагларга чедир,
сээң аккан ханың-биле суггарар мен;
кашпалдарны мөчү-сөөгүң-биле долдурар мен.
7[+]Сени өжүрүп каапкаш, дээрни дуглап,
ооң сылдыстарын имистелдирип кааптар мен;
хүннү булут-биле дуглап каар мен,
ай база чырытпастай бээр.
8[+]Дээрде чырып турар бүгү чырымалды
сээң кырыңга имистелдирип каар мен,
сээң чериңни дүмбей-биле дуглаар мен – деп,
Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. –

9Мен сээң буураашкының дугайында медээни сээң билбес турганың чурттарда чоннарга дыңнадып, хөй чоннарның чүректерин дүвүредир мен. 10[+]Мен сээң хуу-салымың-биле хөй чоннарны коргуушкунга алыстырар мен, оларның хааннары, кажан Мен оларның мурнунга хылыжым чаярымга, сени бодааш, кортканындан сириңейни бээр. Сээң буураан хүнүңде оларның кайызы-даа бодунуң амы-тыны дээш соксаал чок сүрээдээр».

11[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Вавилоннуң[†] хаанының хылыжы сеңээ удур үнүптер. 12[+]Мен сээң мөөң чонуңну эң түрлүг чоннардан үнген күштүг дайынчыларның хылыжы-биле чок кылып каар мен. Олар Египеттиң чоргааралын таптап, ооң мөөң чонун узуткап каар. 13Мен ооң улуг суг чанында оъттап турар мал-маганын узуткап каар мен. Моон соңгаар кижи буду-даа, мал даваны-даа сугну доюлдуруп, довуратпас. 14Мен Египеттиң сугларын турумналдырып, ооң хемнери үс ышкаш арай боорда агар кылдыр кылып каар мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 15[+]Кажан Мен египет черни хоозурадып каарымга, ол чер ону долуп турган бүгү чүвезин ышкынарга база Мен ооң бүгү чурттакчыларын чылча шаап каарымга, олар Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар.

16Улустуң ырлажыры кажыыдал ыры бо-дур. Ону өске чоннарның кыстары Египет дугайында база ооң мөөң чонунуң дугайында ырлаар». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Египеттиң өлүглер оранынче кирери

17Туттуруушкунувустуң он ийиги чылының ол-ла айының он беште Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 18[+]«Кижи амытан, Египеттиң мөөң чонунуң ажыын ажып ыгла; өске күштүг чоннар-биле деңге өлген улустуң турары алдыы оранче чоруптарын аңаа медегле.

19[+]Чараш-каазыңар-биле кымдан арта берген силер? Кыртыжадып демдектетпээн хейлер-биле кады сөөгүңер салыр дээш[*], өлүглер оранынче бада бериңер! 20Египет чон хылышка шаштырып өлүрткен улус аразынга кырлып каар. Хылыш белен-дир. Египетти база ооң мөөң чонун алгаш барыңар. 21[+][+]Күштүг маадырлар алдыы оранның иштинге Египет биле ооң эвилелчилериниң дугайында: „Олар хылышка шаштырып өлүрткен кыртыжадып демдектетпээн улус-биле кады бээр кээп дүшкен-дир“ – деп чугаалажыр.

22[+]Ында Ассирия[†] бодунуң аг-шерии-биле кады турар; ооң хылышка шаштырып өлүрткен бүгү дайынчыларының чевеглери[†] ону долганган. 23[+][+]Ассирийлерниң чевеглери алдыы оранның эң ханызында; Ассирияның аг-шерииниң чевеглери кайда-даа бар. Дириглер оранынга коргуушкун тарадып турган улус ам дөгере хылышка шаштырып өлүрткен-дир.

24[+]Ында Элам күрүне ооң чевээн долганган мөөң чону-биле кады турар. Олар шупту хылыштан кырлып, өлүртүп каан[*]. Дириглер оранынга коргуушкун тарадып турганнар ам алдыы оранче кыртыжадып демдектетпээн хейлер бооп дүже берген. Олар тамыже[†] бада бергеннер-биле кады боттарының бак адын чүктеп турар. 25Эламның чыдар черин өлүрткеннер аразында белеткеп каан, ооң мөөң чону ооң чевээн долганып чыдар. Олар дөгере кыртыжадып демдектетпээн, хылышка шаштырып өлүрткен хейлер-дир. Дириглер оранынга коргуушкун тарадып турганнар ам тамыже бада бергеннер-биле кады боттарының бак адын чүктеп чоруур; оларны өлүрткеннер аразында чыттырып каан.

26[+]Ында Мешех-Тувал күрүне ооң чевээн долганган мөөң чону-биле кады турар. Дириглер оранынга коргуушкун тарадып турган кыртыжадып демдектетпээн хейлер ам дөгере хылышка шаштырып өлүрткен. 27Кыртыжадып демдектетпейн өлген, алдыы оранче дайынчы чепсээ-биле кады дүже берген, хылыштарын бажының адаанда салып каан, кем-буруузу мөчү-сөөгүнде артып калган дайынчылар-биле кады Мешех-Тувалдың улузу база чытпайн турар эвес чүве бе? А бир шагда ол дайынчылар дириглер оранынга коргуушкунну тарадып турганнар.

28[+]Сен база, Египет, узуткаттырып, кыртыжадып демдектетпээн хейлер аразынга, хылышка шаштырып өлүрткен улус-биле кады чыдар сен.

29[+]Ында Эдомнуң[†] хааннары болгаш нояннарын, олар чеже-даа эрес-дидим болза, хылышка шаштырып өлүрткен улус аразында чыттырып каан. Олар кыртыжадып демдектетпээн хейлер-биле кады чыдар.

30[+]Ында – соңгу чүкте чурттарның бүгү чагырыкчылары болгаш Сидоннуң бүгү чурттакчылары. Оларның күжү улусту коргудуп-даа турган болза, олар ынаар өлүрткен улус-биле кады бак атка кирип, дүже бергеннер. Олар кыртыжадып демдектетпээн, хылышка шаштырып өлүрткен хейлер-биле кады чыдар база тамыже бада бергеннер-биле кады боттарының бак адын чүктеп чоруур.

31Фараон[†] болгаш ооң бүгү аг-шерии ол чоннарны көрүп кааш, хылышка шаштырып өлүрткен бүгү мөөң чону дээш качыгдавайн барып, оожургаар – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 32Дириглер оранынга Менден коргар чорукту тарадып каар мен. А фараонну база ооң мөөң чонун кыртыжадып демдектетпээн хейлер аразынга, хылышка шаштырып өлүрткеннер-биле кады салып каар». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 33


Иезекиил – Израильдиң доскуулчузу


(Иез. 3:16-21)

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, чонуң-биле чугаалажып, оларга мону дамчыт: Мен кандыг-бир чуртче дайзынның аг-шериин ыдарымга, ол черниң чурттакчылары боттарының аразындан бир кижи шилип алгаш, ону доскуулчузу кылдыр томуйлап аар. 3[+]Ол кижи чуртче дайзын халдап кел чыдарын көрүп кааш, чонну сагындырары-биле мыйыс эдиски[†] этсир ужурлуг. 4[+]Бир эвес эдиски үнүн дыңнап каан кандыг-бир кижи кичээнмес болза, дайзынның аг-шерии келгеш, ону чок кылып каар; ол кижи өлүмү дээш боду буруулуг болур. 5Эдиски эткенин дыңнааш-даа, ол кичээнмээн-дир, өлүмү дээш боду буруулуг-дур. Ол кижи кичээнген болза, амы-тынныг артар ийик. 6А бир эвес доскуулчу дайзынның аг-шерии кел чыдарын көрүп кааш, чонну сагындырары-биле эдиски эдиспейн баарга, дайзын келгеш, улустуң кайы-бирээзиниң амы-тынын үзүп каан дижик. Өлүрткен кижи бодунуң бачыды дээш чок кылдыртканы ол-дур; ындыг-даа болза, ооң өлүмү дээш доскуулчудан харыы негээр мен.

7[+]Кижи амытан, Мен сени израиль чоннуң доскуулчузу кылдыр томуйлап кагдым. Мээң аксымдан үнген сөстү дыңнап алгаш, чонну Мээң адымдан баш бурунгаар сагындырар сен. 8Мен кем-буруулуг кижиге: „Кем-буруулуг кижи, сен өлүп каар сен!“ – дээримге, сен ол кижини сагындырып, бузуттуг оруундан чайлаарын айытпас болзуңза, кем-буруулуг кижиниң бодунуң бачыды дээш өлүп каары чайлаш чок. Ындыг-даа болза, Мен ооң өлүмү дээш сенден харыы негээр мен. 9[+]А бир эвес сен кем-буруулуг кижини бодунуң оруундан чайлазын деп сагындырарыңга-даа, тоовайн барган болза, ол кижи бодунуң бачыды дээш өлүп каар, а сен амы-тыныңны камгалап аар сен.


Бурган улусту өршээрин күзеп турар


(Иез. 18:1-32)

10[+]Кижи амытан, израиль чонга: „Кемниг херектеривис биле бачыттарывысты чүктеп чор бис, оларның ужун эстип-хайлып чор бис. Канчап амы-тынныг артар улус боор бис?“ – дээр-дир силер деп чугаала. 11[+][+]Оларга мону дамчыт. Дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен: Мен бачыттыгларның өлүмүн эвес, а боттарының оруктарындан чайлап, амы-тынныг артарын күзеп тур мен – деп, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы медеглээн. – Менче эглип келиңер, бузуттуг оруктарыңардан чайлаңар! Израиль[†] чон, чүге өлүр ужурлуг сен?!

12Ынчангаш, кижи амытан, чонуңга мону дамчыт: бир эвес чөптүг-шынныг кижи кемниг херек үүлгедир болза, ооң чөптүг чоруу ону камгалавас; бузуттуг-бак кижиниң кем-буруузу, ол оон ойталаан болза, ону узуткавас. Бир эвес чөптүг-шынныг кижи бачыт[†] үүлгедир болза, бодунуң биеэги чөптүг чоруу-биле амы-тынын камгалап шыдавас. 13[+]Бир эвес Мен чөптүг-шынныг кижиге: „Ыяап-ла амы-тынныг артар сен“ – деп чугаалап каарымга, ол бодунуң биеэги чөптүг чоруунга ынангаш, бузут үүлгедир болза, ооң бүгү чөптүг-шынныг херектериниң чаңгызын-даа сагынмас мен, ол кижи үүлгеткен бузудунуң ужун өлүп каар. 14А бир эвес Мен бузуттуг-бак кижиге: „Сен ыяап-ла өлүп каар сен“ – дээримге, ол кижи бачыдындан ойталааш, шынныг база чөптүг чорук кылып эгелээш, 15[+][+]бодунга өрелиг кижиниң арттырып каан долаазын эгидип, оорлап алган чүвезиниң өртээн төлеп, багай чүнү-даа кылбайн, амыдыраарының хоойлуларын[†] күүседип чурттаар болза, ол кижи ыяап-ла амы-тынныг артып, өлбейн баар. 16Ооң үүлгеткен хамык бачыттарының чаңгызын-даа аңаа сагындырбас мен. Ол кижи шынныг база чөптүг чорук кылып турар болза, ыяап-ла амы-тынныг артып каар.

17А сээң чонуң: „Дээрги-Чаяакчының оруу шынныг эвес-тир“ – дээр-дир. Чок, оларның оруу харын шынныг эвес-тир. 18Бир эвес чөптүг-шынныг кижи бодунуң чөптүг чоруундан ойталап, кем-буруу үүлгедир болза, оозу дээш өлүп каар. 19А бир эвес бузуттуг-бак кижи бодунуң кем-буруузундан ойталап, шынныг база чөптүг чорук кылып эгелээр болза, ол дээш, амы-тынныг артар. 20А силер: „Дээрги-Чаяакчының оруу шынныг эвес-тир“ – дээр-дир силер. Израильчилер, Мен кайыңарны-даа оруктарыңар дээш шиидер мен».


Иерусалимниң узуткатканы

21Туттуруушкунувустуң он ийиги чылының он айның беште[*] Иерусалимден тын менди үнген бир кижи менче келгеш: «Хоорай узуткатты!» – дээн. 22[+][+]А ол кижиниң кээриниң бүдүүзүнде кежээ Дээрги-Чаяакчы мени башкарып эгелээш, демги кижи даартазында эртен меңээ кээр бетинде, мээң үнүмнү эгидип берген. Ол мээң үнүм үндүрүптерге, ам-на чугаалап эгелээн мен.

23Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 24[+]«Кижи амытан, израиль черде бо бузундуларда чурттап турар улус: „Авраам[†] чаңгыс боду турган, ынчалза-даа бо черни ээлеп алган болгай. А бис хөй-дүр бис, бо черни биске ээлээр кылдыр берипкен болбайн канчаар“ – деп турар-дыр. 25[+][+]Ынчангаш оларга Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: силер ханныг эът чип, дүрзү-бурганнарыңарже[†] идегел-биле көрүп, өлүрүүшкүн кылып турар-дыр силер – бо черни канчап ээлээр силер? 26Силер хылыжыңарга ынаныр, чүдек-бужар чүүлдер кылыр, бирээңер өскеңерниң кадайын бужартадыр-дыр силер. Бо черни канчап ээлээр силер?

27[+][+]Оларга Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт. Мен дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен: бузундуларда чурттап арткан улус хылыштан кырлып каар, ажык шөлде турар улусту Мен черлик аң-араатанга чемиш кылдыр бериптер мен, шивээлерде база куйларда чаштып турар улус хамчык аарыгдан өлүп каар. 28Мен бо черни хоозураан кургаг хову кылып каар мен, ооң турамык күчү-күжү чиде бээр, Израильдиң даглары шуут ээнзиреп каар, оларны таварып кым-даа эртпестей бээр. 29[+]Кажан Мен бо черни израильчилерниң бүгү чүдек-бужар үүлгедиглери дээш хоозурадып каарымга, Олар Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар.

30Кижи амытан, а сээң дугайыңда бодуңнуң чонуңнуң улузу ханалар баарында, бажыңнар эжиктеринде туруп алган, бот-боттарынга: „Дээрги-Чаяакчыдан келген медээни барып дыңнаалы“ – дижип турар-дыр. 31[+]Олар сеңээ чоннуң чыыжынче дег чедип кээп, сээң мурнуңга олуруп алгаш, чугаа-сөзүңнү дыңнап турар, ынчалза-даа күүсетпес-тир. Мээң чонум – чүгле боттарының сеткилин өөртүр чүве дугайында чугаалажыр, чүгле боттарының алыксак чүректериниң күзелин хандырар чүве кылыр улус-тур. 32Сен ол улуска – ынакшыл ырын тааланчыг үн-биле ырлап, эки үдеп ойнап турар ыраажы ышкаш-тыр сен. Олар сээң сөстериңни дыңнап турар, ынчалза-даа күүсетпес-тир.

33[+]Ынчалза-даа, кажан ол бүгү бүде бээрге (а ол бүгү ыяап-ла бүдер), оларның аразынга Бурганның медээчизи[†] турганын билип аарлар».

#### 34


Багай кадарчылар, буянныг Кадарчы

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, израиль чонну кадарып турар чагырыкчыларга удур өттүр билип медегле. Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин оларга дамчыдып медегле: чүгле боттарынче сагыш салып чоруур Израильдиң кадарчылары ат болур! Кадарчылар кодан малынче сагыш салыр ужурлуг эвес чүве бе? 3[+][+]Силер чаглыг эът чип, дүктен аргаан хеп кедип, семис хойларны[†] дөгерип турар-дыр силер, а кодан малче сагыш салбас-тыр силер. 4Кошкактарны быжыктырбадыңар, аарыгларны эмневедиңер, балыгланганнарны шарывадыңар. Аза бергеннерни дедир эгитпедиңер, чиде бергеннерни дилеведиңер; харын оларны каржы, кээргел чок чагырып келдиңер. 5[+]Олар кадарчы чокка тарай бердилер, а тарай бергеш, янзы-бүрү черлик аң-араатанга чемиш апардылар. 6Мээң хойларым бүгү бедик тей, дагларда улчуп чоруур. Олар чер кырында тарай берген, оларны кым-даа айтырып, чыгбайн турар, кым-даа дилевейн турар».

7Ынчангаш, чагырыкчылар, Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнаңар: 8[+]«Мен дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – Мээң кодан малым кадарчы чок турган болгаш, олча-тывыш болу берип, янзы-бүрү черлик аң-араатанның чемижи апарган. Кадарчыларым Мээң хойларымны дилевейн, кодан хоюм дээш эвес, а чүгле боттарынче сагыш салып турган – 9-10[+]ол бүгү дээш, кадарчылар, Дээрги-Бурган-Чаяакчының сөзүн дыңнаңар: Мен кадарчыларга удур апардым, Бодумнуң хойларым дээш олардан харыы негээр мен. Мен оларга моон соңгаар хойларым кадартпас мен, олар моон соңгаар боттарын хойлар-биле чемгербес. Оларның аш аксы-дижинден Бодумнуң хойларымны ушта тыртып аар мен, кодан хоюм оларга чемиш болбас».

11[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн болгай: «Хойларымны Мен Бодум дилээр мен, оларны четчелеп, карактаар мен. 12[+]Кадарчы кижиниң тарадыр кылаштажы берген кодан малының аразынга чорааш, сүрүүн четчелеп, карактаары дег, Мен база Бодумнуң хойларымны хайгаарап, карактаар мен. Кара булуттарлыг бүргег хүнде тарай бергени бүгү черлеринден оларны ам үндүр сүрүп эккээр мен. 13[+]Оларны өске чоннар аразындан үндүрүп, чурттардан чыып эккелгеш, боттарының черинче дедир чандырар мен. Мен оларны Израильдиң дагларынга, сугларының чанынга, бүгү чурттакчылыг черлерге кадарар мен. 14[+]Оларны эки одар-белчиирге кадарар мен, оларның одарлары Израильдиң бедик дагларынга турар. Олар Израильдиң дагларында чаагай оът-сигенниг одар-белчиирлерге оъттаар. 15Хойларымны Мен Бодум кадарып, дыштандырып чыттырар мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 16[+]Читкен хойларны дилеп, аза бергеннерин дедир эккээр мен; балыгланганнарын шарып, аарааннарын быжыктырар мен, а деңгели чаагай, күш-шыдалдыгларын узуткаар мен. Кодан малымны чөптүү-шынныы-биле кадарар мен.

17[+]Дыңна даан, Мээң кодан малым, – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы чугаалаан, – хойлар аразында, кошкар, хуна аразында чаргыңарны үзе шиитпирлээр мен. 18Силерге эки одарга оъттаары четпес болду бе? Чүге одар-белчиириңерде арткан оът-сигенни чаза базып турар силер? Арыг[†] суг ижип турар хиреңерде, арткан сугну чүге довурадып каар силер? 19Таанда-ла Мээң хойларым силерниң чаза базып каан одарыңарга оъттаар, довурадып каан сууңар ижер ужурлуг бе?»

20Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы оларга мынча дээн: «Семис база арган хойлар аразында чаргыны Мен Бодум чарар мен. 21[+]Бүгү кошкак хойларны экти-быктыңар-биле идип, мыйызыңар-биле үзүп, үндүр сывырып турар болганыңарда, 22Мен Бодумнуң хойларымны камгалаар мен, олар моон соңгаар олча-тывыш болбас; бир хой биле өске хойнуң аразында чаргыны үзе шиитпирлээр мен. 23[+][+]Хоюмнуң бажынга чаңгыс кадарчыны, Мээң чалчам Давидтиң[†] салгакчызын, салып каарымга, хойларымны кадарып, оларга кадарчы апаар. 24[+]Мен, Дээрги-Чаяакчы, оларның Бурганы болур мен, а Мээң чалчам Давидтиң салгакчызы оларның аразынга чагырыкчы болур. Мен, Дээрги-Чаяакчы, ону чугааладым.

25[+][+]Мен кодан хоюм-биле эп-найырал керээзи чаргаш, хойлар хову-шөлге айыыл чок чурттазын дээш, арга-арыгга айыыл чок удузун дээш, бо черден хоралыг аң-араатанны үндүр сывырыптар мен. 26[+]Мен хойларымга база Мээң ыдыктыг[†] даамның чоок-кавызынга ачы-буянны хайырлаар мен. Оларже чаъсты чогуур үезинде чагдырар мен – ол дээрге ачы-буян хайырлаан чаъстарым болур. 27[+]Шөлде ыяштар чимизин бээр, чер дүжүдүн бээр; Мээң коданым бодунуң черинге айыыл чок чурттаар. Оларның мойнунда хомудун буза шапкаш, кулданып алганнарның холундан оларны хостаар мен. 28Олар моон соңгаар өске чоннарның олча-тывыжы болбас, черлик аң-араатан оларны ам тудуп чивес. Олар айыыл чок чурттаар, кым-даа оларны коргудуп-дүвүретпес. 29Мен оларга дүжүткүрү-биле алдаржаан черни бээр мен, олар ам черинге аш-чуттан өлбес, өске чоннарга дорамчылатпас апаар. 30Мен, Дээрги-Чаяакчы, оларның Бурганы, олар-биле кады деп, а олар, израиль чон – Мээң чонум деп билип аарлар». Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

31[+]«Силер – Мээң кодан хоюм силер, Мээң одар-белчииримде хойлар силер. Кижилер силер, а Мен – силерниң Бурганыңар-дыр мен». Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 35


Эдомга удур өттүр билген медеглел

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, даглыг Сеирже шиглей көрүнгеш, аңаа удур өттүр билип медегле. 3[+]Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа дамчыт:

Даглыг Сеир, Мен сеңээ удур апардым.
Сенче холум аннып, сени ээн калган, хоозураан чер кылып каар мен.
4[+]Сээң хоорайларыңны бузундулар кылдыр хуулдурар мен, хоозурап каар сен.
Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар сен.

5[+][+]Кезээ шагда Мээң чонум-биле өжээннежип, израильчилерниң бүрүн кеземче көрүп турар шагында оларны хылыштың чемижи кылдыр хүлээдип берген сен. 6[+][+]Ол дээш, Мен дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен: Мен сени өлүрүүшкүнге хүлээдир мен, ол сени истеп сүрер. Өлүрүүшкүннү көөр хөңнүң чок апарбаан болганыңда, ол сени истеп сүрер – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 7Мен даглыг Сеирни ээн калган, хоозураан чер кылып каар мен; ону тавартыр кым-даа чорук кылбайн турар чер кылып каар мен. 8Мен ооң дагларының бажын мөчү-сөөктер-биле шып каар мен; хылышка шаштырып өлүрткеннер Сеирниң тейлеринге, шынааларынга[†] болгаш бүгү сугларының чанынга кээп дүжер. 9Мен Сеирни кезээ-мөңгеде хоозурадып каар мен, ооң хоорайларынга улус чурттавас. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер.

10Эдом,[†] сен: „Израиль[†] биле Иудеяның чоннары, оларның черлери бистии болур, бис оларны эжелеп аар бис“ – деп турган сен. Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы олар-биле болгай. 11[+]Ынчангаш Мен дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – Сээң израильчилерге килеңнеп,[†] адааргап, оларны көөр хөңнүң чок турганың дег, Мен база сени ынчаар аажылаар мен; сени шиидип, израильчилерге Бодумну ынчаар ажыдар мен. 12[+]Ынчан даглыг Израильди бак сөглеп: „Олар хоозураан-дыр! Оларны биске чизин дээш берген-дир“ – деп турган бүгү дорамчылалдарыңны Дээрги-Чаяакчы Мээң дыңнаанымны билип аар сен. 13Сен Мээң мурнумга улуургап, соксаал чок бак сөгленип турдуң; ол чугааңны дыңнаан мен».

14Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Бүгү чер-делегей өөрүп турда, Мен сени хоозурадып, хову кылып каар мен. 15[+]Израиль чоннуң ээлээн чери хоозураарга, өөрүп турганың дээш, Мен сээң-биле база шак ынчаар кылыр мен: хоозураар сен. Даглыг Сеир, бүгү Эдом хоозураарга, улус Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар».

#### 36


Израильдиң катап тургустунары

1-2[+][+]«Кижи амытан, Израильдиң дагларынга өттүр билип медегле. Олар дыңназын дээш, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: дайзын силерниң дугайыңарда хыы ханып: „Мөңге бедигээштер бистиң хувааглыг черивис апарды“ – дээр-дир. 3Ынчангаш өттүр билип медеглеп, Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: дайзыннар силерни хоозурадып, чүк-чүгүнден үптеп туруп бээрге, силер өске чоннарның алыр үлүү апарып, хоп-чипке кирип, бак сөглеттирип тур силер».

4[+]Ынчангаш, Израильдиң даглары, Дээрги-Бурган-Чаяакчының сөстерин дыңнаңар. Даглар, тейлерге болгаш хемнер, шынааларга[†] база Израильдиң чоок-кавызында турар арткан чоннарның олчалап, кочу-шоот кылып алганы кагдынган бузундулар болгаш ээнзирээн хоорайларга Ол чугаалап тур. 5[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Мээң хорадаан сагыжым кыптыгып, өске чоннарга, ылаңгыя бүгү Эдомга[†] удур чүве чугаалап турдум, чүге дээрге олар Мээң черимниң одар-белчиирин эжелеп алгаш, чонумну өөрүп-байырлап база бак көрүп үптеп турганнар.

6Ынчангаш израиль чер дугайында өттүр билип медеглеп, Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин даглар, тейлерге болгаш хемнер, шынааларга дамчыт: хорадаан сагыжымга алыскаш, килеңим[†] кыптыгып, мону чугаалап тур мен, чүге дээрге силер чоннарның дорамчылалын шыдажып турар-дыр силер. 7Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы: „Силерни долганган чоннар база дорамчылалга таваржыр“ – деп даңгыраглаан. 8А силер, Израильдиң даглары, ыяжыңар будуктары чечектелип, Мээң израиль чонумга чимизиңер бээр силер, чүге дээрге олар удавас чанып кээр. 9Көрүңер, Мен силерже сагыш салып, ээ көрнүр мен; силерни аңдарып, үрезин тарып каар. 10[+]Силерниң чурттакчы чонуңарны, бүгү израиль чонну, көвүдедир мен; хоорайларга улус чурттай бээр, бузундулар катап туттунар. 11[+][+]Мен силерде турар улусту база мал-маганны көвүдедир мен, олар өзүүчел апарып, өзүп-көвүдей бээр. Эрткен үеде ышкаш, Мен силерге улустан чурттадып каар мен, силерниң чериңерге биеэги үелерден-даа хөй ачы-буянны хайырлаар мен. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы[†] деп билип аар силер. 12[+]Силерже Бодумнуң израиль чонумну эккээр мен. Олар силерни ээлээр, силер оларның өнчү чери апаар силер база моон соңгаар оларның ажы-төлүнүң амы-тынынга четпес силер».

13[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Израиль[†] чер, сээң дугайыңда: „Бодунуң улузунуң бажын чип турар, чонунуң ажы-төлүнүң амы-тынынга чедип турар чер“ – дижип турар болганда, 14сен моон соңгаар улус чивес сен, бодуңнуң чонуңнуң ажы-төлүнүң амы-тынынга четпес сен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 15Мен сени моон соңгаар өске чоннарның кочулалын дыңнавас кылып каар мен; моон соңгаар өске аймактар мурнунга бак атка кирбес сен, бодуңнуң чонуңнуң ажы-төлүнүң амы-тынынга четпес сен». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Бодунуң ат-алдарын бодааш, Бурган Израильди чаартыр

16Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 17[+]«Кижи амытан, израиль чон бодунуң черинге чурттап тургаш, ону бодунуң ажыл-херээ база үүлгедиглери-биле бужартадып алган. Чоннуң оруу Мээң мурнумга ай демдээ көрүп турар херээжен кижиниң арыг[†] эвези дег болган. 18[+]Улус бо черге кылган өлүрүүшкүнү-биле, боттарының дүрзү-бурганнары-биле[†] ону бужартадыптарга, Мээң килеңим оларже кыптыккан. 19[+]Мен израильчилерни өске чоннар аразынга тоо быдарадып каан мен; олар аңгы-аңгы чурттарже тарадыр сывыртадыпкан; Мен оларны ажыл-херээн ёзугаар база үүлгедиглерин ёзугаар шиидип турдум. 20Ындыг-даа болза, олар кайы-даа черге баргаш, Мээң ыдыктыг[†] адымны баксырадып турдулар, чүге дээрге өске чоннар оларның дугайында: „Бо чон Дээрги-Чаяакчының чону-даа болза, Ооң черин каапкаш баар ужурга таварышкан-дыр“ – деп турган. 21[+]Израиль чоннуң чеде бергени чоннар аразынга баксырадып кааны Бодумнуң ыдыктыг адымны бодааш, сагыш човай берген мен.

22Ынчангаш израиль чонга Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: израиль чон, Мен силерни бодааш эвес, а силерниң чеде бергениңер чоннар аразынга баксырадып кааныңар Бодумнуң ыдыктыг адымны бодааш, ынчалдыр хөделир мен. 23[+]Мен ам чоннар аразынга баксырап калган өндүр улуг адымның, оларга баргаш, баксырадып кааныңар адымның ыдыктыын көргүзер мен. Ынчан ол чоннар Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – Мен оларга Бодумнуң ыдыктыымны силерни дамчыштыр көргүзер мен.

24[+]Мен силерни чоннар аразындан үндүрүп, бүгү чурттардан чыып алгаш, бодуңарның чериңерже эккээр мен. 25[+][+]Силерни арыглаашкын суу-биле бызай чажарымга, арыгланы бээр силер; бүгү бужар чорууңардан, бүгү дүрзү-бурганнарыңардан арыглап каар мен. 26[+]Силерге чаа сеткил-чүректи хайырлап, чаа сүлде-биле[†] бүргээр мен; силерниң дашталган чүрээңерни ап каапкаш, чымчак чүректи хайырлаар мен. 27[+]Мээң айтыышкыннарым ёзугаар чурттазыннар дээш, Мээң хоойлуларымны[†] сагып, күүсетсиннер дээш, Мен силерни Бодумнуң Сүлдем-биле бүргээр мен. 28[+]Силерниң ада-өгбеңерге бергеним черге чурттап, Мээң чонум болур силер, а Мен силерниң Бурганыңар болур мен, 29[+][+]силерни бүгү чүдек-бужар чүүлдериңерден адырар мен. Дүжүттү силерге берип, көвүдедир өстүрер мен, аш-чутту силерже ытпас мен. 30[+]Моон соңгаар аш-чут ужун өске чоннарга дорамчылатпас болзун дээш, ыяштарыңар чимизин база шөлдериңер дүжүдүн көвүдедип бээр мен. 31[+]Ынчан бузуттуг оруктарыңар биле үүлгеткен багай херектериңерни сактып келгеш, кем-бурууңар болгаш чүдек-бужар чорууңар дээш, боттарыңардан ческинер силер. 32Силерге билдингир болзун: Мээң ынчалдыр хөделип турарым – силерни бодаанымдан эвес – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – Израиль чон, эрткен оруктарыңар дээш ыядып, арныңар кыссын».

33Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Силерни бүгү кем-бурууңардан арыглаар хүнүмде Мен силерниң хоорайларыңарга улус чурттадып каар мен, бузундулар катап туттунар. 34Хоозураан черни улус болбаазырадып эгелээр, ол ам болап эрткен кижи бүрүзүнге ээн кылдыр көзүлбес. 35[+]Олар ынчан: „Ээнзиреп турган бо чер Эдем сесерлии дег апарды. Буступ дүшкен, кижи чок калган, хоозураан хоорайлар ам быжыгып, чурттакчыларлыг апарды“ – дээр.

36Ынчан силерни долгандыр чурттап арткан өске чоннар Дээрги-Чаяакчы Мээң үрелип бузулган чүвени катап тутканымны, ээн калган черни тарып каанымны билип аар. Дээрги-Чаяакчы Мээң ону чугаалааш, боттандырганымны билип аар».

37[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Мен израиль чоннуң мөргүлүнге[†] база катап харыылап, ооң улузун кодан мал дег көвүдедир мен. 38[+][+]Улус-чон Иерусалимде байырлалдар үезинде Бурганның өргээзинче эккелген хойлар[†] дег хөй боор; үрелип бузулган хоорайларны ынча хөй улус дола бээр. Олар ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар».

#### 37


Дирлип келген сөөктер

1[+][+]Дээрги-Чаяакчының холу мени катап база башкарып эгелээн. Ол мени Бодунуң Сүлдезин[†] дамчыштыр хоорайдан үндүргеш, ыйгылааш чер ортузунга тургузуп каан – ол ыйгылды сөөктер долган болду. 2Дээрги-Чаяакчы[†] мени оларны долгандыр эдерти бээрге, ыйгылда чыдар дыка хөй сөөктү көрүп кагдым. Олар аажок кургап калган болду. 3[+]Ол менден: «Кижи амытан, бо сөөктер дирлип кээп шыдаар бе?» – деп айтырды.

Мен: «Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы, ону чүгле Сен билир сен» – деп харыыладым.

4Ол ынчан меңээ мынча дээн: «Бо сөөктерге өттүр билип медегле. Оларга: „Кургаг сөөктер, Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнаңар!“ – деп чугаала. 5[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин оларга дамчыт: Мен силерже амы-тынны чорудуп бээримге, дирлип кээр силер. 6Силерни сиирлер-биле бүргей ап, эът-бодуңарны өстүрүп, кеш-биле шып каар мен. Силерже амы-тынны киир үрүптеримге, дирлип кээр силер. Ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер».

7Меңээ дужааганын ёзугаар өттүр билип медеглеп эгеледим. Медеглеп турумда, күштүг шимээн дыңналган соонда, сөөктер каттыжып, бирээзи чанындаазынга тутчуп эгелээн. 8Көөрүмге, сөөктерде сиирлер болгаш эът тыптып кээп, оларны кеш шыва апты, а амы-тын оларда чок болду.

9Ынчан Дээрги-Чаяакчы меңээ: «Амы-тынга өттүр билип медегле, кижи амытан. Өттүр билип медеглеп, Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа дамчыт: о, амы-тын, чер болгандан чедип кел, бо өлүрткен улусче тындынывыт, олар дирлип келзин!» – дээн.

10[+]Мен Ооң дужааганын ёзугаар өттүр билип медеглээримге, өлүг улусче амы-тын кире берген. Олар дирилгеш, бут кырынга туруп кээрге, эмге-тикчок аг-шериг турар болду.

11Ынчан Дээрги-Чаяакчы меңээ мынча дээн: «Кижи амытан, бо сөөктер – бүгү израиль чонну көргүзүп турар. Дыңна даан, бо чон: „Сөөктеривис кургап калган, идегеливис читкен; бис шуут чок апарган-дыр бис“ – деп тур. 12[+]Ынчангаш өттүр билип медеглеп, оларга Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: Мээң чонум, силерниң чевээңерни ажыдып, силерни үндүрүп аар мен, оон израиль черже эккээр мен. 13Чевээңерни ажыткаш, силерни үндүрүп аарымга, Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер, Мээң чонум. 14[+]Мен Бодумнуң Сүлдем-биле силерни бүргээр мен, ынчан дирлип кээр силер; Мен силерни боттарыңарның чериңерге чурттадып каар мен. Силер ынчан Дээрги-Чаяакчы Мээң чугаалаан чүвемни боттандырганымны билип аар силер». Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Иудея биле Израильдиң катап каттыжары

15Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 16«Кижи амытан, мергеден ап алгаш, аңаа: „Иудеяга болгаш ооң-биле эвилелдиг израильчилерге хамааржыр“ деп бижип каг. Оон өске мергеден ап алгаш, аңаа: „Эфремниң мергези – Иосифтиң[†] салгалынга болгаш ооң-биле эвилелдиг бүгү израиль чонга хамааржыр“ деп бижип каг. 17Сээң холуңга олар бүдүн кезек апарзын дээш, оларны бот-бодунга чыпшыр тудувут. 18[+]Кажан сээң чонуңнуң улузу сенден: „Бо чүү деп чүве боор, тайылбырлап көрем?“ – деп айтырарга, 19[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин оларга дамчыт: Мен Иосифтиң база ооң-биле эвилелдиг израиль аймактарга хамааржыр, Эфремниң тудуп турары мергени ап алгаш, Иудеяның мергезинге чыпшыр туткаш, олардан чаңгыс мерге кылыр деп тур мен; олар Мээң холумга бүдүн кезек апаар.

20Бижик бижип каан мергелериңни чоннуң мурнунга тудуп алгаш, 21[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин оларга дамчыт: Мен израильчилерни аразында турары чоннардан үндүре бергеш, чер болгандан чыггаш, боттарының черинче чедире бээр деп тур мен. 22Бо черге, даглыг Израильге, Мен оларны чаңгыс чон кылып каар мен. Олар шупту чаңгыс хаанныг боор, ам ийи аңгы чон болбас, моон соңгаар ийи аңгы күрүне кылдыр чарылбас. 23[+][+]Олар моон соңгаар дүрзү-бурганнар,[†] чүдек-бужар чүүлдер болгаш өске-даа кемниг херектери-биле боттарын бужартатпас. Мен оларны үүлгедип турганы бүгү өскерликчи чоруундан[*] адырып, арыглаар[†] мен. Олар Мээң чонум болур, а Мен оларның Бурганы болур мен.

24[+][+]Мээң чалчам Давидтиң[†] салгакчызы оларның хааны апаар, олар шупту чаңгыс кадарчылыг болур. Олар Мээң айтыышкыннарым ёзугаар чурттап, Мээң хоойлуларымны[†] сагып, күүседир. 25[+]Олар Мээң чалчам Иаковка[†] бергеним, боттарының ада-өгбезиниң чурттап турганы черге чурттаар. Боттары, ажы-төлү болгаш ажы-төлүнүң ажы-төлү аңаа кезээ-мөңгеде чурттаарлар. Мээң чалчам Давидтиң салгакчызы мөңге шагда оларның чагырыкчызы болур. 26[+]Мен олар-биле эп-найырал керээзи чарып аар мен, ол болза мөңге чагыг-керээ[†] болур. Оларны боттарының черинге турумчудуп, өстүрүп-көвүдедир мен. Бодумнуң ыдыктыг[†] оран-савамны оларның аразынга кезээ-мөңгеде тургузар мен, 27[+][+]Мээң чурттаар өргээм оларның аразынга турар. Мен оларның Бурганы болур мен, а олар Мээң чонум болур. 28[+]Мээң ыдыктыг өргээмни израильчилерниң аразынга кезээ-мөңгеде тургузуп аарымга, бүгү чоннар Мени Израильди ыдыктап турар Дээрги-Чаяакчы деп билип аар».

#### 38


Гогтуң Израильче халдаары

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыдып чугаалаан: 2[+]«Кижи амытан, Магог деп черде Гогче – Мешех биле Тувал деп черлерниң дээди чагырыкчызынче[*] шиглей көргеш, аңаа удур өттүр билип медегле. 3Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа дамчыт: о, Гог, Мешех биле Тувалдың дээди чагырыкчызы*, Мен сеңээ удур апардым! 4[+]Мен чаактарың өттүр тыртпа суп, сени ээй тырткаш, бүгү аг-шерииң: аъттарың, бүрүн чепсегленген аъттыг шеригжилериң, дозуг-камгалалдарлыг, хылыштарлыг дүк-түмен шерииң-биле кады чериңден үндүре бээр мен. 5[+]Сээң аг-шерииңге Персия,[†] Эфиопия[†] болгаш Ливияның дөгерези дозуг-камгалалдыг,[†] куяк бөрттерлиг шерии каттыжар; 6[+]Гомер чоннуң шерии, соңгу чүктүң кыдыг-кызыгаарындан тогарма аймактың бүгү шерии олар-биле кады болур. Сээң-биле кады хөй чоннар чоруур.

7Гог, белеткенип, дөгернип ал – сен база сээң чаныңга чыглып келген бүгү аг-шериг; оларны башкарар сен. 8[+]Хөй хүннер эрте бээрге, бодуңга айтыышкын алыр сен. Келир үеде дайын-чаадан адырылган, чонун хөй чоннардан даглыг Израильче чыып эккелген, үр үеде ээн чыткан чуртче халдаар сен. Ол черниң чурттакчыларын өске чоннар аразындан чыып, дедир чандырыпкан, олар ам айыыл чок чурттап турар. 9[+]А сен бодуңнуң аг-шерииң-биле, хөй чоннар-биле кады көдүрлүп, хат-шуурган ышкаш халдап кээр сен; черни дуглаптар булут ышкаш боор сен».

10Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Ол үеде сээң угааныңга багай бодалдар кирер, кара сагыштыг чүве бодап аар сен. 11[+]„Быжыглаттынмаан хоорай-суурларлыг черже чоруй барайн. Сагыш амыр, айыылзынмайн чурттап турар чонче халдаайн: олар ханалар чок чурттап турар-дыр, оларда дээктер, эжиктер чок-тур. 12Үптеттинип, олчаланыр мен; ээн турган, ам улус чурттай берген черже, өске чоннар аразындан чыып эккелген, чер-мал ажыл-агыйлыг болгаш делегейниң дал ортузунда чурттап турар чонче холум көдүрер мен“ – дээр сен. 13[+]Шева биле дедан аймактар, Фарсис чурттуг садыгжылар болгаш оларның бүгү суурлары[*] сенден: „Үптээр дээш үнүптүң бе? Мөөң чонуң чыып алгаш, олчаланыр, алдын-мөңгүн ап аар, мал-маган, эт-хөреңги хунаап аар, байлак олча-тывыш эккээр дээш үнүптүң бе?“ – деп айтырар.

14Ынчангаш, кижи амытан, өттүр билип медеглеп, Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин Гогка дамчыт: Мээң израиль чонум айыыл чок чурттап эгелээр хүнде сен ол дугайында албан билип аар сен. 15Соңгу чүктүң кыдыг-кызыгаарында бодуңнуң чуртуңдан сен база сээң-биле кады хөй чоннар үнүптер силер – шупту аът мунган улус, эмге-тикчок бөлүглежиишкин, кончуг улуг аг-шериг. 16[+]Гог, сен Мээң израиль чонумче, черни дуглаар дээн булут дег, көдүрлүр сен. Келир үеде Мен сени Бодумнуң черимче эккээр мен. Ынчан бүгү чоннар Мени билип аар, чүге дээрге олар көрүп турда, Мен сени дамчыштыр Бодумнуң ыдыктыымны көргүзер мен».


Гог биле ооң аг-шерииниң бастырары

17[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Мен шагдан бээр Бодумнуң чалчаларым, Израильде Бурганның медээчилерин[†] дамчыштыр сээң дугайыңда чугаалап турган эвес мен бе? Олар эрте шагда Мээң сени Израильге удур эккээримни өттүр билип медеглеп турган. 18Ол хүн болур чүве бо-дур: кажан Гог израиль черже халдап кээрге, хорадаанымдан Мээң килеңим[†] кыптыгар – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 19[+]Хорадаан сеткилимге хаара туттургаш, ажынган сагыжымның одунга хөме алыскаш, даңгыраглап тур мен: ол хүн израиль черге коргунчуг чер шимчээшкини болур. 20[+]Далайның балыктары, дээрниң куштары, хову-шөлдерниң аң-меңи, черде соястаан бүгү дириг амытаннар болгаш чер кырында бүгү кижи төрелгетен Мээң мурнумга сирилээр; даглар буступ дүжер, хаялар барып ужар, ханалар шупту черже кээп дүжер. 21[+]Мээң бүгү дагларымга Гогка удур дайылдажыр кылдыр хылышты кыйгырар мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – Ооң бүгү дайынчылары хылыжын бот-боттарынга удур хынындан уштур. 22[+][+]Мен Гогту шиидип, хамчык аарыг болгаш өлүм-чидим-биле кезедир мен. Олче, ооң аг-шериинче, ооң-биле кады турар хөй чоннарже суггур чаъс чагдырар мен, улуг долу, оттуг күгүр[†] дүжүрер мен. 23[+][+]Мен шак ынчаар Бодумнуң өндүр бедиимни, ыдыктыымны көргүзер мен, хөй чоннарга ажыттынар мен. Олар ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар».

#### 39

1[+]«Кижи амытан, Гогка удур өттүр билип медеглеп, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа дамчыт: Гог – Мешех биле Тувалдың дээди чагырыкчызы[*], Мен сеңээ удур апардым. 2[+]Мен сени ээй тырткаш, соңгу чүктүң кыдыг-кызыгаарындан үндүре бергеш, даглыг Израильге удур эккээр мен. 3[+]Сээң солагай холуңда чаны ушта шапкаш, оң холуңда согуннар черже кээп дүжер кылдыр кылып каар мен. 4[+]Сен Израильдиң дагларынга бодуңнуң бүгү аг-шерииң болгаш эдерип чоруур чоннарың-биле кады кээп дүжер сен. Мен сени янзы-бүрү араатан куштарга база ховунуң аңнарынга чемиш кылдыр бериптер мен. 5Сен ажык шөлге кээп дүжер сен, чүге дээрге Мен ону чугааладым – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 6[+]Мен Магог деп чериңче, далай эриинде айыыл чок чурттап турар улузуңче от ыдар мен. Олар ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы[†] деп билип аарлар.

7[+]Мен Бодумнуң ыдыктыг[†] адымны израиль чонумнуң аразынга ажыдар мен. Бодумнуң ыдыктыг адымны моон соңгаар бактатпас мен; бүгү чоннар ынчан Мени Дээрги-Чаяакчы, Израильдиң ыдыктыг Бурганы деп билип аар. 8Ол хүн чоокшулап келген, ол ыяап-ла кээр – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – Ол дээрге Мээң чугаалап турганым хүн ол-дур.

9[+]Ол үеде Израильдиң хоорайларының чурттакчылары октапкан ок-чепсекти оттулар чүүл кылдыр чыып үнүп кээр. Олар от кыпсып, бичии болгаш улуг дозуг-камгалалдар, ча-согуннар, моңнар болгаш чыдаларны өрттедип эгелээр. Ол бүгү оларга чеди чыл дургузунда оттулар чүүл боор. 10[+]Оларга оттулар ыяшты хову-шөлден чыгган азы арга-арыгдан[†] кескен херээ чок: ок-чепсек-ле оларга оттуларынга четчир. Олар боттарын үптеп турганнарны үптээр, боттарын олча кылып турганнарны олча кылып аар». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

11«Ол хүн Мен Израильге, далайның мурнунда Аварим шынаазынга,[†] Гогту хөөржүдер чер аңгылап бээр мен. Ол чер чорук кылган улустуң оруун моондактаар, чүге дээрге Гогту болгаш ооң мөөң бөлүглежилгезин аңаа хөөржүдүп каар. Улус ону Гамон-Гог шынаазы[*] деп адаар. 12Израиль[†] чон чер-чуртун арыглаар дээш, оларны чеди ай дургузунда хөөржүдүп кээр. 13Чурттуң бүгү чону оларны хөөржүдер болгаш Мээң Бодумну алдаржыдар хүнүмде ооң-биле алдар-ат чедип аар». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

14«Чеди ай эртерге, черни үргүлчү кезип, ооң кырында артып калган мөчү-сөөктерни дилээр улусту томуйлап каар. Олар хөөржүдүүшкүн кылып, чер-чуртту арыглаар ужурлуг. 15Ол улус черни кезип чоруптарга, кайы-бирээзи кижи сөөгү көрүп каан болза, ооң чанынга демдек арттырып каар. Ооң соонда хөөржүдүкчүлер келгеш, ол мөчү-сөөктү Гамон-Гог шынаазынга хөөржүдүп каар. 16Ында турар хоорайны Гамона[*] деп адаар. Олар черни шак ынчаар арыглап каар.

17[+]Кижи амытан, янзы-бүрү куштар биле черлик аң-араатанга Дээрги-Бурган-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: чыылгаш, Мээң силерге белеткеп каарым өргүл доюнче, Израильдиң дагларында өндүр улуг дойже чер болгандан кады барыңар; эът чип, хан[†] ижер силер. 18[+]Күчүлүг дайынчыларның эъдин чиир силер, черниң чагырыкчыларының ханын ижер силер. Олар дээрге кошкарлар, хойлар,[†] хуналар болгаш бугажыктар – васан черде бүгү семис малдар дег улус-тур. 19Мээң силерге белеткээним дойга үс-чагны тоттур чип, ханны эзиртир ижип аар силер. 20Мээң доюмче чедип келиңер, ынчан аъттарны, аъттыг шеригжилерни, күчүлүг дайынчыларны болгаш янзы-бүрү шериглерни тоттур чиир силер – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. –

21Мен бүгү чоннар аразынга Бодумнуң өндүр бедиимни көргүзер мен. Бүгү чоннар Мээң үндүрген шииткелимни, оларны тудуп турар холумну көрүп каар. 22[+]Ол хүннүң соонда, израиль чон Мени Дээрги-Чаяакчы, боттарының Бурганы деп билип аар. 23[+]А өске чоннар израиль чон бодунуң кем-буруузу дээш, Меңээ шынчы эвес болганы дээш бодунуң черинден өскээр көжүрткенин билип аар. Ынчангаш Мен чонумнуң хайы-биле оон өскээр көрнүп, дайзыннар холунга хүлээдип берген мен – олар шупту хылышка шаштырып өлүрткен. 24Мен оларны арыг эвези дээш база кемниг херектери дээш ынчаар аажылап, олардан өскээр көрнү берген мен».

25[+][+]Ынчангаш Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Мен ам Иаковтуң[†] салгалынга эки чолду эгидип[*], бүгү израильчилерге өршээл көргүзер мен, Бодумнуң ыдыктыг адымны камгалаар мен. 26[+]Кажан боттарының черинге айыыл чок чурттап эгелеп, оларны кым-даа коргудуп-дүвүретпес апарганда, олар боттарының бак атка киргенин база Меңээ өскерликчи чорук кылганын уттуптуп шыдаар[*]. 27[+]Оларны өске чоннар аразындан дедир чандырып, дайзыннарының чурттарындан чыып эккелгеш, оларны дамчыштыр хөй чоннарның мурнунга Мен Бодумнуң ыдыктыымны көргүзер мен. 28Мен оларны өске чоннарже туттуруушкунче чорудупкан-даа болзумза, ол черлерге оларның чаңгызын-даа арттырбайн база катап боттарының черинге чыып эккээримге, олар Мени Дээрги-Чаяакчы, боттарының Бурганы деп билип аар. 29[+]Мен Бодумнуң Сүлдем-биле[†] израиль чонну бүргээш, олардан ам кажан-даа өскээр көрүнмес мен». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 40


Бурганның чаа өргээзи


(3 Хаан. 6:1-38; 2 Чыл. 3:1-17)

1[+][+]Туттуруушкунга таварышканывыстың чээрби бешки чылының эгезинде, бир айның онда, найысылалывысты үреп бусканындан бээр он дөрт чыл эрткенде[*] – ол хүн Дээрги-Чаяакчының холу мени катап база башкарып эгелээш, Иерусалимче аппарган. 2[+][+]Бурган[†] Бодунуң чоруткан көстүүшкүннеринге[†] мени израиль черже аппаргаш, дыка бедик даг кырынга тургузуп каан. Дагның мурнуу чүкче көрүнген талазында хоорай-даа ышкаш тудуглар көстүп турган. 3[+][+][+]Бурган мени ынаар эккелди. Көөрүмге, хүлер дег кылаңнааш кижи турар болду. Ол кижи хемчээшкин кылыр лён[†] хендир биле хемчээр мерге тудуп алган, хаалга чанында турду. 4[+]Ол кижи меңээ: «Кижи амытан, карааң-биле көрүп, кулааң-биле дыңна. Сеңээ көргүзер бүгү чүвемче кичээнгейден сал, чүге дээрге сени бээр ол дээш эккелген болгай. Көрген бүгү чүвеңни израиль чонга чугаалап бээр сен» – дээн.


Даштыкы хананың чөөн талазында хаалга

5[+]Бурганның өргээзин долгандыр туткан хана көрүп кагдым. Демги кижиниң холунда хемчээр мергениң узуну алды кыры дурту[†] болду. (Мында анаа кыры дуртунга дөрт илиг немеп каан хемчээлди – узун кыры дуртун ажыглап турар.)[*] Ол кижи хананы хемчээрге, чоону бир хемчээр мерге дурту, а бедии база бир мерге дурту болган.

6[+]Оон демги кижи чөөн чүкче көрүнген хаалгаже баргаш, тепкииштерлиг чадалап ынаар үнгеш, ооң бир талазында эргинни хемчээрге, дооразы бир мерге дурту, а өске талазында эргинниң дооразын хемчээрге, база бир мерге дурту болган. 7Хаалганың өдүүнүң иштинде таңныылдар өрээлдерин хемчээрге, кайызының-даа узуну бир мерге дурту, дооразы база бир мерге дурту; а өрээлдер аразы беш кыры дурту болган. 8Хаалганың серилиг чери өргээже көрүнген турган. Ону хемчээрге, дооразы бир мерге дурту болган. 9Хаалганың серилиг черин хемчээрге, ниити дооразы сес кыры дурту. (Ооң чаактарының чоону ийи кыры дурту болган.) Ол серилиг чер Бурганның өргээзинче көрүнген турган.

10Чөөн чүкче көрүнген хаалганың өдүүнүң бир талазында үш, өске талазында база үш таңныылдар өрээли турган; олар шуптузу чаңгыс хемчээлдиг болгаш оларның бир-даа, өске-даа талазында чаактары база дөмей хемчээлдиг болган. 11Хаалганың кирер черин хемчээрге, дооразы он кыры дурту, а узуну он үш кыры дурту болган. 12Таңныылдар өрээлдериниң кайызының-даа мурнунда бедии бир кыры дурту моондак ханажыгаш турган. А өрээлдерниң боттарын кайы-даа талазындан хемчээрге, алды кыры дурту хемчээлдиг болган. 13Бир талада өрээлдиң дээвииринден өске талада өрээлдиң дээвииринге чедир хаалганың дооразын хемчээрге, чээрби беш кыры дурту болган. Бир өрээлдиң эжии өске өрээлдиң эжииниң дужунга турган. 14Хаалганың чаактарын хемчээрге, алдан кыры дурту болган. Шөлдүң бүгү талаларында хаалганың чаактары ындыг турган. 15Хаалгаже кирер черниң мурнуу талазындан эгелээш, серилиг черниң ындыы кыдыынга чедир хемчээл бежен кыры дурту болган. 16[+][+]Таңныылдар өрээлдериниң даштыкы ханазында, оларның аразында ханаларда болгаш серилиг черниң бодунуң бүгү талаларында хана-каракталчак соңгалар турган. Хаалганың чаактарында пальма ыяш дүрзүлери оюп, каастап каан болган.


Өргээниң даштыкы шөлү

17[+]Хемчээкчи кижи мени өргээниң даштыкы шөлүнче эккелди. Шөлдү долгандыр даш бедиктээш база ооң кырында турар үжен өрээл бар болду. 18Бедиктээш бүгү хаалгаларга чыпшыр турар, ооң дооразы хаалга бүрүзүнүң узуну-биле деңнежир болду. Ол дээрге адаккы бедиктээш-тир. 19Даштыкы хаалга биле иштики хаалга аразын хемчээрге, чүс кыры дурту болган. Чөөн-даа, соңгу-даа талада хаалгалар аразы ындыг хемчээлдиг турган.


Соңгу, мурнуу чүкче көрүнген хаалгалар

20Ол кижи даштыкы шөлдүң соңгу чүкче көрүнген хаалгазының узунун болгаш дооразын хемчээди. 21Хаалганың өдүүнүң бир талазында үш, өске талазында – база үш таңныылдар өрээли турган, оларның чаактары болгаш серилиг чери баштайгы хаалганыы дег хемчээлдиг болган: узуну бежен кыры дурту, а дооразы чээрби беш кыры дурту. 22Ол хаалганың соңгалары, серилиг чери болгаш пальмалар дүрзүлери чөөн талада баштайгы хаалганыы дег болган. Ынаар чеди тепкииштиг чада үнген, а ооң серилиг чери иштики талазында турган. 23Соңгу талада хаалганың дужунда, чөөн талада хаалганың дужунда дег, иштики шөлче кирер хаалга турган. Даштыкы хаалга биле иштики хаалга аразын хемчээрге, чүс кыры дурту болган.

24Оон хемчээкчи кижи мени мурнуу талаже аппаарга, ынаар углай көрүнген хаалганы көрүп кагдым. Хаалганың чаактары биле серилиг черни хемчээрге, өске хаалгаларныы ышкаш хемчээлдиг болду. 25Хаалга-даа, серилиг чер-даа, өске хаалгаларда дег, долгандыр турар соңгаларлыг болду. Хаалганың узуну – бежен кыры дурту, а дооразы – чээрби беш кыры дурту. 26Ынаар үнер чада чеди тепкииштиг, а ооң серилиг чери иштики талазында турган. Хаалганың чаактарының кайы-даа талазын пальма дүрзүлери каастаан. 27Иштики шөлдүң мурнуу чүкче көрүнген талазында база хаалга бар чорду. Даштыкы хаалга биле иштики хаалга аразын хемчээрге, чүс кыры дурту болган.


Иштики хаалгалар

28[+]Хемчээкчи кижи мени мурнуу талада хаалга дамчыштыр иштики шөлче киире берди. Ону хемчээрге, өске хаалгалар ышкаш хемчээлдиг болган. 29Ооң таңныылдар турар өрээлдери, чаактары болгаш серилиг чери өске хаалгаларныы дег хемчээлдерлиг чорду. Хаалгада болгаш серилиг черде долгандыр соңгалар бар болду. Хаалганың узуну – бежен кыры дурту, а дооразы – чээрби беш кыры дурту. 30Иштики шөлдү долгандыр хаалгаларның серилиг черлериниң узуну – чээрби беш кыры дурту, а дооразы – беш кыры дурту. 31Ол хаалганың серилиг чери даштыкы шөлче көрнүп турган. Хаалганың чаактарын пальмалар дүрзүлери каастаан, хаалгаже үнер чада сес тепкииштиг болган.

32Демги кижи мени чөөн талада хаалга дамчыштыр иштики шөлче аппаргаш, ол хаалганы хемчээрге, өске хаалгалар ышкаш хемчээлдиг болган. 33Ооң таңныылдар турар өрээлдери, чаактары болгаш серилиг чери өске хаалгаларныы дег хемчээлдиг чорду. Хаалгада болгаш серилиг черде долгандыр соңгалар бар. Хаалганың узуну – бежен кыры дурту, а дооразы – чээрби беш кыры дурту. 34Ооң серилиг чери даштыкы шөлче көрнүп турду. Чаактарны кайы-даа талазындан пальмалар дүрзүлери каастаан, хаалгаже үнер чада сес тепкииштиг болган.

35Оон ол кижи мени соңгу чүкче көрүнген иштики хаалгаже аппаргаш, ону хемчээрге, өске хаалгалар ышкаш хемчээлдиг болду. 36Ооң таңныылдар турар өрээлдери, чаактары, серилиг чери болгаш долгандыр турар соңгалары база ындыг болду. Хаалганың узуну – бежен кыры дурту, а дооразы – чээрби беш кыры дурту. 37Ооң серилиг чери[*] даштыкы шөлче көрнүп турган. Чаактарны кайы-даа талазындан пальмалар дүрзүлери каастаан, хаалгаже үнер чада сес тепкииштиг болган.


Өргүл белеткээр өрээлдер

38[+]Иштики хаалганың серилиг черинде кирер эжиктиг, бүрүн өрттедир өргүлдер[†] чуур өрээл бар болду. 39[+]Хаалганың серилиг чериниң ийи талазында ийи-ийи ширээ бар, аңаа бүрүн өрттедир өргүл, бачыт[†] дээш өргүл болгаш кем-буруу дээш өргүл малдары дөгерер турган чүве-дир. 40Соңгу чүкче көрүнген хаалгаже кирер чер чанында, ооң даштыкы ийи кыдыында, бир талазында ийи ширээ, серилиг чер чанында өске талазында база ийи ширээ турар чорду. 41Ынчалдыр хаалганың бир талазында дөрт, өске талазында база дөрт – өргүл малы дөгерер шупту сес ширээ бар болду. 42Чонуп каапкан даштардан кылган, узуну бүдүн чартык, дооразы бүдүн чартык, а бедии бир кыры дурту, бүрүн өрттедир өргүл малдары белеткээр дөрт ширээ база бар чорду. Ынаар бүрүн өрттедир болгаш өске-даа өргүл малдары дөгерер чепсек салып турган. 43Өргээни долгандыр турар ханаларда бир карыш дурттуг, ийи баштыг илбектер кадап каан болду, а ширээлерге өргүл эъди салып турган.


Бараалгакчыларның өрээлдери

44[+]Иштики хаалга артында, иштики шөлде ыраажылар өрээлдери турган: бирээзи соңгу хаалга чанында, чөөн[*] чүкче көрнүп турар, а өскези мурнуу хаалга чанында, соңгу чүкче көрнүп турар. 45Хемчээкчи кижи меңээ: «Мурнуу чүкче көрүнген өрээл Бурганның өргээзинде бараан болуп турар Ооң бараалгакчыларынга[†] хамааржыр. 46[+]А соңгу чүкче көрүнген өрээл өргүл салыр бедигээш[†] чанында бараан болуп турар бараалгакчыларга хамааржыр. Ол бараалгакчылар дээрге Садоктуң салгалы-дыр; Левийниң салгалындан чүгле оларга Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп, Олче чоокшулаарын чөпшээрээн» – дээн. 47[+]Ол кижи дөрбелчин шөлдү хемчээрге, узуну чүс кыры дурту, а дооразы база чүс кыры дурту болган. Бурганның өргээзиниң мурнунда өргүл салыр бедигээш турган.


Бурганның өргээзиниң кол тудуу

48Хемчээкчи кижи мени Бурганның өргээзиниң серилиг черинче эккелди. Ооң эжииниң чаактарын хемчээрге, кайызының-даа дооразы беш кыры дурту болган. Хаалганың дооразы кайы-даа талазындан үш кыры дурту болган. 49[+]Серилиг черниң узуну чээрби кыры дурту, а дооразы он бир кыры дурту[*]; ынаар үнер чада он тепкииштиг[*]; ооң эжииниң чаактарының кайы-даа талазында адагаштар бар болду.

#### 41

1Оон хемчээкчи кижи мени Бурганның өргээзиниң ыдыктыг өрээлинче[†] эккелди. Ынаар кирер эжиктиң чаактарын хемчээрге, кайызының-даа дооразы алды кыры дурту[†] болган. (Ужуражылга майгынының[†] хемчээли ындыг турган.) 2[+]Эжиктиң дооразы – он кыры дурту, а кайы-даа талазында кыдыкы ханаларның дооразы – беш кыры дурту. Ыдыктыг өрээлди хемчээрге, узуну дөртен кыры дурту, а дооразы чээрби кыры дурту болган. 3Оон демги кижи эң ыдыктыг өрээлче киргеш, эжиктиң чаактарын хемчээрге, кайызының-даа дооразы ийи кыры дурту болган. Эжиктиң узуну – алды кыры дурту, а дооразы – чеди кыры дурту. 4[+]Эң ыдыктыг өрээлди хемчээрге, узуну чээрби кыры дурту, дооразы база чээрби кыры дурту болган. Өргээже кирер черге чедир ооң дооразы шак ындыг турган. Оон ол кижи меңээ: «Бо дээрге аажок ыдыктыг чер-дир» – диди.

5[+]Бурганның өргээзиниң ханазының чоонун хемчээрге, алды кыры дурту болган. Өргээни долгандыр даштыкы тудуг турду, өргээниң кайы-даа талазында ооң дооразы дөрт кыры дурту болган. 6[+][+]Даштыкы тудугда өрээлдер үш аңгы деңнелде туттунган, бир өрээл-ле өскезиниң кырында турар, бир деңнелде-ле үжен өрээл бар. Өргээниң ханазын долгандыр өрээлдерниң чөленгииштери бар, ынчангаш кайы-даа өрээл өргээниң ханазынга чөленмейн турган. 7Бурганның өргээзин долгандыр турар даштыкы тудугда өрээлдер дараазында деңнелге келгеш-ле, алгып турду. Даштыкы тудугну өрү үнүп турар каъттарлыг кылдыр туткан болгаш, өрээлдер, өрүлээн тудум, алгып турду. Адаккы каъттан, ортузундаазын дамчыштыр, үстүкү каътче чада көдүрлүп үнген болду.

8Өргээже көөрүмге, ону долгандыр бедиктээш турар болду. Ол бедиктээш даштыкы тудугда өрээлдерниң таваа болур, ооң бедии – алды кыры дурту. 9Тудугда өрээлдерниң даштыкы ханазының чоону – беш кыры дурту. Өргээниң бо тудуунда өрээлдер биле 10Бурганның бараалгакчызының[†] өрээлдериниң аразында ажык девискээр турган. Ол ажык девискээр бүгү өргээни долгандыр турду, ооң дооразы чээрби кыры дурту болду. 11Даштыкы тудугда өрээлдерниң эжиктери ажык девискээрже углай, соңгу болгаш мурнуу талаже ажыттынып турду. Ажык девискээрниң долгандыр дооразы – беш кыры дурту.

12Өргээден барыын талада аңгы шөлде өске тудуг турду. Ол тудугнуң дооразы – чеден кыры дурту, ооң ханазының долгандыр чоону – беш кыры дурту, а узуну – тозан кыры дурту. 13[+]Бурганның өргээзин хемчээрге, узуну чүс кыры дурту; ол аңгы шөлдүң, ында турар тудугнуң болгаш тудугнуң ханаларының ниити узуну база чүс кыры дурту болган. 14Өргээниң чөөн талазында ажык шөлдүң дооразы – база чүс кыры дурту. 15Бурганның өргээзиниң артында аңгы шөлде турар тудугнуң узунун ооң ийи талазында өдүглери-биле кады хемчээрге, чүс кыры дурту болду.

Ыдыктыг өрээл, эң ыдыктыг өрээл болгаш ажык шөлче көрүнген серилиг чер, 16[+]а оон ыңай ол үш черни долгандыр турар эргиннер, хана-каракталчак соңгалар болгаш өдүглерни шуптузун ыяш-биле шап каан болду. Шала биле хананы соңгаларга чедир, ол ышкаш соңгаларны ыяш-биле шап каан болду. 17Бурганның өргээзиниң ханаларын иштинден база даштындан, эжиктиң кырындан эгелээш, эң ыдыктыг өрээлге чедир долгандыр ыяш-биле шап, оюп хээлээн каасталгалар-биле шып каан: 18[+]ол дээрге херувимнер[†] болгаш пальмалар дүрзүлери болду. Бир пальма-ла ийи херувим аразында турду, а херувим бүрүзү-ле ийи арынныг болду. 19[+]Херувимниң кижинии дег арны пальмаже бир таладан көрүнген, арзылаңныы дег арны – өске таладан көрүнген чорду. Бүгү өргээни долгандыр ынчалдыр кылып каан – 20ооң ханаларында херувимнер биле пальмаларны шаладан эгелээш, эжик кырынга чедир оюп-сиилбип каан болду.

21-22[+]Ыдыктыг өрээлдиң эжик кастыктары дөрбелчин болду. Эң ыдыктыг өрээлдиң мурнунда бир-ле чүве көзүлдү. Ооң хевири ыяштан кылган өргүл бедигээжи ышкаш болду, а бедии үш кыры дурту, узуну ийи кыры дурту. Ооң азыглары, таваа болгаш ханаларын ыяштан кылган болду. Хемчээкчи кижи меңээ: «Дээрги-Чаяакчының мурнунда турар ширээ бо-дур» – диди. 23Ыдыктыг өрээл-даа, эң ыдыктыг өрээл-даа ийи каът эжиктиг болду. 24[+]Эжик бүрүзү ийи хаалгалыг – эжик бүрүзүнде шүнчүктерде аскан ийи хаалга бар чорду. 25[+]Ыдыктыг өрээлдиң эжиктеринде, ханаларда дег, херувимнер биле пальмалар дүрзүлери оюп-сиилбип каан болду, а серилиг черниң даштында ыяш бедиктээш[*] турду. 26[+]Серилиг черниң кыдыкы ханаларында хана-каракталчак соңгалар турган, ханаларның кайызында-даа пальмалар оюп сиилбээн болду. Ындыг пальмалар өргээниң даштыкы тудуунда болгаш бедиктээштерде* база турду.

#### 42


Бараалгакчыларның кол өрээлдери

1[+]Ооң соонда хемчээкчи кижи мени даштыкы шөлдүң соңгу талазынче аппаргаш, иштики шөлде турар тудугнуң дужунда – ооң соңгу талазында турар өрээлдерже эккелди. 2Эжии соңгу талаже көрүнген бажыңның узуну – чүс кыры дурту,[†] а дооразы – бежен кыры дурту. 3Ол бажыңда үш аңгы деңнелде дужааштыр турар өрээлдер шөйүлген болду. Ооң бир талазында иштики шөлде дооразы чээрби кыры дурту ажык девискээр, а өске талазында даштыкы шөлде даш бедиктээш бар чорду. 4Өрээлдерниң мурнунда дооразы – он кыры дурту, узуну – чүс кыры дурту[*] ишкээр эртер өдүг турду. Оларның эжиктери соңгу чүкче көрүнген болду. 5Үстүкү өрээлдер тарлай берген, чүге дээрге оларның өдүглери бажыңның адаккы болгаш ортаакы каъттарда өрээлдеринден хөй чер ээлеп турар. 6Бажың үш каът, ынчалза-даа ол даштыкы шөл ышкаш адагаштарлыг эвес болду, ынчангаш чер кырындан эгелээш, өрээлдер тарлап турар. Үстүкү каътта өрээлдерни ортаакы каътта өрээлдерден, а ортаакы каътта өрээлдерни – адаккы каътта өрээлдерден тар кылдыр кылып каан. 7А даштыкы хана ол өрээлдерге база даштыкы шөлге чергелешкек бооп, өрээлдерниң мурнун дургаар бежен кыры дурту шөйүлген. 8Даштыкы шөлче көрүнген ол өрээлдерниң ниити узуну бежен кыры дурту, а ыдыктыг черже[†] көрүнген өрээлдерниң ниити узуну чүс кыры дурту болган. 9Адаккы өрээлдерже оларның чөөн талазында турар даштыкы шөл дамчыштыр эрте берип болур кылып каан.

10Өргээни долгандыр турар хананың чөөн[*] чүкче көрүнген талазында – иштики шөлдүң, ында тудугнуң мурнуу талазында база шак ындыг өрээлдер бар болду. 11Оларның мурнунда база өдүг бар. Олар соңгу талада өрээлдер ышкаш болган: узуну, дооразы, үнер черлери болгаш хемчээлдери база ол өрээлдернии дег. Соңгу талада өрээлдерниң эжиктеринге 12мурнуу талада өрээлдерниң эжиктери дөмей болду. Ол өрээлдерже эртер өдүгже кирер чер хананы дургаар турган, ынаар чөөн таладан кирер болду.

13[+]Хемчээкчи кижи меңээ: «Иштики шөлдүң соңгу база мурнуу талазында турар бо өрээлдер дээрге ыдыктыг өрээлдер-дир. Дээрги-Чаяакчыже чоокшулап турар Ооң бараалгакчылары[†] ол өрээлдерге аажок ыдыктыг[†] өргүлдерни чиир; олар ынаар аажок ыдыктыг өргүлдер – далган-тараа өргүлдерин, бачыт[†] дээш база кем-буруу дээш өргүлдерни[†] эккеп салыр, чүге дээрге ол чер ыдыктыг-дыр. 14[+]Бурганның бараалгакчылары ыдыктыг черже кирип келген болза, бараан болурда кедер хептерин уштуп, арттырып кагбаан шаанда, даштыкы шөлче үнмес болзун, чүге дээрге ол хептер ыдыктыг-дыр. Олар чон мурнунче үнер бетинде өске хептер кедип аар ужурлуг» – дээн.


Өргээниң девискээриниң ниити хемчээли

15Хемчээкчи кижи Бурганның өргээзиниң иштики девискээрин хемчээп дооскаш, мени чөөн талада хаалга дамчыштыр дашкаар үндүре бергеш, өргээни долгандыр хемчээп эгеледи. 16Чөөн таланы мерге-биле хемчээрге, узуну 500 мерге[*] дурту болган. 17Соңгу таланы ол-ла мергези-биле хемчээрге, база 500 мерге дурту болган. 18Мурнуу таланы хемчээрге, база 500 мерге дурту болган. 19Оон барыын талаже эггеш, ону мерге-биле хемчээрге, база 500 мерге дурту болган. 20[+]Демги кижи өргээни шак ынчаар бүгү дөрт таладан хемчээп кагды. Өргээни долгандыр хана турган, ооң узуну – 500 мерге дурту, а дооразы – база 500 мерге дурту. Ол хана ыдыктыг черни ыдыктыг эвес черден аңгылап турган.

#### 43


Бурганның өндүр чырыының өргээзинче эглип келгени

1[+]Хемчээкчи кижи мени чөөн талада хаалгага эккелди. 2[+][+][+]Көөрүмге, Израильдиң Бурганының өндүр чырыы чөөн чүктен кел чытты. Ооң үнү шапкын агым сугнуң коолааны дег болду, Ооң өндүр чырыы чер кырын херелдендир чырыдыпты. 3[+][+]Шак ол көстүүшкүн,[†] мээң ооң мурнунда, кажан Ол[*] хоорайны чок кылып каар дээш кээп турда, көргеним дег база Кевар хем чанынга көргеним дег көстүүшкүн болган. Мен хаваамны черге дегзи доңгая кээп дүштүм. 4Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы чөөн чүкче көрүнген хаалга таварып, Бурганның өргээзинче кире берди.

5[+][+]Бурганның Сүлдези[†] мени көдүргеш, өргээзиниң иштики шөлүнче аппарды. Көөрүмге, Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы өргээни бүргей апты. 6Демги кижи мээң чанымга турган. Бурганның өргээзиниң иштинден меңээ чүве чугаалаан үннү дыңнап кагдым. 7[+][+]Ол үн мынча дээн: «Кижи амытан, бо дээрге Мээң дүжүлгем турар чер-дир, Мээң бут салыр черим-дир. Мен маңаа израильчилер-биле кады кезээ-мөңгеде чурттаар мен. Израиль[†] чон Мээң ыдыктыг[†] адымны моон соңгаар бужартатпас – олар боттары-даа, оларның хааннары-даа самыыраашкыны-биле база хааннары өлүп каарга, оларның мөчү-сөөгү-биле[*] Мээң адымны бужартатпас. 8Олар боттарының ордузунуң эргинин Мээң эргиним чанынга, боттарының эжииниң кастыктарын Мээң эжиимниң кастыктарының чанынга, аравыста чүгле хана турар кылдыр тургузуп алган, Мээң ыдыктыг адымны чүдек-бужар херектери-биле бужартадып каан. Ынчангаш Мен килеңим[†] кыптыгып, оларны чок кылып каан мен. 9Ам олар Менден боттарының самыыраашкынын база хааннарының мөчү-сөөгүн чайлатсыннар. Ынчан Мен оларның аразынга кезээ-мөңгеде чурттаар мен.

10[+]Кижи амытан, Бурганның өргээзиниң дугайында израиль чонга тодарадып чугаалап бер, олар боттарының кем-буруулуг херектеринден ыядып човазыннар база өргээни хемчээзиннер. 11Бир эвес олар бүгү үүлгедиглеринден ыядып човаар болза, өргээниң хевирин болгаш турар чурумун, үнер-кирер черлерин, ооң бүгү тургузуун болгаш бүгү дүрүм, хоойлуларын[†] оларга тайылбырлап көргүс. Ол бүгүнү оларның мурнунга бижип каг – олар өргээниң тургузуун билип алгаш, дүрүмнерин күүсетсиннер.

12Бурганның өргээзиниң дугайында хоойлу бо-дур: өргээ[†] турар даг бажын долгандыр бүгү девискээр аажок ыдыктыг болур. Бурганның өргээзиниң дугайында хоойлу ол-дур».


Өргүл салыр бедигээш

13[+]«Өргүл салыр бедигээштиң[†] кыры дурту-биле[†] үндүрген хемчээли бо-дур. (Мында анаа кыры дуртунга дөрт илиг немеп каан хемчээлди – узун кыры дуртун ажыглап турар.)[*] Бедигээштиң таваан долгандыр коошпа турар. Коошпаның узуну-даа, дооразы-даа бедигээштиң тавааның узуну, дооразындан бир кыры дурту улуг; а коошпаның ханызы бир сөөм. Бедигээштиң бедии бо-дур: 14чер кырындан адаккы каъттың кырынга чедир бедии – ийи кыры дурту; адаккы каът ортаакы каъттан бүгү талаларда бир кыры дурту калбак. Адаккы каъттың кырындан ортаакы каъттың кырынга чедир бедии – дөрт кыры дурту; ортаакы каът үстүкү каъттан бүгү талаларда бир кыры дурту калбак. 15[+]Үстүкү каът дээрге бедигээштиң одаа-дыр. Ооң бедии дөрт кыры дурту; оортан дөрт мыйыс өрү көдүрүлген. 16Бедигээштиң одаа дөрбелчин: узуну-даа, дооразы-даа он ийи кыры дурту. 17[+]Ортаакы каът база дөрбелчин: узуну-даа, дооразы-даа он дөрт кыры дурту. Ону долганган коошпаның бедии чартык кыры дурту; коошпа бедигээштиң таваандан бүгү талаларда бир кыры дурту калбак. Бедигээшче көдүрлүр тепкииштер чөөн талада турар».

18[+]Бурган[†] меңээ мынча дээн: «Кижи амытан, Дээрги-Бурган-Чаяакчыны дыңна: кажан өргүл салыр бедигээшти тудуп каарга, аңаа бүрүн өрттедир өргүлдер[†] салырының база ынаар хан[†] төгериниң дүрүмнери бо-дур. 19[+][+]Садоктан укталган, Менче чоокшулап болур эргелиг левит-бараалгакчыларымга[†] бачыт[†] дээш өргүл кылдыр бугажыктан беривит – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 20[+]Ооң ханын узуп алгаш, бедигээштиң дөрт мыйызын, ортаакы каъдының дөрт азыын болгаш долгандыр турар черни чаап каг – ооң-биле бедигээшти бачыттан арыглап[†] каар сен. 21[+]Бачыт дээш өргүлдүң бугажыын алгаш, ыдыктыг черниң[†] даштынга, Бурганның өргээзиниң девискээринде доктаадып каан черге өрттедиптер сен.

22Даартазында хүндүс бачыт дээш өргүл кылдыр четпес-дудуу эвес дүктүгүр хунадан эккеп салыр сен; өргүл бедигээжин, бугажыктың ханы-биле арыглааны дег, арыглап каапсын. 23Ону арыглап алгаш, кодан малдан четпес-дудуу эвес малды – бугажык биле кошкарны эккел. 24[+]Оларны Дээрги-Чаяакчының мурнунга тургузуп каг. Бурганның бараалгакчылары оларже дустан чашкаш, Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл кылдыр салзын.

25[+]Чеди хүн дургузунда бачыт дээш өргүл кылдыр дүктүгүр хунадан эккеп салыр сен; кодан малдан четпес-дудуу эвес малды – бир бугажык биле бир кошкарны хүннүң-не эккеп салзын. 26Өргүл бедигээжин Бурганның бараалгакчылары чеди хүн дургузунда арыглап, ыдыктазын, ооң соонда ону ажыглап болур апаар. 27[+]Чеди хүн эрте бээрге, сески хүнден эгелеп база оон-даа ыңай Бурганның бараалгакчылары өргүл бедигээжинге силерниң бүрүн өрттедир болгаш эп-найырал өргүлдериңерни салып эгелээр. Ынчан силер Мээң сеткилимге тааржыр апаар силер». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 44


Ыдыктыг черже киирери

1Оон мээң үдекчим мени ыдыктыг черниң[†] чөөн талада даштыкы хаалгазынче дедир эккелди. Хаалга хааглыг болду. 2Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ: «Бо хаалга хааглыг артар, ону ажытпас, олап кым-даа кирбес. Ону таварып, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы кирген болгаш, ол хаалга хааглыг артар. 3Чүгле чоннуң чагырыкчызы Дээрги-Чаяакчының мурнунга чемненири-биле хаалга иштинге оруп аар. Чагырыкчы хаалганың серилиг черин дамчыштыр киргеш, база олап үне бээр» – дээн.

4[+]Ооң соонда демги кижи мени соңгу талада хаалга дамчыштыр Бурганның өргээзиниң мурнунче үндүре берди. Көөрүмге, Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы Ооң өргээзин бүргепкен болду. Мен ынчан хаваам черге дегзи доңгая кээп дүштүм. 5[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ мынча дээн: «Кижи амытан, карааң-биле көрүп, кулааң-биле дыңнап турар бүгү чүвеңче кичээнгейден сал. Мен сеңээ Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң бүгү дүрүм, хоойлуларының[†] дугайында чугаалап тур мен. Өргээже кирер черже болгаш ыдыктыг черден үнер черлерниң шуптузунче эң шыңгыы кичээнгейден сал.

6[+]Үймээнчи израиль чонга Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: израильчилер, бүгү-ле чүдек-бужар чүүлдер кылыры ам черле болзун! 7[+][+]Сеткил-чүрээ-даа Меңээ бердинмээн, мага-боду-даа кыртыжап демдектетпээн даштыкы улусту ыдыктыг черже киириптериңерге, олар Мээң өргээмни бужартадып каан-дыр. Силер Мээң аъш-чемимни – үс-чаг биле ханны Меңээ эккеп бергеш, Мээң-биле чарганыңар керээни боттарыңарның бүгү чүдек-бужар чүүлдериңер-биле үрээн-дир силер. 8Мээң ыдыктыг[†] чүүлдеримни кадарар хүлээлгеңерни күүсетпейн, Мээң ыдыктыг черимге ону күүседир кылдыр боттарыңар орнуңарга даштыкы улусту томуйлап каан-дыр силер».

9Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Сеткил-чүрээ-даа Меңээ бердинмээн, мага-боду-даа кыртыжап демдектетпээн даштыкы кижи бүрүзү, израиль чоннуң аразында чурттап чоруур-даа болза, Мээң ыдыктыг черимче кирбес ужурлуг. 10А Израиль[†] Менден аза бээрге, Мени каапкаш барган, дүрзү-бурганнарынга[†] мөгейип эгелээн левиттер боттарының кем-буруузун чүктээр. 11Олар Мээң ыдыктыг черимге бараан болуп, өргээмниң хаалгаларын таңныылдап, ында бараан болуушкуннарга киржип болур. Олар чонга бүрүн өрттедир болгаш өске-даа өргүлдер малдары дөгерип, улуска бараан болурлар. 12Ынчалза-даа левиттер чон-биле кады дүрзү-бурганнарга мөгееринге киржип, израильчилерни бачытче дуурайлап киирген боорга, олар боттарының кем-буруузун чүктээр деп даңгыраглаан мен – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 13Олар ам Менче, Бурганның бараалгакчылары[†] бооп, чоокшулап шыдавас. Олар Мээң бүгү ыдыктыг чүүлдеримче, аажок ыдыктыг өргүлдеримче чагдап шыдавас. Олар үүлгеткен чүдек-бужар чүүлдери дээш боттарының бак адын чүктээр. 14Мен оларга чүгле Бурганның өргээзинче сагыш салырын, аңаа хүн бүрүнүң ажылын кылырын дагзып тур мен».


Бурганның бараалгакчыларынга дүрүмнер

15[+]«Садоктан укталган левит-бараалгакчылар, кажан израильчилер Менден аза бээрге, ыдыктыг черимге бараан болуушкунну шынчы күүседип келген. Олар бараан болуру-биле Менче чоокшулап болурлар; үс-чаг биле хан[†] өргүп, Мээң мурнумга турарлар – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 16[+]Чүгле олар Мээң ыдыктыг өргээмче кирип, Меңээ бараан болуру-биле база ажыл-албанын кылыры-биле, Мээң ширээмче чоокшулаарлар.

17Ыдыктыг черниң иштики шөлүнче кирер хаалгага чедип келгеш, Мээң бараалгакчыларым лён[†] хептен кедип алзыннар. Иштики шөлге база Бурганның өргээзиниң иштинге бараан болуп тура, олар дүктен кылган хеп кетпезин. 18[+]Олар бажынга лёндан кылган тускай бөрттер кетсин, а иштики чүвүрлери база лёндан болзун. Дериттирер хеп кетпезин. 19[+]Олар өргээмниң даштыкы шөлүнче, ында турар чонче үнерде, бараан болуп кедер хевин уштуп, ыдыктыг өрээлдерге арттырып кагзын, боттарының ыдыктыын хевин дамчыштыр чонче таратпас дээш, өске хептен кедип алзын.

20[+]Бажын чүлүвес, бажының дүгүн узадыр өстүрбес ужурлуг; бажының дүгүн таартып турзун. 21[+]Бурганның бараалгакчылары иштики шөлче баар деп тургаш, арага ишпес ужурлуг. 22[+]Олар дулгуяк-даа, ашаандан чарылган-даа херээжен кижини кадай кылдыр албазын. Чүгле израиль чондан үнген арыг[†] кыстарны база өске бараалгакчының дулгуяан кадай кылдыр ап болур. 23[+]Олар Мээң чонумга ыдыктыг чүүлдү ыдыктыг эвезинден, арыг чүүлдү арыг эвезинден канчаар ылгаарын көргүссүн.

24[+]Бараалгакчылар чаргы-чаалылыг херектерге шииткекчи болуп, улусту Мээң дүрүмнерим ёзугаар шиитсин. Олар Меңээ тураскааткан бүгү байырлалдар дугайында хоойлу, доктаалдарымны күүсетсин; Меңээ тураскааткан амыр-дыш хүннерин ыдыктыг деп көрзүн.

25[+]Бурганның бараалгакчыларының кайызы-даа, арыг эвес апарбас дээш, өлүг кижиже чоокшулавас ужурлуг. Чүгле ачазы азы авазы, оглу азы уруу, акы-дуңмазы азы кижиге барып көрбээн угба-дуңмазы чок апарган болза, оларның мөчү-сөөгүнче чоокшулап, арыг эвес апарып болур. 26[+]А бужартаан соонда, арыгланып алгаш, ол бараалгакчы ам-даа чеди хонук дургузунда манаар ужурлуг. 27[+]Оон ол бараалгакчы ыдыктыг черге бараан болуру-биле иштики шөлче кире бээр хүнүнде бачыт[†] дээш өргүлдү эккеп салзын – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. –

28[+]Бурганның бараалгакчыларынга хамаарыштыр алырга, оларның өнчүзү – Мен-дир мен. Израильге оларга хувааглыг чер бербеңер: оларның ээлээр үлүү – Мен-дир мен. 29[+]Олар далган-тараа өргүлүнден,[†] бачыт дээш өргүлден болгаш кем-буруу дээш өргүлден чемненир. Израильде Дээрги-Чаяакчыга кезээ-мөңгеде тураскааткан бүгү чүве оларга хамааржыр. 30[+][+][+]Бүгү дүжүдүңерниң башкылыы база бүгү өргүлдериңерниң эң экизи Бурганның бараалгакчыларыныы болур. Оларга дээрбелээн баштайгы далган-тарааны бериңер, ынчан силерниң бажыңыңарга ачы-буян доктаар. 31[+]Бурганның бараалгакчылары бодунуң өлүмү-биле өлген азы араатан аңга үзерлеткен кушту-даа, дириг амытанны-даа чивес ужурлуг».

#### 45


Ыдыктыг тускай девискээр

1[+]«Чер-чуртту хуваап тура, Дээрги-Чаяакчыга ыдыктыг[†] тускай девискээрден аңгылап бериңер. Ооң узуну 25 000 кыры дурту,[†] дооразы 10 000[*] кыры дурту. Бүгү ол чер ыдыктыг болур. 2-3[+]Ыдыктыг девискээрге узуну 25 000 кыры дурту, дооразы 10 000 кыры дурту черден хемчээп каг. Аңаа Бурганның өргээзи[†] – эң ыдыктыг чер[†] турар. Бурганның өргээзи ыдыктыг девискээрге узуну болгаш дооразы 500 кыры дурту дөрбелчин чер ээлээр, а өргээни долгандыр дооразы 50 кыры дурту ажык чер турар. 4[+]Шак ол ыдыктыг кезек чер Бурганның бараалгакчыларынга,[†] Дээрги-Чаяакчыже чоокшулап, Ооң өргээзинде бараан болуушкун кылып турар улуска хамааржыр. Ол девискээрге Бурганның өргээзинден аңгыда, бараалгакчыларның бажыңнары база турар. 5[+]Узуну 25 000 кыры дурту, дооразы 10 000 кыры дурту өске кезек чер Бурганның өргээзинде ажылдап турар левиттерге хамааржыр – оларның ээлеп чурттаар чери ол болур, оларның чурттаар хоорайлары аңаа турар[*].

6[+]Ыдыктыг девискээрниң чанынга узуну 25 000 кыры дурту, дооразы 5000 кыры дурту кезек черни ээлээр кылдыр хоорайга аңгылап бээр силер. Ол хоорай бүгү израиль чонга хамааржыр.

7[+]Ыдыктыг девискээрниң база хоорайга хамааржыр черниң ийи талазында кызыгаарлашкак кезек черни чоннуң чагырыкчызы ээлеп аар. Ол кезек чер ыдыктыг девискээрниң база хоорайга хамааржыр черниң барыын талазындан барыын чүкче, чөөн талазындан чөөн чүкче шөйлүр; ооң узуну Израильдиң бир аймааның хувааглыг чериниң узуну-биле деңнежир. 8Ол дээрге Израильде чагырыкчының ээлээн чери-дир. Чагырыкчылар ам Мээң чонумну кызагдавазын, черни израиль чоннуң аймактарынга арттырып берип турзун».

9[+][+]Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы мынча дээн: «Израильдиң чагырыкчылары, ам болзун! Каржы чорук биле кызагдалды болдурбаңар, шынныг шииткел биле чөптүг чоруктан кылыңар, Мээң чонумну хувааглыг черинден үндүр сывырарын соксадыңар – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. –

10[+]Шын деңзилерден база кургаг төктүүчел, суук чүүлдерни шын хемчээр савалардан ажыглаңар. 11Эфа[†] биле бат – кургаг төктүүчел, суук чүүлдер хемчеглери – бир дөмей хемчээлдиг бооп, кайызы-даа бир хомерниң оннуң биринге деңнешсин. Хомер силерге саваның ишкириниң доктаадып каан хемчээ болзун. 12[+]Бир шекел[†] чээрби герага дең болзун, а алдан шекел бир минага дең болзун[*].


Өргүлдер биле байырлалдар

13Силерниң Меңээ бээр ужурлуг өргүл-белээңер бо-дур. Бир хомер ишти кызыл-тастың-на алданның бир кезиин; бир хомер ишти арбайның-на алданның бир кезиин бериңер. 14Бир кор ишти олива үзүнүң-не[†] чүстүң бир кезиин бериңер (бир кор бир хомерге деңнежир). 15Израильдиң суггаттыг одар-белчииринден ийи чүс өшкү-хойнуң-на бирээзин база. Ол бүгүнү далган-тараа өргүлдери, бүрүн өрттедир өргүлдер[†] болгаш эп-найырал өргүлдери кылдыр, улусту арыглаары-биле[†] эккеп салыр ужурлуг силер – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. – 16Черниң бүгү чурттакчылары ол өргүлдерни Израильдиң чагырыкчызынга бээр ужурлуг.

17[+]А чагырыкчының хүлээлгези болза байырлал болгаш ай чаазының хүннеринде база амыр-дыш хүннеринде – израиль чоннуң доктааттынган бүгү байырлалдарының үезинде бүрүн өрттедир өргүлдер, далган-тараа өргүлдери салыры база арага өргүлү чажары болур. Чагырыкчы кижи бачыт[†] дээш өргүлдү, далган-тараа өргүлүн, бүрүн өрттедир өргүлдү болгаш эп-найырал өргүлүн израиль чонну арыглаар кылдыр эккеп салзын».

18[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Бир айның бирээде кодан малдан четпес-дудуу эвес бугажыктан өргүп, ыдыктыг черни арыглап каг. 19[+]Бурганның бараалгакчызы бачыт дээш өргүл малының ханындан ап алгаш, Бурганның өргээзиниң эжик кастыктарын, өргүл салыр бедигээштиң[†] ортаакы каъдының дөрт азыын болгаш иштики шөлдүң хаалгаларының кастыктарын чаап кагзын. 20Айның чедиги хонуунда база ынчалдыр кылыңар. Ооң-биле Бурганның өргээзин улустуң частырыг кылып азы чүве билбези-биле бачыт үүлгеткенинден арыглап каар силер.

21[+]Бир айның он дөртте Хосталыышкын байырлалын[†] демдеглеңер, ынчан чеди хонук дургузунда ажыткы-биле[†] хөөтпейн быжырган далганнар чиир силер. 22Ол хүн чагырыкчы боду дээш база чурттуң бүгү чону дээш, бугажыкты бачыт дээш өргүл кылдыр эккеп салзын. 23[+]Байырлалдың чеди хонуунуң дургузунда чагырыкчы хүннүң-не Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл кылдыр четпес-дудуу эвес чеди бугажык биле чеди кошкарны база бачыт дээш өргүл кылдыр бир дүктүгүр хунаны эккеп салзын. 24[+]Далган-тараа өргүлү кылдыр бир бугажык болгаш кошкар-биле кады бир эфа ишти далган-тарааны эккеп салзын; бир эфа ишти-ле далган-тараа-биле кады бир гин ишти олива үзүн эккеп салзын.

25[+]Чеди айның он беште эгелээр байырлал үезинде чагырыкчы чеди хонук дургузунда база ындыг өргүлдерни эккеп салзын: ол хире бачыт дээш өргүлдү, ол хире бүрүн өрттедир өргүлдү, ол хире далган-тараа өргүлүн болгаш ол хире олива үзүн эккеп салзын».

#### 46

1Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы мынча дээн: «Чөөн чүкче көрүнген иштики хаалганы алды ажыл хүнүнде хаап каан турар ужурлуг, а амыр-дыш хүнүнде[†] база ай чаазының хүнүнде ону ажыдып каан турзун. 2[+]Чоннуң чагырыкчызы ол хаалганың серилиг черинче даштыыртан киргеш, хаалганың кастыының чанынга доктаап турупсун. Бурганның бараалгакчылары[†] ооң бүрүн өрттедир өргүлүн[†] болгаш эп-найырал өргүлүн салыр ужурлуг, оон чагырыкчы хаалганың эргининге Дээрги-Чаяакчыга мөгейгеш, үне бээр, а хаалга кежээге чедир ажык артар. 3А чурттуң чону амыр-дыш хүннеринде болгаш ай чаазының хүннеринде хаалгаже кирер чер мурнунга Дээрги-Чаяакчыга мөгеер. 4[+]Амыр-дыш хүнүнде чагырыкчының Дээрги-Чаяакчыга салыр бүрүн өрттедир өргүлү четпес-дудуу эвес алды хураган[†] болгаш четпес-дудуу эвес кошкар болур ужурлуг. 5Кошкар-биле кады бир эфа[†] ишти далган-тараа өргүлүн; хураганнар-биле кады ооң холу чеже далган-тарааны бээр-дир, ынчаны салзын, а бир эфа ишти далган-тараа-биле кады бир гин ишти олива үзүн[†] салзын. 6[+]Ай чаазында чагырыкчы кижи бир бугажык, алды хураган болгаш бир кошкарны – шупту четпес-дудуу эвес малды эккеп салзын. 7Бугажык болгаш кошкар-биле кады бир-бир эфа ишти далган-тараа өргүлүн; хураганнар-биле кады ооң холу чежени бээр-дир, ынчаны салзын, а бир эфа ишти далган-тараа өргүлү-биле кады бир гин ишти олива үзүн салзын.

8Өргээже кээп тура, чагырыкчы хаалганың серилиг черинче киргеш, база олап үнер ужурлуг. 9[+]Кажан чурттуң чону доктаадып каан байырлалдарда Дээрги-Чаяакчыга мөгейип кээп турда, өргээже соңгу талада хаалга дамчыштыр мөгейип кирген улус мурнуу талада хаалга дамчыштыр үнзүн, а мурнуу талада хаалга дамчыштыр кирген улус соңгу талада хаалга дамчыштыр үнзүн. Кым-даа кирген хаалгазын дамчыштыр дедир чанмазын, бүгү улус дужаашкак хаалга дамчыштыр өргээден үнзүн. 10Чагырыкчы чон аразынга туруп, улус кирерге, кады кирзин, олар үнерге, база кады үнзүн.

11Байырлалдар болгаш чыыштар хүннеринде чагырыкчы бир бугажык болгаш бир кошкар-биле кады бир-бир эфа ишти далган-тараа өргүлүн; хураганнар-биле кады чеже өргүлдү ооң холу бээр-дир, ынчаны салыр ужурлуг, а бир эфа ишти-ле далган-тараа-биле кады бир гин ишти олива үзүн салзын. 12[+]Бир эвес чагырыкчы Дээрги-Чаяакчыга эки туразы-биле өргүлдү – бүрүн өрттедир өргүл азы эп-найырал өргүлү кылыр деп турар болза, аңаа чөөн чүкче көрүнген хаалганы ажыдып берзин. Ол бодунуң бүрүн өрттедир өргүлүн азы эп-найырал өргүлүн амыр-дыш хүнүнде дег эккеп салзын. Чагырыкчы үне бээрге, хаалганы хаап кагзын.

13[+]Хүннүң-не бир харлыг, четпес-дудуу эвес хурагандан Дээрги-Чаяакчыга бүрүн өрттедир өргүл кылдыр эккеп салыр ужурлуг. Ону эртенниң-не эккеп салыр ужурлуг. 14Ооң-биле кады эртенниң-не бир эфа иштиниң алдының бири хире далган-тараа өргүлүн база далган-биле холуур дээш бир гин иштиниң үштүң бири хире олива үзүн эккээр ужурлуг. Дээрги-Чаяакчыга далган-тараа өргүлүнүң дугайында кезээ-мөңгеде доктаадып каан дүрүм ол-дур. 15Хураганны доктаамал бүрүн өрттедир өргүл кылдыр далган-тараа өргүлү болгаш олива үзү-биле кады эртенниң-не эккеп салыр ужурлуг».


Чагырыкчының ээлээр чери

16Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн: «Бир эвес чагырыкчы бодунуң хувааглыг чериниң кезээн оолдарының кайы-бирээзинге белекке берип турар болза, ол чер оглунуң өнчүзүнче шилчип, салгал дамчыыр хувааглыг чер апаар. 17[+]А бир эвес чагырыкчы бодунуң хувааглыг чериниң кезээн чалчаларының кайы-бирээзинге белекке берип турар болза, чалча кижи ол черни чүгле Хосталга чылынга[†] чедир ээлээр. Ооң соонда ол чер чагырыкчыже эглип кээр, ооң хувааглыг чери чүгле оолдарының өнчүзү болур. 18[+]Чагырыкчы чонну оларның хувааглыг черинден үндүр кызып, бодунга ап ап шыдавас. Мээң чонумдан кым-даа бодунуң ээлээн черин хавыртпазын дээш, чагырыкчы чүгле бодунуң хувааглыг черин оолдарынга салгал дамчыыр өнчү кылдыр берип шыдаар».


Өргүл малының эъдин белеткээр черлер

19Оон үдекчим мени хаалганың кыдыында эртер өдүг дамчыштыр Бурганның бараалгакчыларынга хамааржыр соңгу чүкче көрүнген ыдыктыг өрээлдерже[†] эккелди. Көөрүмге, өрээлдерниң барыын талакы кыдыында тускай чер бар болду. 20Ол кижи: «Маңаа Бурганның бараалгакчылары кем-буруу дээш база бачыт[†] дээш өргүлдерниң эъдин дүлүп, далган-тараа өргүлү быжырар. Өргүлдерни даштыкы шөлче үндүрбес, оларның ыдыктыын чонга дамчытпас дээш ынчаар кылыр» – дээн.

21Ооң соонда үдекчим мени даштыкы шөлче эккелгеш, ооң дөрт азыын тавартыр эрттирди. Көөрүмге, азыг бүрүзүнде-ле бир шөлчүгеш бар болду. 22Даштыкы шөлдүң дөрт азыында узуну дөртен кыры дурту,[†] а дооразы үжен кыры дурту бичии[*] шөлчүгештер бар болду. Олар азыг бүрүзүнде дөмей хемчээлдиг чорду. 23Оларның кайызын-даа долгандыр херимчигеш туткаш, адаанда одаглар улай тудуп каан. 24Үдекчим меңээ: «Бо дээрге чоннуң эккелген өргүл малдарының эъдин Бурганның өргээзинде ажылдап турар улустуң дүлүп, паштаныр черлери-дир» – дээн.

#### 47


Өргээден үндүр аккан хем

1[+]Ооң соонда үдекчим мени Бурганның өргээзинче кирер черже дедир эккелди. Өргээниң эргининиң адаандан агып үнүп чыдар суг көрүп кагдым (өргээ[†] чөөн чүкче көрүнген турган). Суг өргээниң мурнуу талакы кыдыының адаандан үнүп, өргүл салыр бедигээштиң[†] мурнуу талазы-биле чөөн чүкче агып чытты. 2Үдекчим мени соңгу талада хаалга дамчыштыр үндүргеш, өргээниң дашты-биле чөөн талада даштыкы хаалгаже аппарды. Көөрүмге, суг хаалганың оң талазындан үндүр агып чытты.

3[+]Оон үдекчим холунга хемчээр хендир туткаш, чөөн чүкче шиглей 1000 кыры дурту[†] черни хемчээп кылаштады. Кажан ол мени хемниң ындыы чарыынче кежирип каарга, суг кажыымга чедип турду. 4База 1000 кыры дуртун хемчээп кылаштааш, мени дедир кежирип каарга, суг дискээм караанга чедип турду. Оон база 1000 кыры дуртун хемчээп кылаштааш, мени ындыы чарыкче кежирип каарга, суг бел кежиимге чедип турду. 5Ооң соонда база 1000 кыры дуртун хемчээп кылаштады, а ында суг улгадып, мен ону кежип шыдавас апардым, чүге дээрге суг тереңнеп, эштип кежер ужурлуг турган; ол хемни сүзүп кежер арга чок болган. 6Үдекчим менден: «Кижи амытан, көрдүң бе?» – деп айтырды.

Оон үдекчим мени дедир хем эриинче аппарды. 7Мен ынаар чеде бергеш, хемниң ол-бо чарыында хөй ыяшты көрүп кагдым. 8[+]Демги кижи меңээ мынча дээн: «Бо суг чөөн чүкте черлерже аккаш, Иордан шынаазынче[†] баткаш, Дус далайже кирер. Ол суг далайже киир аккаш, далайның суун экиртиптер. 9Бо хемниң агып чыдар черинге-ле янзы-бүрү үүрмек дириг амытаннар имиңейнип чурттаар. Ол далайга балык дыка хөй боор, чүге дээрге хемниң агым суу далайның суун экиртиптер. Сугнуң аккан черинге-ле амыдырал хайныр. 10[+][+][+]Эрик кыдыынга балыкчылар көстүп кээр, олар Эн-Гедиден Эн-Эглаимге чедир четкилерин кургадып, чада салыр. Хевири янзы-бүрү балыктар, Улуг далайда ышкаш, дыка хөй болур. 11А Дус далайны долгандыр тулаа, шалбааларның суу экирбээн хевээр артар, оларны дустаар дээш ажыглаар. 12[+][+]Хемниң ол-бо чарыынга чүүл-бүрү хевирлиг чимистиг ыяштар үнер. Оларның бүрүзү оңмас, а чимизи үстүп төнмес. Ай санында-ла чаа чимис быжар, чүге дээрге суг оларже ыдыктыг черден[†] агып кээр. Ол ыяштарның чимизин чип болур, а бүрүзүн эмненири-биле ажыглаар».


Израильдиң чаа кызыгаарлары


(Сан. 34:1-15)

13Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы мынча дээн: «Израильдиң он ийи аймаанга[†] черни өнчү кылдыр хуваап бээриңер кызыгаарлар бо-дур. Иосифтиң[†] салгалдары ийи кезек чер алыр. 14[+]Черни аймактар аразынга дең кылдыр үлээр силер. Мен ол черни ада-өгбеңерге бээр бооп даңгыраглаан мен, ынчангаш ол силерниң өнчүңер болур.

15Черниң соңгу кызыгаары бо-дур: Улуг далайдан эгелээш, Хетлонну тавартыр Лево-Хаматты эрткеш, Цедадче, 16Беротче, Сивраимче (ол хоорай Дамаск биле Хаматтың девискээрлериниң аразында турар) база Авранның кызыгаарында Гацар-Тихонче шөйлүр. 17Ынчалдыр кызыгаар далайдан Дамаск биле Хаматтың соңгу кызыгаарында турар Гацар-Энанче шөйлүр. Соңгу кызыгаар ол-дур.

18Чөөн чүкке кызыгаар Авран болгаш Дамаск аразы-биле, Иордан хемниң[†] кыдыын дургаар галаад чер болгаш израиль черниң аразы-биле Дус далайже, шуут Тамарга чедир шөйлүр. Чөөн кызыгаар ол-дур.

19[+]Мурнуу чүкке кызыгаар Тамардан Кадестиң чанында Мерива суунга четкеш, оон Египет-биле[†] кызыгаарда аккан хемниң уну-биле Улуг далайга чедир шөйлүр. Мурнуу кызыгаар ол-дур.

20Барыын чүкке Лево-Хаматтың дужунда черге чедир кызыгаар – Улуг далай болур. Барыын кызыгаар ол-дур.

21Черни араңарда Израильдиң аймактарын ёзугаар хуваап алыр силер. 22[+]Силер ону боттарыңарга база араңарга чурттай бергеш, ажы-төлдүг апарган даштыкы улуска өнчү кылдыр хуваап алыр силер. Ол даштыкы улус силерниң араңарга Израильдиң үндезин чурттакчылары дег кылдыр санатсын: Израильдиң аймактарының аразынга оларга база хувааглыг черден өнчү кылдыр берзин. 23Даштыкы кижиге черни өнчү кылдыр бээрде, ооң чурттап турары израиль аймактың черинден бериңер». Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 48


Черни үлээни

1[+]«Аймактарның даңзызы бо-дур.

Соңгу чүкте Данның хувааглыг чери турар; ооң соңгу кызыгаары Хетлонну тавартыр Лево-Хаматты эрткеш, Гацар-Энанче шөйлүр. (Гацар-Энан Дамаскының кызыгаарында, а Хамат ооң соңгу талазында турар.) Данның чериниң чөөн чүктен барыын чүкче кызыгаары ол болур.

2[+]Асирниң хувааглыг чери Данның ээлээн чери-биле чөөн чүктен барыын чүкче кызыгаарлажыр.

3[+]Неффалимниң[†] хувааглыг чери Асирниң ээлээн чери-биле чөөн чүктен барыын чүкче кызыгаарлажыр.

4[+]Манассияның хувааглыг чери Неффалимниң ээлээн чери-биле чөөн чүктен барыын чүкче кызыгаарлажыр.

5[+]Эфремниң хувааглыг чери Манассияның ээлээн чери-биле чөөн чүктен барыын чүкче кызыгаарлажыр.

6[+]Рувимниң хувааглыг чери Эфремниң ээлээн чери-биле чөөн чүктен барыын чүкче кызыгаарлажыр.

7[+]Иуданың[†] хувааглыг чери Рувимниң ээлээн чери-биле чөөн чүктен барыын чүкче кызыгаарлажыр.

8[+]Иуданың хувааглыг чериниң чанынга ооң-биле чөөн чүктен барыын чүкче кызыгаарлашкан тускай девискээр турар. Ооң дооразы 25 000 кыры дурту,[†] а узуну бир аймактың хувааглыг чери-биле дең. Ол девискээрниң ортузунга ыдыктыг[†] өргээ[†] турар. 9[+]Ыдыктыг девискээрниң узуну 25 000 кыры дурту, а дооразы 10 000[*] кыры дурту. Ол девискээрни Дээрги-Чаяакчыга аңгылап каар силер. 10Ол ыдыктыг девискээр Бурганның бараалгакчыларынга[†] хамааржыр. Соңгу талазында ооң узуну 25 000 кыры дурту, барыын талазында дооразы 10 000 кыры дурту, чөөн талазында дооразы 10 000 кыры дурту, мурнуу талазында узуну 25 000 кыры дурту. Ооң ортузунга Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг өргээзи турар. 11[+][+]Ол черни Садоктуң салгалынга, Мээң ыдыктап кааным бараалгакчыларымга, бээр ужурлуг. Олар Меңээ шынчы бараан болуп келген, кажан израиль чон Менден аза бээрге, өске левиттер ышкаш, Менден ойталаваан улус-тур. 12Тускай девискээрниң бо кезээ, аажок ыдыктыг чер,[†] оларга хамааржыр. Ол чер левиттерниң турар девискээри-биле кызыгаарлажыр.

13[+]Левиттер[†] Бурганның бараалгакчыларынга хамааржыр черниң чанынга узуну 25 000 кыры дурту, а дооразы 10 000 кыры дурту хувааглыг чер алыр. Олар ол черни бүрүн хемчээл-биле алыр. 14Левиттер ону садып-даа, орнап ап-даа шыдавас. Ол болза чуртта эң эки хувааглыг чер болур. Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг чери болгаш, өске улус холунче шилчивес ужурлуг.

15[+]Тускай девискээрниң дооразы 5000 кыры дурту, узуну 25 000 кыры дурту арткан чери ыдыктыг эвес болур. Ону хоорай, бажың-балгат тударынга болгаш одар-белчиир кылырынга ажыглаар. Хоорай ол кезек черниң ортузунга турар. 16[+]Хоорайның хемчээли бо-дур: соңгу талазы 4500, мурнуу талазы 4500, чөөн талазы 4500 болгаш барыын талазы 4500 кыры дурту. 17Хоорайның одар-белчиири соңгу чүкте 250, чөөн чүкте 250, мурнуу чүкте 250 болгаш барыын чүкте 250 кыры дурту хемчээлдиг болур. 18Ыдыктыг девискээр-биле узун дургаар кызыгаарлашкак арткан кезек черниң узуну хоорайның чөөн талазында 10 000, барыын талазында 10 000 кыры дурту. Ол кезек черден алган дүжүт-биле хоорайның ажылчы чонун чемгерер. 19Хоорайда чурттап, ол кезек черни болбаазырадып турар ажылчыннар Израильдиң бүгү аймактарын төлээлеп болур.

20Аңгылап каан бүгү тускай девискээр дөрбелчин болур: узуну болгаш дооразы 25 000 кыры дурту. Ону ыдыктыг хувааглыг чер кылдыр, хоорайның ээлээн черин киириштир, аңгылаар ужурлуг.

21[+]Ыдыктыг девискээрниң база хоорайның ээлээн чериниң ийи талазындан арткан чер чагырыкчыга хамааржыр. Ооң чери тускай девискээрниң ээлеп турары 25 000 кыры дурту черден чөөн талаже чурттуң чөөн кызыгаарынга чедир, барыын талаже чурттуң барыын кызыгаарынга чедир шөйлүр. Аймактарның хувааглыг черлеринге чергелешкек ол ийи кезек чер чагырыкчыга хамааржыр. А ыдыктыг девискээр биле Бурганның өргээзи чагырыкчының черлериниң ортузунда турар. 22Левиттерниң болгаш хоорайның ээлээн черлери чагырыкчының ээлээн черлериниң ортузунда турар. Чагырыкчының ээлээн черлери Иуда биле Вениаминниң[†] хувааглыг черлериниң аразында турар.

23[+]Өске аймактарга хамааржыр черлер бо-дур.

Вениаминниң хувааглыг чери чөөн чүктен барыын чүкче чагырыкчының ээлээн черлери-биле кызыгаарлажыр.

24[+]Симеоннуң хувааглыг чери Вениаминниң ээлээн чери-биле чөөн чүктен барыын чүкче кызыгаарлажыр.

25[+]Иссахарның хувааглыг чери Симеоннуң ээлээн чери-биле чөөн чүктен барыын чүкче кызыгаарлажыр.

26[+]Завулоннуң[†] хувааглыг чери Иссахарның ээлээн чери-биле чөөн чүктен барыын чүкче кызыгаарлажыр.

27[+]Гадтың хувааглыг чери Завулоннуң ээлээн чери-биле чөөн чүктен барыын чүкче кызыгаарлажыр.

28[+]Гадтың хувааглыг чериниң мурнуу кызыгаары Негевте:[†] Тамардан Кадестиң чанында Мерива суунга четкеш, оортан Египет-биле[†] кызыгаарда аккан хемниң уну-биле Улуг далайга чедир шөйлүр.

29Израильдиң аймактарынга эдилээр кылдыр хуваап бээриңер чер ындыг-дыр». Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Хоорайның хаалгалары

30-31[+]«Хоорайдан үнер черлер бо-дур. Оларны Израильдиң аймактарының аттары-биле адаар. Узуну 4500 кыры дурту соңгу талада үш хаалга бар: Рувим, Иуда болгаш Левийниң.

32Узуну 4500 кыры дурту чөөн талада үш хаалга бар: Иосиф,[†] Вениамин болгаш Данның.

33Узуну 4500 кыры дурту мурнуу талада үш хаалга бар: Симеон, Иссахар болгаш Завулоннуң.

34Узуну 4500 кыры дурту барыын талада үш хаалга бар: Гад, Асир болгаш Неффалимниң.

35[+]Хоорай ханазының ниити узуну 18 000 кыры дурту. Ол хүнден эгелээш, хоорайның ады „Дээрги-Чаяакчы[†] ында“ болур».

### Даниил

#### Даниил

Даниил


Даниил

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


#### Даниил


Даниил медээчиниң ному


Киирилде

Даниилдиң ному еврей чон өске чоннарның бардам хааннарының араатанзыг дарлалының адаанга чораан үеде бижиттинген. Ындыг берге байдалда, автор номда бижиттинген чечен чугааларның болгаш Бургандан көстүүшкүннерниң дузазы-биле номчукчуларның мындыг идегелин оттуруп турар: херек кырында Дээрги-Бурган-Чаяакчы ол дарлакчылардан-даа күштүг болгаш, адак сөөлүнде Бодунуң чонунга тиилелгени эккеп бээр.

Утказының аайы-биле номну ийи кол кезекке чарып болур.

1) Вавилонда Даниилдиң болгаш ооң эштериниң дугайында алды чугаа (1–6 эгелер). Ол чугааларда Бурганның чонунуң эң-не айыылдыг үелерде безин Дээрги-Чаяакчыга шынчы бооп артарының чугула херектиин онзалап демдеглеп турар. Чүге дээрге Бурган Аңаа бердинген улусту камгалап, а Ооң чагыргазын тооп көрбээннерни томаартып шыдаар.

2) Еврейлерниң өске чоннар аразында келир үезин ажытсын дээш, Даниилге Бурганның чорутканы көстүүшкүннериниң дугайында эгелер (7–12). Ол көстүүшкүннерде еврей чонну чагырар Чоокку чөөн чүктүң империяларының удаа-дараа солчуп кээрин символдар дузазы-биле көргүскен. Оон Дээрги-Чаяакчы «кижи амытан оглунга дөмей» онзагай Хаанны чорудуптарга, ол Хаанның эрге-чагыргазы бүгү чоннарга мөңгези-биле тургустунар.

Бо номнуң элээн кезии (Эзраның номунуу дег) еврей эвес, а арамей (азы халдей) дылда – вавилон болгаш перси империяларның күрүне дылында бижиттинген.

#### 1


Дөрт аныяк израильчи Вавилон хоорайда

1[+][+]Иудеяның хааны Иоакимниң чагыргазының үшкү чылында Вавилоннуң[†] хааны Навуходоносор Иерусалимче кээп, хоорайны бүзээлеп алган. 2[+]Иудеяның хааны Иоакимни база Бурганның өргээзиниң эдилелдериниң чамдыызын Дээрги-Чаяакчы[†] Навуходоносорнуң холунче киирипкен. Навуходоносор ол эдилелдерни Сеннаарже[*] аппаргаш, бодунуң бурганының өргээзинде эртине шыгжамырынче суп каан.

3-4Вавилоннуң хааны израильчилерниң аразындан хаан азы ноян уктуг, четпес-дудуу эвес, арын-шырайы чараш, эртемче чүткүлдүг, угаангыр-сагынгыр, хаанның ордузунга албан-хүлээлге эрттиреринге тааржыр аныяк оолдар шилээш, оларны халдей дыл болгаш үжүк-бижикке өөредирин дүжүметтер даргазы Асфеназка дужааган. 5Хаан оларга хүн бүрүде чиир чемни, ижер араганы бодунуң аъш-чеминден аңгылап берип турзун деп дужааган. Олар үш чыл иштинде өөренгеш, ол хуусаа төнерге, хаанга бараан болуп эгелээр ужурлуг.

6[+]Оларның аразында Иуданың[†] аймаандан Даниил,[†] Анания, Мисаил болгаш Азария деп оолдар турган. 7[+]Дүжүметтер даргазы оларга өске аттар берип каан чүве-дир: Даниилге – Белтешацар, Ананияга – Седрах, Мисаилге – Мисах база Азарияга – Авденаго деп аттар тывыскан.

8[+]Даниил хаанның хандырганы чем-биле-даа, арага-биле-даа бодун бужартатпас деп ыяк шиитпирлеп алган[*]. Ынчангаш ол дүжүметтер даргазындан арыг эвес[†] чем чивезин чөпшээрээрин дилээн. 9[+]Бурган[†] дүжүметтер даргазын Даниилге энерел көргүзүп, ону кээргээр кылып каан. 10Ол дарга Даниилге: «Мен дээрги хаанымдан коргар-дыр мен. Ол боду силерниң ижер-чиир аъш-чемиңерни айтып берген болгай. А бир эвес хаан, өске эш-өөрүңерге деңнээрге, силерниң арган-дорганыңарны эскерип каар болза канчаарыл? Ынчан мен силер дээш хаанымның мурнунга бажым-биле харыылаар апаар мен» – деп харыылаан.

11Даниил ынчан дарганың ону болгаш ооң үш өңнүүн кадарзын дээш томуйлап кааны таңныылга[*] мынча дээн: 12[+]«Чалчаларыңар бисти шенеп көрүңерем. Он хонук иштинде биске чүгле ногаа, тараа болгаш сугдан өске чем бербейн көрүңер. 13Ооң соонда хаанның хандырган аъш-чемин чип турар оолдар-биле бистиң арын-шырайывысты деңнеп көрүңер даан. Ооң түңнелинде чалчаларыңар бисти канчаарыңарны бодуңар билиңер».

14Таңныыл ооң дилээ-биле чөпшээрешкеш, дөрт оолду он хонук иштинде шенеп көрген. 15Он хонук эрткенде, олар, хаанның хандырган аъш-чемин чип турар оолдарга деңнээрге, чараш болгаш шыырак көстүр болган. 16Ол хүнден эгелээш, таңныыл оларга үндүрүп берген чем болгаш арага орнунга чүгле ногаа, тараа берип турган. 17[+]Бурган ол дөрт оолга мерген угаан-сарыылды, бүгү эртемнерге чаяалганы хайырлап турган. А Даниилге янзы-бүрү дүштерни болгаш Бургандан көстүүшкүннерни[†] тайылбырлап билир чаяанны база хайырлаан чүве-дир.

18Хаанның айтып каан үези чедип кээрге, дүжүметтерниң даргазы оолдарны Навуходоносорга эккелген. 19Хаан олар-биле чугаалажып көөрге, бүгү оолдардан Даниил, Анания, Мисаил болгаш Азарияга чедер улус чок болган. Ынчангаш оларны хаанга бараан болур ажылга киирип каан. 20[+]Хаан кандыг-даа эртем талазы-биле чугаа чорударга, олар чурттуң бүгү илби-шидичилер болгаш караң көрнүрлеринден он катап угаанныг болган.

21[+]Даниил аңаа Кир хаанның чагыргазының бирги чылынга чедир ажылдаан чүве-дир.

#### 2


Хаанның дүжүн Даниилдиң тайылбырлааны

1[+]Навуходоносор хааннаашкынының ийиги чылында дүштер көрген. Оон сагыш-сеткили хөлзээрге, удувастап калган. 2Ынчан хаан бүгү халдей илби-шидичилерни, караң көрнүрлерни, чурагачыларны дүштерин тайылбырладып аар дээш кыйгыртып эккелген. Олар хаанның чарлыын ёзугаар ооң мурнунга чыглып келгеннер.

3Хаан оларга: «Мен дүш дүжедим. Ол дүжүмнүң утказын билип чадааш, дүвүрелге алзывыттым. Ону тайылбырладып алыксап тур мен» – дээн.

4[+]Халдейлер хаанга арамей дылга[*]: «Хаан мөңге назылазын! Чалчаларыңар биске дүжүңерни чугаалап бериңер, бис ону тайылбырлап көрээли» – дээннер.

5[+]Хаан халдейлерге: «Мындыг чарлык үндүрүп тур мен[*]: бир эвес силер мээң дүжүмнү болгаш ооң утказын чугаалап бербес болзуңарза, силерни үзе-чаза шаап шаажылап каар, а бажыңнарыңарны үрегдеп каар эвеспе. 6[+]А бир эвес ол дүштү база ооң утказын чугаалап бээр болзуңарза, силерге мен белектер, шаңналдар берип, улуг хүндүлел көргүзер мен. Ынчангаш дүжүмнү чугаалааш, ооң утказын илередиңер!» – деп харыылаан.

7Халдейлер катап база: «Хаан чалчалары биске дүжүн чугаалап берзин, бис ону ынчан тайылбырлаптар бис» – дээннер.

8Хаан мынча дээн: «Мен ылап билип тур мен. Мээң үндүрген чарлыым дыңнааш[*], силер үе чылдырып, шөйүп турар-дыр силер. 9[+]Мээң дүжүмнү тайылбырлап бербес болзуңарза, силерни чаңгыс кеземче манап турарын билир болгай силер. Ынчангаш силер мени мегелеп, мээң мурнумга кажарлап, чүве өскерли бээр чадавас деп бодап турар-дыр силер. Баштай дүштү чугаалаңар! Ынчан мен ооң утказын билип турарыңарга бүзүрээр мен».

10Халдейлер хаанга: «Хаанның дужаалын күүседип шыдаар кижи чер кырындан тывылбас. Кажан-даа, кандыг-даа хаан ындыг айтырыгны илби-шидичилерден, караң көрнүрлерден, чурагачылардан айтырып чорбаан. 11Хаан кым-даа харыылап шыдавас нарын айтырыг салып турар-дыр. Аңаа харыыны чүгле бурганнар билир, а олар кижилер аразында чурттавайн турар болгай» – деп харыылаан. 12[+]Ол сөстерни дыңнааш, хаан аажок ажынып-хорадап, Вавилоннуң[†] мерген угаанныгларын шуптузун өлүрүп каарын дужааган.

13Мерген угаанныгларны шаажылаарының дугайында чарлык үнүп келген. Даниилди[†] өөрлери-биле кады узуткаар дээш дилеп турган. 14Хаанның шаажылакчыларының даргазы Ариох Вавилоннуң мерген угаанныгларын өлүрер дээш чедип кээрге, Даниил ооң-биле угаанныг болгаш эптиг чугаа кылган. 15Ол хаанның эргетенинден: «Хаан чүге ындыг кадыг чарлык үндүрген чоор?» – деп айтырган. Ариох Даниилге херектиң ужурун чугаалап берген. 16Ынчан Даниил хаанга баргаш, ооң дүжүнүң утказын тайылбырлаарынга боданыр үеден бээрин дилээн.

17[+]Даниил бажыңынга келгеш, бүгү чүвени эштеринге – Анания, Мисаил болгаш Азарияга чугаалап берген. 18Дээрде саадаан Бургандан оларны кээргеп, чажытты ажыдарын база Вавилоннуң мерген угаанныглары-биле кады шаажылаттырарындан чайладырын эки дилээрин эштеринге ол чагаан. 19Дүне Даниилдиң дүжүнге ол чажыт ажыттынып келген. Ынчан Даниил дээрде саадаан Бурганны алгап-йөрээп, мынча дээн:

20«Бурганның адынга мөңге шагда алдар!
Ол мерген угаанныг болгаш күштүг-дүр.
21[+]Кандыг-даа шаг-үелерни Ол ээлчештир солуп турар,
хааннарны дүжүрүп, оларның орнунга чаа хааннарны көдүрүп турар.
Угаанныгларга – мерген угаанны, чүве эндевестерге билигни берип турар-дыр.
22[+]Ол ханы чажыттарны ажыдыптар,
дүмбей караңгыда чүү чажыртынганын билип каар;
Ол чырык-биле бүргеттинген.
23Өгбелеримниң Бурганы, Сени мактап, алдаржыдып тур мен.
Чүгле Сен меңээ мерген угаанны болгаш күштү бердиң!
Бистиң дилээвисти хандырып, Сен меңээ ам харыы бердиң:
хаанның айтырып турган чүвезин Сен биске айтып бердиң».

24Ооң соонда Даниил Вавилоннуң мерген угаанныгларын шаажылаары-биле хаанның чорудупканы Ариохка чеде бергеш, мынча дээн: «Вавилоннуң мерген угаанныгларын шаажылава. Мени хаанга чедир, мен ооң дүжүн чугаалап берейн».

25Ариох ол-ла дораан Даниилди хаанга эккелгеш, илеткээн: «Иудеядан тудуп эккелген улустуң аразындан мен силерниң дүжүңер тайылбырлаар бир кижи тып алдым, хааным».

26Ынчан хаан Даниилден (азы Белтешацардан): «Сен шынап-ла мээң кандыг дүш көргенимни билгеш, ону тайылбырлап шыдаар сен бе?» – деп айтырган.

27Даниил хаанга мынча деп харыылаан: «Хаанның айтырып турар чажыдын аңаа мерген угаанныглар-даа, илби-шидичилер-даа, караң көрнүр улус-даа, чурагачылар-даа ажыдып шыдавас. 28[+][+]Ынчалза-даа дээрде саадаан Бурган[†] бар, чажыттарны Ол ажыдып билир. Ол Навуходоносор хаанга келир үелерде чүү болурун баш бурунгаар чугаалап берген-дир. Орун-дөжээңерге тамчыктанып удуп чыдырыңарда, силерниң дүжүңерге мындыг чүве кирген-дир. 29Силер орун-дөжээңерге чыда, келир үеде чүү болурун бодап турган-дыр силер. Ынчангаш чажыттарны ажыдар Бурган силерге келир үени көргүскен-дир. 30[+]А меңээ ол чажыт бүгү өске улустан угаанныг боорумга эвес, а силерге, о, хааным, ол дүштүң утказын тайылбырлап берзин дээш база дүвүрелиңерниң үнген дөзүн силерни билип алзын дээш ажыттынганы ол-дур.

31Хаан, силер дүжүңерде улуг көжээ көрген-дир силер – дендии улуг кылаңнааш көжээ, ооң хевири дыка сүртенчиг. 32Ол көжээниң бажы – арыг[†] алдын, хөрээ болгаш холдары – мөңгүн, ишти болгаш дөңмектери – хүлерден бүткен. 33Чодалары – демир, таваңгайлары – демир болгаш дой холумактыг. 34Оон силер бир көрүптериңерге, кижиниң кандыг-даа киржилгези чокка, көжээниң кырынче дагдан хоорулган бир даш кээп дүшкеш, ооң демир болгаш дой холумактыг буттарын чуура дүшкен. 35Ынчан демир, дой, хүлер, мөңгүн болгаш алдын шупту тоглап баткаш, чайгы шаңда тараа саваңы дег апарган. Хат ол бүгүнү хадып аппаарга, чүү-даа артпайн барган-дыр. А көжээни чуура дүшкен даш улуг даг апаргаш, бүгү чер-делегейни дола берген.

36Дүш ындыг болган-дыр. А ам хаанга ооң утказын чугаалап берээли[*]. 37[+]Хаан, силер дээрге хааннарның хааны-дыр силер. Силерге дээрде саадаан Бурган хааннаашкынны, эрге-чагырганы, күчү-күштү, ат-алдарны хайырлааш, 38[+]кижилерни, черниң аңнарын, дээрниң куштарын, каяа-даа чорааш, силерге чагыртыр кылдыр Ол берген-дир. Алдын баш – силер-дир силер. 39[+]Силерниң сооңарда өске хааннаашкын келир. Ол силерниинге четпес боор. Ооң соонда дараазында хүлер хааннаашкын бүгү чер кырын чагырар апаар. 40[+]А дөрткү хааннаашкын демир дег быжыг болур. Демирниң бүгү чүүлдерни чуура шаап, бузуп келири дег, ол хааннаашкын демгилерни шуптузун чылча шаап каар. 41Оон ыңай силер чартыын дойдан, чартыын демирден кылган таваңгайларны база бут салааларын көрген болгай силер, ынчаарга хаанныг күрүне ийи аңгылаттынган болур. Ында демирниң быжыының кезик-чамдыызы бар боорга, силер демирни дой-биле чартыктажып турар кылдыр көрген-дир силер. 42Буттарның салааларының чамдыызы демир, бир чамдыызы – дой, ынчангаш хааннаашкын чамдыкта быжыг, бир чамдыкта бустуучал болур-дур. 43Силерниң көргениңер демир дой-биле холушкак болганы дег, ол чоннарның салгалдары база төрелдежип каар. Ынчалза-даа демир биле дойнуң холумааның быжыг тудушпазы дег, олар чаңгыс эп болбас. 44[+][+]Ол хааннарның үезинде өске чоннарның холунга кирбес, мөңге, бузулбас күрүнени дээрде саадаан Бурган тургузуп каар. Ол күрүне демги күрүнелерни шуптузун чылча шаап, узуткап каар. А ол боду мөңгези-биле турар. 45Ынчангаш кандыг-даа кижиниң киржилгези чокка, дагдан хоорулган даштың көжээ[†] кырынче кээп дүшкеш, демирни, хүлерни, дойну, мөңгүннү болгаш алдынны чуура дүжүп каапканының утказы ол. Өндүр улуг Бурган ынчалдыр хаанга келир үени көргүскени ол-дур. Дүш ылап-ла ындыг болган, тайылбырлааны база бүзүрелдиг».

46[+][+]Навуходоносор хаан Даниилдиң мурнунга хаваан черге дегзип, мөгейгеш, аңаа далган-тараа өргүлү[†] база чаагай чыттыг арага өргүлүн салырын дужааган. 47[+]Хаан Даниилге: «Силерниң Бурганыңар ылап-ла бурганнарның Бурганы-дыр! Хааннарның Тергиидекчизи-дир! Сен ол чажытты ажыдып шыдапкан болганыңда, сээң Бурганың чажыттарның Ажыдыкчызы-дыр!» – дээн. 48Ооң соонда хаан Даниилге эңмежок белек-селээн сунгаш, ону Вавилоннуң мерген угаанныгларының даргазы, Вавилон девискээрниң чагырыкчызы кылдыр депшидип каан. 49Хаан Даниилдиң дилээ-биле Седрах, Мисах болгаш Авденагону Вавилон девискээрниң ажыл-агый башкарыкчылары кылып каан. А Даниил боду хаанның өргээзинге артып калган чүве-дир.

#### 3


Алдын көжээ, отка шаажылал

1[+]Навуходоносор хаан бедии – алдан, дооразы – алды кыры дурттуг алдын көжээ кылдыргаш, ону Вавилон[†] девискээринде Деира оргулаажынга тургузуп каан. 2Ооң соонда хаан бүгү дүжүметтерни, тус чер чагырыкчыларын, чөвүлекчилерни, акша-хөреңги кадагалакчыларын, шииткекчилерни, даргаларны, чурт баштыңнарын тургузуп алган көжээзин ыдыктаар ёзулалга кээп, чыглырынче кыйгырткан. 3Бүгү дүжүметтер, тус чер чагырыкчылары, чөвүлекчилер, акша-хөреңги кадагалакчылары, шииткекчилер, даргалар, чурт баштыңнары[†] хаанның көжээзиниң мурнунга чыглып келгенде, 4медеглекчи ыыткыр мынча дээн: «Дыңнаңар, бүгү чоннар, аймактар болгаш төрел бөлүктер! 5Труба, эдиски, лимби, чадаган, чанзы, кеңгирге – бо бүгү хөгжүм үнүн дыңнап каг сал-ла, Навуходоносор хаанның тургузуп кааны алдын көжээге черге чедир мөгейип, кээп дүжер силер. 6[+]Мөгейбес болгаш кээп дүшпес кижини чалын-оттуг суугуже киир октаптар!» 7Труба, эдиски, лимби, чадаган, чанзы, кеңгирге болгаш өске-даа хөгжүм үннери чаңгыланып эгелээри билек, бүгү чоннар, аймактар болгаш төрел бөлүктер Навуходоносор хаанның тургузуп кааны алдын көжээге черге чедир мөгейип, кээп дүшкеннер.

8[+]Ол үеде чамдык халдейлер чедип келгеш, иудейлерни хоптанып эгелээн. 9[+]Олар Навуходоносор хаанга мынча дээн: «Хаан мөңге назылазын! 10-11Труба, эдиски, лимби, чадаган, чанзы, кеңгирге болгаш өске-даа хөгжүм чаңгыланып үнерге, бүгү чоннар, аймактар болгаш төрел бөлүктер алдын көжээге черге чедир мөгейип, кээп дүшсүн, а аңаа мөгейип кээп дүшпээн кижини чалын-оттуг суугуже киир октаптар деп бүгүдеге силер, хаан, чарлык үндүрген болгай силер. 12[+]А Вавилоннуң ажыл-агыйын башкарарын дагзып кааныңар иудейлер – Седрах, Мисах болгаш Авденаго олар силерни дыңнавайн, силерниң бурганнарыңарга бараан болбайн, силерниң тургузуп каан алдын көжээңерге мөгейбейн турарлар-дыр».

13[+]Ону дыңнааш, Навуходоносор аажок ажынып-хорадааш, Седрах, Мисах болгаш Авденагону эккээрин дужааган. Оларны хаанга эккээрге, 14Навуходоносор айтырган: «Седрах, Мисах болгаш Авденаго! Силерни мээң бурганнарымга бараан болбайн, мээң тургузуп каан алдын көжээмге мөгейбейн турар дээр-дир, ол шын бе? 15[+]Мындыг-дыр: труба, эдиски, лимби, чадаган, чанзы, кеңгирге болгаш өске-даа хөгжүм үннери чаңгыланып эгелээри билек, мээң кылганым алдын көжээге черге чедир мөгейип, кээп дүжеринге белен болуңар; ынчанмас болзуңарза, доп-дораан чалын-оттуг суугуже киир октаттырар силер! Ынчан кандыг бурган силерни мээң холумдан адырып шыдаарыл?»

16-17Ынчалза-даа Седрах, Мисах болгаш Авденаго Навуходоносор хаанга: «О, хаан! Силерге ол дугайында харыы бээривис албан эвес. Бистиң бараан болуп чоруур Бурганывыс суугунуң одундан-даа, силерниң холуңардан-даа бисти адырып шыдавас деп бе? 18Бир эвес адырып албас-даа болза, дөмей-ле, хаан, билип алыңар: силерниң бурганнарыңарга бараан болбас бис, силерниң тургузуп каан алдын көжээңерге-даа мөгейбес бис» – деп чугаалаан.

19[+]Ынчан Навуходоносор Седрах, Мисах болгаш Авденагога оон-даа артык ажына бээрге, ооң арны хуула берген. Ол суугуну ооң мурнунда турганындан чеди катап изиг кылдыр одаарын дужааган. 20Бодунуң шерииниң эң шыырак дайынчыларынга Седрах, Мисах болгаш Авденаго оларны хүлүп-шарааш, чалынныг отче киир октаптарын дужааган. 21Шериглер оларны хүлүп-шарааш, хөйлең, бөрт болгаш өске-даа идик-хеви-биле олчаан отче киир октапкан. 22Хаанның коргунчуг чарлыын ёзугаар суугуну эмин эрттир изидир одап каанындан, Седрах, Мисах болгаш Авденагону шаажылаар кеземчени күүседип турган улус боттары безин чалбыыштан өрттенип өлүп калган. 23Седрах, Мисах болгаш Авденагону үжелдирзин хүлүглүг хевээр отче октапканнар[*].

24Хенертен Навуходоносор хаан кайгаанындан далаш-биле туруп келгеш, чөвүлекчилеринден айтырган: «Бис суугуже үш хүлүглүг кижи октапкан болгай бис але?»

«Ийе, шак-ла ындыг, хаан» – деп харыылааннар.

25[+]Ол мынча дээн: «А мен от ортузунда хостуг кылаштажып турар каң кадык дөрт кижи көрүп тур мен. Дөрт дугаар кижи Бурганның бир оглунга дөмей-дир». 26[+]Навуходоносор чалбыышталып турар оттуг черге чоокшулап келгеш: «Седрах, Мисах болгаш Авденаго, Дээди Өрүкү Бурганның чалчалары! Оон үнүп келиңерем!» – деп кыйгырган. Ынчан Седрах, Мисах болгаш Авденаго от аразындан үнүп келгеннер. 27Даргалар, тус чер чагырыкчылары, чөвүлекчилер, хаанның дүжүметтери чыглып келгеш, көөрге, ол үш кижиге от дегбээн, бажының дүктери өрттенмээн, идик-хеви бүдүн, олардан өртеңзиг чыт безин келбес болган.

28Навуходоносор хаан мынча дээн: «Седрах, Мисах болгаш Авденагонуң Бурганынга алдар! Ол Бодунуң төлээзин чорудупкаш, Аңаа идегээн чалчаларын камгалап алган-дыр. Олар хаанның дужаалын тооваан, боттарының амы-тынын бодаваан – бодунуң Бурганындан өске кандыг-даа бурганга бараан болбаан, мөгейбээн. 29[+]Бүгү чоннарга, аймактарга болгаш төрел бөлүктерге мээң үндүрген дужаалым бо-дур: кым Седрах, Мисах болгаш Авденагонуң Бурганын бак сөглээр болдур, ол кижини үзе-чаза кезип шаажылаар, ооң бажыңын узуткап каар! Чүге дээрге ол Бургандан өске кандыг-даа бурган ынчаар камгалап шыдавас». 30Ооң соонда хаан Седрах, Мисах болгаш Авденагога Вавилон девискээринге бедик эрге-дужаалдарны берип, депшиткен чүве-дир.


Кескен ыяш дугайында дүш

31[+]Навуходоносор хаанның чер кырында бар бүгү чоннарга, аймактарга болгаш төрел бөлүктерге үндүрген чарлалы бо-дур:

Силерге амыр-тайбың доктаазын! 32Дээди Өрүкү Бурганның менче
чоруткан кайгамчыктыг чүүлдер болгаш онзагай демдектерин силерге
тоожуп чугаалаарын шиитпирледим.
33[+]Ооң чоруткан демдектери өндүр улуг,
Ооң кылган кайгамчык чүүлдери күштүг!
Ооң хааннаашкыны – мөңге быжыг,
Ооң эрге-чагыргазы – бүгү салгалдар кырында турар!

#### 4

1Мен, Навуходоносор, бодумнуң бажыңымга амыр-шөлээн чурттап, ордумга аас-кежиктиг тамчыктанып чордум. 2[+]Ынчалза-даа мен дүш дүжээш, аажок корткан мен. Удуп чыда, дүжүмде көргеним болуушкуннар дыка сүрээденчиг болду. 3Мээң ол дүжүмнү тайылбырлап берзин дээш, Вавилоннуң[†] бүгү мерген угаанныгларын бодумнуң мурнумга чыып эккээрин дужааган мен. 4[+]Бүгү илби-шидичилер, караң көрнүрлер, чурагачылар, мерген угаанныг халдейлер чедип келген. Дүжүмнү оларга чугаалап бээримге, кым-даа тайылбырлап шыдаваан. 5[+][+]Адак сөөлүнде Даниил[†] чедип келди (мээң бурганымга тураскаадып, ону Белтешацар деп адаар) – ол кижи ыдыктыг[†] бурганнарның сүлдезин[†] эдилээн болду. Мен аңаа дүжүмнү мынчаар чугаалап бердим:

6«Илби-шидичилерниң даргазы Белтешацар! Сени ыдыктыг бурганнарның сүлдезин эдилээн деп билир мен, сен кандыг-даа чажытты чииги-биле ажыдып шыдаар сен. Ынчангаш меңээ чугаалап берем, көрген дүжүмнүң утказы чүл? 7[+]Удуп чыда, мындыг дүш көрдүм. Чер-чурттуң ортузунда бедик ыяш өзүп турар – 8кончуг улуг, күчүлүг ыяш, бедии дээрде чедип турар, черниң ужу-кыдыынга чедир көстүп турар; 9сырый бүрүлерлиг, бүгүдени чемгериптер эңмежок кат-чимистиг. Ооң хөлегезинде – черниң аңнары, будуктарында – дээрниң куштары чурттап турар, бүгү амылыг амытан оон аштанып-чемненип турар.

10Оон ыңай дүжүмде көөрүмге, дээрниң ыдыктыг хайгааракчы төлээзи дүжүп келгеш, 11дыңзыг үн-биле мынча деп турду: „Ыяшты ужургаш, будуктарын кезиңер, бүрүлерин үзе соккаш, кат-чимизин тө силгиңер. Ооң хөлегезинден аңнар дезип чорутсун, будуктарындан куштар ужа берзин. 12Оон черге чүгле дазылдарлыг төжек артсын, оъттуг ховуга ол төжек демир болгаш хүлер-биле кинчилетсин. Дээрниң чаъс-шалыңы-биле шыгыттынзын, ооң үүлези черниң оъдунуң аразынга аңнар-биле артары болзун. 13Кижи медерелин ол чидирипкеш, аң-меңниң угаан-чүрээн эдилээр, ынчалдыр чеди чыл[*] эртер. 14[+]Бо дужаал – дээрниң ыдыктыг хайгааракчыларының шиитпири-дир! Бүгү амылыглар оон билип алзын: кижи күрүнелерин Дээди Өрүкү Бурган[†] чагырып турар. Хааннаашкынны Ол берип турар, күзээр болза, эң-не кудуку барасканны-даа хаан кылдыр көдүрер“.

15[+]Мен, Навуходоносор хаан, шак мындыг дүш көрдүм. А сен, Белтешацар, ол дүштү тайылбырлап чугаалап бер. Чүге дээрге мээң күрүнемде чаңгыс-даа мерген угаанныг кижи ооң утказын чугаалап шыдавас-тыр. А сен ону шыдаар сен, чүге дээрге сен ыдыктыг бурганнарның сүлдезин эдилээн болгай сен».

16[+]Даниил, азы Белтешацар, кезек када аңгадай берген – ооң бодалдары дүвүренчиг болган. Хаан аңаа: «Белтешацар! Ол дүш болгаш ооң утказы сени дүвүретпезин» – дээрге, Белтешацар мынча деп харыылаан:

«Дээрги хааным! Ындыг дүш силерниң дайзыннарыңарга дүжеттинип, ооң утказы оларга хамааржыр турган болза. 17Силерниң көргениңер бедии дээрде чедип турар, черниң ужу-кыдыынга чедир көстүп турар кончуг улуг, күчүлүг ыяш, 18сырый бүрүлерлиг, бүгүдени чемгериптер эңмежок кат-чимистиг, адаанда – черниң аңнары, будуктарында – дээрниң куштары чурттап турар, бүгү дириг амытан оон аштанып-чемненип турар ыяш дээрге, 19[+]о, хааным, силер-дир силер. Силер улуг болгаш күчүлүг силер: силерниң ат-алдарыңар дээрге чедир өскен, а силерниң эрге-чагыргаңар черниң ужу-кыдыынга чедип турар. 20Хаан көөрге, дээрниң ыдыктыг хайгааракчызы дүжүп келгеш, мынча деп турган: „Ыяшты ужургаш, узуткап кааптыңар, оон черге чүгле дазылдарлыг төжек артсын, оъттуг ховуга ол төжек демир болгаш хүлер-биле кинчилетсин. Дээрниң чаъс-шалыңы-биле шыгыттынзын, ооң үүлези черниң оъдунуң аразынга аңнар-биле артары болзун. Ынчалдыр чеди чыл* эртер“.

21Дээрги хааным, Дээди Өрүкү Бурган силерге кандыг үүле онааганын көргүзүп турары ол-дур. 22Силерни кижилер аразындан сывырыптар, силер черлик аң-мең аразынга чурттап, мал ышкаш оът оъттаар, дээрниң чаъс-шалыңы-биле шыгыттынар силер. Ынчалдыр чеди чыл* эртерге, кижи күрүнелерин Дээди Өрүкү Бурган чагырып турар-дыр деп билип каар силер: күзээн кижизинге хааннаашкынны Ол берип турар. 23Ынчалза-даа ол ыяштың дазылдарлыг төжээн арттырып каарын дужааган болгай. Ынчап кээрге, кажан силер бүгү эрге-чагырга дээрде саадаан Бурганга хамааржыр деп чүвени билип каарыңарга, силерге хааннаашкыныңарны эгидип бээр-дир. 24[+][+]Ынчангаш, хааным, мээң сүмем силерге таарымчалыг болзун: бачыттарыңарны чөптүг херектер-биле, кем-бурууңарны түреңги улуска ээ көрүүшкүн-биле эдип алыңар. Ынчан, канчап билир, силерниң амыр-шөлээн амыдыралыңар уламчылаар чадавас».

25Ол бүгү Навуходоносор хаанга мынчалдыр таварышкан. 26Он ийи ай эрткенде, хаан Вавилонда ордузунга селгүүстеп чораан. 27«Бо-дур, өндүр улуг Вавилон – найысылалым – деп, хаан чугаалаан. – Ону мен күчү-күжүм-биле бодумнуң ат-алдарымга тураскаадып тудуп каан мен!»

28Ол сөстерни чугаалап четтикпээнде, дээрден үн дыңналган: «Бээр дыңна, Навуходоносор хаан! Хаан эргеңни казыттырган сен. 29Сени кижилер аразындан сывырыптар, черлик аң-мең аразынга чурттаар сен. Мал ышкаш оът оъттаар сен. Ынчалдыр чеди чыл[*] эртерге, кижи күрүнелерин Дээди Өрүкү Бурган чагырып турар-дыр деп билип каар сен: күзээн кижизинге хааннаашкынны Ол берип турар».

30Ол-ла дораан бүгү чүве Навуходоносор-биле ынчалдыр болу берген. Ону кижилер аразындан сывырыпкан, ол мал ышкаш оът оъттап, дээрниң чаъс-шалыңы-биле шыгыттынып турган. Бажының дүгү эзирниң чүглери дег[*], дыргактары куштуу дег кылдыр өзүп калган.

31[+]Ол хуусаа эрте бээрге, мен, Навуходоносор, караамны дээрже угландырыпкан мен – ынчан угаан-медерелим менче катап эглип келген. Мен Дээди Өрүкүнү алдаржыдып, мөңге дириг Бурганны алгап-мактадым: Ооң эрге-чагыргазы – мөңге чагырга-дыр, Ооң хааннаашкыны – бүгү салгалдар кырында турар. 32[+][+]Чер-делегейниң бүгү чурттакчылары Ооң мурнунга чүү-даа эвес-тир; дээрниң күштери-биле-даа, черниң чурттакчылары-биле-даа Ол канчалдыр күзей-дир, ынчалдыр кылыр. Ооң холун кым-даа доктаатпас, «Ынчап болбас!» деп кым-даа чугаалавас. 33[+]Ол өйде угаан-медерел менче эглип келген; бодумнуң хаан алдар-хүндүм болгаш күчү-күжүм база менче эглип келген. Чөвүлекчилерим болгаш дээди нояннарым мени хүлээп аарга, мен катап хаан апардым. Мээң күчү-шыдалым мурнукузундан-даа артык улгаткан. 34Ам мен, Навуходоносор, Дээрниң Хаанын алдаржыдып, Аңаа мактал болгаш хүндүлел көргүзүп тур мен:

Ооң бүгү ажыл-чорудулгазы ылап шынныг,
Ооң оруктары чөптүг;
Ол турамык менээргектерни томаартып шыдаар.

#### 5


Валтасарның дою, ханада бижик

1[+][+]Бир катап Валтасар хаан бодунуң муң дээди дүжүмединге дой кылгаш, олар-биле кады арага ижип турган. 2[+]Эзирип калгаш, Валтасар өгбези Навуходоносорнуң Иерусалимде Бурганның өргээзинден ап алганы алдын болгаш мөңгүн саваларны эккээрин дужааган: хаан, ооң нояннары, кадайлары болгаш кул-кадайлары[†] ол савалардан арага ишсиннер дээн. 3Иерусалимде Бурганның өргээзинден келген алдын саваларны эккээрге, хаан, ооң нояннары, кадайлары болгаш кул-кадайлары ол савалардан арага ижип эгелээн. 4[+]Олар араганы ишпишаан, боттарының алдын, мөңгүн, хүлер, демир, ыяш болгаш даш бурганнарын алдаржыдып турганнар.

5Хенертен кижи холунуң салаалары көстүп келгеш, хаанның ордузунуң чугайлап каан ханазынга чырыткы дужунга бир чүве бижип эгелээн. Хаан бижип турар холду көрүп каан – 6[+]ооң арны агарып, аажок корга берген, балдыры сириңейнип, дискектери бот-боттарынга үскүлежи берген. 7[+]Хаан дыңзыг үн-биле алгырыпкаш, илби-шидичилерни, чурагачыларны база караң көрнүрлерни эккээрин дужааган. Ол Вавилоннуң[†] мерген угаанныгларынга чугаалаан: «Кым ол бижикти номчупкаш, утказын тайылбырлаптарыл, ол кижиге каас-коя хепти кедиргеш, мойнунга алдын илчирбежигеш суп бээр мен. Ол кижи күрүнеде үш дугаар улуг эргелиг кижи боор». 8[+]Хаанның бүгү мерген угаанныглары чедип келгеш, ол бижикти номчуп-даа, утказын тайылбырлап-даа чадап кааннар. 9Ынчан кортканындан Валтасар хаанның арны оон-даа агарып калган, а ооң нояннары аңгадай берген.

10[+]Хаан болгаш ооң нояннарының чүнү чугаалажып турарын билип кааш, кадын дой болуп турган черге чедип келгеш, мынча дээн: «Хаан мөңге назылазын! Бодалдарыңар дүвүревезин, арныңар агарбазын. 11[+][+]Ыдыктыг[†] бурганнарның сүлдезин[†] эдилээн бир кижи силерниң күрүнеңерде чурттап чоруур болгай. Силерниң өгбеңерниң хааннаашкынының үезинде-ле, ооң чырык угаан-сарыылы, бурганнарның мергени-биле дөмей мергени билдингир турган чүве-дир. Силерниң өгбеңер, Навуходоносор хаан, ону илби-шидичилерниң, караң көрнүрлерниң, чурагачыларның болгаш өске-даа мерген угаанныг халдейлерниң даргазы кылып каан турган-дыр – хаан боду, силерниң өгбеңер аан! 12[+][+]Даниилдиң[†] (ону хаан Белтешацар деп база адап турган) угаан-сарыылдыы, чүве билири чүнүң-биле-даа деңнеттинмес, дүш билири шыырак, утказы билдинмес чажыт болгаш нарын тывызык чүүлдерни тайылбырлаары эки. Даниилди кыйгырып эккелзин – ол тайылбырлап бээр».

13Даниилди ооң мурнунга эккээрге, хаан аңаа мынча дээн: «Мээң хаан өгбемниң Иудеядан үндүрүп эккелгени улус-биле кады келген Даниил дээрзи сен сен бе? 14Сени ыдыктыг бурганнарның сүлдезин эдилээн, чырык угаан-сарыылдыг болгаш аажок мерген угаанныг деп дыңнадым. 15Бо-дур, мерген угаанныгларны, илби-шидичилерни меңээ бо бижикти номчуп, ооң утказын тайылбырлап берзин дээш чалап эккээрге, олар чүнү-даа чугаалап шыдавас болдулар. 16А сени мен билдинмес чажыт болгаш нарын тывызык чүүлдерни дыка тайылбырлаар кижи деп дыңнадым. Бир эвес сен бо бижикти номчупкаш, утказын тайылбырлап бээр болзуңза, сеңээ каас-коя хеп кедиргеш, мойнуңга алдын илчирбежигеш суп бээр мен. Ынчан сен күрүнеде үш дугаар улуг эргелиг кижи боор сен».

17[+]Даниил хаанга мынчаар харыылаан: «Белектерни бодуңарга арттырып алыңар, шаңналдарны өске улуска бериптиңер. Мен ол чокка-ла хаанга ол бижикти номчааш, утказын чугаалап бээр мен. 18О, хаан! Силерниң өгбеңер Навуходоносорга Дээди Өрүкү Бурган[†] эрге-чагырганы, өндүр улуг чорукту болгаш алдар-хүндүнү берген-дир. 19Бурган ону ындыг өндүр улуг кылып каан боорга, ооң мурнунга бүгү чоннар, аймактар болгаш төрел бөлүктер кортканындан сириңейнип турганнар. Навуходоносор хаан күзээр болза – өлүрүп шиидип каар, күзээр болза – өршээп, дириг арттырып каар, күзээр болза – өрү көдүрер, күзээр болза – куду бадырып каар турган. 20[+]Оон ол эмин эрттир чоргаар болгаш хоолургак апаргаш, хаан дүжүлгезинден дүжүрткен, алдар-хүндүзүн оскунган. 21[+]Ону кижилер аразындан сывырыпкан, ооң угаан-медерели аңныы дег апарган. Ол черлик элчигеннер аразынга чурттап, мал ышкаш, оът оъттап, дээрниң чаъс-шалыңы-биле шыгыттынып турган. Адак сөөлүнде ол мону билип алган: кижи күрүнелерин Дээди Өрүкү Бурган чагырып турар, күзээн кижизинге хааннаашкынны Ол берип турар.

22А силер, Валтасар, ооң салгакчызы, ол бүгүнү билир хиреңерде, чүге чүрээңерни томаартып албаан силер? 23[+][+]Силер дээрниң Дээргизинге удурланып, менээргенген силер: Ооң өргээзинден келген саваларны силерге эккеп бээрге, бодуңарның нояннарыңар, кадайларыңар болгаш кул-кадайларыңар-биле ол савалардан арага ижип орар-дыр силер. Силер мөңгүн, алдын, хүлер, демир, ыяш болгаш даш бурганнарыңар мактап орар-дыр силер, а олар чүнү-даа көрбес, дыңнавас, билбес чүвелер-дир! Силерниң амыдыралыңар тыныжын болгаш салым-чолуңарны башкарып орар Бурганны алдаржытпаан силер. 24Ынчангаш бо холду Ол чорудупкан, сөстерни Ол бижээн.

25Мында мынча деп бижээн-дир: МЕНЕ, МЕНЕ, ТЕКЕЛ, ПАРСИН. 26Ону чазарга, мынча дээн-дир: МЕНЕ – Бурган силерниң хааннаашкыныңарның хуусаазын санааш, ону төнген деп түңнээн. 27[+]ТЕКЕЛ – Силерни деңзилээрге, эмин эрттир чиик болган-дыр силер. 28ПЕРЕС – Силерниң чагырган күрүнеңерни чаргаш, мидийлер[†] биле перстерге берипкен»[*].

29Ону дыңнааш, Валтасар дужаал үндүрүптерге, Даниилге каас-коя хепти кедирипкеш, ооң мойнунга алдын илчирбежигешти суккаш, күрүнеде үш дугаар улуг эргелиг кижи деп чарлапкан чүве-дир. 30Ол-ла дүне халдей хаан Валтасар өлүртүп каан.

31[+]Дарий деп мидий уктуг кижи хаан апарган. Ынчан ооң хары алдан ийи турган чүве-дир.

#### 6


Арзылаңнарлыг оңгар

1Дарий хаан, бүгү күрүнени башкарары-биле, 120 дүжүметти томуйлаарын шиитпирлээн, 2а оларны удуртур кылдыр үш чагырыкчыны (оларның аразында Даниилди)[†] соңгуп каан. Дүжүметтер чагырыкчыларга ажылын илеткеп турар, а хаан шүүдеп, чардыгып турбас. 3[+]Ол хамык дүжүметтерниң болгаш чагырыкчыларның аразындан Даниил ылгалып турган, чүге дээрге ооң сүлдези[†] бедик турган. Ынчангаш хаан Даниилди бүгү күрүнени башкарар кылдыр депшидерин бодап турган чүве-дир. 4[+]Ол аразында өске чагырыкчылар болгаш дүжүметтер Даниил күрүнениң ажыл-агыйын канчаар чорудуп турарын хайгаарап, ону буруудадыр кем-буруу дилеп эгелээн. Ынчалза-даа Даниилди чемелепки дег чүү-даа тыппааннар, чүге дээрге Даниил бүгү чүвени шынчызы-биле кылыр болгаш, ооң мегези-даа, частырыы-даа чок турган. 5Ынчан олар: «Даниилге удур чүнү-даа тыппас-тыр бис. Ооң бодунуң Бурганының хоойлу-дүрүмнерин[†] сагып турарын буруу кылдыр санаар эвес бис?» – дээннер. 6[+]Ол чагырыкчылар болгаш дүжүметтер шупту бөлүү-биле хаанга келгеш, мынча дээннер: «Дарий хаан мөңге назылазын! 7Чурттуң баштыңнары, чагырыкчылар, дүжүметтер, чөвүлекчилер, тус чер чагырыкчылары – бис шупту хаан мындыг хоруг кылгаш, чарлык үндүрер болза эки деп бодап тур бис: үжен хонук дургузунда кым-даа бургандан азы кижиден диленип, чалбарывазын. О, хаан, чүгле силерден дилеглер кылып болур. Кым ол хоругну үрээр болдур, ол кижини арзылаңнарлыг оңгарже киир октаптар! 8[+]Ындыг хоругну кылып каап көрүңер, о, хаан, чарлыктан үндүрүп калыңар – өскертип болбас, мидийлер[†] биле перстерниң хоойлузун үреп болбас чарлыктан».

9Дарий хаан олар-биле чөпшээрешкеш, ындыг чарлыкты үндүрүп каан.

10[+][+]Ынчалза-даа Даниил, ындыг чарлык үнгенин билип тура-ла, бажыңынга чанып келгеш, үстүкү өрээлиниң Иерусалимче көрүнген соңгазының мурнунга, биеэде дег, дискек кырынга олуруп алгаш, хүнде үш катап тейлеп, бодунуң Бурганын алдаржыдып мөргүп турган. 11Чагырыкчылар болгаш дүжүметтер шупту бөлүү-биле аңаа чедип келгеш, бодунуң Бурганынга чаннып мөргүп турган Даниилди көрүп кааннар. 12Ынчан олар хаанга баргаш: «О, хаан! Силер чарлык үндүрген болгай силер: бир эвес үжен хонук дургузунда кым-бир кижи силерден өске кымдан-даа – бургандан азы кижиден – диленип чалбарый бээр болза, ол кижини арзылаңнарлыг оңгарже киир октаптар» – деп сагындырганнар.

Хаан: «Ийе, ол дээрге хажыдып болбас чарлык, мидийлер биле перстерниң үреп болбас хоойлузу-дур!» – деп харыылаан.

13[+]Олар ынчан хаанга: «А Иудеядан тудуп эккелген улустуң бирээзи Даниил силерни-даа тооп көрбейн, силерниң үндүрген хоруглуг хоойлуңарга-даа чагыртпайн турар: ол хүнде үш катап мөргүп турар-дыр» – деп чугаалааннар. 14Ону дыңнааш, хаан аажок муңгарап хомудааш, Даниилди камгалап каар деп бодап алган: хүн ашкыже дээр, ону канчаар камгалап аарының аргазын боданып келген. 15Ынчан демгилери бөлүү-биле хаанга чедип келгеш: «Бодуңар билир болгай силер, хаан: мидийлер биле перстерниң хоойлузун ёзугаар хаанның үндүргени кандыг-даа чарлыкты азы хоойлуну күш чок болдурбас» – дээннер.

16Ынчан хаан Даниилди эккелгеш, ону арзылаңнарлыг оңгарже киир октаптарын дужааган. Ол Даниилге мынча дээн: «Соксаал чокка бараан болуп чорууруң Бурганың сени камгалап-ла алыр болзунам!» 17[+]Даниилдиң үүлези өскерилбезин дээш, оңгарның аксын даш-биле дуй салып кааш, хаан бодунуң таңмазы-биле[†] база дээди нояннарының таңмалары-биле ону таңмалап каан. 18Хаан бодунуң ордузунче чана бергеш, аъш-чем-даа чивейн, хөглевейн-даа, удуп чыдып алган, ынчалза-даа ооң уйгузу келбээн.

19Даартазында даң бажында хаан тургаш, арзылаңнарлыг оңгарже далажыпкан. 20Даниилди суп каан оңгарга чедип келгеш, хаан дүвүрел-биле кыйгырган: «Дириг Бурганның чалчазы, Даниил! Соксаал чокка бараан болуп чорууруң Бурганың сени арзылаңнардан камгалап шыдады бе?»

21[+]Ынчан Даниил хаан-биле чугаалажы берген: «Хаан мөңге назылазын! 22Мээң Бурганым Бодунуң төлээзин чорудуптарга, ол арзылаңнарның аастарын дуй тудуп каарга, олар меңээ дегбеди. Бурганның мурнунга мээң кандыг-даа буруум чок болгай. А силерниң мурнуңарга база, хаан, кандыг-даа кем-буруу кылбаан болгай мен».

23[+]Даниил анаа боорга, хаан дыка өөрээн, ынчангаш ону оңгардан уштуп эккээрин дужааган. Даниилди оңгардан уштуп эккээрге, ол шуут бүдүн-бүрүн болган – чүге дээрге ол бодунуң Бурганынга идегээн-дир. 24[+][+]Хаан Даниилди хоптанып келген улусту эккелгеш, оларны кадайлары болгаш ажы-төлү-биле кады арзылаңнарлыг оңгарже киир октаптарын дужааган. Оңгарның дүвүнге дүжүп четпээнде-ле, арзылаңнар оларже шурай бергеш, үсперлеп каапкан.

25[+]Ынчан Дарий хаан чер кырында бар бүгү чоннарга, аймактарга болгаш төрел бөлүктерге мынча деп бижип каан:

«Силерге амыр-тайбың доктаазын! 26[+]Мээң чарлыым мындыг: меңээ чагыртып турар бүгү күрүнемде шупту улус Даниилдиң Бурганын хүндүлеп, Оон кортсун! Чүге дээрге Ол – дириг, мөңге амыдыраан Бурган[†]-дыр, Ооң хааннаашкыны кажан-даа узуткаттырбас, Ооң чагыргазы төнчү чок. 27[+]Ол камгалаар болгаш айыылдан адырар, дээрге болгаш черге кайгамчык чүүлдерни болгаш онзагай демдектерни чаяар. Ол Даниилди арзылаңнардан камгалаан».

28[+]Ынчалдыр Даниил Дарийниң база перс хаан Кирниң хааннаашкыннарының үелеринде чедимчелиг чурттап чораан чүве-дир.

#### 7


Дөрт араатан дугайында көстүүшкүн

1[+]Вавилоннуң[†] хааны Валтасарның чагыргазының бирги чылында Даниил[†] удуп чыткаш, дүш дүжээн. Ооң соонда ол дүжүн бижип алган. Ооң чугаазы мынчаар эгелээн. 2[+]Даниил мынча деп чугаалаан:

Көөрүмге, дүнеки көстүүшкүнүмде[†] дээрниң дөрт хады улуг далайның чалгыгларын хөлзедип турар болду. 3[+]Далайдан аңгы-аңгы дендии улуг дөрт араатан аң үнүп келди. 4Биргизи – арзылаңга дөмей, ынчалза-даа эзирнии дег чалгыннарлыг. Бир көөрүмге, ооң чалгыннарын одура тырткаш, ону черден көдүргеш, буттарының кырында кижи-даа ышкаш кылдыр тургузуп каан тур. Аңаа кижинии дег угаан-чүрек берип каан. 5Ийи дугаары хереп туруп алган адыгга дөмей. Ооң аксында диштериниң аразында үш ээги[*] көстүп турар. Аңаа: «Туруп баргаш, эъттен мага хандыр чип ал!» деп айтып кааннар. 6[+]Ооң соонда база бир араатан көрүп кагдым. Ол ирбишке дөмей, ынчалза-даа ооргазында куштуу дег дөрт чалгынныг. Ол араатан дөрт баштыг болду. Аңаа чагырга хүлээдип каан. 7[+]Оон дүнеки көстүүшкүнүмде дөрт дугаар араатан көрдүм. Ол дендии коргунчуг, аажок күштүг, ооң улуг диштери демирден бүткен. Ол араатан чүнү-даа сыырыптар, үрегдээр, артып калган чүвелерни буттары-биле үрей тепкилеп кааптар. Ол демги үш араатанга дөмейлешпес – он мыйыстыг болду. 8[+][+]Мен ол мыйыстарны топтап көөрүмге, оларның аразында бир бичии мыйыс өзүп орар, а эрги мыйыстарының үжүн, аңаа чайлап берзин дээш, тура тыртып каан. Ол мыйыс кижи ышкаш карактарлыг, менээргенип чугааланыр аастыг.

9[+][+][+]Ооң соонда мен дараазында чүүлдү көрүп каан мен: каш дүжүлгелер тургузуп каарга, үе-дүптен бээр амыдыраан Ирей бодунуң дүжүлгезинге олурупкан. Ооң хеви – хар дег ак, а бажының дүгү – арыг[†] ак хой дүгү дег. Ооң дүжүлгези – өөскээн чалбыыш, дугуйлары – кыпкан отка бүргеткен[*]. 10[+][+]Ооң мурнундан эге бажын алгаш, оттуг агым хем дег чаттылган. Муң-муң кижи Аңаа бараан болган, түмен-сая кижи Ооң мурнунда турган. Шииткел эгелээн, номнар ажыттына берген. 11[+]Ынчан мен мону көрдүм: мыйыстың менээргенип чугаалаан сөстери дээш, дөрткү араатан аңны өлүрген база ооң мөчүзүн узуткап, өрттедипкен. 12А арткан араатаннарның эрге-чагыргазы казыттынган, ынчалза-даа оларга кезек өйде дириг артарын чөпшээрээн[*].

13[+][+]Оон ыңай дүнеки көстүүшкүнүмде мындыг чүве көрдүм. Кижи амытан оглу[†] ышкаш бир-ле Кижи дээрниң булуттары-биле бүргеттинип алган келген. Чоокшулап кээрге, ону үе-дүптен бээр амыдыраан Ирейге чедире берген. 14[+][+]Аңаа эрге-чагырганы, алдар-хүндүнү база хааннаашкынны хүлээдип берип каан. Бүгү чоннар, аймактар болгаш төрел бөлүктер аңаа чагырты берген. Ооң эрге-чагыргазы – мөңге болгаш казыттынмас, Ооң хааннаашкыны кажан-даа узуткаттырбас.


Көстүүшкүннү тайылбырлааны

15[+]Мен, Даниил, көстүүшкүнүмде ол бүгүнү көргеш, дүвүрелге алыстым – ол көстүүшкүннерден аажок корттум. 16Мен аңаа турганнарның бирээзинге чеде бергеш, ол бүгүнүң утказын айтырдым. Ол ынчан мээң көрген дүжүмнү тайылбырлап берди: 17«Ол дендии улуг дөрт араатан аң дээрге чер кырын чагырар дөрт хаан-дыр. 18[+]Ынчалза-даа ооң соонда хааннаашкын Дээди Өрүкү Бурганның ыдыктыг[†] чонунуң холунче шилчиир. Ынчан олар чагырганы кезээ-мөңгеде алыр».

19Оон мен өскелерге дөмейлешпес, аажок коргунчуг, демир диштерлиг болгаш хүлер дыргактарлыг, чүнү-даа сыырыптар, үрегдээр, артып калган чүвелерни буттары-биле үрей тепкилеп кааптар дөрткү араатанның дугайында билип алыксай берген мен. 20Ооң бажында он мыйызы чүнү айтып турарыл; эрги мыйыстарының үжүн аңаа чайлап берзин дээш тура тыртып каан соонда, карактарлыг, менээргенип чугааланыр аастыг, өскелеринден улгадыр өскен чүү мыйызыл ол? 21[+]Мен ол мыйыстың ыдыктыг чон-биле канчаар дайын эгелээш, оларны тиилеп турганын көрдүм. 22Ынчан үе-дүптен бээр амыдыраан Ирей келгеш, Дээди Өрүкү Бурганның ыдыктыг чонунуң чаргы-чаалызын шиитпирлээн: оларның дүжүлгени ээлеп, хааннап эгелээр үези келди.

23[+]Ол кижи меңээ мынча деп харыылады: «Дөрт дугаар араатан аң дээрге чер кырынга дөрт дугаар хаанныг күрүне тыптып кээр дээни ол-дур. Ол аң бүгү өске күрүнелерге дөмейлешпес, бүгү чер кырын таптап, үрегдеп, сыырыптар. 24Он мыйыс дээрге ол күрүнени башкарар он хаан-дыр. А оларның соонда өскелеринге дөмей эвес бир мыйыс база бир хаан-дыр. Ол хаан үш хаанны базып, томаартып каар. 25Ол Дээди Өрүкү Бурганга удур чугаалар кылып, Ооң ыдыктыг чонун кызып-кыйып, байырлалдарын болгаш дүрүмнерин өскертип каарын бодаар. Ыдыктыг чон ооң холунче кирер – бир чыл, ийи чыл база чартык чыл иштинде[*]. 26Ынчалза-даа шииткел чорудулгазы эгелээрге, ол хаанның эрге-чагыргазы казыттынар: ону чок кылып, бүрүнү-биле узуткап каар. 27[+]А чырык черде бүгү күрүнелерниң хааннаашкыны, эрге-чагыргазы болгаш өндүр-чаагайы Дээди Өрүкү Бурганның ыдыктыг улус-чонунче шилчий бээр. Ол хааннаашкын – мөңге; бүгү күрүнелер аңаа чагыртып, бараан болур».

28[+]Ынчалдыр чугаа төндү. Мени, Даниилди, улуг коргуушкун хөме апкан, арным агара берген. А ол чугааны сеткилимге шыгжап алган мен.

#### 8


Кошкар биле хуна дугайында көстүүшкүн

1[+]Валтасар хаанның чагыргазының үшкү чылында мен, Даниил,[†] баштайгы көстүүшкүннүң[†] соонда база бир көстүүшкүн көрген мен. 2[+]Көстүүшкүнүмде мен Элам девискээринде найысылал хоорай Сузының ордузунга чеде бергеш, Уулай хемниң кыдыында тур мен. 3Көөрүмге, хем кыдыында кошкар тур. Ол ийи улуг мыйыстыг, а соңнай үнген мыйызы баштайгызындан узун бооп турар. 4Ол кошкар барыын чүкте, соңгу болгаш мурнуу чүктерде дириг амытан бүрүзүн үзерге, аңаа удур кым-даа туржуп шыдавады. Оон камгаланыр арга чок, ол чүнү күзээрил, ону кылып турар, ынчангаш ооң күжү улгадып кел-ле чыдар.

5Мен ол көрген чүүлүмнүң дугайында боданып тургаш, канчангаш-ла көрүптеримге, барыын чүктен бир хуна чер-делегейни одурту чоруп ор. Ол хуна чер кырынга дегбейн кел чыдыр, ооң хаваанда чаңгыс дыка улуг мыйыс бар болду. 6Ол мээң хем кыдыынга көргеним ийи мыйыстыг кошкарже аажок хорадап маңнап бар чыдыр. 7[+]Оон көөрүмге, хуна кошкарга чоокшулап келгеш, ону дошкуну-биле үзүп-ле эгеледи, ооң ийи мыйызын тура үзүп каапты. Кошкарның аңаа удур туржур харыы чок болган: хуна ону ужур үскеш, тепсеп каапкан – кошкар оон камгаланып шыдаваан.

8[+]Хуна дыка күштүг апарган. Кажан ооң күчү-күжү улгадып келгенде, улуг мыйызы сыйлып калган, ооң орнунга дөрт чүкче көрүнген дөрт мыйыс үнүп келген. 9[+]Оларның бирээзинден база бир мыйыс үнүп келген. Баштай ол бичии турган, оон улгадып өскеш, мурнуу болгаш чөөн чүктерже, база Каас чуртче[*] көрнү берген. 10[+]Ол мыйыс дээрниң аг-шериинге чедир улгадып өскен, оон шериглерниң, сылдыстарның чамдыызын черже дүжүр октапкаш, оларны тепсеп турган. 11[+][+]Мыйыс аг-шеригниң Баштыңчызынга чедир безин улгадып өскен: Аңаа бараалгаткан хүннүң-не салыр өргүлдерни соксадып каан база Ооң ыдыктыг[†] өргээзин хоозурадып каапкан. 12Хүннүң-не салыр өргүлдерни база аг-шеригни бузут-бакка суп каан[*]. Мыйыс Алыс шынны черже киир таптап турган. Ол ынчаар хөделбишаан, делгереп чоруп турган[*].

13[+]Ынчан мындыг чугаа дыңнадым. Дээрниң бир ыдыктыг төлээзи өскезинден айтырып турган: «Бо көстүүшкүннүң болуушкуннары кайы хире үргүлчүлээр ирги? Кажанга дээр хүннүң-не салыр өргүлдер турбазыл, бузут-бак чорук хоозуралга чедирерил, ыдыктыг өргээ[†] болгаш аг-шериг таптаттырарыл?» 14Демгизи: «2300 кежээ болгаш эртен дургузунда. Ооң соонда ыдыктыг өргээ катап тургустунар» – диди.

15Ол көстүүшкүннү көргеш, мен, Даниил, ооң утказын билип алырын оралдажырымга, мээң мурнумга эр кижи хевирлиг бир-ле амытан чедип келди. 16[+]Уулай хемден кижи үнү дыңналып келди. Ол мынча диди: «Гавриил! Көстүүшкүннүң утказын бо кижиге тайылбырлап бер». 17[+][+]Гавриил мээң турган черимге чедип келди. Ол чоокшулап кээрге, кортканымдан черже доңгая кээп дүштүм. Ол меңээ мынча диди: «Кижи амытан, ол көстүүшкүн төнчү үеге хамааржыр деп билип ал». 18[+]Гавриил мээң-биле чугаалажып турда, мен черге билинмес чыткан мен. Ынчан ол мени көдүрүп тургузуп кааш, 19[+]чугаалады:

«Доктааткан төнчү үеде, Бурганның килеңиниң[†] сөөлгү хүннеринде чүү болурун сеңээ чугаалап берейн. 20Сен ийи мыйыстыг кошкарны көрдүң але. Ол дээрге мидий биле перс күрүне-дир. 21[+]А хуна дээрге грек күрүне-дир. Ооң хаваанда улуг мыйызы – бирги хааны-дыр. 22Мыйыс буступ каарга, орнунга дөрт мыйыс үнүп кээри дээрге ол чондан дөрт хаан тыптып кээри-дир. Ынчалза-даа олар бирги хаан ышкаш күштүг эвес боор. 23Ол хааннарның соонда, бузут-бактың аяа доларга, бардам болгаш кара сагыштыг хаан тыптып кээр. 24[+]Ооң күжү улгады бээр, ынчалза-даа бирги хаанга ооң күжү четпес боор[*]. Ол хаан каржы-дошкун хоозуралды болдурар, хөделбишаан, делгерээр, күчү-күштүглерни болгаш ыдыктыг чонну чылча шаап, таптаар. 25[+]Кончуг кажар, кара сагыжын чедимчелиг ажыглааш, улуургак апаар. Дыка хөй улусту ол хенертен чылча шаап каар. Ынчангаш ол хаан тергиидекчилерниң Тергиидекчизинге удур тура халааш, адак сөөлүнде бастырып аар – а кеземчени кижиниң кандыг-даа киржилгези чокка алыр. 26[+]Кежээки болгаш эртенги өргүлдер салып болбас үе дугайында бо көстүүшкүн ылап шын болур. Сен ону улустан чажырып, таңмалап чор. Ол талыгыр ыракта хүннерге хамааржыр».

27Мен, Даниил, чилчиим үстүп, элээн хонуктар иштинде аарып чыткан мен. Ооң соонда мен катап-ла хаанга бараан болуп чордум. Мен ол көстүүшкүнден дыка сүрээдээн болгаш, утказын билбес турдум.

#### 9


Даниилдиң чон дээш мөргүлү

1[+]Мидий уктуг Ахашвероштуң оглу Дарий халдейлерниң хааны апарганының бирги чылында, 2[+]мен, Даниил,[†] ыдыктыг[†] Бижилгелерде Дээрги-Чаяакчының Иеремия[†] медээчиге[†] сөзүн номчааш, Иерусалим[†] чеден чыл иштинде хоозурап кээр ужурлуг дээрзин билип каапкан мен. 3[+]Ынчан мен Дээрги-Бурганга мөргүп, чаннып, качыгдал хевин кедип, хүл чаштынып алгаш, шээрленип эгеледим. 4[+][+][+]Мен Бурганым Дээрги-Чаяакчыга чаннып, ажыы-биле чонумнуң бачыттарын миннип, чугааладым: «Дээрги, өндүр улуг болгаш сүртенчиг Бурганым! Сеңээ ынак болгаш Сээң айтыышкыннарың сагып чоруур улус-биле Сен Бодуңнуң керээңни сагып чоруур болгай сен. 5[+]А бис бачыт[†] кылдывыс, кемниг, шынчы эвес чоруктар үүлгедип, үймээн үндүрүп, Сээң айтыышкыннарыңдан ойталап, Сээң дүрүмнериңни үреп, буруудадывыс. 6[+]Сээң чалча-медээчилериң Сээң адыңдан бистиң хааннарывыска, чагырыкчыларывыска, бистиң өгбелеривиске – бистиң чуртувустуң бүгү чонунга чүве чугаалаарга, дыңнавайн турдувус. 7Чөптүг чорук Сээң талаңда, Дээрги, а бис, Иудеяның болгаш Иерусалимниң чурттакчылары – бүгү Израильдиң улузу ам бужар бак атка кирдивис: Сеңээ өскерилгенивис дээш, үндүр ойладыпканың ырак-чоокта, бүгү чурттарда чурттап чоруур улус шуптузу. 8О, Дээрги-Чаяакчы[†]! Бис, бистиң хааннарывыс-даа, чагырыкчыларывыс-даа, өгбелеривис-даа, бужар бак атка кирдивис: Сеңээ удур бачыт кылган-дыр бис.

9[+]Бистиң Дээрги-Бурганывыс биске энерел көргүзүп, өршээзин – бис Аңаа удурланып турган болгай бис, 10Бурганывыс Дээрги-Чаяакчыны тооп дыңнавайн, Ооң чалча-медээчилерин дамчыштыр берген хоойлуларын[†] күүсетпейн турган бис.

11[+]Бүгү израиль чон Сээң хоойлуңну үрээн – Сени дыңнаарын күзевейн, Сенден хая көрнү берген. Ынчангаш биске Бодуңнуң чалчаң Моисейниң[†] хоойлузунда бижээни каргыш болгаш шииткел онаашкан, чүге дээрге бис Бурганның мурнунга бачыт кылган-дыр бис. 12[+]Бурганның биске болгаш бистиң баштыңчыларывыска[†] чугаалаан сөстери бүткен-дир: Ол бисче коргунчуг айыыл-халапты чорудупкан – Иерусалимге болган дег халап чырык чер кырынга кажан-даа болуп көрбээн. 13[+]Моисейниң хоойлузунда бижээн бүгү айыыл-халап бисти хөме алган-дыр. Ынчалза-даа бис Бурганывыс Дээрги-Чаяакчыдан ол-ла хевээр өршээл дилевээн бис, боттарывыстың кем-буруувустан адырлып, Ооң алыс шынын ханы билип албаан-дыр бис. 14[+]Дээрги-Чаяакчы бисче айыыл-халап ыдарын саадатпаан, бисче ону чорудупкан. Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы Бодунуң бүгү херектеринге чөптүг, а бис Ону дыңнаваан-дыр бис.

15[+]О, Дээрги-Бурганывыс, Сен күштүг холуң-биле Бодуңнуң чонуңну Египеттен[†] үндүрүп алдың, ынчангаш Сээң адың амдыгаа дээр алдарлыг, а бис бачыт үүлгеткеш, буруудадывыс. 16[+][+]Дээргим! Сээң кезээде чөптүүң ёзугаар, Бодуңнуң кыптыккан килеңиңни[†] ыдыктыг дааңда турар Иерусалим хоорайыңдан чавырып ап көр. Бистиң бачыдывыс хараазындан база бистиң өгбелеривистиң буруузу-биле Иерусалим болгаш Сээң чонуң чоок-кавының чоннарынга куду көрдүрткен. 17[+]О, бистиң Бурганывыс! Бодуңнуң чалчаңның чалынган мөргүлүн[†] дыңнап көр, хоозураан өргээңни Бодуңнуң ээ көрүүшкүнүң-биле Бодуң алдарың дээш чырыдып көр! 18[+]Дилээмче кичээнгейден салып көр, мээң Бурганым! Көрүжүңнү бисче угландырып, Сээң ат-алдарыңга тураскааткан хоорай канчаар хоозураанын көр! Бис бодувустуң шынныывыска идегээш эвес, а Сээң өндүр улуг кээргелиңге идегээш, Сенден чаннып дилеп тур бис. 19[+][+]Дээрги, дыңнап көр! Дээрги, өршээ! Дээрги, дыңнап кааш, саадатпайн хөделип көрем! Бурганым, бистиң дилээвисти Бодуң алдарың дээш хандырып бер, чүге дээрге хоорайың-даа, чонуң-даа Сээң ат-алдарыңга тураскааттынган-дыр!»

20[+]Мен бодумнуң болгаш израиль чонумнуң хай-бачыдын миннип, Бурганым Дээрги-Чаяакчыга ынчалдыр чаннып турдум, Бурганымның ыдыктыг даа дээш дилеп турдум. 21[+][+][+]Мен ынчалдыр мөргүп турумда, баштайгы көстүүшкүнде[†] көргеним Гавриил деп кижи меңээ дүрген ужуп чедип келди. (Ол бүгү кежээки өргүл кылыр үеде болган.) 22Мени сургап тура, ол мынча диди: «Даниил, мен сээң билииң немеп бээр дээш чедип келдим. 23[+]Сен мөргүп эгелээриңге-ле, Бургандан харыы келген. Ынчангаш мен Ооң эргим кижизи сеңээ ол харыыны чугаалаар дээш келдим. Ооң ажыдып берген харыызын ам билип ал:

24[+]Сээң чонуңга болгаш ыдыктыг хоорайыңга чеден катап чеди чыл доктааттынган. Ол хуусаа иштинде бужар-бак чорук доостур, бачыттың төнчүзү кээр, чонну кем-буруузундан арыглап[†] каар, мөңге чөптүг-шынныг чорук[†] тыптыр, өттүр билген медеглелдер болгаш көстүүшкүннер бүдер база Эң ыдыктыг черни[†] үс-биле чаап, чаартып каар. 25Мону база угаап билип ал: Иерусалимни катап тургузарының дугайында дужаал үнгенинден бээр, шилиттинген, чагдырткан Чагырыкчының кээринге чедир чеди катап чеди чыл эртер, а ооң соонда алдан ийи катап чеди чыл эртер – ол хуусаа иштинде хоорайның төп шөлү болгаш камгалалдары катап тургустунар, ынчалза-даа ол чылдар берге болур. 26[+]Кажан алдан ийи катап чеди чыл эртерге, чагдырткан Чагырыкчыны чок кылыр, ооң чүзү-даа артпас[*]. Хоорай-даа, ыдыктыг өргээ[†]-даа чедип кээр өске чагырыкчының чонунга үптеттирер. Ооң төнчүзү үерге алысканы-биле дөмей; төнчүге чедир дайын болгаш баш бурунгаар доктааттынган хоозураашкыннар болур. 27[+]Ол чагырыкчы дыка хөй улус-биле чеди чылдың керээзин чарып аар. Ол үениң чартыындан ыңай өргүлдерни соксадып каар, а ооң орнунга[*] хоозуралдың бужар чудун тургузар[*] – хоозурадыкчыны баш бурунгаар доктааттынган кеземче таварааже, ындыг болур».

#### 10


Дээрниң төлээзиниң Даниилге көстүп келгени

1[+][+]Персияның[†] хааны Кирниң чагыргазының үшкү чылында Даниилге[†] (азы Белтешацарга) Бургандан ажыдыышкын[†] келген – ол медээ ылап шынныг, дыка күштүг болган.

2Ол үеде мен, Даниил, үш неделя дургузунда качыгдалга турган мен: 3амданныг аъш-чем амзавайн, арага биле эътке шуут дегбейн, олива үзү-биле[†] чагдынмайн турдум. 4[+]Бирги айның чээрби дөртте мен улуг Хиддекел хемниң эриинге чордум. 5[+]Көөрүмге, ында лён[†] хептиг, белинде арыг[†] алдын курлуг бир-ле кижи тур. 6[+][+][+]Ооң мага-боду – эртине даш дег, арны – чырыш дээн кызаңнаашкын дег, карактары – оттуг кезектер дег, холдары болгаш буттары – кылаңнааш хүлер дег, а үнү – мөөң чоннуң шимээни дег. 7[+]Чүгле мен, Даниил, ол көстүүшкүннү[†] көрүп турган мен. А мээң-биле кады чораан улус ону көрбейн турган. Ынчалза-даа аажок улуг коргуушкун хөме ала бээрге, олар тарадыр маңнажып, чаштына бергеннер.

8Мен чааскаан арткаш, ол кайгамчык көстүүшкүннү көрүп турдум. Күжүм суларап, арным агарып, шаг-шинээм төнүп калган. 9[+]Мен ооң үнүн дыңнап кааш, ооң ыыдындан билинместеп, черже доңгая барып дүшкен мен. 10[+]Ынчан мени бир хол көдүрүп эккелди – ам холдарым-биле черде даянып алган, дискээм кырында олур мен. 11[+]Ол кижи меңээ: «Даниил, Бурганның эргим кижизи! Мээң сеңээ чугаалаан чүвемни чедип ал. Туруп кел, чүге дээрге мени сенче чорудупкан-дыр» – диди. Ол ынча дээрге, мен үпчү бодум сириңейнип туруп келдим.

12[+]Ол меңээ мынча диди: «Кортпа, Даниил! Бурганың мурнунга бодуңну томаартып, билигже чүткүп эгелээн бирги хүнүңден эгелээш-ле, сээң сөстериңни Бурган[†] дыңнап каан. Сээң мөргүлүң[†] ёзугаар мен сеңээ чедип келдим. 13[+]Персияның ээзи меңээ чээрби бир хүн иштинде удурланып келди. Аңаа мен чааскаан арткаш, Персияның хааннары-биле ачыр-дачыр туруштум. Чүгле Михаил, үстүкү нояннарның бирээзи, меңээ дуза чедирди. 14[+][+]Сээң чонуң-биле келир үеде чүү болурун сеңээ чугаалаар дээш келдим. Чүге дээрге бо көстүүшкүн ол үеге хамааржыр чүве-дир».

15Ол меңээ ынча дээрге, мен черже көрүп алгаш, ыыт чок турдум. 16[+]Ынчан кижи хевирлиг бир-ле амытан мээң эриннеримге дээптерге, чугаам үнүп келди. Мурнумда турар кижиге мынча дидим: «Дээргим! Көстүүшкүннер хараазы-биле мен далып-тыртып турдум, шаг-шинээм төнүп, күжүм чидириптим. 17Силерниң чалчаңар мен дээргим силер-биле чугаалажып шыдаар деп мен бе? Мээң шуут күжүм чок-тур, тыныжым база чедишпейн тур».

18Кижи хевирлиг амытан база катап меңээ дээптерге, күжүм немежип келген. 19[+]Ол мынча диди: «Кортпа, Бурганның эргим кижизи! Быжыглан, шупту чүве эки-чаагай болур, быжыглан!»

Ол сөстерден меңээ катап күш тыптып келген. Мен: «Дээргим ам чугаалазын! Мээң күжүм эгидип бердиңер» – дидим.

20-21[+]А ол меңээ: «Сеңээ чүге чедип келгенимни билир сен бе? Мен сеңээ Алыс Шынның Номунда чүнү бижип каанын чугаалап бээр мен. Мен ам дедир Персияның ээзи-биле тутчур дээш чоруптар мен. Чоруй баарымга, Грецияның ээзи чедип кээр. Ол күштерге удур тулчуушкунга мени, чүгле силерниң нояныңар Михаилден өске, кым-даа деткивес-тир.

#### 11

1[+]А ону мен мидий хаан Дарийниң чагыргазының бирги чылында деткээн мен».


Мурнуу болгаш соңгу чүктерде хааннаашкыннар

2[+]«Ам сеңээ алыс шынны чугаалап бээйн. Персияга[†] ам-даа үш хаан келир, а оларның соонда дөрт дугаары кымдан-даа бай болур. Бай чорук ону күчү-күштүг кижи кылып каарга, ол хаан бүгү күжүн грек күрүнеге удур шимчедиптер.

3[+]Маадыр хаан чедип келгеш[*], делгем девискээрлиг хөй черлерни ээлеп алгаш, күзээн-не чүвезин кылып турар апаар. 4Ынчалза-даа ол хаанның эрге-чагыргазы тергиин күштүг апарганының соонда, ооң хааннаашкыны буурааш, дөрт чарлы бергеш, салгалдарынга безин артпайн, аңгыланып чоруй баар. Ооң күрүнезин өске улуска бериптер. А оларның чагыргазы демги хаанныы дег болбас.

5Мурнуу чүкте хаан күш кире бээр[*]. Ынчалза-даа ооң бир шериг баштыңы оон күштүг апаргаш, оон-даа улуг девискээрлиг черлерни эжелеп аар. 6Чылдар эртерге, мурнуу болгаш соңгу хааннар аразында керээ-дугуржулга чарар. Ол эвилелди быжыглаар дээш, мурнуу хаанның уруу соңгу хаанга кадай кылдыр барып аар. Ынчалза-даа ол кыс эрге-чагырганы тудуп шыдавас, мурнуу хаанның үре-салгалы ол черге туржуп шыдавайн баар. Үези кээрге, ол херээжен кижи боду, ооң чалчалары, төлү[*] болгаш деткикчизи эрге-чагыргадан дүжүртүр.

7Ооң аймааның бир адыры дүжүлгеге олуруптар. Ол соңгу хаанның шериглеринге удур дайылдашкаш, ооң шивээзин эжелеп аар. Халдап киргеш, оларны тиилеп аар. 8Оларның шуткуп каан дүрзү-бурганнарын,[†] алдын, мөңгүн үнелиг эдилелдерин эжелеп алгаш, Египетче[†] аппаар. Ооң соонда мурнуу хаан соңгу хаанны каш чыл иштинде дүвүретпес.

9Элээн болганда, соңгу хаан мурнуу хаанның девискээринче кирип эгелээр, ынчалза-даа бодунуң чуртунче дедир чоруптар. 10[+]А ооң оолдары дайын-чаага белеткенип, кончуг хөй аг-шериг чыып аар. Ол шериг, хөме келген үер суу дег, бурунгаар халдааш, дайзынның шивээзин ээлеп аар. 11[+]Мурнуу хаан аажок ажынып-хорадай бергеш, соңгу хаан-биле дайылдажып үнер. Соңгу хаан база кончуг хөй аг-шериг чыып аар, ынчалза-даа ооң аг-шерии удурланыкчызының холунче кирер. 12Ол аг-шеригни базып алгаш, мурнуу хаан менээргени бээр. Дүк-түмен шериглерни чылча шапса-даа, ооң тиилелгези үр болбас.

13Соңгу хаан баштайгызындан-даа хөй аг-шериг чыып аар. Чылдар эртерге, ол эки курлавырлыг хөй аг-шерии-биле катап база халдап кээр. 14Ол үеде дыка хөй улус мурнуу хаанга удур тура халыыр. Сээң чонуңдан үймээнчилер база тура халчыр (көстүүшкүн[†] ынчалдыр бүдер), ынчалза-даа түңнел чок боор. 15[+]Соңгу хаан чедип келгеш, бүзээлээр чал кылгаш, быжыглалдыг хоорайны эжелеп аар. Мурнуу чүктүң шерии аңаа күш четпес, шилиттинген шериглер безин аңаа удур туржуп шыдавас. 16[+]Халдап тиилээн хаан күзээн-не чүвезин кылыр, аңаа удур кым-даа туржуп шыдавас. Ол Каас чуртту[*] эжелеп алыр, ол чурт бүрүнү-биле аңаа чагырты бээр.

17Соңгу хаан бүгү күрүнениң чагырыкчызы апаарын шиитпирлээш, бодунуң дайзыны-биле керээ чарып алгаш, ону базып аар сорулгалыг аңаа бир кысты кадай кылдыр бериптер. Ынчалза-даа ооң ол бодалы бүтпес. 18Ынчан соңгу хаан далай чоогунда чурттарже чорупкаш, оларның элээн хөйүн эжелеп аар. Ынчалза-даа бир даштыкы шериг баштыңы ооң бардам чоруун соксадыр, соңгу хаанның бажынга суг кудуп каар. 19[+]Оон соңгу хаан дедир-ле бодунуң чуртунуң шивээлеринче аткаарлааш, буурап дүшкеш, ис чок чиде бээр.

20Ооң соон салгаар хаан чурттуң үнелиг чүүлдерин хавырып эккелзин дээш, үндүрүг хавырыкчызы чорудар. Элээн үе эрткенде, ол хаан узуткаттырар – үймээнге эвес, дайын-чаага база эвес.

21Оон хааннаашкынга төлептиг эвес бир чөгенчиг хей дүжүлгеге олуруп аар. Ол хенертен чедип келгеш, эрге-чагырганы кажар арга-биле эжелеп аар. 22Эңме-санчок шериглер аңаа бастыртып, Чагыг-керээниң[†] баштыңы-биле[*] кады чылча шаптырар. 23Соңгу хаан дугуржулганы кылып алган соонда, ону үрээр. Ооң улузу эвээш-даа болза, ол күжүн улгаттырып аар. 24Хенертен ол эң-не бай-байлак черлерге чедип келгеш, ада-өгбелериниң-даа кылбаан чүвезин үүлгедип эгелээр. Ол тыпкан олчазын, өнчү-хөреңгизин үлеп, байлактарын төтчеглээр, быжыглалдыг шивээлерже халдаксаар. Ынчалза-даа ол бүгү үр уламчылавас.

25Ол хаан бодунуң бодалын болгаш күжүн мурнуу хаанче угландырып, хөй аг-шерии-биле ынаар халдап кирер. А мурнуу хаан база хөй болгаш аажок күчүлүг аг-шерии-биле удур келир, ынчалза-даа оларны ажып ап шыдавас, чүге дээрге аңаа удур кара сагыш мөөңнеттинер: 26мурнуу хаанны ооң-биле кады-ла чемненип турган чоок улузу буурадып каар, ооң шерии, үер суунга чууй шаптырган дег, кыргыдып-хыдыдар, дыка хөйү өлүртүр. 27Ийи хаан кара бодалы-биле чаңгыс черге ужурашкаш, бот-боттарын мегележип олурарлар. Ынчалза-даа төнчүнүң доктааттынган үе-шагы ам-даа келбээн болгаш, оларның оозундан чүү-даа үнмес. 28Соңгу хаан хөй олча-омактыг чанып чоруптар, ыдыктыг[†] чагыг-керээже семээр бодап алгаш, хөделип эгелээр. Ооң соонда ол чуртунче чана бээр.

29Доктааттынган үеде соңгу хаан мурнуу күрүнеже база катап халдаар, ынчалза-даа ол биеэде дег чедимчелиг болбас. 30Ол хаанга удур китт чоннуң корабльдары[*] чедип кээрге, ооң сузу бастынып, аткаарлап эгелээр. Ыдыктыг чагыг-керээже ооң килеңи[†] кыптыгып, хөделип эгелээр. Ээп чедип келгеш, хаан ыдыктыг чагыг-керээден ойталаан улус-биле каттыжып аар. 31[+]Хаанның аг-шерии чедип келгеш, ыдыктыг өргээ[†]-шивээни бужартадып, хүннүң-не салыр өргүлдү болдурбайн, хоозуралдың бужар чудун тургузуп каар. 32Ыдыктыг чагыг-керээни үрээн улусту ол авыяас-чашпаазы-биле Бургандан улам ырадыр. Ынчалза-даа бодунуң Бурганын сактып чоруур улус быжыгланып, хөделип эгелээр. 33[+]Чоннуң мерген угаанныглары хөй улусту өөредип эгелээш, түр када кызагдалга – хылыш болгаш отка, туттуругга болгаш үптээшкинге – таваржыр. 34Кыстыртып тура, олар бичии дуза алырлар, ынчан оларга кажар-оптуг улус катчы бээр. 35Чамдык мерген угаанныглар кыстыртып өлүр, ынчалза-даа ол бергелер чонну багындан адырып, арыглап-аштаар.[†] Доктааттынган төнчү үеге чедир ындыг болур.

36[+][+][+][+]Соңгу хаан чүнү күзей-дир, ону кылыр. Ол менээргенгеш, бодун бүгү бурганнардан улуг мен деп бодап, бурганнарның Бурганынга удур коргунчуг чүвелер чугаалап турар апаар. Килеңниң хүннери дүшкүжеге дээр, ол хаан тергиидеп кээр. Чүге дээрге доктааттынган, чайлап болбас болуушкуннар албан бүдер ужурлуг. 37Ол хаан өгбелериниң бурганынга-даа, херээжен улустуң ынак бурганынга-даа[*], өске кандыг-даа бурганга тейлевес, чүге дээрге ол оларның шуптузундан улуг мен деп турар апаар. 38Хаан чүгле шивээлерниң бурганын – ада-өгбелериниң-даа билбези бурганны – хүндүлээр, аңаа алдын-мөңгүннү, үнелиг даштарны база бай өргүлдерни сөңнээр. 39Ол хары бурганның дузазы-биле хаан быжыглалдыг шивээлерни эжелеп аар, а ону хүлээп ап, хүндүлээн улуска хүндүлел көргүзүп, улустуң кырынга тергиидээр болдуруп, оларга шаңнал кылдыр черлер үлеп бээр.

40Төнчүнүң үезинде мурнуу хаан соңгу хаанга удур, үзер буга дег, дайынныг үнүптер. Ынчалза-даа, күштүг шуурган дег, соңгу хаан дайынчы тергелерлиг,[†] аъттыг шериглиг болгаш хөй корабльдарлыг аңаа удур халдап кээр. Соңгу хаан, хөме келген үер дег, аңгы-аңгы чурттарны таварбышаан, 41[+]Каас чуртка[*] чедип кээрге, дүк-түмен кижилер өлүртүр. Ынчалза-даа эдом, моав чоннар болгаш аммоннарның даргалары ооң холундан адырлыр. 42Соңгу хаан бодунуң эрге-чагыргазын өске чурттарга тургузуптар, Египет база ол үүледен чайлап шыдавас. 43[+]Ол бүгү бай-байлакты – алдын-мөңгүннү, Египеттиң бүгү-ле эртинелерин эжелеп аар. Ливияның болгаш Эфиопияның[†] чоннары ооң будунуң адаанга баар.

44Оон чөөн чүктен база соңгу чүктен келген медээлер хаанны дүвүредиптерге, ол аажок килеңнеп, дыка хөй улуска хоозуралды болгаш өлүмнү таварыштырып, ынаар углаптар. 45Ол бодунуң хаан майгыннарын далай биле ыдыктыг Каас дагның[*] аразынга тип алыр. Ынчалза-даа ооң төнчүзү кээр, аңаа кым-даа дузалавас».

#### 12


Төнчү үе

1[+][+][+]«Ынчан улуг ноян, сээң чонуңнуң болчукчузу Михаил чедип кээр, чүге дээрге мурнуку үелерде чаңгыс-даа чоннуң көрүп көрбээни айыыл-халап үези эгелээр. Ынчан сээң чонуң – Бурганның номунче киир бижиттирген бүгү улус – камгалал[†] алыр. 2[+][+]Черде хөмдүрген мөчү-сөөктерниң хөй кезии оттуп кээр: чамдыызы мөңге амыдыраар дээш, өскелери – мөңгеде бужар бак диртип, шоотка кирер дээш. 3[+][+][+]Мерген угаанныглар дээрде хаяа дег чырый бээр, хөй кижилерни шын орукче киирген улус база сылдыстар дег кезээ-мөңгеде чырый бээр! 4[+]А сен, Даниил,[†] бо сөстерни чажыт кадагалап, номну таңмалап, шыгжап ал – хөй кижилер ону номчуп[*], билиг көвүдеп кээр үеге чедир».

5Ынчан мен, Даниил, оон өске база ийи кижи турарын көрүп кагдым: бирээзи – ындыы эрикте, өскези – бо талазында. 6[+][+]Оларның бирээзи хем суунуң кырында турар лён[†] хептиг кижиден: «А ол кайгамчык болуушкуннар кажан төнерил?» – деп айтырды.

7Хем суунуң кырында турар лён хептиг кижиниң харыызын мен дыңнап кагдым. Ийи холун дээрлерже суна туткаш, ол мөңге дириг Бурганның ады-биле даңгыраглады: «Бир чыл, ийи чыл база чартык чыл эртерге[*] – ыдыктыг[†] чоннуң күжү оон ыңай бастырбас апаарга, шупту чүве төнер».

8Мен ону дыңнааш, чүнү-даа билбейн бардым. Ынчангаш катап айтырдым: «Мээң дээргим, ол бүгүнүң түңнели кандыг болур ирги?»

9Ол мынча деп харыылады: «Бар че, Даниил. Ол бүгү төнчү үеге чедир таңмалап[†] шыгжаттынган чажыт болгай. 10[+][+][+][+]Хөй-ле улус багындан адырлып, арыглаттынып-аштадыр,[†] а бузут-бактыг улус бузут-бакты кылырын уламчылаар. Бузут-бактыг улус чүнү-даа угаап билбес, а мерген угаанныглар чүвени билир боор. 11[+]Хүннүң-не салыр өргүлдерни болдурбайн барганындан база хоозуралдың бужар чудун тургусканындан бээр 1290 хүн эртер. 12А кым 1335 хүннү манап шыдаптарыл, ол кижи амыр-чыргалдыг болур.

13[+]А сен төнчү хүнче уткуштур бодуң орууң-биле чорувут. Сен оожургалды тып аар сен, ооң соонда сөөлгү хүнде туруп келгеш, шаңналың алыр сен».

### Осия

#### Осия

Осия


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


#### Киирилде


Осия медээчиниң ному


Киирилде

Бурганның сөзүн Осия медээчи израиль чонга Амос медээчиниң соонда (бистиң эрага чедир VIII вектиң ийиги чартыында) элээн каш чыл дургузунда дыңнадып келген. Ол үеде (4 Хаан. 14:23–17:23 көр) соңгу күрүне Израиль (азы Эфрем) аңгыланып, буурап эгелээн турган. Элээн каш хааннар үймээн үезинде дараалаштыр өлүртүп каан. Ассирия күрүне израиль черниң улуг-улуг кезектерин чоорту эжелеп ап турган. Чоннуң амыдыралында чөптүг эвес чорук күштелип, улус Дээрги-Чаяакчыдан ойталаарын, Ханаанның бурганнарынга мөгеерин уламчылаан.

Осия израиль чоннуң мөзү-шынар байдалын ашак-кадай улустуң аразында шынчы эвес чоруу-биле деңнеп турар. (Осия бодунуң амыдыралынга ындыг байдалды чурттап эрткен.) Дээрги-Чаяакчы Израильдиң ашаа деп адаттырган. Чон Дээрги-Чаяакчының алган кадайының овур-хевирин хүлээп ап, Аңаа ынак болур ужурлуг турза-даа, бодун самыын-садар херээжен дег алдынып турган. Өске бурганнар болгаш кожа күрүнелер Израильдиң таныш эрлери деп адаттырган – олар-биле Израиль бодунуң Ашаанга өскерлип турар. Иерусалимге Дээрги-Чаяакчыга мөгеериниң орнунга, израильчилер боттарының шажын-чүдүлге ёзулалдарын Вефил (азы Бет-Авен), Галгал, Сихем болгаш өске-даа хоорайларга күүседип эгелээн. Дээрги-Чаяакчының овур-дүрзүзү деп санаары шуткуп каан ийи алдын бугажыкка безин олар мөгейип турган.

Осия израильчилерни боттарының бачыттарын минниринче база Дээрги-Чаяакчыны ылап билип ап, Аңаа ынак болурунче кыйгырган. Ынчалза-даа чон ону тооп дыңнаваан. Адак соонда Дээрги-Чаяакчы чөрүү чонну кезеткен: бистиң эрага чедир 722–721 чылдарда Ассирия Самарияның найысылалын эжелеп алгаш, израиль чонну тудуп аппарган.

#### 1

1[+]Озия, Иоафам, Ахаз болгаш Эзекия оларның Иудеяны чагырып турганы база Иоастың оглу Иеровоамның Израильди чагырып турганы чылдарда Дээрги-Чаяакчының Беериниң оглу Осияга ажыдып чугаалаан сөзү бо-дур.


Осияның кадайы биле ажы-төлү

2[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] Осия-биле мынчаар чугаалажып эгелээн. Ол аңаа: «Барып, самыын-садар кадайдан ап ал, ооң самыын харылзаазындан тывылган ажы-төлдүг бол, ол чорук бо черниң улузу Дээрги-Чаяакчыдан ойталап, аажок самыырап турарынче айтыр» – дээн. 3Ынчангаш Осия Дивлаимниң уруу Гомерни кадай кылдыр ап алган. Демгизи саатталгаш, аңаа оол уруг божуп берген чүве-дир. 4Дээрги-Чаяакчы Осияга: «Бо чаш төлдү Изреел деп адап аар сен, ол ат удавайн Иеху хаанның салгалын Изреел хоорайга төгүлген хан[†] дээш кезедиримче,[*] Израильдиң салгалының күрүнези турарын соксадырымче айтыр. 5[+]Шииткелим хүнү[†] кээрге, Мен Изреел шынаазынга[†] Израильдиң чазын сыйып каар мен» – дээн.

6[+]Гомер база катап саатталгаш, кыс уруг божуп алган. Дээрги-Чаяакчы Осияга: «Бо чаш төлдү Ло-рухама[*] деп адап аар сен, ол ат израиль чонну моон соңгаар өршээвезимче, аңаа ээ-хайыра көргүспезимче айтыр. 7[+]А Иудеяның чонунга ээ-хайыра көргүзерин уламчылаар мен. Оларны чаа-дайын: ча-согун, хылыш болгаш дайынчы аъттарлыг шериглер-биле эвес, а ооң Дээрги-Чаяакчы Бурганының ачызы-биле камгалаар мен» – дээн.

8Ло-рухаманы эмзирип доруктурган соонда, Гомер база катап саатталгаш, оол уруг божуп алган. 9Дээрги-Чаяакчы ынчан: «Бо чаш төлдү Ло-амми[*] деп адап аар сен, ол ат силер – Мээң чонум болбазыңарже, Мээң силер-биле харылзаа тутпазымче айтыр» – дээн.


Бурганның израиль чонну катап тургузарын аазааны

10[+][+]«Ынчалза-даа алызында израиль чоннуң саны далайның санап четпес элезини ышкаш көвүдей бээр. Израильчилерге улустуң: „Ооң чону эвес силер“ – деп турган черинге: „Дириг Бурганның ажы-төлү силер“ – деп, улус оларга чугаалай бээр. 11[+]Иудеяның, Израильдиң чону ынчан каттыжып чыылгаш, боттарын чагырар чаңгыс баштыңчы олуртуп алгаш, боттарының черинге үнүш дег өзүп үнүп кээр[*]. Изреелдиң[*] хүнү өндүр улуг болур!

#### 2

1[+]Акы-дуңмаңарны: „Бурганның чону“ – деп, угба-дуңмаңарны: „Ээ-хайыра алган“ – деп адап аар силер».


Бурган израиль чонну буруудаткаш, кезедир

2[+]«Аваңар-биле чаргылдажыңар-ла, чаргылдажыңар,
чүге дээрге ол – Мээң кадайым эвес-тир,
а Мен – ооң ашаа эвес-тир мен;
аваңар бодунуң самыын чоруун – арнындан,
өскерликчи чоруун – эмиглеринден ап каапсын.
3[+]Оон башка Мен ооң хевин уштуп, шалдаңнааш,
чаа төрүттүнгенинде дег, көзүлдүр тургузуп каар мен:
ону ээн кургаг хову ышкаш кылып,
када берген чер кылдыр хуулдурар мен,
кагыдып-суксадып өлүрүп каар мен.
4[+][+]Ооң ажы-төлүнге-даа ээ-хайыра көргүспес мен,
чүге дээрге олар самыын харылзаадан тывылган төлдер-дир;
5оларның авазы самыын-садып турган,
төрээн иези бодунуң адын баксырадып:
„Хандыкшааннарымга барайн, олар мени аъш-чем, суг, дүк, лён[†],
олива үзү[†] болгаш суксуннар-биле хандырып турар болгай“ – деп турган.

6Ындыг чоруу дээш, Мен ооң оруун теннер-биле моондактаар мен,
херим-биле долгандыр кажаалаар мен,
ол ынчан оруундан аза бээр.
7[+]Ол херээжен бодунуң хандыкшааннарын сүрүп чоруткаш, четпейн баар,
оларны дилээш, тыппайн баар;
оон ол: „Барып, баштайгы өөм ээзинче эгли берейн,
чүге дээрге ынчан меңээ амгызындан эки турган-дыр“ – дээр.

8[+]Ол херээжен далган-тараа, арага болгаш олива үзүн
Мээң аңаа берип турганымны,
Ваал[†] бурганның дүрзүзүн шуткаан алдын, мөңгүннү
Мээң аңаа көвүдедип бергенимни билбес-тир.
9Ол дээш, Мен Бодумнуң далган-тараамны – ажаалда үези кээрге,
арагамны – виноград[†] быжар үе кээрге, дедир ап аар мен,
ооң шалдаңын чажырган Бодумнуң дүк, лёнумну хунаап аар мен.
10[+]Мен ам ооң бужарын хандыкшааннарының мурнунга ажыдар мен,
ынчан ону кым-даа Мээң холумдан камгалап шыдавас.
11[+][+]Ооң кандыг-даа хөглүг байырлалдарын:
ай чаазы биле амыр-дыш хүннери демдеглээр байырлалдарын,
бүгү-ле байырлалдыг чыыштарын соксадыр мен.
12[+]Ооң: „Хандыкшааннарымның берген төлевири бо-дур“ –
деп турганы виноград сыптарын, фига ыяштарын куругладыр мен;
оларның үнген сесерлиин арга-эзим кылдыр хуулдуруптарымга,
черлик аң-мең чимистерни чип кааптар.
13[+][+]Ваал бурганның дүрзүлеринге бараан болуп,
айдызап турганы дээш, ону кезедир мен;
ол херээжен сыргалар болгаш каасталгалар-биле каастангаш,
хандыкшааннарын сүрүп, Мени уттупкан турган болгай» – деп,
Дээрги-Чаяакчы[†] медеглээн.


Эштежилге хүнү

14[+][+]«Ынчангаш Мен ону хандыкшыдып, ээн кургаг ховуга эккелгеш,
эргеледип чугаалажыр мен.
15Ооң соонда Мен аңаа чимистиг шөлдерни бээр мен,
а Хай-халап шынаазын[†][*] идегелдиң кирер эжии кылдыр бээр мен;
ол аңаа бодунуң аныяк үезинде дег,
египет черден үнүп турган хүнүнде дег, Меңээ харыылаар[*].

16Ол хүн кээрге, сен Мени „Ашаам!“ деп адаар сен – деп,
Дээрги-Чаяакчы медеглээн, –
оон ыңай „Ваалым![*]“ деп адавас сен.
17[+]Ол дүрзү-бурганнарның[†] аттарын сээң аксыңдан чайладып кааптар мен,
оларның аттарын улус оон ыңай сагынмастай бээр.

18[+][+]Ол хүн кээрге, Мен израиль чон биле черлик аң-меңниң,
дээрниң куштарының, черде соястаан амытаннарның аразынга
эп-найырал керээзин чарар мен;
ча-согунну сыйып, сээң чериңге чаа-дайынны узуткап кааш,
айыыл чок чуртталганы сеңээ бээр мен.
19[+]Сени Бодум-биле кезээ-мөңгеде дүгдеп аар мен,
чөптүг-шынныг чорук[†] болгаш шын шииткелди,
энерел болгаш ээ-хайыраны илереткеш,
сени Бодум-биле дүгдеп аар мен.
20[+]Бердингенимни көргүзүп, сени Бодум-биле дүгдеп аар мен,
Дээрги-Чаяакчыны билген турар сен.

21Ол хүн кээрге, Мен сеңээ харыы бээр мен – деп,
Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Мен дээрге дужаарымга, ол черже чаъс чагдырар,
22чер далган-тараа, виноград, оливаны өстүрер,
а ол аъш-чем Изреелди[*] чемгерер.
23[+][+][+][+][+]Мен черге Бодумнуң чонумну үнүш дег тарып аар мен,
„Ээ-хайыра албаан“ деп аттыг чонга ээ-хайыра көргүзер мен;
„Мээңии эвес“ деп аттыг чонга: „Сен – Мээң чонум сен“ – дээр мен,
а ол: „Сен – мээң Бурганым сен“ – деп харыылаар».

#### 3


Осияның өскерлиичел кадайын ээлдирип алганы

1Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ: «Ам база барып, бузутка ынак[*], бодунуң ашаанга өскерилген херээженге ынакшый бер. Дээрги-Чаяакчы израиль чонга, олар өске бурганнарже чайгылып, оларның үзүмнүг бооваларын[*] чииринге ынак-даа болза, база ынчалдыр ынак болгай» – дээн.

2[+]Мен ынчан ол херээженни он беш шекел[†] мөңгүн болгаш бүдүн чартык хомер ишти арбай-биле садып алган мен. 3Мен аңаа: «Үр үеде мээң бажыңымга чуртта, самыырава, кым-биле-даа эр-херээжен харылзаа кылба, мен база сеңээ хамаарыштыр бодумну ынчаар алдынайн» – дээн мен.

4Шак ынчаар израиль чон үр үеде хааны чок, нояны чок, өргүлү чок, даш көжээзи[†] чок, эфоду[†][*] чок, дүрзү-бурганы[†] чок артар-дыр. 5[+][+]Израиль[†] чон ооң соонда Бурганынче эглип, Дээрги-Чаяакчыже чүткүүр база бодунуң хааны Давидтиң[†] салгакчызын хүлээп көөр, келир үеде ачы-буянныг Дээрги-Чаяакчыдан коргар.

#### 4


Бурганның Израиль-биле чаргылдашканы

1[+]Израиль[†] чон, Дээрги-Чаяакчының сөстерин дыңна!

Дээрги-Чаяакчы[†] бо черниң чурттакчылары-биле чаргылдажып турар-дыр,
бо черде чөптүг-шынныг чорук,[†] энерел,
Бурганны билип аарынче чүткүл чок-тур.
2Каргыш салыры болгаш мегелээр чорук,
кижи өлүрер, оорланыр болгаш самыыраар чорук хөлчок нептерээн-дир,
хан[†] төгүүшкүнү даады-ла болуп турар-дыр.
3[+][+]Ол бүгү дээш, бо чер ыглап-сыктаар,
ооң чурттакчылары черлик аң-мең болгаш дээрниң куштары-биле кады кырлып каар,
далайның балыктары безин өлүп каар.

4«Кым-даа өске кижи-биле маргышпазын,
кым-даа өске кижини сойгалавазын.
Бурганның бараалгакчызы,[†] Мен сээң-биле чаргылдажыр мен![*]
5Хүндүс-даа буураар сен, Бурганның медээчизи[†] дүне-даа сээң-биле кады буураар.
Сээң иеңни[*] база узуткап каар мен.
6[+]Мээң чонум билииниң четпезинден кырдырып аар;
билигни хүлээп көрбээн бооруңга,
Мен база сени Меңээ бараалгаар кылдыр хүлээп көрбес мен,
Бурганыңның хоойлузун[†] уттупкан бооруңга,
Мен база сээң ажы-төлүңнү уттуптар мен.

7Бараалгакчылар өзүп-көвүдээн тудум-на,
Меңээ удур бачыт[†] үүлгедири дам баар-дыр;
оларның ат-алдарын бак атче хуулдурар мен.
8[+]Олар Мээң чонумнуң бачыт дээш өргүлдеринден аштанып-чемненир-дир,
ынчангаш оларның сеткил-сагыжынга чоннуң бачыттыг болуру тааржыр-дыр.
9[+]Чон-биле болур чүве бараалгакчыларны оюп эртпес,
оруктары дээш, Мен оларны кезедир мен,
үүлгедиглерин ёзугаар оларга кеземче онаар мен.
10[+]Олар чигеш, тотпас, самыырааш, өзүп-көвүдевес,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчыга бараан болуушкунун сагывас апаргаш,
11[+]самыыраан-дыр.

Мээң чонум арагага, эзиртир суксуннарга алзып алган-дыр.
12[+][+]Ол кылып алган ыяш дүрзүзүнден айтыртынып турар-дыр,
даянгыыжы аңаа харыы бээр-дир.
Самыыраашкынның сүлдези[†] оларны астырып каапкан боорга,
олар Бурганындан ойталаан-дыр.
13[+]Олар даглар баштарынга өргүлдерин эккеп салып,
тейлер кырынга бүгү улуг хөлегелиг ыяштар адаанга
айдызаашкын кылып турар.

Ынчангаш силерниң кыстарыңар самыырап,
кенээттериңер ашактарынга өскерлип турар.
14[+]Ол кыстарыңарны, кенээттериңерни кезетпес мен,
чүге дээрге эр улузуңар боттары
самыын-садар херээженнер-биле хойгажыр-дыр,
дүрзү-бурганнар[†] өргээлеринге самыын-саткан улус-биле кады
өргүлдер салыр-дыр силер,
а чүве билбес чон узуткаттырып турар-дыр.

15[+]Израильчилер, силер бодуңар самыырап-даа турар болзуңарза,
оода-ла Иудеяны бачытче киирбеңер;
Галгал хоорайже барбаңар, Бет-Авенче[*] көдүрүлбеңер,
дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглаваңар.
16Израиль чөрүү бызаа дег дедир апарган-дыр,
таанда-ла Дээрги-Чаяакчы ам ол чонну, хураганнарын[†] дег,
чаагай одарга оъткарар бе?

17Эфрем дүрзү-бурганнарга хандыкшаан-дыр,
сен ам ооң-биле үрелдешпе.
18Оларның арагалаары кедерээн-дир,
самыыраашкыны хемчээл чок-тур,
ол чоннуң чагырыкчылары ыянчыг чүүлге ынак-тыр.
19[+]Эфремни шуурган чалгыннарынга ужудуп аппаар,
израильчилер өргүлдериниң хайындан адын баксырадып аар».

#### 5


Израильдиң шииттирери

1[+]«Бурганның бараалгакчылары,[†] ол бүгүнү дыңнаңар,

израиль чон, ол бүгүнү кичээнгейге ап көр,
хаанның өг-бүлези, кулааңар ээктириңер;
силерни ам шиидер-ле болгай.
Мицпа хоорайга – какпа, Фавор дагга – чада салган четки бооп турдуңар.
2[+]Силер Ситтимге ханы оңгар казып алдыңар[*],
а Мен силерни кезедир мен.
3Эфремни билир мен, Израиль[†] Меңээ ажык-көскү;
Эфрем, самыырап тур сен, Израиль, бужартап тур сен.
4[+][+]Үүлгедиглери израильчилерни Бурганынче ээлдирбейн турар,
самыыраашкынның сүлдези[†] оларның аразында турар-дыр,
Дээрги-Чаяакчыны билбестер-дир.
5[+]Израильдиң адыыргак чоруу бодунга удур херечилээр[*],
Эфрем бодунуң бузут-багы дээш кээп дүжер,
Иудея база олар-биле кады кээп дүжер.

6[+]Израильчилер шээр-даа, бода-даа малын өргүлге салып,
Дээрги-Чаяакчыны дилеп чорупкаш, тыппайн баар,
Дээрги-Чаяакчы[†] олардан ырай берген болур.
7Олар Дээрги-Чаяакчыга өскерлип, сурас ажы-төл төрүп алган-дыр.
Оларны бир ай дургузунда[*] ээлээн чери-биле кады чиптер».


Израиль биле Иудеяга удур дайын

8[+][+][+]«Гива хоорайга мыйыс этсиңер,
Рама хоорайга труба этсиңер,
Бет-Авенге дүвүрээзин чарлаңар:
Вениамин,[†] дайзын сээң артыңда тур!
9Кеземче хүнү кээрге, Эфрем хоозурап каар.
Ол бүгүнүң болуру чайлаш чок дээрзин
Израильдиң аймактарынга медээлеп тур мен.
10[+]Иудеяның баштыңнары[†] ээлел чериниң кызыгаарын алгыдып,
дүрүм үрээн улус-тур;
Мен оларже килеңимни[†]
суг дег төгер мен.
11Эфрем дарладып, шииткелге бастырган-дыр,
чүге дээрге хоозун дүрзү-бурганнарны[†] эдерген-дир[*].
12Эфремни үзүт-ховаган дег чиир мен, Иудеяны курт дег чиир мен.
13[+][+]Эфрем – бодунуң аарыын, Иудея – бодунуң балыын көрүп каан,
Эфрем Ассириядан[†] дуза дилеп, өндүр улуг хаанче[*] элчиннерин[†] ыткан.
Ынчалза-даа ол силерни экиртип шыдавас, балыыңарны эмнеп шыдавас.
14[+]Чүге дээрге Эфремге арзылаң дег мен, Иудеяга араатан аң дег мен.
Ийе, Мен оларны үзерлеп каапкаш, алгаш чоруй баар мен –
кым-даа оларны камгалап шыдавас.
15[+]Олар буруузун билинмээн шаанда, Мени дилеп эгелевээн шаанда,
Мен турар черимче дедир чоруй барайн.

#### 6

1[+][+]Олар хилинчекке бүргеткеш, Менче чүткүп эгелээр».


Дээрги-Чаяакчыже эглиишкин

Барып, Дээрги-Чаяакчыже эглиили!
Ол бисти аартып каан – Ол бисти экиртип каар;
бисти балыглап каан – балыгларывысты шарып бээр;
2[+]ийи хонук эртерге, Ол бисти диргизер,
үшкү хүнде Ол бисти бут кырынга тургузуп каар,
ынчан Аңаа шынчы амыдырап, Ону билип алыр бис.
3Ынчангаш Дээрги-Чаяакчыны билип алырынче чүткүп көрээли.
Ол биске даң хаяазы дег ыяап-ла көстүп кээр,
Ол бисче чаъс ышкаш – черни суггарган часкы чаъс ышкаш чедип кээр.


Бурганга бердинмээн улус

4[+]«Эфрем, сени канчаайн? Сени канчаайн, Иудея?
Силерниң энерелиңер эртенги туман дег, эрип каар шалың дег.
5[+][+]Ынчангаш өлүм биле узуткаашкынны медээлээр дээш,
силерже медээчилеримни[†] чорудуп турдум;
Мээң шииткелим чырык дег чайынналдыр чырып кээр.
6[+]Өргүлдү эвес, а энерелдиг бооруңарны күзеп тур мен,
улустуң Бурганны билип алырын
оларның бүрүн өрттеткен өргүлдеринден артык күзеп тур мен.
7А олар, өске улус ышкаш[*], чагыг-керээни[†] үреп, Меңээ өскерилди.
8[+]Галаад[†] – бузут үүлгедикчилериниң ханга борашкан хоорайы.
9[+]Дээрбечилерниң кижини кедеп турары дег,
бараалгакчыларның[†] бөлүглели Сихем чедер орукка кижилер өлүрүп,
бузут үүлгедип турар.
10Израиль[†] чонда чүдек-бужар чүвени көрүп тур мен.
Эфрем самыырап турар-дыр, Израиль бужартап турар-дыр.

11[+]Иудея, сеңээ база дүжүт ажаар үени доктаадып каар!
Мен Бодумнуң чонумга эки чолду эгидер деп баарымга[*].

#### 7

1Израильди эмнээр деп баарымга,

Эфремниң кем-буруузу, Самарияның[†] бузут-багы көстү берди.
Олар мегелеп турар-дыр, оорлаашкын-даа болур-дур,
дээрбечи-даа улусту кудумчуларга үптээр-дир.
2Оларның бузуттуг үүлгедиглериниң шуптузун сактып алганымны
медереп билбестер-дир;
ам оларны ажыл-херектери бүргеп алган,
оларны тода көрүп тур мен».


Эрге-чагырга тутканнарның бузут-багы

3«Израильчилер боттарының бузут-багы-биле – хаанны,
оп-мегези-биле – нояннарны хөгледип турар.
4Олар шупту өскерликчилер-дир, оларның күзээшкиннери,
хлеб быжырыкчызының суугузу дег, изип-хып тур,
а хлеб быжырыкчызы суугузун чүгле далганын хоюткаш,
оозу ажый бээр өйге чедир одавас болгай.
5Хаанывыстың байырлалының хүнүнде
нояннар халыыдап аарыыгыжеге чедир ижип алган,
а хаан кочуургак улусче холун сунган.
6Олар боттарының кара сагыштыы-биле
чүректерин суугуга дөмей кылып аар;
оларның килеңи[†] дүннү өттүр удуп хонар,
а эртен ол чалбыышталган от дег кыва бээр.
7[+]Олар шупту суугу ышкаш изий бергеш,
боттарының баштыңнарын[†] сыырып турар;
оларның бүгү хааннары дүжүлгелеринден кээп дүжүп турар,
оларның чаңгызы-даа Менден дуза дилеп кыйгырбады.

8[+]Эфрем өске чоннар-биле холужа берген-дир,
ол бир талазы чиг хаарган далган дег апарган-дыр.
9[+]Хары улус ооң күжүн чип турган, а ол эскербээн,
ооң бажы көгере берген, а ол билбейн турар.
10[+]Израильдиң адыыргак чоруу бодунга удур херечилээр;
ол бүгү болуп турда-ла, Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганынче ээлбес-тир,
Олче чүткүвес-тир.
11[+]Эфрем болза мелегей, сарыыл чок көге-буга дег-дир:
дуза дилеп, бирде Египетти[†] кыйгырып,
бирде Ассирияже[†] барып турар-дыр.
12[+]Израильчилер дуза дилеп чоруптарга,
Бодумнуң четкимни оларже хөме салыр мен,
дээрниң куштарын дег, дүжүр октаар мен,
оларның чыылганын дыңнааш, бектеп каар мен[*].

13Менден ырай бергени дээш, олар ат болур,
Меңээ удур үймээн үндүргени дээш, олар узуткаттырып аар.
Ол чонну камгалаар деп турдум,
а олар Мээң дугайымда меге чүве чугаалажыр-дыр.
14[+]Олар орун-дөжээнге човууртап чыткаш,
кажан-даа боттарының сеткил-чүрээнден Менден дуза дилеп кыйгырбады;
олар чыглып турза-даа, чүгле далган-тараа чииринге,
арага ижеринге өйлежип, Менден ойталаар болду.
15Оларны билиндир сургап, күш киир быжыглап турган мен,
а олар Меңээ удур бак чүве бодаар-дыр.
16[+]Олар кымче-даа эглип кээп турду,
чүгле Дээди Өрүкү Бурганче ээлбеди;
олар ыргак-дагыр согуннар дег апарды;
оларның нояннары аксы-дылының каржы-багы дээш
хылышка шаштырып аар, ынчан Египеттиң чону оларны кочулап-шоодар».

#### 8


Израиль политиктиг база шажынчы бачыттары дээш кеземче алыр

1[+][+]«Трубадан эдис! Израильчилер Мээң чагыг-керээмни[†] үрээн,

Мээң хоойлумга[†] чагыртпаан боорга,
Дээрги-Чаяакчының черинче[*] эзир шүүргедеп келген дег-дир.
2[+]Олар Менден дуза дилеп: „Бурганывыс!
Израильчилер бис Сени билип алдывыс!“ – деп кыйгырар.
3Израиль[†] чон буяндан ойталады;
дайзын ам ону истеп сүрер.
4[+]Израильчилер хааннарны Мээң дужаалым чокка
боттары дүжүлгеге олуртуп турган,
нояннарны Мээң чөпшээрелим чокка шилип ап турган.
Боттарының алдын-мөңгүнүнден дүрзү-бурганнар[†] шуткуп ап турганнар,
ынчангаш узуткаттырып аарлар.
5[+]Самария,[†] сээң дүрзү-бугажыыңны хүлээп көрбедим![*]
Мээң килеңим[†] израильчилерже кыптыкты:
кажанга чедир арыгланып[†] ап шыдавастарыл?!
6Ол бугажыкты Израиль боду кылган болгай.
Ону шевер кижи шуткаан, ынчангаш ол бурган эвес-тир;
Самарияның бугажыы буступ каар!

7[+]Израильчилер салгын тарып алгаш, шуурган ажаап аар;
үрезин бербес сыптан далган-тараа ажаап алдынмас,
далган-тараа ажааттынар-даа болза, ону хары улус чиир.
8[+]Израиль чон сыыртырып алган,
ол ам өске чоннар аразында ажык чок чүүл дег.
9[+][+]Олар Ассирияже[†] дуза дилеп чорупкан,
чааскаан улчуп чоруур черлик элчиген ышкаш.
Эфрем хары улустуң ынакшылын төлевир берип тургаш, садып алган.
10Израильчилер өске чоннарга төлевир үлеп берип турган-даа болза,
Мен оларны бөле сүрүп эккээр мен,
ынчан олар удавайн хары нояннарның база хаанның дарлалындан
хинчек көрүп эгелээрлер.

11Эфрем бачыт[†] дээш өргүл салыры-биле хөй-ле бедигээштер тудуп алган,
а оон оларны бачыт үүлгедири-биле ажыглап турган.
12Мен израильчилерге Бодумнуң хөй хоойлуларымны бижип-даа берген болзумза,
олар боттарынга хамааржыр кылдыр хүлээп көрбес ийик.
13[+][+][+]Олар Дээрги-Чаяакчыга өргүл кылдыр эът эккеп салгаш, чип аар.
Оларның өргүлдери Меңээ таарымчалыг эвес;
Мен ам оларның бузудун бодап келгеш, бачыттары дээш кезедир мен:
олар Египетче[†] эглип кээр.
14[+][+]Израиль бодунуң Чаяакчызын уттупкаш, ордулар тудуп алган-дыр;
Иудея хөй быжыглалдыг хоорайлар тудуп турар-дыр,
ынчалза-даа Мен ол хоорайларже отту ыдыптар мен,
а от ордуларны чиптер».

#### 9


Израильдиң өөрүшкүзү ажыг-шүжүг бооп хуула бээр

1[+]Израиль[†], өөрбейн көр, өске чоннар ышкаш байырлап-хөглеве,

чүге дээрге самыырааш, Бурганыңдан ойталаан-дыр сен,
хамык тараа шаңнарынга[*] самыын-садар чорук дээш
төлевир алырынга ынак-тыр сен.
2Израильчилер боттарының далган-тараазын, олива чимизин чип шыдавас,
боттарының виноград[†] арагазынга идегели боттанмас.
3[+][+]Олар Дээрги-Чаяакчының черинге чурттап артпас.
Эфрем Египетче[†] дедир чоруптар,
Ассирияга[†] база арыг эвес[†] аъш-чем чиир.
4[+][+]Олар ынчан Дээрги-Чаяакчыга арагазын өргүп кутпас,
оларның өргүлдери Аңаа таарышпас,
өргүл аъш-чеми оларга хөөржүдүлге аъш-чеми дег болур –
ону чиген бүгү улус арыг эвес апаар,
чүге дээрге оларның аъш-чеми чүгле боттарының чииринге ажыглаттынып,
Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кирбес.

5Байырланчыг чыыш хүнүнде,
Дээрги-Чаяакчыга тураскааткан байырлал хүнүнде канчаар силер?
6Израильчилер чылча шаптырыышкындан чайлай берзе-даа,
Египет оларны чыггаш, Мемфиске хөөржүдүп каар.
Оларның мөңгүнден кылган улуг үнелиг чүүлдерин шагар-оът дуй аптар,
чадырларынга тенниг үнүштер үнүп кээр.

7[+]Кеземче көөр хүннери келген дээрзин
израильчилер билип алзын.
Бурганның медээчизи[†] мелегей бе?
Бурганның Сүлдезинге[†] башкарткан кижи угаанын ышкынган бе?
Сээң хөй санныг бузуттуг үүлгедиглериң дээш,
өндүр улуг өжээннешкек чорууң дээш,
Бурганның медээчилери ындыг улус кылдыр көстүр-дүр.
8[+]Бурганым Бодунуң медээчизин Эфрем чоннуң доскуулчузу кылдыр томуйлаан,
ынчалза-даа ооң бүгү оруктарында какпа салып каан,
аңаа өжээнниг улус ооң Бурганының өргээзинде-даа бар.
9[+][+]Израильчилер боттарының бузуттуг үүлгедиглерин,
Гивага болуп турганы дег, күштелдирип алган-дыр,
Бурган[†] оларның кем-буруузун бодап келгеш, бачыттарының ужун кезедир.


Израильчилер ажы-төл чок артар

10[+][+]«Мен Израильди тып аарымга,
ол ээн кургаг ховуда үнген виноград дег турган,
сээң ада-өгбеңни фига ыяжының[†] быжар өйү келген
баштайгы чимизи дег кылдыр көрүп каан мен.
А олар Фегор дагга чедип келгеш,
Ваал[†] дээр ыянчыг бурганга боттарын бараалгатканнар,
ынакшый берген дүрзү-бурганы[†] дег, чүдек-бужар апарганнар.

11Эфремниң ат-алдары куш ышкаш ужуп чоруй баар – ажы-төл төрүттүнмес,
херээжен улус иштелбес база божувас.
12А ажы-төлүн өстүрүп-даа аар болза,
чаңгызын-даа дириг арттырбас мен,
олардан хая көрнү бээримге, ат болурлар!»

13[+]Мээң көргеним ёзугаар Эфрем, Тир хоорай ышкаш,
кайгамчык эки черде турар-дыр,
ындыг-даа болза, Эфрем бодунуң ажы-төлүн өлүрүкчүже үндүрер ужурга таваржыр.
14Дээрги-Чаяакчы[†], оларга бээр дээн чүвеңни берип көр.
Божуп-төрүвес ижин-хырынныг, соглуп калган эмиглиг кылып каап көр.

15[+]«Израильчилерниң бүгү бузуду – Галгалда,
аңаа оларны көөр хөңнүм чок апарган;
бүгү бузуттуг үүлгедиглери дээш,
оларны Бодумнуң черимден[*] үндүр ойладыптар мен,
оларга моон соңгаар ынак болбас мен;
оларның нояннары шуптузу Менден ойталаан болгай.
16Эфрем буураан, дазылы кургап калган үнүштүң чимис бербези дег,
израильчилер база үре-төл чок болур,
а бир эвес божуп-төрүүр-даа болза,
оларның иштинге боттанган күзенчиг үре-төлүн өлүрүп каар мен».

17[+]Бурганым олардан ойталаар,
чүге дээрге Ону тооп дыңнавааннар-дыр;
олар өске чоннар аразынга улчуп чоруп бээр.

#### 10


Хаанның база дүрзү-бугажыктың төнчүзү

1[+]Израиль[†] – чечектелген виноград[†] сывы, ол хөй чимис берип турар;

ооң чимизи көвүдээн тудум, улам хөй өргүл бедигээштери тудуп аар,
ооң чери эки болган тудум, даш көжээлерин[†] каастаары дам баар.
2Израильчилерниң сеткил-чүрээ Дээрги-Чаяакчыга шынчы эвес,
ол кем-буруузу дээш, олар кеземче алыр:
Дээрги-Чаяакчы[†] оларның өргүл бедигээштерин үреп кааптар,
даш көжээлерин чуура шавар.

3Израильчилер ынчан: «Бисте ам хаан чок-тур,
Дээрги-Чаяакчыдан-даа кортпайн турган болгай бис.
Хаан турар-даа болза, ол биске кандыг ажык-дузалыгыл?!» – дижир.
4Олар хоозун сөстер чугаалап, меге даңгырак берип,
өске чоннар-биле эвилелдежип турарлар,
андазын чарган черде үнген хоран оът дег,
чөптүг шииткелди хажыдып турарлар[*].

5[+]Самарияның[†] чурттакчылары Бет-Авенде дүрзү-бугажыкка мөгеер дээш барып турар;
ол дүрзүге мөгеер чон-даа, ооң өөрүп турган бараалгакчылары-даа[†]
оозу дээш кажыыдап, ыглажыр.
Чүге дээрге дүрзүнүң каас-чаражын чок кылып каар,
6ооң бодун Ассирияже[†] – өндүр улуг хаанга[*] белек кылдыр – алгаш баар;
Эфрем бак атка кирер,
бодунуң кара сагыштыг бодалының ужун
Израильдиң ады баксыраар.
7Самарияның хааны, сугда салдаан чарты дег, чиде бээр.

8[+]Бет-Авенде мөгейиишкин кылыр бедик черлерни[†] –
израиль чоннуң бачыт[†] үүлгедип турар черлерин үреп бузуп кааптар.
Израильчилерниң өргүл бедигээштеринге
тенниг үнүштер биле бок сиген үнүп кээр;
олар дагларга: «Бисти дуглай дүжүңер!» – деп,
тейлерге: «Бисче кээп дүжүңер!» – деп чанныр.

9[+]«Израиль, Гиваның үезинден бээр бачыт үүлгедип келген сен;
израильчилер ол хевээр артып калган;
Гивага шак ол бак сагыштыг улусту дайын таварбас бе?
10Израильчилерни күзээним ёзугаар кезедир мен,
өске чоннар оларга удур чыглып кээр,
ынчан ийи кемниг херээ дээш, олар хүлүттүрүп аар.

11[+]Эфрем – өөредип каан,
тараа бастырарынга ынак инек-тир,
ооң быжыг мойнунга хомутту
Мен Бодум кедирер мен;
Эфремни мунар мен,
Иудея – чер аңдарар,
Израиль – чер илииртээр.
12[+][+]Чөптүг-шынныг чорукту[†]
бодуңарга тарып алыңар –
энерелди ажаап аар силер;
кур черни аңдарыңар,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчыже чүткүүр үе келген-дир –
Ол чедип келгеш,
шын шииткелди силерже чагдырар.

13[+]Бузутту болбаазыраттыңар,
оон кем-буруу ажаап алгаш,
мегениң дүжүдүн чип алдыңар,
чүге дээрге бодуңарның орууңарга,
эңдерик аг-шерииңерге идегеп турдуңар.
14[+][+]Сээң чонуңга удур чаа-дайын үнер,
Салманның[*] Бет-Арбел хоорайны тулчуушкун үезинде үреп бускаш,
аваларны ажы-төлү-биле катай чылча октап-шывадап турганы дег,
сээң бүгү шивээлериңни үреп бузуп каар!
15Үүлгеткен кедергей бузудуңар дээш,
Вефилдиң чурттакчылары силерни ынчаар бак аажылаар».

#### 11

1[+][+][+]Израильдиң хааны даң хаяазында-ла өлүп каар.


Израиль чон – Бурганның ынак төлү

«Израиль[†] аныяк турда, аңаа ынак апарган мен,
Бодумнуң оглумну Египеттен[†] үндүр кыйгырып алган мен.
2Израильчилерни медээчилерим[†] кыйгырып турда-ла,
олар ырап, Ваал[†] бурганның дүрзүлеринге өргүлдер эккеп салып,
шуткуп, чазаан дүрзүлерге мөгейип, айдызаашкын кылып турганнар.
3[+]Мен Бодум Эфремни кылаштаарынга өөредип кагдым,
холумга көдүрүп алгаш чоруп турдум,
а израильчилер оларны Мээң экиртир эмнеп турарымны билбеди.
4[+][+]Кижизиг, ынакшылдыг харылзаалар-биле оларны хаара тудуп алган мен;
оларның моюннарындан дөңгүнү ужулган дег болган мен,
ээккеш[*], аъш-чемни оларга салып берип турган мен.

5Израиль Египетче дедир ээп чоруур[*],
Ассирия[†] ону чагырар,
чүге дээрге ол Менче эглиринден ойталаан-дыр.
6Ооң хоорайларын хылыш кезе шавар –
ооң хаалгазының дээктерин үреп,
кара сагыштыг бодалдары дээш,
израильчилерни сыырыптар.
7Мээң чонум Менден ойталаарын кызып турар-дыр,
медээчилерим оларны бедикче кыйгырарга-даа,
өрү көдүрлүр кижи чок-тур[*].

8Эфрем, сенден канчап ойталаар мен?
Израиль, сени канчап өскелерге бериптер мен?
Сени, Адма хоорайны дег,
бак аажылаар мен бе,
Цевоим хоорай-биле кылган чүвемни
сеңээ хамаарыштыр кылыр мен бе[*]?
Мээң бүгү кээргелим кыптыга берди,
бодал-сагыжым өскерлип,
9[+][+]Бодумнуң килеңим[†] ёзугаар
кылбас мен,
Эфремни база катап
узуткавас мен,
чүге дээрге Мен – кижи эвес,
а силерниң араңарда
ыдыктыг[†] Бурган[†] мен;
силерге хорадап келбес мен[*].
10[+][+]Израильчилер Дээрги-Чаяакчыны эдерип чоруптар,
Ол арзылаң ышкаш ырланыр;
Ооң ырланганын дыңнааш, ажы-төлү сырбаш дээш,
барыын чүктен чедип кээр.
11[+]Олар Египеттен – бора-хөкпеш ышкаш,
Ассириядан – көге-буга ышкаш ужуп чедип кээр;
оларны боттарының аал-ораннарынга чурттадып каар мен».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Иаковтуң салгалы Бурганга шынчы эвес

12«Мени Эфрем меге-биле, израиль чон – авыяас чоруу-биле бүзээлеп алган;
Иудея шынчы ыдыктыг Бурганындан аза берген[*]».

#### 12

1[+][+]Эфрем хат кадарып, өрттендир чиир хатты сүрүп турар,

хүннү бадыр мегени, хоозураашкынны көвүдедип турар.
Израильчилер Ассирия-биле-даа[†] эвилелдежип,
Египетче-даа[†] белек кылдыр олива үзү[†] чорудуп берип турар.

2Дээрги-Чаяакчы[†] Иудея-биле база чаргылдажып турар,
Ол Иаковтуң[†] үре-салгалынга ооң оруктары дээш,
үүлгеткен херектерин барымдаалап, кеземче онаар.
3[+]Иаков иезиниң иштинге-ле
бодунуң акызын ажып эрткен[*],
а күш-шыдалы четчи бергеш,
Бурган[†]-биле сегиржип алган.
4[+]Ол Бурганның төлээзи-биле[†] хүрешкеш,
тиилеп кааш,
Бургандан ачы-буян дилеп,
ыглап турган;
Вефилге Бурган аңаа[*] ужуражып,
чугаалашкан.

5[+]Дээрги-Чаяакчы – Аг-шериглиг Бурган-дыр,
Ооң ат-дужаалы – Дээрги-Чаяакчы.
6[+]Сен бодуңнуң Бурганыңче эглип кел,
ээ-хайыралыг база чөптүг бол,
Аңаа кезээде идеге.

7[+]Хананей садыгжылар
шын эвес деңзилээр деңзи тудуп алгаш,
улустан чүве мегелеп чииринге ынак.
8[+]Эфрем: «Мен-даа олар ышкаш байыдым,
эт-хөреңги чыып алдым.
Мээң бүгү ажыл-херээмден
улус хоойлуга[†] удурланышкак,
бачыт[†] деп санадыр чүү-даа чүве тыппас»
– деп чугаалаан.

9«А Мен Египетке чурттап турган үеңден бээр
сээң Дээрги-Чаяакчы Бурганың болгай мен;
байырлалдар хүннеринде дег[*],
сени база катап чадырларга чурттадып каар мен.
10Мен Бодумнуң медээчилерим-биле[†] чугаалажып,
оларже чоруткан көстүүшкүннеримни[†] көвүдедип,
медээчилерни дамчыштыр
чонну сагындырып турган мен[*].
11[+][+]А Галаад[†] бузутка бердинген-дир,
ооң чону чөгенчиг улус апарган-дыр.
Олар Галгалга өргүл кылдыр бугажыктар салып турган-дыр,
оларның өргүл бедигээштери
аңдарган шөлде оваалай чыгган даштар дег-дир».

12[+]Иаков Арам дээр чуртче дезе берген;
Израиль[†] аңаа күдээлеп,
кадайы дээш ажылдап берип,
өгленир дээш хой кадарып турган.
13[+]Дээрги-Чаяакчы израиль чонну
Египеттен медээчизин дамчыштыр
үндүре бергеш,
база-ла медээчизин дамчыштыр
кадагалап турган.
14[+]Эфрем Дээргизин дыка-ла хорадаткан,
өлүрүкчү чоруу дээш буруузун ол боду чүктээр,
Дээргизин куду көргени дээш,
Дээрги ооң бодун куду көрдүрер.

#### 13


Дээрги-Чаяакчы Израильди үзерлеп кааптар

1[+]«Эфрем чүве чугаалаарга,

улус сүрээдеп, сирилээр турган;
ол Израильге бедик турушту ээлеп алган,
ынчалза-даа Ваал[†] бурган дээш
буруудап, өлүп калган.
2[+]Ам израильчилерниң бачыт[†] үүлгедири
дам барган-дыр:
ус-шевер улус оларга дүрзү-бурганнарны[†] мөңгүнден шуткуп,
чогаадып кылып берип турар-дыр;
израильчилер оон дүрзү-бурганнар-биле чугаалажып,
оларга өргүлдер салып турар-дыр;
кижилер шуткумал бугажыктарны ошкап турар-дыр!
3[+][+]Ол чоруу дээш,
израильчилер эртенги туман ышкаш
дүрген эстип чиде бээр,
олар эрип каар шалың дег,
шаңдан хадаан тараа саваңы дег,
хоолайдан үнген ыш дег апаар.

4[+]А Мен – египет черге турган үеңден бээр,
сээң Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганың болгай мен,
сен Менден өске Бурган[†] билбес сен,
Менден өске Камгалакчы-даа[†] чок.
5[+]Ээн кургаг ховуга, кадып калган черге
сенче сагыш салып турган мен.
6[+]Одар-белчиирлиг апаргаш,
израильчилер тодуг-догаа болу берди,
а тода бергеш, туразы улгадып, Мени уттупту.

7[+]Мен оларга арзылаң дег болур мен,
пар дег, орук чанынга кедээр мен.
8[+]Оларже оолдарын оскунган кыс адыг дег халдааш,
хөрек-чүрээн үзерлээр мен; арзылаң ышкаш чиир мен;
черлик аң-араатан оларны үзерлеп кааптар.

9Израиль[†], сээң узуткаттырар үең келди,
чүгле Мен сеңээ дузалап боор мен.
10[+]Сээң хааның ам кайдал?
Ол сени бүгү хоорайларыңга камгалап алзын че!
Баштыңнарың[†] кайдал? Сен: „Биске хаандан, нояннардан берем!“ – деп
дилеп турдуң чоп.
11[+]Мен килеңней[†] бергеш,
сеңээ хаанны бердим,
хорадай бергеш,
ону хунаап алдым.
12Эфремниң кем-буруузун доңнай баглап каан,
ооң бачыдын шыгжап каан – Мен ону утпас мен.
13[+]Эфрем угаан чок оол-дур,
херээжен кижи ону божуп чыдырда дег,
ол хилинчектенип турар,
ынчалза-даа хырындан үнер хөңнү чок-тур.
14[+][+][+]Мен израильчилерни өлүглер оранының эрге-чагыргазындан
адырар мен бе?
Чок, оларга кээргел көргүспес мен!
Өлүм, сээң хамчык аарыың кайыл?
Алдыы оран, сээң халдавырлыг аарыың кайыл?[*]

15[+]Эфрем акы-дуңмазынга бодаарга, өзүген-даа болза,
өрттендир чиир хат чедип кээр –
ээн кургаг ховудан Дээрги-Чаяакчының хады көдүрлүр,
ынчан ол хат Эфремниң суунуң бажын соолдуруп каар,
булаан кадырып каар;
ол хат Израильдиң эртине-байлаан үптээр,
ооң бүгү үнелиг чүүлдериниң шыгжамырын куругладыр.

#### 14

1[+][+]Самария[†] бодунуң буруузун чүктээр,

чүге дээрге бодунуң Бурганынга удур тура халаан-дыр;
израильчилер хылыштан кырлып калыр,
оларның чаш төлдерин черже чылча октап,
сааттыг херээжен улузун одура шаап каар».


Чон бачыдын миннир болза, Бурган аңаа ачы-буян хайырлаар

2[+]«Израиль[†], Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңче эглип кел,
чүге дээрге кем-бурууң дээш кээп дүшкен-дир сен.
3[+]Мөргүүр сөстериңер боданып алгаш, Дээрги-Чаяакчыже эглип кээп, мынча деңер:
„Хамык кем-буруувусту өршээп,
эккээр чүүлүвүстү ээ көрнүүшкүн-биле хүлээп ап көрем,
аксы-сөзүвүстүң макталын өргүл кылдыр Сеңээ эккээр бис.
4[+][+]Ассирия[†] бисти камгалавас, дайынчы аъттарывысты мунмас бис,
холувустуң кылыгларын ‘Бурганывыс’ деп адавас бис,
чүге дээрге өскүс улуска чүгле Сен ээ-хайыралыг болгай сен“.

5Менден ойталаар чоруктан оларны экиртир мен,
оларга сеткилим ханызындан ынак болур мен,
чүге дээрге Мээң килеңим[†] олардан чайлай берген-дир.
6[+]Мен Израильге чаъс-шалың дег болур мен,
ол ынчан лилия дег чечектелир,
Ливан[†] дагда пөш дег, дазылдары тарай өзер;
7ооң будуктары чаттылдыр херлир,
ол чараш-каазы-биле – олива ыяжы[†] дег,
чаагай чыды-биле – Ливанның пөжү дег апаар.
8Ооң хөлегезинге серииттенип олурган улус ээп келир,
олар далган-тарааны эңдере ажаап аар[*],
боттары виноград[†] сывы дег чечектелип,
Ливанның сураглыг арагазы ышкаш алдаржый бээрлер.

9Эфрем, ынчан: „Дүрзү-бурганнарның[†] меңээ херээ чүл?“ – деп чугаалаар сен.
Мөргүлүңге[†] харыылап, сени карактап көөр мен,
сеңээ девээлиг ыяш дег болур мен;
сенде бар ачы-буянның үнген дөзү мен.

10[+]Мерген угаанныг кижи ол бүгүнү билип алзын,
сарыылдыг кижи угаап билзин.
Дээрги-Чаяакчының оруктары дорт болгай –
чөптүг-шынныг улус ол оруктап чоруптар,
а үймээнчи улус аңаа чорааш, кээп дүжер».

### Иоил

#### Иоил

Иоил


Киирилде

[1]

[2]

[3]


#### Киирилде


Иоил медээчиниң ному


Киирилде

Номунуң баштайгы ийи эгезинде Иоил медээчи бодунуң чуртунче шартылааның коргунчуг халдаашкынын тодарадып бижээн. Медээчи шартылаа дугайында Бурганның Бодунуң ыдыпканы, оруунга таварышкан бүгү чүвени узуткап турар дайзынның аг-шерииниң дугайында дег чугаалап турар. (Мында шартылааның овур-хевирин дамчыштыр ёзулуг аг-шеригниң халдаашкынын көргүскен деп удурланышкак бодал база бар.) Иоил израиль чонга боттарының бачыттарын минниринче Бурганның кыйгырыын база оларның менди-чаагай чоруун эгидип, оларны Бодунуң Сүлдези-биле бүргээр деп Ооң аазаашкынын дамчыдып турар.

Шартылааның халдаашкыны – Бурганның шииткелиниң хүнүнде болур чүвени баш бурунгаар көргүскени-дир (3-кү эге). Ол хүнде Дээрги-Чаяакчы бүгү чоннарга Ооң шилип алган чонунга чедирген хамык хора-багы дээш харыысалга онаар. Буруулуглар кеземче алыр, а Бурганның чону элбек ачы-буян алыр.

#### 1

1Дээрги-Чаяакчының Патуилдиң оглу Иоилге ажыткан сөзү бо-дур.


Мөөң шартылааның халдаашкыны

2Ирейлер, дыңнаңар, чер-чурттуң бүгү чурттакчылары, кичээнгей салыңар!
Силерниң чурттап турар үеңерде азы ада-өгбеңерниң чурттап турган үезинде
ол ышкаш чүве болган бе?
3[+]Ол дугайында ажы-төлүңерге чугаалап бериңер,
а олар боттарының ажы-төлүнге дамчытсын,
а оларның ажы-төлү дараазынга салгалга чугаалап берзин.
4[+]Шартылаа чиген соонда арткан чүвени чаш шартылаа чип турган,
чаш шартылааның соонда арткан чүвени шерги чип турган,
а шергиниң соонда арткан чүвени чаш шерги төндүр чип каапкан.

5[+]Арагачылар, оттуп келгеш, ишкирнигип ыглаңар.
Виноград[†] арагазы ижип турар бүгү улус,
ооң чулуунуң ажыын ажып, ыглаңар,
чүге дээрге ону силерниң аксыңардан хунаап алган-дыр.
6[+]Мээң черимче күштүг, санап четпес хөй чон келген-дир.
Ооң диштери – арзылаң диштери, азыглары – кыс арзылаңныы-ла.
7Ол чон виноградым сыптарын хоозурадып каапкан,
фига ыяштарымны сыйып каапкан –
ооң чөвүрээзин карттап кааптарга, будуктары агарып калган.

8Качыгдал хевин кеткен, ынак эжиниң ажыын ажып турар
кыс ышкаш ыглап-сыктаңар.
9Дээрги-Чаяакчының өргээзинде далган-тараа болгаш арага өргүлү ам чок-тур.
Дээрги-Чаяакчының бараан болукчулары, Бурганның бараалгакчылары[†]
качыгдап ыглажып тур.
10[+][+]Шөлдер хоозураан, чер ыглап чыдар,
чүге дээрге тараа узуткаттынган,
виноград чулуу хайлып калган, олива ыяш кургап калган.
11[+]Тараачыннар, муңгараңар, виноград ажаакчылары, ишкирнигип ыглаңар.
Шөлдерде арбай, кызыл-тас чок болган-дыр,
12[+]виноград сыптары кургап, фига ыяштары кадып калган-дыр.
Гранат, пальма ыяштары болгаш яблонялар шупту
шөлде кургап калган-дыр,
ынчангаш кижи амытанның хөглээшкини соксаан-дыр.


Бурганга чаннырынче чонну кыйгырганы

13[+][+]Бурганның бараалгакчылары, качыгдал хевин кедип алыңар, ыглап-сыктаңар.
Өргүл бедигээжиниң мурнунда бараан болуп турар улус, ишкирнигип ыглаңар.
Мээң Бурганымның бараан болукчулары, чедип келгеш,
качыгдал хевин кеткеш, өргээге дүннү эрттириңер,
чүге дээрге Бурганыңарның өргээзинде далган-тараа болгаш арага өргүлдери ам чок-тур.
14[+]Ыдыктыг[†] шээрлээшкинден доктаадыңар, онзагай чыыштан чарлаңар,
чоннуң баштыңнарын[†] болгаш чурттуң бүгү чурттакчыларын
боттарыңарның Бурганыңар Дээрги-Чаяакчының өргээзинге чыылдырыңар,
дуза дилеп, Ону кыйгырыңар.

15[+]Аа халак! Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнү[†] чоокшулаан-дыр.
Ол хүннүң чедип кээри күчүлүг Бургандан келген хоозураашкын дег боор.
16[+]Бис көрүп турувуста-ла, аъш-чемивис чок апарып,
Бурганывыстың өргээзинден өөрүшкү биле хөглээшкин чиде берген эвес-тир бе?
17Тараа үрезини чер иштинге бырыжып калган,
аңмаарлар үрелип, тараа урар черлер куруглаан,
чүге дээрге тараа ам чок-тур.
18Мал-маганның човууртап турарын!
Өөр малдар муңгаргай тояап чоруур,
чүге дээрге оларның одар-белчиири чок.
Кодан хойлар[†] база хилинчек көрүп турар.

19[+]Дээрги-Чаяакчы[†], мен дуза дилеп, Сени кыйгырып тур мен,
чүге дээрге ховуда одар-белчиирни от чипти,
шөлде бүгү ыяштарны чалбыыш өрттедипти.
20[+]Черлик дириг амытаннар безин Сеңээ чаннып тур,
чүге дээрге дамырак суглар соглуп калган-дыр,
ховуда одар-белчиирни от чипкен-дир.

#### 2


Бурганның аг-шерииниң халдаашкыны

1[+]Сионга[†] трубадан этсиңер,

Бурганның ыдыктыг[†] даанга дүвүрээзин медээзин бериңер.
Чер-чурттуң бүгү чурттакчылары сирилезин,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнү[†] кел чыдар-дыр,
ол хүн чоокшулап келген-дир.
2[+][+]Ол дээрге кара булуттарлыг, дүмбей караңгы хүн-дүр.
Хөй санныг, күштүг чон имир ышкаш чаттылыпкан кел чыдыр.
Эрте-бурунгу үелерде-даа турбаан, келир салгалдарда-даа турбас чон ол-дур.
3[+][+]Ол чоннуң мурнунда хөме ап турар от бар,
а артында – өрттендир чип турар чалбыыш бар.
Ол бээр келбээнде, бо чер Эдемниң сесерлии дег турган,
а ол келгеш баарга, кургап калган хову дег апаар.
Кым-даа ол чондан камгаланып шыдавас.
4[+]Ооң хевири аъттар хевири дег, ол халдып орда, чүгүрүк аъттар-ла.
5Ол чон даглар бажы-биле дайынчы тергелер[†] даажы дег шимээргеп,
чалбыыштыг оттуң оът-сигенде дазырааны дег шимээн үндүрүп,
тулчуру-биле чыскаалыпкан аг-шериг ышкаш халдып орар.
6[+]Ол аг-шеригни көргеш, өске чоннар сирилей бээр,
бүгү улустуң арыннары агарып каар.
7[+]Ол чон мөгелер дег маңнажып халдаар,
ханаларже дайынчылар дег халбактанып үнер.
Олар шупту чыскаалган аайы-биле чоруп,
бар чыдар уг-шиинден өскээр барбас.
8Олар аразында баскылашпас, кайызы-даа чиге мурнунче бар чыдар;
чыскаалын үревейн, камгалалды өттүр чаза булгаар[*].
9[+]Олар хоорайже чүткүп кирип, ханаларны дургаар маңнажып,
бажыңнарже, оорлар ышкаш, соңгалар таварып кире бээр.
10[+]Оларның мурнунга чер сириңейнип, дээр чайганып,
хүн биле ай өжүп, сылдыстар чырытпастаар.

11[+]Дээрги-Чаяакчының үнү Ооң аг-шерииниң мурнунга дыңналыр,
Ооң аг-шерии дүк-түмен, Ооң сөзүнүң күүседикчилери күчү-күштүг.
Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнү өндүр улуг болгаш аажок коргунчуг.
Ону кым шыдап эртерил?


Бурганның чонга Бодунче эглирин дужааганы

12[+]Дээрги-Чаяакчы[†]: «Ам-даа болза, Менче бүгү чүлдү-чүрээңерден,
шээрленип база ишкирнип ыглап тургаш, эглип келиңер» – деп медеглээн.

13[+]Качыгдалдан хевиңер эвес, чүректериңер чара тырткаш,
боттарыңарның Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыже эглип келиңер.
Ол килеңнээчел[†] эвес, ээ көрнүүчел,
кээргээчел, өндүр улуг энерелдиг-дир,
Ол аазаан кеземчезин күш чок болдурарынга белен.
14[+][+]Кым билир боор? Ол өскээр боданып, кезетпейн баарын,
харын силерге ачы-буянныг бооп артып каарын.
Ынчан Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыга өргүүр далган-тараа биле арага четчир боор.

15[+][+]Сионга трубадан этсиңер,
ыдыктыг шээрлээшкинден доктаадып, онзагай чыыштан чарлаңар.
16[+]Чонну бөлүп, ыдыктыг чыыштан кылыңар,
ирейлерни чалаңар, элээди, чаш уругларны кыйгырып эккелиңер.
Күдээ оол безин бодунуң өрээлинден,
келин кыс – өгленчир бажыңындан үнүп келзин.
17[+][+]Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң мурнунда,
серилиг чер биле өргүл салыр бедигээш[†] аразында турар
Бурганның бараалгакчылары[†] ыглап-сыктап, мынча дишсин:
«Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң чонуңга хайыраңны көргүзем,
Бодуңнуң өнчүң болур улусту бак сөглетпем,
бисти өске чоннар кыжырбазын;
чүге ол чоннар аразында: „Оларның Бурганы кайыл?“ – дижип турарыл?»


Израиль чонга ачы-буян кээр

18[+]Дээрги-Чаяакчы ынчан Бодунуң чери дээш хүннээчелин база
Бодунуң чонунга кээргелин көргүзер.
19Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонунга мынча деп харыылаар:
«Мен силерже далган-тараа, чаа арага болгаш олива үзү[†] чорудуп бээр мен –
ол бүгү-биле тодар силер,
моон соңгаар өске чоннарга силерни бак сөглетпес мен.
20[+][+]Мен соңгу чүктен келген аг-шеригни силерден ырадып,
куруг, кургап калган черже үндүр сывырыптар мен.
Оларның мурнукуларын чөөн чүкте далайже,
а соондагыларын – барыын чүкте далайже чорудуптар мен[*],
оларның мөчү-сөөктеринден бак чыт үнер, хоралыг чыт тараар.
Чүге дээрге олар хөй бузутту үүлгеткен-дир[*]».

21[+]Чер-чурт, кортпа! Сен өөрүп-хөгле,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы өндүр улуг чүүлдү кылыр-дыр.
22[+]Черлик дириг амытаннар, кортпаңар,
чүге дээрге хову-шөлдерде одар-белчиирлер ногаарара берген-дир,
ыяштар чимизин берип турар-дыр,
фига ыяжы[†] биле виноград[†] сывы элбек дүжүт берип турар-дыр.
23[+][+]Сионнуң чону, өөрүңер,
боттарыңарның Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыга хамааржырыңар дээш хөглеңер!
Ол силерге чөптүг-шынныы-биле чаъсты хайырлаар[*],
ооң мурнунда дег, күскү, часкы чаъстарны хайырлаар.
24Тараа шаңнарын дүжүт дола бээр,
доскаарларны чаа арага болгаш олива үзү чыък дола бээр.

25[+]«Силерже ыдыпканым өндүр улуг аг-шериим болур
шартылаа биле шергиниң дүжүттү чип турган чылдары дээш,
Мен силерге орнун тургузуп бээр мен[*].
26Пөккүже чемненип, тода бээр силер,
Бурганыңар Дээрги-Чаяакчының адын алдаржыдар силер.
Мен силерни бодааш, кайгамчык чүүлдү кылдым,
Мээң чонум моон соңгаар кажанда-даа бак атка кирбес.
27[+]Ынчаарга Мээң израиль чоннуң аразында турарымны,
Мени – силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчы деп,
өске Бурган[†] чок деп билип аар силер.
Мээң чонум моон соңгаар кажанда-даа бак атка кирбес».


Бурганның Бодунуң Сүлдезин бээри хүн


(Аж.-ч. 2:17-21)

28[+]«Ооң соонда мындыг боор:
Мен Бодумнуң Сүлдем-биле[†] бүгү улусту бүргей аптар мен.
Силерниң оглу-кызыңар өттүр билип медеглеп эгелээр,
кырганнарыңар өттүр билген дүштер дүжээр,
аныяк оолдарыңар онзагай көстүүшкүннер[†] көөр.
29Ол хүннерде Мен эр, кыс чалчаларны безин
Бодумнуң Сүлдем-биле бүргей аптар мен.
30[+]Дээрге база черге кайгамчык бадыткал демдектери:
хан[†], от болгаш дүргектелген ышты көргүзер мен.
31[+]Дээрги-Чаяакчының өндүр улуг, коргунчуг шииткел хүнү чедип кээр бетинде
хүн дүмбей караңгы бооп, ай хан өңнүг бооп хуула бээр.
32[+][+]Ынчан Дээрги-Чаяакчының адын кыйгырган кижи бүрүзү камгалал[†] алыр.
Дээрги-Чаяакчының аазаанын ёзугаар
Сион даг биле Иерусалимче дескеш, хоргадаан чон дириг артар;
Дээрги-Чаяакчының Бодунче кыйгырып алган улузу өлбейн баар».

#### 3


Иудеяның дайзыны чоннарны Бурганның шиидери

1[+]«Ол хүннерде, ол үеде,

кажан Мен Иудея биле Иерусалимге эки чолду эгидипкенимде[*],
2[+][+]Мен бүгү чоннарны чыггаш, Иосафат шынаазынга[†][*] эккелгеш,
оларны аңаа Мээң чонум дээш, Мээң өнчүм болур Израиль[†] дээш шиидер мен.
Чүге дээрге олар Мээң чонумну өске чоннар аразынга тарадып каапкан-дыр,
Мээң черимни үлежип алган-дыр.
3[+]Олар Мээң чонумну үлежири-биле үлүгден тырткан;
самыын-садар херээженнерге төлевир бээри-биле база арагалаары-биле
чонумнуң бичии оолдар, кыстарын кул кылдыр садып турган.

4[+]Тир, Сидон хоорайларның база бүгү филистим девискээрлерниң чурттакчылары,
силер Меңээ чүү апарган силер?[*]
Менден өжээн негээр деп тур силер бе?
Ынчаар-даа болзуңарза, Мен силерниң өжээн негээшкиниңерни
удавас боттарыңарның бажыңарже амыр-белен халдадыр мен.
5[+]Силер Мээң алдын-мөңгүнүмнү ап алган,
улуг үнелиг эртинелеримни боттарыңарның бурганнарыңарның өргээлеринче
ап алган-дыр силер.
6Иудея биле Иерусалимниң улузун оларның төрээн чуртундан ырадыры-биле
гректерге садып турдуңар.
7Көрүңер, Мен иудейлерни силерниң садып чорудупкан черлериңерден
көдүрүп эккээр мен, үүлгедииңерни боттарыңарның бажыңарже халдадыр мен.
8[+]Силерниң оглу-кызыңарны Иудеяның чонунга садыптар мен,
а иудейлер оларны ыракта Шеваның чурттакчыларынга садыптар».

9Ол чоннар аразынга мону чарлап чугаалаңар:
дайынга белеткениңер!
Эрес-дидим дайынчыларны көдүрүңер!
Бүгү шериглер чоокшулап келзин, халдап кирзин.
10[+]Андазыннарыңарны хылыштарже,
хол кадыырларыңарны чыдаларже эде соп кылып алыңар.
Кошкак кижи безин: «Күш-шыдалдыг мен!» – дизин.
11Бүгү чоннар, чер болгандан далаш-биле келиңер,
Шииткел шынаазынга чыглыңар.
О, Дээрги-Чаяакчы[†], дайынчыларыңны ынаар эдертип аппар!

12[+]«Бүгү чоннар оттуп келзин, Иосафат шынаазынче чедип келзин,
чүге дээрге Мен аңаа долгандыр турар чоннарны шиидери-биле саадап олурар мен.
13[+][+]Оларны, бышкан тараа дег, дүжүт ажаар херекселдер-биле кезип эгелеңер.
Барып, оларны виноград[†] дег сы базыңар, арага доскаарларның эриин ажып турзун –
ол чоннарның бузут-багы кончуг улуг-дур.

14[+]Шииткел шынаазында эңдерик хөй чон мөөңнежип тур,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының хөделип үнер хүнү
Шииткел шынаазынче чоокшулап келген-дир!
15[+]Хүн биле ай өжүп, сылдыстар чырытпастап турар-дыр.
16[+][+]Дээрги-Чаяакчы Сиондан[†] диңмирээр, Иерусалимден дыңзыдыр алгырар,
чер биле дээр сириңейни бээр.
Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонунга хоргадаар чер болур,
израиль чонга – шивээ болур.
17[+]Ынчан Мени Бодумнуң ыдыктыг[†] Сион даамда чурттап турар Бурганыңар Дээрги-Чаяакчы деп билип аар силер.
Иерусалим[†] ыдыктыг хоорай болур,
хары улус оон ыңай кажан-даа олче халдап келбес апаар.

18[+][+][+][+]Ол хүн виноград чулуу даглардан сыстып үнер,
тейлерден сүт агып бадар, Иудеяның бүгү хем уннары долу суглуг апаар.
Дээрги-Чаяакчының өргээзинден суг бажы аттыгып үнгеш,
Ситтим шынааны суггарар.
19[+][+]Египет[†] ээнзиреп каар. Эдом[†] ээн кургаг хову апаар.
Иудеяның чонун каржы-дошкуну-биле аажылап,
ол черге буруу чок хан[†] төп турганы дээш, ындыг болур.
20[+]Иудея мөңге чурттаар, Иерусалим салгалдан салгал дамчып амыдыраар.
21[+]Мен оларның ам-даа чуп бербээним ханын чуп кааптар мен.
Дээрги-Чаяакчы Сионга чурттаар!»

### Амос

#### Амос

Амос


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]


#### Киирилде


Амос медээчиниң ному


Киирилде

Бурганның медээчилериниң аразында медээзи аңгы ном кылдыр бижиттинген эң баштайгы кижи Амос болур. Ол Бурганның медээзин медеглеп турар үеде, еврей чон ийи аңгы күрүнеге чурттап турган. Мурнуу чүкте – Иудея, ооң найысылалы – Иерусалим. Соңгу чүкте – Израиль, ооң политиктиг найысылалы – Самария хоорай, а эң чугула шажынчы төвү – Вефил хоорай.

Амос боду Иудеяның Вифлеем хоорайжыгаштан ырак эвесте турар Текоя деп суур чурттуг кадарчы кижи турган. Бистиң эрага чедир VIII вектиң ортан үезинде Бурган аңаа Соңгу күрүнеже баргаш, израильчилерге Ооң медээзин дамчыдарын дужааган. Ол үеде израиль чон чүдек-бужар херектер, Бурганга удур чүдүлге ёзулалдары болгаш ядыы-түреңги, кошкак улусту дарлаар чоруктар кылып, хөй бачыт үүлгедип турган.

Номну дараазында кезектерге чарып болур:

– Израиль-биле кожа чыдар бүгү чурттарны база Израильдиң бодун Бурган кезедир дугайында баш бурунгаар кысказы-биле чугаалааны (1–2 эгелер);

– израиль чоннуң бачыттарын сойгалаан база Бурганның ам келир шииткелин баш бурунгаар чугаалаан тодаргай өттүр билген медеглелдер (3–6 эгелер);

– Бурганның Амосче чорутканы беш көстүүшкүн болгаш оларга тайылбырлар (7–9 эгелер).

Адак соонда израиль чон Амостуң сагындырыгларын тооп дыңнавайн барган. Ынчангаш бистиң эрага чедир 722 чылда Ассирия күрүне Самарияны эжелээш, дириг арткан израильчилерни тудуп алгаш, аңгы-аңгы чурттарже өскээр көжүрүпкен.

#### 1

1[+][+][+]Текоя чурттуг кадарчыларның бирээзи Амостуң сөстери бо-дур. Израиль[†] дугайында Бурганның чорутканы бо көстүүшкүннү[†] Амос Иудеяның хааны Озияның чагырып турганы база Иехоаштың оглу, Израильдиң хааны Иеровоамның чагырып турганы үеде, чер шимчээшкини болурунуң ийи чыл мурнунда көрген[*].

2[+][+]Амос:

«Дээрги-Чаяакчы[†] Сиондан[†] диңмирээр,
Иерусалимден дыңзыдыр алгырар;
кадарчыларның оран-савазында улус качыгдап ыглажыр[*],
Кармил дааның бажы кургай бээр» – деп чугаалаан.


Израильдиң кожазы чоннарның кеземчези

3[+][+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Хөй санныг кемниг үүлгедиглери дээш,
Дамаскының чурттакчыларын өршээвес мен,
чүге дээрге олар Галаадты[†] демир-биле чылча бастырып турган-дыр.
4[+][+]Азаил хаанның ордузунче отту ыдар мен,
ол от Венадад хаанның шивээлерин чиптер[*].
5[+][+][+][+]Дамаскының хаалгазының дээктерин адыра шаап кааптар мен,
Авен шынаада[†] чурттаан улусту база Бет-Эденде дүжүлге ээлээн кижини узуткап каар мен;
арамей чонну тудуп алгаш, Кирже шөлүптер».
Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

6[+][+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Хөй санныг кемниг үүлгедиглери дээш,
Газа хоорайның чурттакчыларын өршээвес мен,
чүге дээрге олар хары чонну, Эдомга[†] хүлээдип бээр дээш,
мөөңү-биле тудуп аппарган болгай.
7Газаның ханазынче отту ыдар мен,
ол от ооң шивээлерин чиптер.
8[+][+]Азот хоорайның чурттакчыларын,
Аскалонда дүжүлге ээлээн кижини узуткап каар мен
база Экронче холумну угландырар мен –
ынчан артып калган филистим чон кырлып каар».
Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

9[+][+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Хөй санныг кемниг үүлгедиглери дээш,
Тир хоорайның чурттакчыларын өршээвес мен,
чүге дээрге олар хары чонну мөөңү-биле тудуп аппаргаш,
Эдомга хүлээдип берген-дир
база ха-дуңмалышкы[†] эвилелди уттупкан-дыр.
10Тирниң ханазынче отту ыдар мен –
ол от ооң шивээлерин чиптер».

11[+][+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Хөй санныг кемниг үүлгедиглери дээш,
Эдомнуң чурттакчыларын өршээвес мен,
чүге дээрге олар хылыш туткаш, ха-дуңмазы болур израиль чонну[*]
кээргел чок сывыртап, килеңинге[†] алыскаш,
доктаамал дошкуурап, үргүлчү хорадап турган-дыр.
12Теман черже отту ыдар мен,
ол от Восора хоорайның шивээлерин чиптер».

13[+][+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Хөй санныг кемниг үүлгедиглери дээш,
аммон чонну өршээвес мен,
чүге дээрге ол, бодунуң девискээрин алгыдып аар дээш,
галаад черге сааттыг херээжен улусту одура шаап турган-дыр.
14[+]Равва хоорайның ханазынга отту кыпсыр мен,
ол от ооң шивээлерин чаа-дайын хүнүнде алгы-кышкы аразынга,
хат-шуурганныг хүнде казыргыланып келгеш, чиптер.
15[+]Оларның хаанын хамык нояннары-биле кады дайзын тудуп алгаш баар».
Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

#### 2

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] мынча дээн:

«Хөй санныг кемниг үүлгедиглери дээш,
Моавтың[†] чурттакчыларын өршээвес мен,
чүге дээрге олар Эдомнуң[†] хаанының сөөгүн
хүл кылдыр өрттедипкен-дир.
2[+]Моавче отту ыдар мен,
ол от Кериот хоорайның шивээлерин чиптер,
моав чон ону чылча шапкан аг-шеригниң алгы-кышкызының аразынга,
дайзыннар труба этсип турда, кырлып каар.
3Ол чоннуң баштыңчызын узуткап,
ооң-биле кады шупту нояннарны өлүрүп каар мен».
Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.


Иудея биле Израильдиң кеземчези

4[+][+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Хөй санныг кемниг үүлгедиглери дээш,
Иудеяның чурттакчыларын өршээвес мен,
чүге дээрге олар Дээрги-Чаяакчының хоойлузундан[†] ойталап,
Ооң дүрүмнеринге шынчы бооп артпаан-дыр;
ада-өгбезиниң эдерип турганы меге бурганнар
ол чонну оруундан өскээр дуурайлап каапкан-дыр.
5[+]Иудеяже отту ыдар мен,
ол от Иерусалимниң шивээлерин чиптер».

6[+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Хөй санныг кемниг үүлгедиглери дээш,
Израильдиң чурттакчыларын өршээвес мен,
чүге дээрге ол чонда чөптүг-шынныг кижини
– акша-мөңгүнге,
ядыы кижини – эжеш идик өртээнге-ле
кул кылдыр садып турар-дыр.
7[+][+]Олар ядыы улусту довуракче доңгайтыр базып,
эрге-шөлээ чок улустуң оруун моондактаар-дыр,
оглу-даа, ачазы-даа, чаңгыс-ла ол херээжен-биле будалып,
Мээң ыдыктыг[†] адымны бужартадыр-дыр.
8Олар долаа төлевири кылдыр алган хевин чаткаш[*],
өргүл салыр бедигээштер[†] чанынга чыдып аар-дыр,
буруудаттырып турар улустан торгаал кылдыр алган арагазын
бурганнарының өргээзинге[*] ижер-дир.

9[+][+]А Мен силерниң мурнуңарга пөш ышкаш бедик-чаагай,
дуб ышкаш быжыг амор чонну узуткап кагдым,
ооң дазыл-дөзүн тура тыртып кагдым.
10[+][+]Мен силерни, амор черни ээлеп алзын дээш,
египет черден үндүре бергеш,
дөртен чыл дургузунда ээн кургаг ховуга эдертип чоруп турдум.
11-12[+]Силерниң оолдарыңар аразындан – Бодумнуң медээчилеримни,[†]
аныяк оолдарыңар аразындан – назорейлерни[†] шилип ап турдум.
Ындыг эвес ийик бе, израиль чон?
А силер назорейлерге арага сыгап[*],
медээчилерге: „Өттүр билип медеглевеңер!“ – деп дужаап турдуңар».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

13«Көрдүңер бе, Мен силерни,
долдур моожалар чүдүрген тергениң базары дег,
чылча бастырар мен;
14[+]чүгүрүк-даа кижи дезе бээр арга тыппас,
быжыг-даа кижиниң туржуп шыдаар күжү чок апаар,
күш-шыдалдыг-даа кижи амы-тынын камгалап шыдавас.
15Ча-согуннуг-даа кижи шыдашпас,
чүгүрүк-даа кижи, аът мунган-даа кижи амы-тынын камгалап шыдавас.
16Эң-не эрес-дидим дайынчы безин
Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнүнде[†] хол даяң дезип чоруй баар».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 3


Бурганның медээчизи ыыттавайн барбас ужурлуг

1[+]Израиль[†] чон, Дээрги-Чаяакчының силерге удур –

Бодунуң египет черден үндүре бергени бүгү аймак-чонга удур
чугаалаан сөстерин дыңнаңар:
2[+]«Черниң бүгү аймак-чоннарындан чүгле силерни хүлээп көрген мен,
ынчангаш бүгү кем-бурууңар дээш, силерни кезедир мен».

3Ийи кижи, дугуржуп албайн чыткаш, кады чорук кылыр деп бе?
4Аргада арзылаңның мурнунда олча-тывыш чок болза, ол ырланыр деп бе?
Арзылаңчыгаш олча тудуп албаан болза, чыдынындан ырланыр деп бе?
5Дузакта чемиш чок болза, куш ынаар кирер деп бе?
Какпаже чүү-даа кирбээн болза, ол часты бээр деп бе?
6[+][+]Хоорайга шериг труба этси бээрге, улус коргуп сирилевес деп бе?
Айыыл-халап хоорайны хөме тавараан болза, ону Дээрги-Чаяакчы[†] үндүрбээн деп бе?
7[+]Дээрги-Чаяакчы чүү-даа чүвени Бодунуң чалчалары болур медээчилерге[†]
чажыт бодалдарын ажытпайн кылыр эвес.
8[+][+]Арзылаң ырланган соонда, кижи коргуп сирилевес деп бе?
Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы чугаалаан соонда, кижи Ооң сөзүн медеглевес деп бе?


Самарияның буураары

9[+][+]Дээрги-Чаяакчы мынча деп медеглээн: «Азот хоорайның база египет черниң шивээлеринге:
„Самарияны[†] долгандыр турар дагларга чыылгаш,
ол хоорайда кедерээн ужур-дүрүм чок чорукче,
кызып-кыйыышкынче көрүңер“ – деп чарлаңар.
10Ол дээрге ак сеткилдии-биле чурттап билбес,
боттарының шивээлеринде эртине-байлакты
күчүлел болгаш үптээшкин-биле чыып ап турар улус-тур».
11[+]Оон Дээрги-Бурган-Чаяакчы мынча дээн:
«Дайзын бүгү чуртту бүзээлеп аар.
Ол Самарияның күчү-күжүн узуткап каар,
шивээлерин үптеп кааптар».

12Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Самарияда орунунуң кыдыында
база Дамаскыда орун-дөжээнде олурар
израильчилер камгалал[†] алыр бе?
Кадарчы кижиниң арзылаң аксындан
малының ийи чодазын
азы кулааның чартыын
ушта тыртып аары дег,
чүгле ындыг камгалал ап шыдаарлар.

13Дыңнаан соонда,
Иаковтуң[†] салгалынга удур херечилеңер – деп,
Аг-шериглиг Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. –
14[+]Кем-буруузу дээш,
Израильди кезедип кээр хүнүмде
Вефилде өргүл салыр бедигээштерни[†]
база үреп бузар мен:
бедигээштиң мыйыстарын одура шаап каарга,
олар черже кээп дүжер.
15[+][+]Кышкы-даа, чайгы-даа бажыңнарны бузуп каар мен,
чаан сөөгүнден кылган каасталгаларлыг бажыңнар
база буступ чиде бээр –
дыка хөй бажыңнар ынчалдыр буступ каар».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 4

1[+]Самарияның[†] даанда чурттап турар,

Васанның[†] семис-чаагай инектери ышкаш херээженнер –
ядыы улусту кызып-кыйып, түреңги улусту дарлап,
боттарының ашактарынга: «Эккеп кудуңар-ла, ижер бис!» – деп турар херээженнер –
бо чугаа-сөстү дыңнаңар.
2[+][+]Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы Бодунуң ыдыктыы-биле даңгыраглап, мынча дээн:
«Силерни – тыртпалар-биле, арткан өөрүңерни – сыырткыыштар-биле
сөөртүп алгаш баар үе чедип кээр.
3[+]Мурнуңарда ханаларның оюк черлерин дамчыштыр үнер апаар силер.
Дайзын силерни үндүр сывыртааш, Хармонче[*] аппаар».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Израиль чоннуң Бурганче эглир хөңнү чогу

4[+][+]«Вефил хоорайга баргаш, бачыттан үүлгедиңер-ле,
Галгал хоорайга баргаш, кем-бурууңар көвүдедиңер-ле[*];
эртенниң-не – өргүлдериңерни, үш хонгаш-ла – дүжүдүңерниң оннуң бир кезээн[†]
эккеп салыңар-ла.
5[+][+]Израильчилер, ажыткылыг безин далган-тарааны
өөрүп четтириишкин өргүлү кылдыр эккеп салыңар-ла,
боттарыңарның эки тура-биле салып турар өргүлдериңер дугайында медээлеңер-ле,
оларны салганыңар дугайында ыыткыр чарлаңар-ла.
Ынчаар кылырынга ынак эвес ийик силер бе?»
Дээрги-Бурган-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

6[+]«Шупту хоорайларыңарга Мен силерни аш-биле кезедип турган мен,
бүгү чурттап турар черлериңерге аъш-чемиңер чедишпейн турган.
Ындыг-даа болза, Менче эглип келбээн силер».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

7[+]«Мен дүжүт ажаалдазынга чедир үш ай арткан турда,
силерже чаъс чагдырбайн турдум;
бир хоорайже чаъсты чагдыргаш, өскезинче чагдырбас турдум;
бир шөлдү чаъс-биле суггаргаш, өскезин суггарбайн баарымга, кургап каар турду.
8Элээн каш хоорайларның чону суксунун хандырар дээш
чаңгыс хоорайга элеңейндир кылаштап кээрге-даа,
шуптузунуң суксунун хандырар суг чок боор турду.
Ындыг-даа болза, Менче эглип келбээн силер».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

9[+][+]«Тарып алган үнүш-тарааңарны
чалынныг изиг хат болгаш дүдүк-биле чиртип турдум;
дыка хөй чимистиг садтарыңарны, виноград[†] тараан шөлдериңерни,
фига биле оливаңар ыяштарын шартылаа чип кааптар турду.
Ындыг-даа болза, Менче эглип келбээн силер».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

10[+]«Египетке[†] болуп турганы дег,
силерже мал-маган кырар хамчык аарыгны ыттым,
аныяк эрлериңерни хылыш-биле кырып кагдым,
аъттарыңарны сүрүп аппаар турду;
турлагларыңарда өлүмнүң чыды думчууңар үдүн дола берди.
Ындыг-даа болза, Менче эглип келбээн силер».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

11[+][+]«Мээң Содом биле Гоморраны[†] чылча базып кааным дег,
силерниң чуртуңарда чамдык хоорайларны чылча базып кагдым;
ынчан силер оттан ушта тырткан кезектен дээредевес турдуңар.
Ындыг-даа болза, Менче эглип келбээн силер».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

12«Ынчангаш Мен сени мынчаар аажылаар мен, Израиль[†],
сээң-биле мынчалдыр кылыр мен,
бодуңнуң Бурганың-биле ужуражырынга белеткенип ал, израиль чон!»

13[+]Дагларны тывылдырып, хатты чаяап,
кижиге Бодунуң угаан-бодалын медээлеп,
даң хаяазын болгаш дүмбейни чаяап турар,
черниң бедиктерин базып турар Бурган – Бурганың Ол-дур.
Ооң ады – Дээрги-Чаяакчы[†], Аг-шериглиг Бурган!

#### 5


Бурганче эглип кээринче кыйгырыг

1Израиль[†] чон, силер дээш ыы-сыым төп кажыыдаан сөзүмнү дыңнаңар.

2[+]Израиль-кыс кээп дүшкеш, туруп чадап тур!
Ол бодунуң черинге бүгү улуска кагдырыпкан чыдырда,
көдүрер кижи тывылбас-тыр.
3Чүге дээрге Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы:
«Израильде муң кижи дайылдажып үнген хоорайга
чүс-ле шериг артар,
чүс кижи дайылдажып үнген хоорайга
он-на шериг артар» – дээн.
4[+]Дээрги-Чаяакчы[†] израиль чонга чугаалаан:
«Менче чүткүңер, ынчан амы-тынныг артар силер;
5[+][+]Вефилче чүткүвеңер, Галгалче барбаңар,
Беэр-Шеваже чорук кылбаңар,
чүге дээрге Галгалдың чурттакчыларын тудуп алгаш баар,
Вефил айыыл-халапка таваржыр.
6[+]Дээрги-Чаяакчыже чүткүңер, ынчан амы-тынныг артар силер,
оон башка Ол Иосифтиң[†] салгалын[*] от ышкаш
өттүр таварып эрткеш, ону чиптер,
Вефилге ол отту өжүрер кижи турбас.

7Силер дээрге шын шииткелди оо-хоран кылдыр хуулдуруп турар,
чөптүг-шынныг чорукту[†] черже чыттыр базып турар улус-тур силер!

8[+][+]Үгер сылдыс биле Үш-Мыйгак сылдысты кым чаяаганыл,
кым дүмбей караңгыны чырык эртенче хуулдуруп,
а хүндүскү үени дүн кылдыр караңгыладып,
далайның сугларын кыйгыргаш, чер кырынга тарай аксып турарыл?
Ооң ады – Дээрги-Чаяакчы!
9Ол күш-шыдалдыг улуска удур хоозуралды салыптарга,
шивээлер чуура шаптырып аар.

10[+]А силер шииткел черинде сойгалакчыны көөр хөңнүңер чок,
шынны чугаалап турар кижи силерге бак бооп көстүр болгай.
11[+]Ядамыкты түрү бастырып,
ооң далган-тараазын үндүрүг кылдыр былаап ап турар силер.
Ынчангаш каас-коя бажыңнар-даа тудуп алган болзуңарза,
аңаа чурттавас силер,
шөлдерге кайгамчык эки виноград-даа[†] тарып алган болзуңарза,
ооң арагазын ишпес силер.
12[+][+]Чүге дээрге Мен кемниг херээңерниң кайы хире хөйүн,
бачыдыңарның кайы хире аарын билир мен:
чөптүг-шынныг кижини кызып-кыйып, хээли ап турар силер,
шииткел черинге ядыы кижиниң херээн шын шиитпес силер.
13Ынчангаш угаанныг кижи ол үеде чүве чугаалавас,
чүге дээрге каржы-бак үе болган-дыр.

14„Дээрги-Чаяакчы бис-биле кады“ дээр-дир силер.
Амы-тынныг артар дээш, бузутче эвес, буянче чүткүңер,
ынчан Аг-шериглиг Бурган ылап-ла силер-биле кады боор.
15[+]Бузутка хөңнүңер чок, буянга ынак болуңар
база шииткел черинге шын шииткелди тургузуңар;
ынчан Дээрги-Чаяакчы, Аг-шериглиг Бурган
Иосифтиң арткан салгалынче ээ көрнүр чадавас».

16[+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы, Аг-шериглиг Бурган мынча дээн:
«Улус бүгү кудумчуларга ыглап-сыктаар,
хамык шөлчүгештерге „халак-халак!“ дижир.
Олар кажыыдап ыглаар кылдыр – тараачын кижини,
ыглап-сыктаар кылдыр – ажыг-шүжүг ырлары күүседип билир кижилерни
кыйгырып алыр.
17[+]Виноград тараан шөлдерниң шуптузунга ыы-сыы дыңналыр,
чүге дээрге Мен силерниң араңар-биле кезедип эрте бээр мен».
Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.


Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнү

18[+]«Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнүн[†]
күзелдии-биле манап турар улус ат болур!
Ол хүннү чүге манаар силер?
Ол дээрге чырык эвес, дүмбей-дир!
19Кандыг-бир кижи арзылаңдан дезе бээрге, аңаа уткуй адыг келген дег
азы кандыг-бир кижи бажыңынга чедип келгеш, холу-биле ханадан даянырга,
ону чылан шапкан ышкаш хүн-дүр.
20Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнү караңгы эвес, чырык чүве бе?
Ол дээрге дүмбей-дир, ында чырыш кынныр чүү-даа чок.

21-22[+][+]Байырлалдарыңарга хөңнүм чок, оларны хүлээп көрбес мен,
байырланчыг чыыштарыңар үезинде салган бүрүн өрттедир өргүлдериңер[†]
Меңээ таалал бербес.
Далган-тарааңар өргүлдерин Меңээ салыр болзуңарза, оларны хүлээвес мен,
семис мал-маганыңардан салган эп-найырал өргүлдеринче көрүнмес мен.
23Боттарыңарның ырларыңарның ыыт-шимээнин Менден ырадыңар,
силерниң чадаганнарыңарның ойнаанын дыңнавас-даа мен.
24Силерден күзээр чүвем бо-дур:
шын шииткел – хем суу ышкаш,
чөптүг-шынныг чорук – кажан-даа катпас агым ышкаш, хөме аксын.

25[+]Израиль чон, силер Меңээ ээн кургаг ховуга дөртен чыл дургузунда
янзы-бүрү эът өргүлдери, далган-тараа өргүлдери салып турган бис дээр силер бе?
26Хаан-бурганыңар Саккуттуң болгаш сылдыс-бурганыңар Кайванның дүрзүлерин –
боттарыңарга кылып алган дүрзү-бурганнарыңарны[†] ап чораан болгай силер![*]
27[+]Ынчангаш Мен силерни Дамаскының ындынче шөлүптер мен» – деп,
Дээрги-Чаяакчы чугаалаан;
Ооң ады – Аг-шериглиг Бурган!

#### 6


Туразында чурттап турар улус ат болур

1[+]Сион[†] дагда сагыш амыр чурттап турар улус ат болур,

«Самарияның[†] даанга айыыл чок чурттаар бис» деп бодап турар улус,
израильчилерниң оларга кээп, дуза дилеп турары баштың чоннуң ат-сураглыг улузу ат болур!
2[+][+]Калне хоорайже барып, көрүп көрүңер,
оортан өндүр улуг Хамат хоорайже чоруптуңар,
оон филистим черде Геф хоорайже бада бериңер:
ол черлер бо күрүнелериңерден дээре деп бе?
Ол черлерниң девискээри бо черлерден делгем деп бе?
3Айыыл-халап хүнүн ырак кылдыр бодап,
күчүлелдиң дүжүлгеге олурарын чоокшуладып турар-дыр силер.
4Чаан сөөгү-биле каастаан оруннарыңарда чыдар-дыр силер,
орун-дөжээңерде хөлестеп чыдып алгаш,
сүрүг малыңарда эң-не семис хойларны,[†]
коданыңарда семиртир азыраан шарыларны
дөгерип чип турар-дыр силер.
5«Чадаганга үдеткеш, ырлажып, хөгжүм херекселинге Давид[†] хаан ышкаш ойнап билир бис»
деп бодаар-дыр силер.
6Дашкаларга арага кудуп ижип, эң эки үстер-биле чагдынар-дыр силер,
а Иосифтиң[†] салгалының айыыл-халавы дээш сагыжыңар аарбас-тыр!
7Ол бүгү дээш, силер ам дайзынның тудуп аппаар улузунуң
баштайгылары болур силер,
хөлестеп чыткан улустуң дою доостур!


Бурган Самарияны буурадып каар

8[+]Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы Бодунуң амы-тыны-биле даңгыраглаан,
Аг-шериглиг Бурган: «Иаковтуң[†] салгалының улуургак чоруунга хөңнүм чок,
ооң шивээлерин көөр хөңнүм чок.
Найысылалды, ында турар бүгү чүвени дайзынга хүлээдип бээр мен – деп медеглээн. –

9Кандыг-бир бажыңга он кижи амы-тынныг артар-даа болза,
олар база өлүп каар.
10Оларны ажаап, өрттедир дээн төрели кижи чедип келгеш,
мөчү-сөөктерни үндүрер дээш, бажың иштинде кижиден:
„Сенден өске кижи бар-дыр бе?“ – деп айтырарга,
демгизи: „Кым-даа чок“ – деп харыылаар,
ынчан келген кижи: „Ыыттава! Дээрги-Чаяакчының адын адап болбас“ – дээр[*].
11Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] дужаарга, улуг-даа бажыңнар буступ каар,
бичии-даа бажыңнар чуурлуп каар.

12Хаяларга аът маңнаар бе?
Хая-дашты[*] шары-биле чарып болур бе?
А силер база утка чок чүве кылып, шын шииткелди оо-хоран кылдыр,
чөптүг-шынныг чорукту[†] ажыг өт кылдыр хуулдуруп алган-дыр силер.

13Силер дээрге чөгенчиг чүүл дээш өөрүп:
„Бодувустуң шыдалывыс-биле күчү-күштү чедип алган эвес бис бе?“ –
деп турар улус-тур силер.
14Көөр сен, израиль чон, Мен сеңээ удур өске чонну көдүрер мен.
Ынчан олар силерни соңгу чүкте Лево-Хаматтан эгелээш,
мурнуу чүкте Арава шынаага[†] чедир дарлап-бастыр» – деп,
Дээрги-Чаяакчы, Аг-шериглиг Бурган чугаалаан.

#### 7


Шартылаалыг көстүүшкүн

1[+]Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы меңээ мындыг көстүүшкүн[†] чорудуп берген. Хаанның сигенин кескен соонда үнген оът-сиген чаа-ла өзүп эгелеп турда, Ол шартылааны тывылдырган болду. 2Шартылаа чер-чурттуң ногаан үнүжүн төндүр чиптерге, мен: «Дээрги-Бурган-Чаяакчы, чонуңну өршээп көрем, Израиль[†] канчап шыдажырыл? Ооң бичиизи аажок-тур» – дидим. 3[+]Дээрги-Чаяакчы[†] кээргей бергеш: «Көрген чүүлүң болбас!» – деп чугаалады.


Оттуг көстүүшкүн

4Дээрги-Бурган-Чаяакчы меңээ мындыг көстүүшкүн чорудуп берген. Ол от-биле шииткел үндүрерин чарлады; шак ол от чер адаанда өндүр улуг сугларны, ол кезек черни өрттендир чип эгеледи. 5Мен ынчан: «Дээрги-Бурган-Чаяакчы! Соксап көрем. Израиль канчап шыдажырыл? Ооң бичиизи аажок-тур» – дидим. 6Дээрги-Бурган-Чаяакчы кээргей бергеш: «Ам көрген чүүлүң база болбас!» – деп чугаалады.


Хананың дортун хынап көөр херекселдиг көстүүшкүн

7Дээрги меңээ мындыг көстүүшкүн чорудуп берген. Ол Боду хананың дортун хынап көөр херексел дузазы-биле туткан хана чанында турду, ук херексел Ооң холунда болду. 8[+]Дээрги-Чаяакчы менден: «Чүнү көрүп тур сен, Амос?» – деп айтырарга, мен: «Хананың дортун хынап көөр херекселди» – деп харыыладым. Дээрги: «Көрдүң бе, Мээң израиль чонумнуң ыргак-дортун хынап, шенеп көрдүм, аңаа катап база өршээл көргүспес мен. 9[+]Исаактың[†] салгалдарының мөгейиишкин кылыр бедик черлери[†] хоозураар, Израильдиң ыдыктыг[†] дээн черлери үрелип бустур, Мээң хылыжым Иеровоам хаанга база ооң ук-салгалынга удур тулчур» – деп чугаалады.


Амасияның Амосту доктаадырын оралдашканы

10[+]Ынчан Бурганның Вефилде бараалгакчызы[†] Амасия дээрзи израиль хаан Иеровоамче: «Амос силерге удур израиль чоннуң аразында сүлчээ белеткеп тур, ооң шупту сөстерин чуртувус ууп шыдавайн тур. 11[+]Чүге дээрге Амос: „Иеровоам хылышка шаштырып өлүр, а израиль чонну бодунуң черинден тудуп аппаар“ – деп турду» – дээн медээ дамчытты.

12[+]Амасия оон Амоска: «Бүдүү билир! Барып, Иудеяже дезивит; аңаа өттүр билип медегле, аъш-чемиңни ынчалдыр ажылдап чи. 13[+][+]Моон соңгаар Вефилге өттүр билип медеглеве, чүге дээрге ол – хаанның ыдыктыг чери-дир,[†] Бурганның күрүне чергелиг өргээзи-дир» – деп чугаалаан.

14[+]Амос Амасияга харыылап, мынча дээн: «Мен Бурганның медээчизи-даа,[†] медээчиниң оглу-даа эвес мен. Мал кадарчызы-даа, фига ыяжының[†] ажаакчызы-даа чордум. 15Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы мени шилип ап, кодан хоюмдан чаргаш: „Барып, Мээң израиль чонумга өттүр билип медегле!“ – деп чугаалаан. 16[+]А ам Дээрги-Чаяакчының чугаа-сөзүн дыңнап ал.

Сен болза: „Израильге удур өттүр билип медеглеве,
Исаактың салгалдарынга удур суртаалдава“ – дээр-дир сен.
17Ол дээш Дээрги-Чаяакчы: „Сээң кадайың хоорайга самыын-садар херээжен апаар,
оглу-кызың хылышка шаштырып өлүр,
сээң чериңни хендир-биле хемчээп, үлеп-хуваап кааптар,
а сен бодуң арыг эвес[†] черге өлүр сен;
израиль чонну бодунуң черинден тудуп аппаар!“ – деп чугаалап тур».

#### 8


Бышкан чимистиг көстүүшкүн

1[+]Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы меңээ мындыг көстүүшкүн[†] чорудуп берген. Бышкан чимистиг аргымал хааржак турар болду. 2[+][+]Ол: «Чүнү көрүп тур сен, Амос?» – деп айтырарга, мен: «Бышкан чимистерлиг аргымал хааржакты» – деп харыыладым. Дээрги-Чаяакчы[†] ынчан меңээ: «Мээң израиль чонумнуң төнчүзү[*] келген-дир: Мен аңаа катап база өршээл көргүспес мен. 3Мээң шииткелим хүнү[†] кээрге, ордуга ырлар өөлээн ыы-сыыже шилчий бээр» – деп медегледи.

Дээрги-Бурган-Чаяакчы аңаа немей:

«Кижи сеги дыка хөй болур,
оларны улус чер бүрүзүнге ыыт чок октапкаш баар.
4Силер – ядыыларны бастыксап,
бо чурттуң түреңгилерин чок кылыксап турар улус –
ону дыңнаңар.
5[+][+][+]Силер дээрге: „Кажан-на ай чаазының байырлалы эртип,
далган-тараа садар аргалыг боор бис;
кажан-на амыр-дыш хүнү[†] төне берип, аңмаарларны ажыткаш,
хемчээр саваны бичииледип, өртектерни улгаттыргаш,
шын эвес деңзи шойлары-биле улус мегелээр аргалыг боор бис?
6[+]Ынчан баксырап калган далган-тарааны садыглаар аргалыг боор бис;
чединмес улусту – акша-мөңгүнге, ядыы улусту – эжеш идик өртээнге-ле
кул кылдыр садып алыр бис“ – деп турар улус-тур силер» – диди.

7Израиль[†] чоннуң чоргааралы Дээрги-Чаяакчы
Бодунуң ады-биле даңгыраглап[*]:
«Бо улустуң үүлгедиглериниң чаңгызын-даа кезээ-мөңгеде утпас мен!
8[+]Ол үүлгедиглерден чер шимчей бербес бе,
ында чурттап турар кижи бүрүзү ыглай бербес бе?
Бүгү чер, Египетте[†] Нил хем ышкаш, хөлзей бербес бе,
көдүрлүп-даа, чавырлып-даа турбас бе?» – деп чугаалаан.

9[+]«Мээң шииткелим хүнү кээр – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы медеглээн. –
Ынчан хүннү дал дүъште ажар кылып каар мен,
чырык хүндүс-ле чер кыры караңгылай бээр;
10[+][+]байырлалдарыңарны – ажыг-шүжүг кылдыр,
хамык ырларыңарны – ыы-сыы кылдыр хуулдурар мен,
шуптуңарга качыгдалдың самдар хевин кедирип,
шуптуңарның баштарын тазартыр таарып каар мен;
чуртка ол хүннү кижиниң эр чаңгыс оглунуң өлүмү дээш
кажыыдалы дег кылып каар мен,
ол хүн төнчүзүнге чедир кажыыдал хүнү дег болур».

11[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы оон ыңай медеглээн:
«Кажан Мээң черже ашты чорударым –
улустуң аъш-чем биле суг чедишпезинден эвес,
а Дээрги-Чаяакчының сөстерин дыңнаар дээш
аштап-суксаары хүннер чоокшулап келген-дир.
12Кижилер бир далайдан өске далайга чедир
Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңнаары-биле чер кезип элеңнедир кылаштап,
соңгу чүктен чөөн чүкче улчуур, ынчалза-даа дыңнавас.

13Ол шииткел хүнүнде аянныг чараш аныяк оолдар, кыстар
суксаанындан медерелин оскунуптар.
14[+]Самарияны[†] кем-бурууже киирип турар бурганнар-биле даңгыраглаар,
„Дан хоорайның дириг бурганнары-биле
база Беэр-Шева-биле даңгыраглап тур бис!“ дээр улус кээп дүшкеш,
катап көдүрлүп шыдавас».

#### 9


Вефилде өргүл бедигээжиниң көстүүшкүнү

1[+] Өргүл салыр бедигээш[†] чанында турар Дээргини көрүп кагдым. Ол меңээ мынча дээн:

«Дээвиир сириңейни бээр кылдыр адагашты үстүрүпкеш,
дээвиирни демги улустуң шуптузунуң баштарынче
кээп дүжер кылывыт,
дириг артканнарын Мен хылыш-биле
шанчып өлүрүп каар мен:
оларның аразындан дезер дээн кижи
дезип шыдавас,
амы-тынныг артарын күзээн кижи
камгалал[†] ап шыдавас.
2[+]Олар Менден дезип,
алдыы оранче-даа кире бээр болза,
Мээң холум оларны ушта тыртып аар,
дээрже-даа дезип үне бээр болза,
оортан дүжүр октаптар мен.
3[+]Кармил дагның бажынга-даа
чашты бээр болза,
оларны аңаа тып алгаш, тудуп аар мен;
далай дүвүнге-даа Мээң караамдан
ажытталы бээр болза,
оларны аңаа шагарын далай чыланынга дужаар мен.
4Дайзыннар тудуп алгаш, сүрүп аппаар-даа болза,
оларны аңаа өлүрүп каарын хылышка дужаар мен.
Оларга ачы-буянны эвес, айыыл-халапты
таварыштырар мен».

5[+][+]Аг-шериглиг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы чер кырынга дээптерге,
ол эстип-хайлы бээр,
ында чурттап турар бүгү улус кажыыдап ыглажыр,
ол чер Египетте[†] Нил хем ышкаш көдүрлүр база чавырлыр.
6[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң үстүкү ордузун дээрлерге туткан,
дээрниң таваан черге тургускан;
Ол далайның сугларын кыйгыргаш,
чер кырынга тарай аксып турар;
Ооң ады – Дээрги-Чаяакчы!


Бурган Израильди узуткааш, оон катап тургузуп каар

7[+][+]«Израильчилер, силерге Мээң хамаарылгам
эфиоптарга ышкаш эвес ийик бе? – деп,
Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Силерни египет черден үндүре бергеним дег,
филистим чонну – Кафтордан,
арамей чонну – Кирден база
Мен үндүре бербээн ийик мен бе?
8Дээрги-Бурган-Чаяакчының карактары
бачыттыг күрүнеже көрүп тур.
Мен ону чырык чер кырынга турбас кылдыр
узуткап каар мен.
Ынчанмыже Иаковтуң[†] ук-салгалын
шуут-ла узуткавас мен – деп,
Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
9[+]Дыңнаңар даан, Мен дужаал берип,
далган-тарааны шишкиишке челбиири дег,
израиль чонну бүгү чоннар аразынче тарай шишкиир мен,
чаңгыс-даа үрезин черже кээп дүшпес!
10[+]Мээң чонумда бүгү бачыттыг улус –
„Бо айыыл-халап бисти таварбас,
биске чедип келбес!“ дижир улус –
хылыштан өлүп калыр.

11[+]Шииткел хүнү[†] кээрге,
Мен Давидтиң[†] буступ дүшкен чадырын[*] катап тургузар мен,
ооң тиглерин дуглап каар мен,
бузундуларын эде тудуштурар мен,
бурунгу үеде турганы дег кылдыр тудуп каар мен.
12Израильчилер ынчан Эдомнуң[†] арткан чонун болгаш
Меңээ хамааржыр бүгү өске чоннарны чагырып алыр».
Ол бүгүнү кылыр Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

13[+]«Дүжүттүң хөйүнден ону чыып безин четтикпейн баар,
элбек үнгенинден виноградты[†]
арага кылдыр хуулдуруп четтикпейн баар үе кээр – деп,
Дээрги-Чаяакчы медеглээн, –
ынчан виноград чулуу даглардан сыстып үнер,
хамык тейлерден агып бадар.
14[+][+]Мээң израиль чонумга эки чолду эгидер мен[*],
олар буурап дүшкен хоорайларны
катап туткаш, аңаа чурттай бээр,
шөлдерге виноград олурткаш, ооң арагазын ижер,
садтар тарып алгаш,
ында кат-чимисти чыып чиир.
15Израильчилерни боттарының черинге
чурттадып каар мен,
оларны Мээң бергеним черден
база катап үндүр сывырбас».
Дээрги-Чаяакчы Бурганыңның чугаалаан чүвези ол-дур.

### Авдий

#### Авдий

Авдий


Киирилде

[1]


#### Киирилде


Авдий медээчиниң ному


Киирилде

Бодунуң кыска медээзинде Авдий медээчи улуургак Эдом күрүнени Бурган Бодунуң шилип алган чонунга удур ооң бачыттары дээш кезедир дээрзин баш бурунгаар чугаалап турар. Эдом Иудеядан мурнуу-чөөн талага, дыка хөй эрттинмес чалым-хаялыг даглыг черге турган. Эдомнуң найысылалы Селаның ады безин «чалым» дээн уткалыг. Дайзыннарга удур шак ол камгалалдан аңгыда, Эдом бодунуң мерген угаанныглары-биле алдаржаан турган. Үе-дүпте Эдомну израиль чоннуң өгбези болур Иаковтуң акызы Исавтың үре-салгалы ээлеп чурттай берген чүве-дир.

Бо медээни вавилон аг-шеригниң Иерусалимни бистиң эрага чедир 587/586 чылда үреп бусканының соонда бир-ле үеде медеглээн болгу дег. Бодунга төрел чон дээш сагыш човаар азы аңаа дузалажыр орнунга, Эдом Иудеяның эжелеттиргени дээш өжү ханып, амырап, харын-даа эжелекчиге дузалажып турган.

Эдомнуң буураан үези эки билдинмес. Бистиң эрага чедир IV векте эдом черни наватей чон чагырып алган. Рим күрүне үезинде Эдомнуң биеэги күжү биле ат-алдарындан ол черге чүгле Идумея деп ат артып калган.

#### 1


Эдомнуң кем-буруузу дээш кеземче


(Иер. 49:7-22)

1[+]Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының Авдий медээчиже[†] чоруткан көстүүшкүнү,[†] Эдом[†] чоннуң дугайында чугаалаан чүвези бо-дур.

Дээрги-Чаяакчыдан келген медээни дыңнаан бис.
«Көдүрлүп үнгеш,
Эдомга удур чаалажыылы!» – деп медээни
өске чоннарга чедирзин дээш,
айбычы кижини чоруткан турган.

2«Дыңнап көр, Мен сени чоннар аразынга
чөгенчиг чон кылып каар мен,
оларга аажок бак көрдүрер сен.
3Турамык чорууң сени дуурайлап алган-дыр:
чалымнарда, бедик черде
чурттап турар болгаш:
„Мени кым черже дүжүр октаптарыл?!“
– деп чугааландың.
4[+]Сен, эзир куш дег,
бедидир ужуп үне бээр-даа болзуңза,
уяңны сылдыстар аразынга-даа
тудуп аар болзуңза,
Мен сени оортан-даа
дүжүр октаптар мен –
деп, Дээрги-Чаяакчы[†] чугаалаан. –

5Хоозурап когараар деп чүвеңни!
Бир эвес сээң шөлүңче
кат-чимис чыыкчылары кирип кээр болза,
олар элээн катты арттырып кагбас чүве бе?[*]
Оорлар азы дүнеки үптекчилер сеңээ кээр болза,
олар чүгле бодунга чеже херегил,
ынчаны оорлап албас бе?
6А Исавтың[†] үре-салгалының бүгү чүвезин үптеп-тонап,
ооң чажыт шыгжамырларын безин
үжеп-чиндиири кайы хире-дир!
7Сээң шупту эвилелчилериң
сени чериңден үндүр ойладыптар,
сээң-биле эп-найыралдыг улус
сени дуурайлааш, ажып тиилээр,
сээң аъш-чемиңни чип турган улус
сеңээ дузак салыр.
Эдомга угаан-сарыыл артпас!»

8Оон Дээрги-Чаяакчы мынча деп медеглээн:
«Эдомда мерген угаанныг улусту,
Исавтың даглыг чуртунда бодамчалыг улусту
Мээң шииткелим хүнүнде[†]
узуткап каар эвес ийик мен бе?
9Теман чер[*], сээң эрес-дидим улузуң
коргуушкунга алзыр.
Исавтың даглыг чуртунга
кымны-даа амылыг арттырбас.
10Өлүрүкчү чорук кылып турарың дээш,
ха-дуңмаң[†] болур Израильди
бастып турарың дээш,
бак атка кирип,
кезээ-мөңгеде узуткаттырар сен.
11[+][+][+]Хары улус Израильдиң эртине-байлаан аппарып турда[*],
даштыкы улус ооң эжик-хаалгазын дамчып
Иерусалимче киргеш,
аңаа үлеш кылып турда,
сен кыдыынга көрүп турган сен,
ооң дайзыннарының бирээзи дег болган сен.
12[+]Ха-дуңмаң айыыл-халапка таваржырга,
хыың ханып, амырава!
Иудеяның чону өлүп турда, өөрүве!
Олар базындырып турда,
аксың калбаңнатпа!
13[+][+]Мээң чонум айыыл-халапка алзып аарга,
ооң эжик-хаалгазын дамчып кирбе!
Ол буурап каарга,
ооң хай-халавынче топтап көрбе!
Ол айыыл-халапка таваржы бээрге,
ооң эт-хөреңгизинге дегбе!
14Ооң менди арткан улузун өлүрер дээш,
орук белдирлеринге кедеп,
манап турба!
Ол базындырып турда,
дириг арткан улузун дайзыннарга тудуп бербе!
15[+][+]Дээрги-Чаяакчының шииткелиниң хүнү
бүгү чоннарга чоокшулап келген-дир:
өскелерни канчаар аажылап чораан болдур сен,
Бурган сени база ынчаар аажылаар;
херектериңге дүгжүр кеземче бодуңнуң бажыңче суг кудар.
16[+][+]Килеңимниң[†] дашказын
Мээң чонумнуң ыдыктыг[†] даамга ишкени дег,
шупту өске чоннар база
ону үргүлчү ижип, төндүр пактаар,
олар оон шуут турбаан-даа ышкаш,
кырлып чиде бээр».


Израильдиң эчизинде барып тиилээри

17[+]«А Сион[†] даг ыдыктыг чер[†] болур,
ынаар дескеш, хоргадаан чон дириг артар.
Иаковтуң[†] үре-салгалы
бодунуң өнчү черин ээлеп аар.
18[+]Иаковтуң үре-салгалы кыпкан от апаар,
Иосифтиң[†] үре-салгалы чалбыыш апаар,
а Исавтың үре-салгалы кургаг сиген апаргаш,
өрттеттирип, узуткаттырып аар,
олардан кым-даа дириг артпас».
Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзү ол-дур.

19Негевтиң[†] чурттакчылары
Исавтың даглыг чуртун эжелеп аар,
Шефеланың[†] чурттакчылары
филистим чоннуң чуртун эжелеп аар;
олар Эфремниң черин –
Самарияның[†] чоок-кавызын эжелеп аар,
а Вениаминниң[†] аймаа
Галаад[†] девискээрин эжелеп аар.
20[+]Израильдиң өскээр көжүртү берген аг-шерии
ханаан черни шуут-ла Сарептага чедир эжелеп аар,
а Иерусалимниң өскээр көжүртү бергеш, Сефарадта чурттап турар чону
Негевтиң хоорайларын эжелеп аар.
21[+]Тиилекчи улус[*] Сион дагга чедип келгеш,
Исавтың даглыг чуртун башкарып эгелээр.
Дээрги-Чаяакчының Чагыргазы тургустунар.

### Иона

#### Иона

Иона


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Киирилде


Иона медээчиниң ному


Киирилде

Иона медээчиниң ному Бурганның берген даалгазындан ойталап, дезерин оралдашкан кижи дугайында чугаалап турар. Тоожуушкуннуң болуушкуну бистиң эрага чедир VIII чүс чылда болуп турар. Бурган Ионага Ассирия империязының найысылалы Ниневияның адыыргак чурттакчыларынга келир кеземче дугайында медээ чедирерин дужааган. Ынчалза-даа Иона Израильдиң дайзыннары болур ниневийжилерниң Бурганның өршээлин алырын күзевээн. Ынчангаш ол Бургандан дезип, Ниневиядан өске чүкче чоруй баарын шенээн. Чамдык кайгамчык болуушкуннарның соонда, Иона ам-на Бурганны тооп дыңнаан, ынчалза-даа Бурганның ниневийжилерни өршээгенинге хорадай берген. Иона шак ол чөптүг эвес аажызы дээш, Бургандан чемелелди алган.

Бо төөгү Бурганның чамдык чугула бүдүш-шынарларын көргүзүп турар. Иона дээрге «Өске чоннар Бурганның камгалалын алырынга төлеп чок» деп бодаан израиль чоннуң үлегер-чижээ-дир. Ынчалза-даа Бурган Бодунуң ынакшылын чүгле еврейлерге көргүзери-биле кызыгаарлавайн, ону ылаптыы-биле хүлээп көөр өске чоннарга база өршээлин көргүзүп турар. Улус Бурганның чемелелин дыңнап, боттарының бачыттыг херектеринден ойталаар болза, Ол Бодунуң килеңин олардан чайладырынга белен. Бурган Бодунуң чаяалгазының амы-тынының болгаш өлүмүнүң бүрүн эргелиг Ээзи болур, ынчангаш Бурган кандыг-бир кижини өршээр деп турар болза, өске кижиниң ажынар эргези чок.

#### 1


Медээчиниң Бургандан дезиптерин оралдашканы

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] Амиттайниң оглу Ионага[†] Бодунуң сөзүн ажыдып: 2[+]«Улуг хоорай Ниневияже[†] дүрген чорупкаш, ында чурттаан улусту билиндир сургап каг, чүге дээрге оларның кемниг үүлгедиглери меңээ билдингир апарды» – деп чугаалаан.

3[+][+]А Иона Дээрги-Чаяакчыдан дезип, Фарсисче чоруптарын шиитпирлээн. Ол Иоппия хоорайга чедип келгеш, Фарсисче эжиндирип чоруур деп турган корабль тып алгаш, орук хөлезинин берипкеш, Дээрги-Чаяакчыдан дезип, Фарсисче эжиндирип чорууру-биле олурупкан.

4[+]Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы далайга күштүг хат көдүрүпкен. Кончуг күштүг шуурган эгелей бээрге, корабль бустур деп барган. 5[+]Корабльга чораан далайжылар корга бергеш, кижи бүрүзү бодунуң бурганындан дуза дилеп кыйгырып, корабльды чиигедири-биле чүъгүн далайже дүжүр октап эгелээннер. А Иона корабльдың иштинче кирип, чыдып алгаш, чаза удуп калган турган.

6[+]Корабльдың кол удуртукчузу аңаа чедип келгеш: «Чүге удуп чыдыр сен? Туруп кел, бодуңнуң бурганыңдан дуза дилеп кыйгыр. Канчап билир, сээң бурганың бисти кээргей бээр болза, өлбейн баар-даа чадавас бис» – дээн.

7[+]Далайжылар мынча дишкеннер: «Кымның хайы-биле бо халап бистиң кырывыста диргелип келгенин билип алыр-дыр, барып төлгеден октап көрээлиңерем». Төлгени октаарга, ол Ионага дүшкен. 8Ынчан олар Ионадан: «Чогум черле чүү кижи сен, бо халап чүү дээш бисти таварааныл, чугаалап көрем? Кайыын келген, кандыг ажыл-хожулдуг кижи сен? Чуртуң кайдал, кандыг чоннуң төлээзи сен?» – деп айтырганнар.

9[+]А Иона: «Мен – еврей кижи мен, а мээң мөгеер Бурганым – далайны болгаш черни чаяаган, дээрде саадаан Дээрги-Чаяакчы» – деп харыылаан.

10Дээрги-Чаяакчыдан дезипкенин Иона чугаалаарга, ол улус дендии корткаш, аңаа мынча дээннер: «Чүнү үүлгедип кааның ол?!» 11Олар оон: «Далай оожургай бээр кылдыр сени канчалзывысса экил?» – деп айтырганнар, чүге дээрге далайның хөлзээшкини ам-даа читпейн турган.

12Иона оларга: «Мени туткаш, далайже киир октаптыңар, ынчан ол оожургай бээр. Бо күштүг шуурган мээң хайым-биле эгелээнин билип тур мен» – дээн. 13Ынчалза-даа олар эрикче чоокшулаар дээш кораблин улам күштүг эжип эгелээннер. Далайның хөлзээшкини уламчылап турарындан олар черже чоокшулап чадап кааннар.

14[+]Ынчан олар Дээрги-Чаяакчыны кыйгырып: «О, Дээрги-Чаяакчы! Бо кижи дээш биске кем-буруу онаап, узуткавайн көрем. Ооң амызын үскенивис дээш, бисти буруудатпайн көр. Дээрги-Чаяакчы, Бодуңнуң-на кылыр дээн чүүлүңнү кылып турар-дыр сен!» – дээннер. 15[+]Олар Ионаны туткаш, далайже киир октаптарга, далай коргунчуг хөлзээшкинин соксадып, оожургай берген. 16[+]Ынчан ол улус Дээрги-Чаяакчыдан аажок коргуп, Аңаа өргүл салып, даңгыраан бергеннер.

#### 2


Медээчиниң мөргүлү

1[+]Дээрги-Чаяакчы[†] улуг далай амытанынга Ионаны[†] сыырыптарын дужааган. Иона ол далай амытанының хырнынга үш дүн-хүннү эрттирген. 2Иона далай амытанының иштинден Бурганы Дээрги-Чаяакчыга мынча деп мөргүп чыткан:

3[+]«Берге байдалче кирген болгаш,
Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп кыйгырдым,
Ол мени дыңнап кагды.
Алдыы орандан Сени кыйгырдым,
Сен мээң үнүмнү дыңнап кагдың.
4[+][+]Мени эң-не ханы далайның дүвүнче
киир октаптың,
агымнар мени бүргеп,
Сээң сугларың, Сээң чалгыгларың
мээң кырым-биле эртип турдулар.
5Ынчан мынча деп бодадым:
Бодуңнуң мурнуңдан
мени ыраткан сен,
Сээң ыдыктыг[†] өргээңче
база катап кире бээр мен бе?[*]
6[+]Аксы-думчуумну суг долуп,
тыныжым бачыдаан,
дүп чок далай мени бектеп алган;
далай үнүштери бажымны ораап алган.
7Дагларның дөзүнге чедир баттым,
чер бодунуң моондактары-биле
мени кезээ-мөңгеде муңгаштап алган.
Ынчалза-даа Сен, Мээң Бурганым, Дээрги-Чаяакчы,
амы-тынымны бо тамыдан[†] камгалап үндүрер сен.
8[+]Сагыш-сеткилим харыксырай бээрге,
Дээрги-Чаяакчыны сактып келдим,
мээң мөргүлүм[†] Сеңээ,
Сээң ыдыктыг өргээңге чеде берген-дир.
9[+]Хоозун дүрзү-бурганнарга[†] чүдүүр кижилер
Сеңээ шынчы эвес апарганнар[*],
10[+][+]а мен Сеңээ өргүл салып –
алгап-мактап чедип кээр мен.
Чүнү аазаан мен – күүседир мен.
Камгалал[†] чүгле Дээрги-Чаяакчыда!»

11Ынчан Дээрги-Чаяакчы далай амытанынга чугаалаарга, ол Ионаны кургаг черже үндүр бүлгүрүпкен.

#### 3


Ниневияның буруузун билингени

1Дээрги-Чаяакчы[†] Ионага[†] Бодунуң сөзүн база катап ажыдып: 2[+]«Улуг хоорай Ниневияже[†] дүрген чорупкаш, Мээң сеңээ дужааган чүвемни ында чурттаан улуска билиндир сургап каг» – деп чугаалаан. 3Дээрги-Чаяакчының дужаалы-биле Иона Ниневияже чорупкан. А Ниневия дээрге дендии улуг хоорай турган болгаш, ону эргип кезииринге үш хүн негеттинер чүве-дир. 4Иона хоорайны чаңгыс хүн дургузунда эртиптер шаа-биле эргип: «Дөртен хонук арткан-дыр, оон Ниневия узуткаттырар!» – деп суртаалдап эгелээн. 5[+]Ниневияның чурттакчылары Бурганга бүзүрей бергеннер: ынчангаш олар шээрлениишкинни[†] чарлааш, улуундан бичиизинге чедир качыгдалдың самдар хевин кедип алганнар.

6[+]Ук медээ Ниневияның хаанынга чеде берген, ол бодунуң дүжүлгезинден тургаш, хаан хевин ужулгаш, качыгдал хевин кеткеш, хүл кырынга олуруп алган. 7Ынчангаш хаанның болгаш ооң дээди нояннарының адындан бүгү Ниневияга дужааган:

«Кижилер-даа, мал-маган-даа, бода-даа, шээр-даа мал чүнү-даа чивезин, одарже үнмезин, суг ишпезин, 8[+]кижилер болгаш мал-маган качыгдал хеви-биле шыптынып алзын, кижи бүрүзү бодунуң бачыттыг оруундан чайлазын, күчүлелден адырылзын, Бургандан өршээлди кызып дилезин. 9[+]Канчап билир, Бурган[†] бисти кээргеп, Бодунуң хайнып турар килеңин[†] бистен чайладыптар чадавас, бис ынчан өлбейн баар бис».

10[+]Ынчангаш олар бачыттыг оруктарындан ойталап турганнар. Бурган оларның кылып турар херектерин көргеш, оларга аазап турганы айыыл-халапты таварыштырарындан ойталаан.

#### 4


Медээчиниң килеңи, Бурганның өршээли

1Ол дээш Ионаның[†] хөңнү карарып, аажок ажынып-хорадаан. 2[+]Ынчангаш ол Дээрги-Чаяакчыга мөргүп, мону чугаалаан: «О, Дээрги-Чаяакчы[†]! Бо дугайында мен чуртумга тургаш, чугаалавайн туржук мен бе? Мен Сени килеңнээчел[†] эвес, кээргээчел, ээ көрнүүчел, өндүр улуг энерелдиг Бурган[†] – кижилерге онааган кеземчезин өскертип шыдаар Бурган деп билгеш, Фарсисче чорупкан турган мен. 3[+]А ам, Дээрги-Чаяакчы, мээң амымны үзүп каавыт, чүге дээрге чурттаарындан өлүрү меңээ дээре-дир».

4Дээрги-Чаяакчы: «Ол дээш хорадааның эки бе?» – деп айтырган.

5Иона хоорай даштынче үнгеш, ооң чөөн талазынга келген. Хоорай-биле чүү болу бээрин көөр дээш, девээ кылгаш, ооң хөлегезиниң адаанга олуруп алган. 6Шак ынчан Дээрги-Бурган-Чаяакчы бир үнүшке[*] өзүп үнерин дужаапкан, ынчангаш ол үнүш Ионаның кырынга хөлеге туруп, аңаа таарымчалыг болзун дээш бедип үнүп келген; Иона ол үнүшке аажок өөрээн. 7Дараазында хүн даң хаяазы дээп кээри билек, Бурганның дужаалын ёзугаар демги үнүштү шыйлашкын үттептерге, ол кадып калган. 8Хүн үнүп келгенде, Бурган чөөн чүктен изиг хат эккелген, ынчан хүн Ионаның бажын өрттендир чий бээрге, ол харыксырап баксырааш, бодунга өлүм дилеп: «Чурттаарындан өлүрү меңээ дээре-дир» – деп чугаалаан.

9Бурган Ионадан: «Ол үнүш дээш хорадааның эки бе?» – деп айтырган.

Иона: «Ийе! Аажок хомудадым, өлгүжемге чедир» – деп харыылаан.

10Ынчан Дээрги-Чаяакчы чугаалаан: «Сен бодуң өстүрбээниң, ол дээш күжүң үндүрбээниң, чаңгыс дүн дургузунда өзүп үнүп келгеш, дараазында дүн дургузунда кургап калган үнүш дээш хомудап турар-дыр сен. 11А Меңээ эки-бакты ылгап шыдавас 120 000 ажыг чурттакчылыг[*], хөй мал-маганныг улуг хоорай Ниневия[†] харааданчыг эвес деп бодадың бе?»

### Михей

#### Михей

Михей


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]


#### Киирилде


Михей медээчиниң ному


Киирилде

Михей – Исайя медээчиниң үежизи. Ол Бурганның сөзүн израиль чонга VIII вектиң ийиги чартыында медээлеп турган. Ол чылдарда күчүлүг Ассирия күрүнениң аг-шерии соңгу болгаш мурнуу еврей күрүнелерге чаңгыс эвес удаа кыжанып турган.

Михей медээчи иудейлерниң бачыттары дээш, ооң мурнунда Самария хоорай дег, Иерусалим Бургандан кеземче алыр – чурттакчылары узуткаттырып, өске чуртче көжүртүр деп сагындырып турар. Михей чагырыкчыларны албаты чонну дарлап турары дээш, карачал улусту – оларның ак-сеткилдиг эвези дээш, а Бурганның медээчилерин – оларның шынында Дээрги-Чаяакчыдан келбээн, меге сөстер-биле чонну аргалап турары дээш чемелеп турар. Ооң кадында чон чүгле чаңгыс Дээрги-Чаяакчыга эвес, өске бурганнарга база мөгейип турган.

Ындыг-даа болза, Бурганның шииткелиниң дугайында сөстер (1:1–2:11; 3:1-12; 6:1–7:7) Ооң камгалалының дугайында идегел киирер сөстер-биле (2:12-13; 4:1–5:15; 7:8-20) солчуп турар. Давид хаанның салгакчызы хаанның чонга бодунуң дайзыннарын долузу-биле тиилээр арга бээри хүн үнүп кээр, ынчан чонну ооң бүгү бужар-багындан арыглап-аштаар (5-ки эге).

#### 1

1[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] Морешет чурттуг Михейге Иудеяның хааннары Иоафам, Ахаз болгаш Эзекия оларның чагырып турган чылдарында Бодунуң сөзүн ажыткан. Самария[†] биле Иерусалим[†] дугайында Михейниң көргени көстүүшкүн[†] бо-дур.


Бурганның израиль чонну кезедири-биле чедип кээри

2[+][+][+]Бүгү аймак-чоннар, дыңнаңар,
чер-делегей болгаш ону долуп чурттааннар, мону кичээнгейге алыңар!
Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы силерге удур херечи боор-дур,
Дээрги Бодунуң ыдыктыг[†] өргээзинден чугаалаар-дыр.
3[+][+]Көрүңер даан,
Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чурттап турар черинден үнүп ор:
Ол куду бадып, черниң бедиктерин базып тур.
4[+]Даглар Ооң будунуң адаанда эстип тур,
шынаалар[†] чарлып тур,
олар отка эзилген чук дег,
тейниң ийинден агып баткан суг дег апаар.

5Иаковтуң[†] салгалдарының кемниг херектери дээш,
израиль чоннуң бачыттары дээш
ол бүгү болуп турар-дыр.
Израильдиң кем-буруузу кайыын тывылганыл?
Самариядан эвес бе?
Иудеяның дүрзү-бурганнарга[†] тураскааткан
бедик черлери[†] кайдал?
Иерусалимде эвес бе?

6«Ынчангаш Мен Самарияны
хову-шөлде бузундулар оваазы кылып каар мен,
чүгле үнүш олуртурунга тааржыр чер кылып каар мен.
Хоорай ханазының даштарын шынааже дүжүр октап,
ооң таваан чанагаштап каар мен.
7[+][+]Ооң шупту даш көжээлери[†] буза шаптырар,
ооң бүгү дүрзү-бурганнарын үрегдеп узуткаар мен,
ооң шупту өргүл белектери отка өрттеттирер.
Самария ол өргүл белектерин
самыын-садар херээженниң төлевири дег кылдыр
ап турган болгай,
ол белектер самыыраан улуска
катап база төлевир апаар».


Иудеяның хоорайлары эжелеттирер

8[+][+][+]Самарияның буурааны дээш ыглап-сыктаар мен,
качыгдалдан кызыл-даван, чанагаш улчуп чоруптар мен,
шөө-бөрүлер ышкаш улуур мен,
страус куштар ышкаш хомудап ыглаар мен.
9[+]Чүге дээрге Самарияның балыы эмнеттинмес-тир,
ол балыгланыышкын Иудеяда чеде берген-дир,
Мээң чонумнуң хаалгазында,
Иерусалимниң бодунда барган-дыр.
10[+]Иудейлер,[†] кел чыдар кеземче дугайында
Геф хоорайга чугаалаваңар,
аңаа шуут ыглашпаңар.
Бет-Леафра суурга качыгдалдан довурак-доозунга
боражып алыңар[*].
11Шафирниң чурттакчылары!
Бужартаан, шалдаң боттарыңар
өскээр көжер силер;
Цаанда чурттап турар улус дезип үнүп шыдавас;
Бет-Эцелдиң чурттакчылары кажыыдап ыглажып турар,
олардан дуза ап шыдавас силер.
12[+]Мароттуң чурттакчылары эки медээлер манап чадааш,
могап турупкан,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының ыдыпкан айыыл-халавы
Иерусалимниң хаалгазында безин чедип келген-дир.
13[+]Лахистиң чурттакчылары!
Чүгүрүк аъттарыңарны дайынчы тергелерге[†] кожуңар!
Израильдиң кемниг херектерин өттүнгеш,
силер Сион-кысты[†] бачытче киирип каан силер.
14[+]Иудей чон!
Сен ам Морешет-Гефче
чарлыышкынның белектерин чорудар сен.
Ахзив хоорай Израильдиң хааннарының манаан идегелин мегелеп каар.
15[+]Морешаның чурттакчылары!
Бурган силерже эжелекчи эккээр,
Израильдиң алдар-аттыг улузу
Одолламда куйларже чаштынар ужурга таваржыр.
16[+]Эргим ынак оолдарыңар дээш качыгдап,
бажыңар дүгүн чулуп,
дас куш ышкаш тас апарыңар,
чүге дээрге оларны силерден чарып,
тудуп аппаар-дыр.

#### 2


Кызагдакчылар ат болур

1[+]Орун-дөжээнге чыткаш, кемниг херек, бузут үүлгедир бодалдыг улус ат болур!

Олар дээрге даң адып кээрге, ук бодалдарын күүседиптер күш-шыдалдыг улус-тур.
2[+]Ол улус шөлдер күзээр болза, хунаап аар-дыр,
бажыңнар күзээр болза, былаап аар-дыр.
Бажыңнарга чурттап олурган улусту олар кызагдап,
бажың ээзин-даа, ооң өг-бүлезин-даа үптеп-тонап,
оларның ээлел черин бодунга ап аар-дыр.

3Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы[†] ол чонга удур мынча дээн:
«Мээң мындыг бодалдарым бар:
Мен силерже адырлып шыдавазыңар айыыл-халапты ыдар деп тур мен.
Моон соңгаар адыыргап базып турар харыыңар чок апаар,
чүге дээрге айыыл-халап үези келген-дир.
4Ол хүн улус силерниң дугайыңарда качыгдал ырлары чогаадыр,
ажыыңар ажып ыглажыр: „Бис шуут-ла хоозурап калдывыс!
Чонувустуң хувааглыг черин Ол өскээр хемчээп, былаап алды.
Бистиң шөлдеривисти Бурганга шынчы эвес улуска үлеп берип тур“».
5Ынчангаш Дээрги-Чаяакчының чонунуң аразынга
кым-даа силерге хувааглыг чер үлеп бербес.


Чон чүгле меге медээчилерге ынак

6[+]Улус: «Өттүр билип медеглевеңер!
Ол дугайында өттүр билип медеглеп болбас.
Бистиң адывыс баксыравазын!

7Дээрги-Чаяакчы ындыг килеңнээчел[†] бе?
Ол ындыг чүвени кылып болур бе?» – деп чугаалап турар.
«О, Иаковтуң[†] салгалы, ынча деп болур бе?
Мээң сөстерим чөптүг амыдырап чоруур кижиге ачылыг болбас бе?
8Ооң мурнунда Мээңии турган чон дайзын дег тура халаан[*];
айыыл дугайында каразывайн чаныңар-биле эртип турар тайбың улустуң хевин ушта тыртып,
былаап ап турар-дыр силер.
9Мээң чонумнуң херээжен улузун эптиг бажыңнарындан үндүр сывыртап турар-дыр силер;
оларның ажы-төлүнден Мээң хайырлаан ачы-буянымны
кезээ шагда хунаап ап турар-дыр силер.
10[+]Дораан чоруй барыңар – бо черге ам амыр-дыш турбас,
ону арыг[†] эвези дээш буурадып каар,
ол болза коргунчуг буураашкын боор.

11Бир эвес мегечи азы бузурукчу кижи келгеш:
„Мен силерге арага база өске-даа эзиртир суксун дугайында өттүр билип медеглээр мен“ – дээн болза,
ол кижи бо чонга таарымчалыг медээчи[†] боор турган болду бе».


Аазап каан камгалал

12«О, Иаковтуң салгалы, Мен силерни шуптуңарны ыяап чыып аар мен,
Израильдиң артынчызын ыяап каттыштырып каар мен.
Кажаалаткан хойларны[†] дег, одарга кодан хойну дег,
силерни каттыштырып, чыыр мен –
бо черни чыылган хөй кижиниң шимээни дола бээр.
13[+]Силерниң мурнуңарга орук ажыдыкчызы чоруур;
силер хоорайның хаалгазын[†] чаза таварып үне бээр силер.
Хааныңар силерниң мурнуңарга чоруур,
Дээрги-Чаяакчы силерни баштаар».

#### 3


Төлеп чок чагырыкчылар биле бүдүү билирлер

1[+]Мен ынчан: «Иаковтуң[†] салгалының баштыңнары,[†]

израиль чоннуң чагырыкчылары, дыңнаңар!
Чөптүг шииткелди билир ужурлуг эвес силер бе?
2А силер – буянны көөр хөңнү чок, бузутка ынак,
кижилерниң кежин союп, эъдин сөөгүнден шылып турар улус-тур силер;
3[+]мээң чонумнуң эъдин чип, кежин соя тыртып,
сөөктерин үүрмектей сый шаап турар,
пашче каар дээн дег, эъдин доорап турар улус-тур силер!» – дээн мен.

4[+]Үе кээрге, олар Дээрги-Чаяакчыны кыйгырып, дуза дилээр,
а Ол харыылавас.
Ол үеде Дээрги-Чаяакчы[†] олардан үүлгеткен бузуду дээш хая көрнү бээр.

5[+][+]Дээрги-Чаяакчы мынча дээн:
«Мээң чонумну будулдуруп турар бүдүү билирлерге хамаарыштыр.
Силерни чемгерер улуска амыр-тайбың медеглээр-дир силер,
а аъш-чем бербес улуска кыжанып, дайын чарлаар-дыр силер.
6[+][+]Ол дээш, силерни көстүүшкүннер чок дүн сыырыптар,
өттүр билген медеглелдер чок дүмбейге бүргеттирер силер.
Бурганның медээчилери[†] дирткен силерниң кырыңарда хүн ажа бээр,
чырык хүн силерге караңгылай бээр.
7[+]Өттүр көөр улус ыядып каар, бүдүү билирлерниң ады баксыраар;
силер шупту аксыңар хаап аар силер,
чүге дээрге Бурган[†] силерге харыылавас».

8[+]А мен болза Дээрги-Чаяакчының Сүлдези[†] берген күшке,
шынныг чорукка болгаш дидим чорукка бүргеткен мен,
Иаковтуң салгалынга – ооң кемниг херээниң дугайында,
израиль чонга – ооң бачыдының дугайында чугаалаар мен.

9Иаковтуң салгалының баштыңнары, израиль чоннуң чагырыкчылары, мону дыңнаңар!
Силер чөптүг шииткелди херекке албайн, бүгү шын чүвени хажыдып турар-дыр силер.
10[+]Силер – Сионну[†] өлүрүүшкүн-биле, Иерусалимни кемниг үүлгедиишкин-биле
тудуп тургузуп турар улус-тур силер!
11[+][+][+]Иерусалимниң баштыңнары хээли ап, шиидип турар-дыр,
Бурганның бараалгакчылары[†] төлевир ап, өөредип турар-дыр,
Бурганның медээчилери акша-мөңгүн ап, төлгелеп турар-дыр.
Ооң кадында Дээрги-Чаяакчыга даянып:
«Дээрги-Чаяакчы бистиң аравыста эвес чүве бе?
Бисти айыыл-халап таварбас!» – дижирлер-дир.
12[+][+]Ынчангаш силерниң хайыңар-биле Сионну шөл ышкаш аңдарып кааптар,
Иерусалим[†] бузундулар оваазы апаар,
Бурганның өргээзин туткан даг арга-ыяш үнген чер апаар.

#### 4


Дээрги-Чаяакчының даа


(Иса. 2:2-4)

1Сөөлгү хүннер кээрге, Дээрги-Чаяакчының өргээзи турар дагны

Ол өске бүгү тейлер, даглардан бедидир тургузуп каар;
өске аймактар ынаар чедип кээр,
2[+][+]эңдерик чоннар аңаа чыглып кээр.
Олар бот-боттарынга: «Барып, Дээрги-Чаяакчының даанче,
Иаковтуң[†] Бурганының өргээзинче үне берээли.
Бурган[†] бисти Ооң оруктары-биле чоруурунга өөредип каар,
бис Ону эдерер бис» – дижир.
Сиондан[†] ыдыктыг хоойлу[†] дүжүп кээр,
Иерусалимден Дээрги-Чаяакчының сөзү тараар.
3[+][+]Аймактарның херээн Ол шиитпирлээр,
ырак чурттарда күштүг чоннарның чаргы-чаалызын Ол үзер.
Олар боттарының хылыштарын андазыннарже,
чыдаларын – хол кадыырларынче эде соп кылып аар.
Бир чон өске чонга удур хылыш көдүрбес,
олар моон соңгаар дайын чорударынга өөренмес.
4[+][+]Кижи бүрүзү бодунуң виноградын,[†] бодунуң фига ыяжын[†]
болбаазырадып, тайбың чурттаар,
оларны моон соңгаар кым-даа коргудуп-дүвүретпес,
чүге дээрге Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] ынча деп чугаалаан болгай.

5[+]Бүгү өске чоннар боттарының бурганнарының аайы-биле чурттап турар,
а бис кезээ-мөңгеде Бурганывыс Дээрги-Чаяакчының аайы-биле чурттаар бис.


Дээрги-Чаяакчының бодалы

6[+]«Ол хүн Мен аскак-бүскек чонну чыыптар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Шөлүттүрген улусту, Мээң оларже айыыл-халап ытканым улусту
чыглыр кылыптар мен.
7Аскак-бүскек чондан Израильдиң артынчызын тургузар мен,
ойлаттырган улусту күштүг чон кылып каар мен.
Шак ол хүнден эгелээш, Дээрги-Чаяакчы мен оларны
Сион дагдан кезээ-мөңгеде чагырар мен.

8А сеңээ хамаарыштыр, Сион тей.
Сен Бурганның Бодунуң чонун, кадарчы кижиниң кодан малын хайгаарааны дег,
көрүп турар бедик чери сен.
Биеэги эрге-чагыргаң сенче эглип кээр,
Иерусалимге катап база күрүне доктаап турар.
9[+][+]Сен чүү дээш алгырып тур сен? Хааның чок чүве бе?
Сээң чөвүлекчиң чок апарган бе?
Божуп чыдар херээжен кижи дег, аарышкыга алзып чооруң ол?
10[+]Сион-кыс, божуп чыдар херээжен дег, хилинчектенип, човуурта,
чүге дээрге сен ам хоорайны каапкаш, ажык шөлге турумчуп аар сен,
Вавилонче[†] чеде бээр сен.
Ооң соонда аңаа камгалал[†] алыр сен,
Дээрги-Чаяакчы сени аңаа дайзыннар холундан хостап аар.

11Ам сеңээ удур хөй чоннар чыглып келгеш:
„Ол бужартазын! Бистиң карактарывыс Сионнуң буураарын
мага хандыр көрүп алзын!“ – дижип турар-дыр.
12[+]Ынчалза-даа ол чоннар Дээрги-Чаяакчының бодалдарын билбейн турар-дыр.
Бурган оларны тараа шаңынга моожалар дег чыып алган,
а олар Ооң бодаан чүүлүн угаап билбээн-дир.

13[+][+]Көдүрлүп келгеш, ол моожаларны таптай бастыр-ла, Сион-кыс;
Мен сени демир мыйыстыг, хүлер дуюгларлыг буга дег кылып каар мен,
хөй чоннарны чылча шавар сен.
Оларның эт-хөреңгизин Дээрги-Чаяакчыга,
оларның байлаан – бүгү чер-делегейниң Чагырыкчызынга бараалгадыр сен».

#### 5


Вифлеемге төрүттүнер ужурлуг чагырыкчы

1Аг-шериглиг хоорай, аг-шерииңни белеткеп ал,

бис бүзээлеттирип алган-дыр бис.
Израильдиң баштыңы чаагынче шыкпыыш-биле соктурар-дыр.

2[+]«А сен, Вифлеем-Эфрата[*],
Иудеяның төрел бөлүктериниң аразында хензиг суур-даа болзуңза,
Израильдиң чагырыкчызы апаар кижи сенден үнүп, Мээңии боор-дур.
Ооң ызыгууру эрте-бурун шагда, үе-дүпте-ле укталган-дыр».

3Бурган[†] израиль чонну кезек үеде кааптар.
А иштиг херээжен кижи демги чаш төлдү божуп аарга,
израиль чонче оларның арткан ха-дуңмазы[†] ээп кээр.
4[+][+][+]Израильдиң чагырыкчызы туруп келгеш,
коданын Дээрги-Чаяакчының күжү-биле,
бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының алдарлыг ады-биле кадарар.
Чон ынчан айыыл чок чурттаар,
чүге дээрге чагырыкчының өндүр ат-алдары чер-делегейниң ужу-кыдыынга чедир нептерээр.
5[+]Чагырыкчы чонга амыр-тайбыңны хайырлаар.

Бистиң чуртувусче ассирийлер кирип келгеш,
ордуларывысты таптаар болза,
оларга удур чеди азы сес баштыңчыны көдүрер бис.
6Олар Ассирияның[†] черин хылыш-биле чагырар,
Нимродтуң[*] черин хынындан ужулган хылыш-биле[*] чагырар.
Бир эвес ассирий аг-шериг
чуртувустуң кызыгаарын үреп кирип кээр болза,
чагырыкчывыс бисти Ассириядан камгалаар.

7Израиль[†] чоннуң артынчызы хөй чоннар аразынга
Дээрги-Чаяакчының дүжүргени шалың,
оът-сигенде элбек чаъс-чайык суу дег боор;
олар улуска идегевес, кижи амытанга ынанмас.
8Израиль чоннуң артынчызы
хөй өске аймак-чоннар аразынга
мал-маган азы кодан хойлар[†] аразында
арзылаң дег болур –
ол халып үнгеш, шуптузун кемдедип,
үзе-чаза тыртар,
кым-даа оларны оон адырып шыдавас.
9Сээң холуң дайзыннарыңга удур көдүрлүр,
сээң бүгү өжээтеннериң кырдырып аар.

10[+]«Ол хүн сээң аъттарыңны узуткап,
дайынчы тергелериңни[†] үреп каар мен
– деп, Дээрги-Чаяакчы[†] медеглээн. –
11[+]Сээң чериңде хоорайларны узуткап,
бүгү шивээлериңни үреп бузуп каар мен.
12[+]Караң көрнүр чорууңну узуткап каар мен –
чонуңнуң аразынга төлгелээр улус артпас.
13[+]Сээң дүрзү-бурганнарыңны,[†] ыдыктыг[†] көжээлериңни
узуткап каар мен –
бодуңнуң холуң-биле кылып алган чүүлдериңге
моон соңгаар мөгейбес сен.
14[+] Ашера[†] бурганга тураскааткан адагаштарны тура тыртып,
сээң хоорайларыңны үреп бузуп каар мен.
15Мени тооп дыңнавайн барган чоннарга килеңнеп,[†]
ажынып-хорадап, олардан өжээн негээр мен».

#### 6


Дээрги-Чаяакчының израиль чон-биле чаргызы

1Дээрги-Чаяакчының чугаалаар чүвезин дыңнаңар.

Чон база туруп келгеш, дагларның мурнунга херээн чугаалазын,
тейлер ооң сөзүн дыңназын.
2[+][+]Даглар, чер-делегейниң быжыг үндезиннери,
Дээрги-Чаяакчының чаргызын дыңнаңар.
Чүге дээрге Ол Бодунуң чону-биле чаргылдажып турар-дыр,
Израиль[†]-биле Ол маргыжып турар-дыр:

3[+]«Мээң чонум, сени Мен канчапкан мен?
Чүнүң-биле сээң шыдамыыңны шенедим?
Меңээ харыылап көр.
4[+]Мен сени египет черден үндүре берген мен,
кулданыышкындан хостап каан мен.
Моисей,[†] Аарон[†] болгаш Мариам оларны сени баштаар кылдыр чоруткан мен.
5[+]Мээң чонум, Моавтың[†] хааны Валактың чүнү бодап алганын,
Беорнуң оглу Валаамның[†] аңаа чүү деп харыылаанын сактып кел,
Ситтимден Галгалга чедир орууңну[*] бодап кел.
Дээрги-Чаяакчының чөптүг херектерин билип алыңар».

6[+]Чүнүң-биле Дээрги-Чаяакчының мурнунга кээр мен,
Дээди Өрүкү Бурганның мурнунга чүнүң-биле кээп мөгеер мен?
Ооң мурнунга бүрүн өрттедир өргүлдерлиг,[†]
бир харлыг бызааларлыг кээр мен бе?
7[+]Муң-муң кошкарлар-биле, эмге-тикчок хемнер дег аккан олива үзү-биле[†]
Дээрги-Чаяакчының күзелин хандырып болур бе?
Кем-буруум дээш Аңаа дун оглумну өргүүр мен бе,
сагыш-сеткилимниң бачыды дээш иштимден үнген үре-төлүмнү бээр мен бе?

8[+][+]О, кижи амытан, Бурган[†] сеңээ Ооң экизинер чүүлү чүдел дээрзин чугаалап каан ийик.
Дээрги-Чаяакчы[†] сенден чүнү негеп турар ийик:
ажыл-херектериңге чөптүг бооруңну,
энерел көргүзеринче чүткүлдүг бооруңну болгаш
Бурганыңның мурнунга томаарып чурттаарыңны эвес чүве бе?


Израильдиң кем-буруузу дээш кеземче

9Дээрги-Чаяакчы хоорайны кыйгырып тур
(мерген угаан дээрге Сээң адыңдан коргары болгай):
«Чагырга мергезин база ону тургузуп каан Бурганны тооп дыңнаңар[*].
10[+][+]Бузуттуг улустуң бажыңында байлакты
багай үүлгедиг-биле чедип алган эвес чүве бе?
Эвээжедип каан, каргаттырган хемчээл ажыглап турар эвес чүве бе?
11[+]Шын эвес деңзилер, меге хемчээлдер ажыглаар кижини агартыр мен бе?
12[+][+]Сээң байларың каржы-дошкун-дур,
чурттакчыларың меге чүве чугаалаар-дыр,
оларның аксындан чүгле меге үнер-дир.
13Ол дээш, Мен сээң когуң үзүп эгелээн мен,
бачыттарың дээш сени хоозурадып эгелээн мен.
14[+]Чемненгеш-даа, тотпас сен, ишти-хырның куруг болур;
чыып шыгжааш-даа, камнап ап шыдавас сен:
камнап шыдаптар-даа болзуңза,
ол чүвеңни хылышка хүлээдип бээр мен.
15[+]Тарып олурткаш-даа, дүжүт ажаап албас сен,
оливкаларны сыскыргаш-даа, үзү-биле чагдынмас сен;
виноград[†] чулуун сы баскаш-даа, арага ишпес сен.
16[+][+]Омри хаанның чаңчылдарын,
Ахав хаанның өг-бүлезиниң бүгү бузуттуг херектерин
хевээр арттырып алган сен,
оларның сүмелерин ёзугаар кылып турган сен.
Ынчангаш Мен хоорайны хоозуралга,
ооң чурттакчыларын – бак атка киреринге таварыштырар мен;
силер өске чоннарның дорамчылалынга таваржыр силер».

#### 7


Чоннуң бужар байдалы

1[+]Аа халак!

Мен ам чайгы чимистерни чыып каапкан соонда,
виноградты[†] ажаап каапкан соонда келген кижи дег апардым –
чипки дег чаңгыс-даа салбак кат чок,
мээң чиксээрим чаңгыс-даа бышкан фига чимизи чок.
2[+][+]Чер кырында Бурганга бердинген кижилер артпаан,
улус аразында чөптүг кижилер чок.
Бүгү улус хан[†] төгер дээш кедег кылып турар,
кижи бүрүзү ха-дуңмазынга какпа-дузак салып турар.
3[+]Оларның холдары бузут үүлгедир талазы-биле мергежээн;
чагырыкчы кижи белектер негеп турар,
шииткекчи хээли ап турар,
бай-шыдалдыглар боттарының күзел-соруун
албадап күүсеттирер –
олар шупту аразында дугуржулгалыг.
4[+]Оларның эң дээрези – тенниг хараган дег,
эң чөптүү – тенниг бок үнүштен дора.
Оларже медээчилериниң[†] медеглеп турган хүнү келген-дир;
олар ам кеземчеге онаажыр,
олар ам дүвүрелге алзыптар.

5[+]Өңнүүңерге бүзүревеңер, эжиңерге ынанмаңар.
Хойнуңда чыдар кадайың-биле безин
оваарымчалыг чугаалаш.
6[+]Чүге дээрге оглу адазын куду көөр-дүр,
уруу – авазынга, кенни – кунчуунга удурланыр-дыр,
кижиниң дайзыннары – ооң өг-бүлезинде боор-дур.

7[+]А меңээ хамаарыштыр алыр болза,
Дээрги-Чаяакчыже ынаныштыг көөр мен,
мээң Камгалакчым[†] Бурганны манаар мен.
Бурганым мени дыңнап каар.


Израильдиң катап тургустунары

8[+][+][+]Дайзыным, буурааным дээш өөрүве!
Барып ушкан-даа болзумза,
база катап туруп кээр мен.
Караңгыда олурар-даа болзумза,
Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ чырык апаар.
9[+]Дээрги-Чаяакчының килеңин[†] чүктээр ужурлуг мен,
чүге дээрге Аңаа удур бачыт[†] үүлгеткен мен.
Бурган[†] мээң таламда апарбаан шаанда,
меңээ болчуп эгелевээн шаанда, ындыг болур.
Оон Ол мени чырыкче үндүрүп каар,
мен Ооң шынныын көрүп каар мен.
10[+][+]Дайзыным база ону көрүп каар;
меңээ: «Сээң Бурганың Дээрги-Чаяакчы кайыл?»
– деп турган болгаш, ооң ады баксыраар.
Мен ооң кудумчуда малгаш дег таптадып турарын
мага хандыр көөр мен.

11Иерусалим[†], сээң ханаларыңны тудар,
кызыгаарларыңны делгемчидер хүн кээр.
12[+]Ол хүн улузуң
Ассириядан-даа,[†] Египеттиң[†] хоорайларындан-даа,
Евфрат хемден-даа, далайлар, даглардан-даа
сенче чедип кээр.
13А чер-делегей ооң чурттакчыларының үүлгедиглери дээш
хоозуралга таваржыр.


Бурганның Израильге өршээлдии болгаш шынчызы

14[+][+]Бодуңнуң чонуңну шыкпыыжың-биле кадарып көрем.
Сээң өнчүң болур кодан хой
шырыштарда аңгы чурттап чоруур-дур,
а долгандыр дүжүткүр одар-белчиирлер бар-дыр.
Хойларың,[†] шаг шаанда ышкаш,
Васан[†] биле Галаад[†] деп эки черлерге оъттазын.
15[+]Египет черден үне берген үеңде ышкаш,
кайгамчык чүүлдериңни биске көргүзүп көрем.

16[+][+]Өске чоннар ону көрүп кааш,
боттары чеже-даа күчү-күштүг болза, бак атка кирер.
Олар аксын холу-биле дуглап аар,
оларның кулактары дүлейлеп каар.
17[+][+]Олар, черде соястаан курттар
азы чылын ышкаш, довурак чылгаар,
боттарының быжыглалдарындан сириңейнип союп үнүп кээр,
бистиң Бурганывысче эглип кээр.
Дээрги-Чаяакчы, олар Сенден коргуп-сүртээр!

18[+][+][+]Сен ышкаш өске Бурган бар бе?
Сен бачытты өршээп турар сен,
Бодуңнуң чонуңнуң артынчызының кем-буруузунче
көрбейн турар сен.
Мөңгези-биле килеңневес-тир сен,
чүге дээрге энерел көргүзери
Сеңээ таарымчалыг-дыр.
19[+]Бурганывыс, Сен биске база катап ээ-хайыралыг боор сен;
бистиң бачыттарывысты таптап кааптар сен,
бүгү кем-буруувусту дүп чок далайже октаптар сен.
20[+]Бистиң ада-өгбевиске шаг шаанда даңгыраглааның дег,
Иаковтуң[†] салгалынга шынчы боор сен,
Авраамның[†] ук-салгалынга энерелдиг боор сен.

### Наум

#### Наум

Наум


Киирилде

[1]

[2]

[3]


#### Киирилде


Наум медээчиниң ному


Киирилде

Бо кыска ном Ассирия күрүнениң найысылалы Ниневияның келир үеде узуткаттырары деп чаңгыс аай темалыг. Бистиң эрага чедир IX вектен эгелээш, Ассирия Чоокку Чөөн чүктүң бичии күрүнелерин чагырып ап, каржы-дошкун дарлап турган. Оларның аразынче чурттакчы чонун ассирийлер VIII вектиң төнчүзүнде тудуп алгаш барган Израиль болгаш ындыг салым-чолдан арай деп чайлаан Иудея кирип турар (4 Хаан. 18–19 эгелерни көр). Ниневия бодунуң ээлчээнде 612 чылда вавилон-мидий аг-шеригге дүжүп берген. Ном шак ол төөгүлүг болуушкуннарның бичии мурнуу чарыында бижиттинген хире.

Ниневияның чурттакчылары каржы-дошкун, самыыргай болгаш турамык улус турган. Оларның өлүмүн Бурганга удурланып, Ооң шилип алган чонунга хора чедириксээн бүгү күштерге Ооң таварыштырган кеземчези кылдыр көргүзүп турар.

#### 1

1[+][+]Бурганның Элкос чурттуг Наумга ажытканы өттүр билиишкин бижээн ном бо-дур. Мында Ниневия[†] хоорай дугайында көстүүшкүн[†] бижиттинген.


Бурганның Ниневияже хорадааны

2[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] – хүннээчел, өжээн негекчизи Бурган[†].
Ол – өжээн негекчизи, Ол кедергей килеңнээн.[†]
Дээрги-Чаяакчы Бодунуң дайзыннарындан өжээн негээр,
Ол Бодунуң өжээтеннеринге соксаал чок килеңнээр.
3[+][+]Дээрги-Чаяакчы килеңин үр тудуп шыдаар,
ындыг-даа болза, Ооң күчү-күжү өндүр улуг,
Ол буруулугларны кеземче чок арттырбас.
Хат-шуурган, казыргы Ону эдерип чоруур,
Ооң буду булуттарны, довурак ышкаш, базып чоруур.
4[+][+]Ол далайны чемелээрге, далай кадып каар, бүгү хемнер соглуп каар,
Васан[†] биле Кармил деп дүжүткүр черлер кургап каар,
Ливан[†] дагларының үнүжү оңа бээр.
5[+]Ооң мурнунга даглар сирилээр, тейлер эстип чиде бээр;
Ону көргеш, чер-делегей – өртемчей болгаш ооң бүгү чурттакчылары сириңейни бээр.
6[+][+]Ооң хорадаан сагыжынга удур
кым туржуп шыдаарыл?
Ооң кыптыккан килеңин кым шыдажырыл?
Ооң килеңи от дег чаттыларга,
хаялар Ооң мурнунга буступ турар.

7[+]Дээрги-Чаяакчы ачылыг,
Ол – айыыл-халап хүнүнде шивээ-дир.
Оон хоргадал дилээн улусче
Дээрги сагыш салыр.
8[+]А Ниневия хоорайны
Ол хөме алыр үер-биле узуткап каар.
Ооң дайзыннарын дүмбей караңгы бүргей аптар.
9Дайзыннар Дээрги-Чаяакчыга удур
чүнү-даа бодап алган болза,
Ол оларны узуткап каар,
өжээтен ооң соонда катап көдүрлүп шыдавас.
10[+][+]Олар тенниг чадаң үнүштер дег ораажып,
арагачылар дег эзирип каар,
кургаг оът-сиген дег, отка бүрүнү-биле чиртип аар.
11Дээрги-Чаяакчыга удур бак чүве үүлгедирин бодаар,
бузуттуг чүүл сүмелээр кижи
сенден үндү чоп, Ниневия.
12Дээрги-Чаяакчы: «Байдалы айыыл чок-даа болза
база дыка хөй санныг-даа болза,
олар, кыргыдып-хыдыткаш, чиде бээр;
а сени, Иудея, Мен хилинчектеп-даа турган болзумза,
моон соңгаар ынчанмас мен.
13[+]Мен ам сээң мойнуңда дөңгүнү уштур мен,
кинчи-бегиңни үзе тыртар мен» – дээн.

14[+]А сеңээ[*] хамаарыштыр Дээрги-Чаяакчы:
«Моон соңгаар сээң адың эдилээн үре-салгал турбас.
Мен сээң бурганнарың өргээлеринде шуткуп,
чонуп алганың дүрзүлерни буза шавар мен,
чөгенчиг сеңээ чевег-хөөрден[†] белеткеп каар мен» – дээн.

15[+][+][+]Көр даан, буянныг медээ[†] чедирикчизи,
амыр-тайбың медээлекчизи
даглар кезип, кылаштап кел чыдыр:
«Иудея, бодуңнуң байырлалдарың демдеглеп байырла,
Бурганга даңгырактарың күүсет.
Дүржок кижи сээң чериңче катап база чаза базып кирбес –
ол бүрүнү-биле узуткаттырган» – дээн.

#### 2


Ниневияның буураары

1Ниневия,[†] узуткакчы сеңээ удур көдүрлүп тур.

Шивээлериң камгала, орукту таңныылда,
бодуңну быжыглап, бүгү күжүң чыып ал.
2[+]Хоозурадыкчылар Иудея биле Израильди ээнзиредип,
оларның виноград[†] шөлдерин узуткап каапкан-даа болза,
Дээрги-Чаяакчы[†] оларның алдар-адын эгидип,
катап тургузар.

3[+]Дайзынның дайынчыларының дозуг-камгалалдары кызыл өңнүг,
ооң бүгү шериглери хүрең-кызыл хептерлиг.
Дайынчы тергелерни[†] тулчуушкунга белеткээн хүнде
оларның демир кезектери чайынналган,
аъттар девиржип чүткээн[*].
4Дайынчы тергелер хоорайның кудумчулары,
шөлдеринде каңгырадыр халыткан.
Олар чалбыыш дег чайынналып турар,
чаңнык дег кызаңнажып турар.
5[+]Оларның хааны шилиттинген дайынчыларны чыып аар,
а олар кел чыткаш-ла, тептиге бээр.
Олар хоорай ханазынче далаш-биле халдап кээрге,
бүзээлелдиң чепсек-херекселдерин белеткеп каан болур.
6[+]Хем чанында хаалга ажыттынар[*],
хаанның ордузу буступ каар.

7[+]Доктааткан чүүл бо-дур:
Ниневияның чонун үндүр сывыртап, тудуп алгаш баар.
Ооң кул херээженнери көге-бугалар ышкаш човууртап,
баштарын шаштынар.
8Ниневия эрте шагдан бээр долу суглуг хөөлбек дег турган,
ол суг ам куругландыр үндүр агып-ла турар.
«Туруңар! Доктааңар!» дээрге-даа,
эглип кээр кижи чок.

9Мөңгүнден үптеңер!
Алдындан үптеңер!
Шыгжамырларда янзы-бүрү эртине-байлактың курлавыры төнчү чок.
10[+][+]Ниневия үптеттирген,
ээнзиреп база хоозурап калган.
Кортканындан улустуң чүректери даамчырап,
дискектери сириңейнип,
эъди аарып, арыннары агарып турар.

11[+]Арзылаңнар ижээни дег хоорай ам кайыл?
Ол хоорайга эр-кыс арзылаңнар чоруп,
төлдерин чемгерип турган,
оларның төлдерин аңаа кым-даа коргутпайн турган.
12[+]Ниневия, сен болза төлдерин тоттурар дээш олчазын үзерлеп турган,
кыс эжинге чиш боой тудуп берген арзылаң дег-дир сен.
Олчазы-биле куйларын,
чижи-биле – ижээнин долдуруп алган арзылаң дег-дир сен.

13[+][+]«Мен сеңээ удур мен! – деп,
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Мен сээң дайынчы тергелериңни
хуюкталдыр өрттедиптер мен,
хылыш сээң арзылаңчыгаштарыңны кыргып-хыдыыр.
Чер кырынга сеңээ олча арттырбас мен,
сээң элчиннериң[†] үнү моон соңгаар дыңналбас».

#### 3


Ниневия ат болур

1[+]Ханга борашкан хоорай ат болур!

Ону меге болгаш өлүрүүшкүн долган-дыр,
ында үптээшкин соксаар ужур чок-тур.

2Дыңнаңар! Кымчы дазылааны,
дугуйлар даажы,
дүрген маңнаан аъттар шимээни,
дайынчы тергелерниң[†] күштүг даажы дыңналып тур.
3[+]Аъттыг шериг дүрген шапкан,
хылыштар кылаңнашкан,
чыдалар чайынналган!
Өлүрткеннер эңдерик,
мөчү-сөөктер овааланган, санаттынмас-даа.
Улус өлүг мага-боттарга тептигип турар.
4[+]Ол бүгү – Ниневияның[†] эмге-тикчок самыыраашкыны дээш кеземче-дир.
Ол дээрге аянныг чараш,
илби-шидини билир,
бодунуң самыыраашкыны-биле
чоннарны чагырып аар,
бодунуң илби-шидизи-биле
аймактарны дуурайлап аар самыын херээжен-дир.

5[+][+]«Мен сеңээ удур мен – деп,
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] медеглээн, –
Мен сээң хевиң эдээн
арныңче өрү дүрүптер мен;
чоннарга сээң шалдаңыңны,
күрүнелерге – бужарыңны көргүзер мен.
6Чүдек-бужар чүүлдү
сенче хөме октап, бак көөр мен,
сени бүгү улус мурнунга
бужартадыр тургузуптар мен.
7[+][+]Сени көрген кижи бүрүзү сенден дезип:
„Ниневия узуткаттырган-дыр,
ооң ажыын ажып, кым ыглаарыл?“ – дээр.
Сени аргалаар кижини
Мен кайыын тывар мен?»

8[+]Нил хемде турар, долгандыр суглар аккан Фивы хоорайдан[*] дээре деп сен бе?
Хем ол хоорайны камгалап,
суг ооң ханазы бооп турду.
9[+]Эфиопия[†] биле Египеттиң[†] кедергей улуг күчү-күжүнге ол ооргаланып турду,
фут биле ливий чоннар
ооң эвилелчилери бооп турду.
10[+][+][+]Ындыг-даа болза, ол база туттуруп алган,
өскээр көжүрткен.
Ооң чаш ажы-төлүн
кудумчулар белдирлеринде чылча шаап, өлүрүп каан.
Ооң алдар-аттыг кижилерин
дайзыннар аразында үлешкеш,
шуптузун илчирбелеп бектеп алган.

11[+]Ниневия, сен база ындыг дашканы ижер сен,
чаштынып, дайзындан камгалал[†] дилээр сен.
12Сээң бүгү шивээлериң чимизи
бышкан фига ыяжынга[†] дөмей апаар:
ооң чимизин тө силгиптер болза,
олар чиир дээн кижиниң аксынче дорт кире бээр.
13[+]Бодуңнуң шерииңче көрүп көр – кадайларзыг улус-тур.
Сээң чериңниң хаалгазы дайзыннарга аңгайтыр ажыттынар,
а дээктерни от чиптер.

14Бүзээлел үезинде ижер сугдан курлавырлай узуп ал.
Дойдан хоюдуп, тууйбу кылырынга белеткенип ал.
Шивээлериң быжыгла!
15Сени от сыырыптар, хылыш шанчып каар;
шартылаага чирткен ышкаш болур сен.

Шартылаа ышкаш өзүп-көвүдээн сен,
шерги ышкаш өзүп-көвүдээн сен!
16Сээң садыгжыларың дээрде сылдыстардан хөй апарган-дыр,
ынчалза-даа олар шартылаа ышкаш,
эрги кежин солуп каапкаш, ужуп чоруй баар.
17Сээң дүжүметтериң имилеме шартылаа дег,
сээң шериг баштыңнарың хээкчи мөөң шерги дег;
олар соок үеде ханаларга хоруп орар,
а хүн чылыдып кээрге, тарадыр ужа бээр,
а кайнаар дээрзин кым-даа билбес.

18Ассирияның[†] хааны, сээң томуйлаан чагырыкчыларың база
дээди дүжүметтериң мөңге уйгуга алзыптар.
Сээң чонуң дагларга тоо быдарай бээр,
оларны чыыр кижи чок болур.
19[+][+]Сээң балыың экиртинмес,
сээң балыгланыышкының өлүмнүг.
Сээң дугайыңда дыңнаан бүгү улус
ол дээш адыш часкаар,[*]
чүге дээрге сээң соксаал чок каржы-дошкунуңну
боду көрүп эртпээн кижи бар бе?!

### Аввакум

#### Аввакум

Аввакум


Киирилде

[1]

[2]

[3]


#### Киирилде


Аввакум медээчиниң ному


Киирилде

Бо номда кол айтырыг – улустуң бот-боттарынга чедирип турары бузуттуг-бак чүүлдеринге Бурган кандыг хамаарылгалыгыл? Ол бүгү Бурганга хамаан чок бе? Бурган ылап-ла чөптүг бе?

1–2 эгелерде ол айтырыг бистиң эрага чедир VII вектиң төнчүзүнде болуушкуннарның байдалында, Аввакум биле Бурганның аразында чугаа хевирлиг кылдыр кирген. Соңгу еврей күрүне Израиль ынчан дайзыннарга чылча шаптырган турган. А Иудеяның чону Бурганның ыдыктыг хоойлузун хөй чылдар дургузунда сагывайн, бачыт болгаш дарлал-кызагдалга бүргеткен турган. Ынчангаш Бурган Иудеяның чонун эжелеп алыышкын-биле кезедир деп турарын баш бурунгаар чугаалаан.

Ол үеде Вавилон күрүнениң бажынга турган халдей чон бодунуң эрге-чагыргазын калбартып эгелээн. Күчүлүг Ассирия күрүнени чылча шапкаш, вавилончулар боттарының тергииделин бүгү Чоокку Чөөн чүкке, ооң иштинде Иудеяга нептередирин уламчылаан. Чоокку Чөөн чүктүң ол үедеги өске чоннары ышкаш, вавилончулар дүрзү-бурганнарга мөгейип, улуургак чоруунуң ужун Дээрги-Чаяакчыдан кортпас турган. Вавилоннуң эрге-чагыргазы бистиң эрага чедир 539 чылга чедир уламчылаан, ынчан ону бодунуң ээлчээнде перстер чаалап алган.

Бо номнуң үшкү эгези Ыдыктыг ырылар номунче кирген ырылар ышкаш хевирлиг болуп турары-биле ылгалдыг. Эгениң бажында бижик болгаш ооң сөөлүнде хөгжүм талазы-биле айтыышкын ылап-ла ындыг дээрзин айтып турар. Бо ырыда Бурган диңмирээшкин-кызаңнаашкын үезинде Бодунуң чонунга дузалап бар чыдар күчүлүг дайынчы ышкаш кылдыр тодараттынып бижиттинген. Ырыда ажыглап турар илередиг, сөс-домак Дээрги-Чаяакчының Синай дагга улуска көстүп келгенин сагындырып кээр (Хосталыышкын номун көр).

#### 1

1[+]Бурганның Аввакум медээчиге[†] ажытканы өттүр билиишкин бо-дур.


Аввакумнуң Бургандан бирги айтырыы

2[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†]!
Чежеге дээр дуза дилеп кыйгырар мен,
а Сен мени дыңнавас-тыр сен,
чежеге дээр күчүлел дээш хомудап,
Сени кыйгырар мен,
а Сен мени камгалавас-тыр сен.
3Кемниг үүлгедиглерже көөр кылдыр
чүге мени албадаар сен?
Базындырыышкынче чүге анаа көрүп турар сен?
Үптээшкин биле күчүлелди көрүп тур мен,
адаан-өжээн көдүрлүп,
алгыш-кырыш кедереп тур.
4[+]Ол бүгүнүң уржуу-биле хоойлу-даа[†] күжүн чидирген,
шын шииткел-даа шуут үндүрбестээн:
бузуттуглар чөптүг-шынныг улусту
бүзээлеп алган болгаш,
хажыткан шииткел үндүрер-дир.


Бурганның харыызы

5[+]«Чоннарда чүү болуп турарын топтап көрүңер –
кайгап-харай бээр силер.
Чүге дээрге улустан дыңнааш-даа,
бүзүревейн баар чүүлүңер чурттап чоруур үеңерде бүде бээр.
6[+]Көрүңер даан!
Мен ам халдей чонну күштелдирер мен;
ол дээрге бодунга хамаарышпас хоорай-суурларны
эжелеп алыр дээш чер-делегей кезип чоруур,
каржы-хажагай, хайжок чон болгай.
7Ол чон коргунчуг-даа, түрлүг-даа.
Шииткел ол чондан үнер,
күчү-күш-даа ооң холунда.
8[+][+]Ооң аъттары ирбиштен-даа дүрген маңнаар,
кежээ чимзенген бөрүлерден-даа шалыпкын;
ооң аъттыг шерии халдып чоруп турар,
аъттыг шеригжилери ырактан хөме келгеш,
олчазын тевер дээн эзир дег шүүргедээр.
9Ол чоннуң шупту улузу күчүлел эккээр,
ооң арын-шырайы өрттендир изидер хат дег[*],
ол чон элезин дег хөй улусту тудуп алгаш баар.
10Ол чон өске чоннарның хааннарын дорамчылаар,
баштыңнарын кочулаар,
шупту шивээлерже шоодуп көөр –
бүзээлел чалды оларга деңнештир оваалааш,
ол шивээлерни эжелеп аар.
11Оон ол чон хат ышкаш ужугуп, оруун уламчылаар.
Шак ол бачыттыг улус
бодунуң күжүн бурганчыдып турар[*]».


Аввакумнуң Бургандан ийиги айтырыы

12[+][+]Дээрги-Чаяакчы, ыдыктыг[†] Бурганым,
үе-дүптен бээр бар турган эвес ийик сен бе?!
Сен өлбес сен![*]
Дээрги-Чаяакчы, Сен ол чонну
шииткелиңни боттандырар кылдыр тургузуп кагдың.
Мээң Хаям, Сен аңаа кеземчеңни күүседирин
дагзып кагдың.
13[+][+]Сээң арыг[†] карактарыңга
кемниг үүлгедиглерже көөрү таарышпас,
улустуң базындырыышкынынче
анаа көрүп шыдавас сен.
А чүге-ле кара сагыштыг улусче
анаа көрүп турар сен,
бодундан чөптүг-шынныг кижини
бузуттуг кижи сыыра бээрге,
чүге ыыт чок хайгаарап турар сен?
14Чүге-ле Сен кижилерни далайның балыы дег,
баштыңы чок соястаар амытаннар дег кылдыр
кылып каан сен?
15[+][+]Ол улусту шуптузун
бузуттуг дайзын сыырткыыш-биле ушта тыртып,
балык тудар четки-биле шүүреп ап турар,
ынчангаш өөрүп-байырлаар.
16Четкилери аңаа бай-шыырак чурттап,
эки-чаагай аъш-чем чиир арга бээр боорга,
ол дайзын четкизинге өргүл салып,
айдызап турар-дыр!
17Таанда-ла ол олчалыг четкизин божудуп,
чоннарны хайыра чогу-биле
үргүлчү узуткаар ужурлуг бе?

#### 2

1[+]Доскуулдап туруп алгаш, суургадан хайгаарап көрүп,

Дээрги-Чаяакчының меңээ чүү дээрин,
мээң хомудалымга Ооң канчаар харыылаарын[*]
билип ап көрейн.


Бурганның харыызы

2[+]Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ мынча деп харыылаан:

«Мээң чорутканым көстүүшкүннү[†] бижип каг –
номчуп турар кижиге билдингир болзун дээш[*],
самбыраларга тода кылдыр шыйып бижип каг.
3[+][+][+]Ол көстүүшкүн бир-ле доктааткан үеге хамааржыр,
боттаныышкынынче чүткүп бар чыдар
база черле мегелевес;
ук көстүүшкүн дораан боттанмас-даа болза,
шыдажып мана,
чүге дээрге албан чогуп бүдер,
үр үеде саадавас.

4[+]Көрүңер даан,
туразы улуг кижиниң сагыш-сеткили арыг эвес,[†]
а актыг-шынныг кижи
бүзүрелиниң[†] ачызында амылыг артар.
5[+][+]Турамык улусту байлакшылы сотка олуртур[*], оларга оожургал бербес,
ынчангаш боттарының ишти-хырнын
тамы[†] ышкаш алгыг кылып аар,
ол улус, өлүм-даа дег, пөгери чок;
шупту чоннарны чаалап ап,
шупту аймактарны чагырып туруп бээр.

6[+]Ынчалза-даа ол чоннар шупту оларны кочулап:
„Боттарынга хамаарышпас чүве-биле
хөлүн эрттир байып алган улус ат болур!
Долаалар төлевири чыып,
чүдүртүнүп алган улус
чежеге дээр ынчап кээрил?“
– деп ойзу чугаалажыр.

7Сеңээ өрелиг улус хенертен тура халышпас бе,
олар оттуп келгеш, сени сириледиппес бе,
оларга үптеттирип албас сен бе?
8[+]Хөй чоннарны үптеп-тонаан болгай сен;
кижи ханы төккениң дээш,
чурттарга, хоорайларга, ында чурттаан бүгү улуска
күчүлел көргүскениң дээш,
арткан бүгү аймактар сени база
үптеп-тонап кааптар.

9[+]Уязын бедик черге тудуп ап,
озалдыг байдалдардан бодун айыыл чок болдурар дээш,
аал-оранынга былаап алганы олча
чыып алыксап турар улус ат болур!
10Сээң кара бодалдарың
бодуңнуң аал-ораныңны бак атка киирер,
хөй чоннарны узуткап тура,
бодуңга хора чедиргениң ол-дур.
11[+]Ханаларда даштар безин
сеңээ удур алгыржы бээр,
оларның сөстерин бажың-балгаттың ыяш ооргалары бадыткаар.

12[+]Өлүрүүшкүн-биле хоорай таваа салып,
кемниг үүлгедиг-биле орду тудуп турар улус ат болур!
13[+]Чоннарның ажыл-ижин от чиир деп,
аймактар хей черге хинчектенип ажылдаар деп
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы тодарадып кагбаан чүве бе?
14[+] Дээрги-Чаяакчының алдарының дугайында билиг
чер-делегей кырынга,
далайны долдур аккан суг дег, нептерей бээр.

15[+]Өске кижиге килеңин[†] куткан дашка сунуп,
ооң шалдаң-чанагажын көөр дээш,
эзиртир ижиртип турар улус ат болур!
16[+][+]Алдар орнунга кочулал-биле пөгер сен,
ам бодуң иш-ле, бужар шалдаңыңны көргүс-ле!
Дээрги-Чаяакчының күчүлүг холунуң сунган дашказы
сээң ижер үлүүң апаар,
ат-алдарыңны баксырадыр сен.
17Ливан[†] чуртту каржы-бак чаңнап турганың дег,
сени база каржы-бак чаңнаар.
Мал-маган кыргып-хыдып турганың дег,
сени база узуткап каар.
Кижи ханы төккениң дээш,
чурттарга, хоорайларга, ында чурттаан бүгү улуска
күчүлел көргүскениң дээш,
сени база бак аажылаар.

18[+][+]Үнү чок дүрзүлер кылып турар шуткукчу кижи
оозунга идегээр-даа болза,
ол уран-шевер кижиниң кылып кааны дүрзү-бурган[†] –
шуткуп каан меге башкы
аңаа кандыг ачы-дуза көргүзерил?
19[+]Ыяш дүрзүге: „Тынгарлып кел!“,
а чугаа-сөзү чок дашка: „Оттуп кел!“ – деп турар улус ат болур!
Ол дүрзү кандыг-бир чүвеге өөредип каап шыдаар бе?
Көрүңер даан, ону алдын, мөңгүн-биле
шап каан-даа болза,
амыдыралдың тыныжы ында чок-тур.
20[+][+]А Дээрги-Чаяакчы – Бодунуң ыдыктыг[†] өргээзинде,
бүгү чер-делегей Ооң мурнунга ыыт чок турзун!»

#### 3


Аввакумнуң ырызы


1Аввакум медээчиниң мөргүлү. Шигионот-ыры.

2Дээрги-Чаяакчы[†], Сээң дугайыңда дыңнап кагдым,
Сээң ажыл-херектериң мени сүрээдедип тур;
өндүр улуг ажыл-херээңни
бистиң үеде база чаартып көргүзүп көр.
Килеңнеп-даа[†] тура, өршээлиңни утпайн көр.
Сэла[†]

3Бурган[†] – Темандан,
ыдыктыг[†] Дээрги – Фаран дагларындан
чедип кел чыдыр[*].
Сэла
Ооң өндүр бедии дээрлерни шыва алган,
Аңаа алдар-мактал черни бүргээн!
4[+]Ооң чайыны кызаңнаан чырык дег,
Ооң холундан херелдер чырып үнүп турар,
Ооң күчү-күжү ында чажыртынган.
5Ооң мурнунга аарыг-аржык тараар,
изиг-халыын Ооң изи-биле чоруур[*].
6[+]Ол доктаай бергеш, черни хемчээй көрүпкен[*],
Ооң көрүжү чоннарны сириледипкен;
үе-дүптүң даглары буступ кээп дүшкен,
эрте-бурунгу тейлер чавызай берген;
Бурганның оруктары үе-дүптен бээр турган.
7[+]Кушан черниң чадырлары
айыыл-халапка алысканын көрген мен;
мадиан черниң майгыннары
сириңейнип турган.

8[+]Дээрги-Чаяакчы, Сээң килеңиң
хемнерже кыптыкканы ол бе,
агым сугларга хорадааның ол бе,
далайга ажынганың ол бе?
Чүге аъттарыңны мунуп алдың,
чүге тиилелгелиг дайынчы тергелериңде[†] саадаптың?
9Аймактарга даңгыраглаан аазаашкының бадыткап,
ча-согунуң белеткеп алдың[*].
Сэла
Чер кырын хемнер-биле диле кезиптиң.
10[+][+]Сени көрүп кааш, даглар сириңейни берген,
суглар аттыгып баткан,
дүп чок далай алгырып эгелээш,
чалгыгларын диргелдир көдүрүпкен[*].
11[+]Сээң ужуккан согуннарың чырыын,
чайынналган чыдаларың кызаңнаанын көргеш,
хүн биле ай турган черинге доктаай берген.
12Килеңней бергеш, Сен чер кыры-биле базып эрте бердиң,
хорадай бергеш, чоннарны базып кагдың.

13Бодуңнуң чонуңну камгалаар дээш,
шилип алганың улусту[*] камгалаар дээш чоруптуң;
бузуттуг чоннуң баштыңын узуткап кагдың,
ону таваңгайындан тейинге чедир шалдаңнап кагдың.
Сэла
14Ооң аг-шерии, мени чылча шавар дээш,
казыргы дег халдап келген.
Олар, түреңги кижини бүдүү сыырар дээнде дег,
амырап турдулар.
А Сен оларның баштыңын
ооң бодунуң-на чыдалары-биле
өттүр шанчып кагдың;
15[+]Сен Бодуңнуң аъттарың-биле далайга,
өндүр улуг сугларга орук изеп алдың.

16[+]Ол шимээн-даашты дыңнап кааш,
ишти-хөңнүм сүрээдеп сирилеш дээн,
диштерим шаккыңайнып,
сөөк-даяам ирик дег апарып,
буттарым сириңейни берген.
Ындыг-даа болза, бисти үптеп турар чонну
айыыл-халап хүнү таварыырын манаар ужурлуг мен[*].

17Фига ыяжы[†] чечектелбес,
виноград[†] сыптарында каттар чок,
оливаның чимизи үнмес,
шөл дүжүдүн бербес-даа болза,
кажааларда мал-маган чок-даа болза,
18[+]ынчан безин Дээрги-Чаяакчы дээш өөрүүр мен,
мени камгалаар Бурганым дээш хөглээр мен.
19[+][+]Дээрги-Чаяакчы – мээң күчү-күжүм, мээң Дээргим!
Ол мээң будумну сыын буду дег кылып каар,
бедиктерже мени көдүрер.


Хөгжүм башкарыкчызынга. Хылдыг хөгжүм үдээр.

### Софония

#### Софония

Софония


Киирилде

[1]

[2]

[3]


#### Киирилде


Софония медээчиниң ному


Киирилде

Софония медээчи Дээрги-Чаяакчының сөзүн Иудеяга бистиң эрага чедир VII вектиң ийиги чартыында медеглеп турган. Ол болза Иосия хаанның 621 чылда кылып чорутканы шажын-чүдүлге чаартылгаларының мурнундагы чылдар болур хире.

Номнуң өзек темазы: Амос медээчиниң баш бурунгаар чугаалааны Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнү. Софония ол коргунчуг хүн кээрге, Дээрги-Чаяакчы Аңаа чагыртпайн турган бүгү улуска база чурттарга, ооң иштинде Иудея биле ооң кожазы чоннарга, кеземче онаар деп өттүр билип медеглээн. Мында ол хүннү «делегейниң төнчүзү» деп көрбейн, а бачыт биле дыңнангыр эвес чоруктуң шаг-үезиниң төнчүзү деп, Бурганның чонунуң ёзулуг арыглаашкынының хүнү деп көрүп турар.

Иерусалим бодунуң чурттакчыларының бачыттары дээш кеземче алган соонда, хоорайны катап тургузар, аңаа томаараан, чөптүг-шынныг чон чурттап эгелээр. Ынчан Иерусалимде чурттап турар улустуң амыдыралы өөрүшкү болгаш алдар-хүндү-биле долдунар, Дээрги-Чаяакчы Боду оларның аразынга чагырар.

#### 1

1[+]Иудеяны Амоннуң оглу Иосия хаан чагырып турда, Дээрги-Чаяакчының Софонияга ажыдып чугаалаан сөзү бо-дур. Софония Хусийниң оглу, Хусий – Годолияның оглу, Годолия – Аморияның оглу, а Амория – Эзекияның оглу турган чүве-дир.


Бурганның шииткелиниң хүнү

2«Мен чер кырында бүгү чүвени чок кылып каар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] медеглээн. –
3[+]Кижилерни, мал-маганны узуткаар мен;
дээрниң куштарын, далайның балыктарын узуткаар мен.
Бузуттуг улусту дуурайлаткан чүвелери-биле кады чок кылып,
чер кырында бар улусту амылыг арттырбас мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –

4[+]Мен Иудеяже база Иерусалимниң бүгү чурттакчыларынче холум анныр мен,
ол черде Ваал[†] бурганның истерин шуут балап кааптар мен,
ооң бараалгакчыларын,[†] аңаа бараан болуп турар улусту амылыг арттырбас мен.
5[+][+][+]Бажыңнар кырындан сылдыстарның аг-шериинге мөгеер улусту,
Мээң адым-биле деңге Милхом бурганның[*] ады-биле даңгыраглап,
мөгейиг кылыр улусту чок кылып каар мен.
6Менден ойталааш, Менче чүткүвес, Менден дуза дилевес улусту
чок кылып каар мен.

7[+][+][+]Улус-чон, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчының мурнунга ыыдың чиде бер,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнү[†] чоокшулаан-дыр.
Дөгерер өргүлүн Ол белеткеп, ону чиир улусту чалап, ыдыктап алган.

8[+]Дээрги-Чаяакчының өргүл хүнүнде нояннарны, тажыларны болгаш
даштыкылар хеви кедер бүгү улусту кезедип чедип кээр мен.
9Мен ол хүн эргин арта халып турар улусту[*],
боттарының дээргилериниң ордузун күчүлел болгаш меге-биле долдуруп турар
бүгү улусту кезедир мен.

10[+][+]Ол хүн кээрге, Балык хаалгазындан, Иерусалимниң чаа кезээнден
уё-човуур, ыы-сыы дыңналыр,
Иерусалимниң тейлеринге коргунчуг дааш-шимээн үнер – деп,
Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
11Согааш кудумчузунуң чурттакчылары, ыглажыңар,
чүге дээрге силерниң бүгү садыгжыларыңар,
мөңгүн-биле саарылга кылып турар улузуңар узуткаттырар.
12[+][+]Ол үеде Мен чырыткы тудуп алгаш,
Иерусалимни эргип кезип,
турнуккан арага дег амыр-шөлээн улусту,
„Дээрги-Чаяакчы бистиң-биле эки-даа, багай-даа чүве кылбас“ деп бодаар улусту
кезедир мен.
13[+]Оларның байлаа өске улустуң олчазы апаар,
бажыңнары хоозурап каар.
Олар тудуп алган бажыңнарынга чурттавас,
тарып алган виноградының[†] арагазын ишпес.

14Дээрги-Чаяакчының өндүр улуг хүнү чоокшулап келген –
далаштыг кел чыдар.
Ол хүн качыгдалдың дааш-шимээни,
дайынчыларның алгы-кышкызы дыңналыр!
15[+]Ол хүн – килең[†] хүнү, качыгдал биле хилинчектиң хүнү,
өлүм-чидим биле кызагдалдың хүнү,
кара булуттар биле дүмбей караңгының хүнү болур;
16дайынчы труба эдер,
быжыглалдыг хоорайлар биле бедик суургаларга удур тулчуушкунче кыйгы хүнү болур.

17[+][+]Мен кижи амытанны аажок кызагдаптарымга,
олар согурлар дег улчуп чоруптар,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчыга удур бачыт[†] үүлгеткен-дир.
Оларның ханы черже агар,
мөчү-сөөктери өдек дег тарай октаттынар.
18[+][+]Дээрги-Чаяакчының килең хүнүнде
оларны алдыны-даа, мөңгүнү-даа камгалап шыдавас.
Ооң хорадаан сагыжының одунга бүгү чер өрттенип каар,
чырык черниң бүгү чурттакчылары хенертен бүрүнү-биле узуткаттырар.

#### 2

1-2[+]Арын-нүүр чок чон!

Тодарадып каан хүн келбээнде,
силерни хатка сүрдүрген тараа саваңы ышкаш
өскээр сүрүп аппарбаанда,
Дээрги-Чаяакчының кыптыккан килеңи[†]
силерни чиртип кааптаанда,
Ооң килеңиниң хүнү силерни таварбаанда,
чыглып, бөлдүнчүңер-ле!
3[+][+]Дээрги-Чаяакчыже чүткүңер,
черниң бүгү томаанныг улузу,
Ооң күзел-соруун күүседип турар улус!
Чөптүг-шынныг чорукче[†] чүткүңер,
чөпшүл боорун кызыңар –
Дээрги-Чаяакчының килеңиниң хүнүнде
чаштынар аргалыг боор чадавас силер».


Иудея-биле кожа чоннарны Дээрги-Чаяакчының кезедири

4«Газа хоорайны чурттакчылары каапкаш баар,
Аскалон хоорай ээнзирээр,
Азот хоорайның чурттакчыларын
чартык хүн иштинде үндүр сывырып аппаар,
Экрон хоорайны черден тура тыртар[*].
5[+][+]Далай эрии черниң чурттакчылары, керет аймак[*],
ат болур силер!
Ханаан[†] чер, филистимнер чурту,
Дээрги-Чаяакчы[†] сеңээ үндүрген шииткелин
дыңнадып тур:
Мен сени узуткап каар мен,
чурттакчы чон чок артар сен!
6[+]Далай эрииниң кыдыы
кадарчылар казанактары биле мал кажаалары турар
одар-белчиир апаар.
7Ол девискээр Иудеяның арткан чонунга онаажыр.
Олар аңаа сүрүг малын кадарар,
Аскалоннуң бажыңнарынга кежээ удуп дыштаныр –
оларның Бурганы Дээрги-Чаяакчы
оларже сагыш салып,
эки чолду эгидер[*].

8[+][+]Моав[†] чоннуң бак сөгленгенин,
аммон чоннуң кочуургаанын –
оларның Мээң чонумну дорамчылап-кочулаанын,
ооң черинге кыжанганын дыңнап кагдым.
9[+][+]Ынчангаш дириг Бодумнуң адым-биле
даңгыраглап тур мен
– деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы,
Израильдиң Бурганы медеглээн. –
Моав Содом ышкаш,
аммон чон – Гоморра ышкаш апаар.
Оларның чери кезээ-мөңгеде шагар-оът дуй үнген,
кужурланчак девискээр, ээн кургаг хову апаар.
Мээң чонумнуң дириг арткан улузу
оларны олчалап аар,
Мээң улузумнуң артынчызы
оларның черин өнчү кылдыр алыр.

10[+]Ол бүгү хуу-салым оларга улуургаа дээш,
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чонун дорамчылап кочулап,
оон өрү көрдүнүп турганы дээш онаажыр.
11[+]Дээрги-Чаяакчы оларга коргунчуг болур,
черниң бүгү дүрзү-бурганнарын[†]
Ол чөгенчиг кылып каар.
Ырак чурттарда бүгү чоннар,
кайызы-даа бодунуң девискээринге,
Аңаа мөгеер.

12[+]Силер база, эфиоптар,
Мээң хылыжымга кыргыдып-хыдыдар силер.

13[+]Дээрги-Чаяакчы Бодунуң холун соңгу чүкче сунгаш,
Ассирияны[†] узуткап каар.
Ниневия[†] хоорай буступ каар,
ону кургаг куруг хову ышкаш ээн чер болдурар.
14[+]Аңаа сүрүг мал,
янзы-бүрү черлик дириг амытаннар
дыштанып чыдар;
үгүлер биле каарганнар
хоорайның бузундуларынга дүннээр,
оларның эткен үннери
бажыңнар иштинден дыңналыр,
эргинде хоозураашкын көстүр,
эжик-хаалганың пөш шагыглары
картталып калган боор.
15[+][+]Ол-дур, өөрүп-байырлап,
сагыш амыр чурттап турар,
чурттакчылары сеткил-чүрээнде:
„Бо хоорай өндүр улуг,
ол ышкаш хоорай чок!“
– деп турган Ниневия хоорай ынчап баар-дыр.
Ол хоозуралга алзып,
аң-мең чурттаар чер апаар!
Ооң чаны-биле эрткен кижи бүрүзү
кайгап-харап, кочулап сыгырар
база олче холун чаңгыыр».[*]

#### 3


Иерусалимниң келир үези

1[+]«Үймээнчи, бужар, кызагдакчы хоорай ат болур!

2Ол Дээрги-Чаяакчыны тооп дыңнавас-тыр,
чагыг-сургаалды хүлээп албас-тыр,
бодунуң Бурганынга идегевес-тир,
Олче чоокшулавас-тыр.
3[+]Ооң нояннары ырланган арзылаңнар дег-дир,
баштыңчылары[†] – кежээ чимзенген,
эртенге чедир чаңгыс-даа сөөк арттырбас бөрүлер дег-дир.
4[+]Хоорайда Бурганның медээчилери[†] бодал чок, кара сагыштыг,
а бараалгакчылары[†] Дээрги-Чаяакчының өргээзин бужартадып,
ыдыктыг хоойлуну[†] үреп турар.
5[+]Чүгле Дээрги-Чаяакчы[†] хоорайда чөптүг чүве кылып турар,
Ол бузуттуг чүве үүлгетпес.
Ол эртенниң-не чырыткылыг шын шииткел үндүрүп турар,
ынчалза-даа бузуттугларның ыядыр арны чок-тур.

6Мен чоннарны узуткап кагдым,
оларның шивээлерин үреп бузуп кагдым.
Оларның кудумчулары ээнзиреп калган –
кым-даа оларны таварып эртпейн турар;
оларның хоорайлары хоозурап калган,
кижи шуут чок, чурттакчылар артпаан.
7Мен чонумга: „Менден коргуп, чагыг-сургаалым хүлээп алыңар,
ынчан чурттап турар чериңерни узуткавас,
Мээң бодап алган кеземчем силерни таварбас“ – дээн мен.
А олар бузут үүлгедирин улам чүткүлдүг оралдажып турду.

8[+][+][+]Ынчангаш Мени манаңар! – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Чоннарга удур херечилээр дээш[*] көдүрлүр хүнүмге чедир манаңар.
Мен чоннарны чыып аарын, күрүнелерниң чурттакчыларын бөлерин база
оларже Бодумнуң ажынган сагыжымны,
бүгү кыптыккан килеңимни[†] угландырарын шиитпирледим.
Мээң хорадаан сагыжымның одунга
бүгү чер өрттенип каар.

9[+]Мен ынчан чоннар шупту Дээрги-Чаяакчының адын кыйгырзын дээш
база Меңээ чаңгыс эптиг бараан болзун дээш,
оларның аксы-дылын арыглап[†] каар мен.
10Эфиопияда[†] хемнер ындында Меңээ мөгеер улус –
Мээң тоо быдараан чонум чедип келгеш,
Меңээ өргүл белектерин эккээр.

11[+]Иерусалим[†], ол хүн сен чурттакчыларыңның
Меңээ удур үүлгедип турган бачыттары дээш
бак атка кирбес сен,
чүге дээрге Мен турамык болгаш улуургак бүгү улусту сенден үндүре бээр мен,
ооң соонда Мээң ыдыктыг[†] даамга өрү көрдүнмес сен.
12[+]Сеңээ чурттаар кылдыр томаараан, түреңги чонну арттырып каар мен,
Дээрги-Чаяакчының ады оларга хоргадал боор.
13[+][+]Израиль[†] чоннуң артынчызы бузут үүлгетпес, мегелевес,
оларның аксы-сөзүнде кара сагыш чок боор.
Олар, хойлар[†] ышкаш, одарлаан соонда, дыштанып чыдып аар,
оларны кым-даа дүвүредип хоюспас».


Өөрүшкүнүң ыры

14[+]«Сион-кыс,[†] ырлап байырла, Израиль, өөрүп-байырла!
Иерусалим-кыс, сеткилиң ханызындан өөрүп-хөгле!
15[+]Дээрги-Чаяакчы сээң шииткелиңни күш чок болдурган-дыр,
дайзыныңны аткаарлаткан-дыр.
Израильдиң Хааны Дээрги-Чаяакчы сээң-биле-дир,
моон соңгаар айыыл-халаптан кортпас-тыр сен.
16Ол хүн кээрге, Иерусалимге улус:
„Кортпа, Сион! Сээң холдарың суларавазын!“ – деп чугаалаар. –
17[+]„Дээрги-Чаяакчы Бурганың сээң-биле-дир,
Ол – күштүг Дайынчы, сени камгалап шыдаар.
Ол сен дээш өөрүүр, Бодунуң ынакшылы-биле сени оожургадыр[*],
сен дээш өөрүп-байырлап, ырлаар“.

18Биеэде демдеглеп турган байырлалдары дээш муңгагдап турар силерни чыыптар мен,
силерге үүрге-чүък дег болган бак адыңарны силерден адырып кааптар мен[*].
19[+]Мен ол үеде сээң бүгү дарлакчыларыңны кезедир мен.
Кошкак, аскак улусту камгалаар мен, үндүр сывыртаткан чонну чыыр мен.
Бак сөгледип турганы бүгү черлерге
олар алдар-хүндүлүг боор кылдыр кылып каар мен.

20[+]Ол үеде Мен силерни чыып алгаш, дедир чандырар мен.
Силер көрүп туруңарда, силерге эки чолду эгиткеш[*],
чер-делегейниң бүгү чоннарының аразынга
алдар-хүндүлүг чон кылып каар мен».

Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

### Аггей

#### Аггей

Аггей


Киирилде

[1]

[2]


#### Киирилде


Аггей медээчиниң ному


Киирилде

Бистиң эрага чедир 587/586 чылда Иерусалимде Бурганның өргээзин вавилон аг-шериг узуткап кааш, иудей чонну туттуруушкунче аппарган. Перстер Вавилонну эжелеп аарга, Персияның хааны Кир еврейлерге туттуруушкундан төрээн черинче чана бээрин 537 чылда чөпшээрээн соонда, олар Бурганга чаа өргээ тудуп эгелээн. Ынчалза-даа акша-хөреңги чедишпезинден база кожа чоннарның удурланганындан олар удавайн оралдажыышкынын ара соксап кааннар.

520 чылда Персия күрүнеге политиктиг хөлзээзин болуп турда, Бурган иудей чонче Бодунуң медээзин – Ооң өргээзин тудар дугайында айтыышкынны – медээчизи Аггейни (Захария медээчиниң үежизи) дамчыштыр чоруткан. Чон Аггейниң сөстерин тооп дыңнааш, тудугну эгелеп алган, а Бурган оларга Бодунуң ачы-буянын аазаан. Иудеяның тус чер чагырыкчызы Зоровавел (еврей хаан Давидтиң үре-салгалы) Бурган ону Ооң дузазы-биле өндүр улуг ажыл-херектер бүдүрер кижи кылдыр шилип алган деп медээ алган.

#### 1


Дээрги-Чаяакчының өргээзин тудар үе келген!

1[+][+][+][+]Дарий хаанның чагыргазының ийиги чылында, алды айның бирээде[*] Дээрги-Чаяакчы[†] Аггей медээчини[†] дамчыштыр Бодунуң сөзүн Салафиилдиң оглу, Иудеяның чагырыкчызы Зоровавелге база Иоседектиң оглу, дээди бараалгакчы[†] Иисуска ажыдып чугаалаан.

2Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы: «Бо чон „Дээрги-Чаяакчының өргээзин тудар үе ам-даа келбээн“ дээр-дир» – деп чугаалаан. 3Дээрги-Чаяакчы Аггей медээчини дамчыштыр Бодунуң сөзүн ажыдып: 4[+]«Мээң бо өргээм хоозурап бузулган турда, каас-коя дерээн бажыңнарга чурттаар үеңер келген деп бе?» – деп чугаалаан.

5Ынчангаш ам Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы: «Оруктарыңарже угаан-чүрээңер угландырып, боданыңар. 6[+][+]Хөй үрезин тарып турар силер, ынчалза-даа дүжүдүңер эвээш-тир; чемненип турар, ынчалза-даа тотпас-тыр силер; ижип турар, ынчалза-даа суксунуңар ханмас-тыр; кеттинип аар, ынчалза-даа чылыкпас-тыр силер; акша ажылдап аар силер, ынчалза-даа ооңар акша хавынга ызырынмас-тыр» – деп чугаалаан.

7Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы: «Оруктарыңарже угаан-чүрээңер угландырып, боданыңар. 8Дагларже үне бергеш, ыяштан эккеп, өргээден тудуңар, Мен ол тудугже чүүлзүнүп көрүп, аңаа алдаржыыр мен» – деп чугаалаан. 9Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы: «Хөйнү манап турар, ынчалза-даа эвээшти ап турар-дыр силер. Дүжүдүңерни аалыңарже эккеп аарыңарга, Мен тарадыр хадыдып кааптар-дыр мен – деп медеглээн. – А чүге? Мээң өргээм хоозурап бузулган турда, силерниң кижи бүрүзү бодунуң бажыңы дээш сагыш човаарынга өй-дүр силер. 10[+]Ынчангаш-ла дээр хагдынып, силерже чаъс-шалыңын бадырбастаан, а чер дүжүдүн бербестээн. 11[+]Чер кырынче, дагларже кааңнаашкынны кыйгырып ыттым – далган-тарааже, виноград[†] чулуунче, олива үзүнче,[†] черниң беримчези болур бүгү чүвеже, кижиже, мал-маганче, кандыг-даа ажылдың үре-түңнелинче кааңнаашкынны кыйгырып ыттым».


Бурганның чаа өргээзин тудуп эгелээни

12[+]Салафиилдиң оглу Зоровавел, Иоседектиң оглу, дээди бараалгакчы Иисус[†] база арткан бүгү чон Дээрги-Чаяакчы Бурганының сөзүн, Ооң чорутканы Аггей медээчиниң дамчыткан сөстерин тооп дыңнаан. Чон Дээрги-Чаяакчыдан корткан. 13[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчының айбылап чорутканы Аггей медээчи чонга: «Дээрги-Чаяакчы „Мен силер-биле кады мен!“ деп медегледи» – дээн. 14Дээрги-Чаяакчы Салафиилдиң оглу, Иудеяның чагырыкчызы Зоровавелди, Иоседектиң оглу, дээди бараалгакчы Иисусту база арткан бүгү чонну сорук киирипкен. Олар шупту чыглып келгеш, боттарының Бурганы, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының өргээзинге ажылдап эгелээн. 15Ынчан Дарий хаанның чагыргазының ийиги чылы, алды айның чээрби дөрт турган[*].

#### 2


Чаа өргээниң келир үедеги өндүр-чаагайы

1[+]Чеди айның чээрби бирде[*] Дээрги-Чаяакчы[†] Аггей медээчини[†] дамчыштыр Бодунуң сөзүн ажыткан: 2[+]«Салафиилдиң оглу, Иудеяның чагырыкчызы Зоровавелге, Иоседектиң оглу, дээди бараалгакчы[†] Иисуска база арткан чонга мынча деп чугаала. 3[+]Силерниң араңарда бо өргээниң биеэги өндүр-чаагай хевирин көрген кижи арткан бе, ам ону көөрүңерге, кандыг-дыр? Чөгенчиг чүве бооп сагындырбас-тыр бе? 4[+]Ынчалза-даа ам сорук кирип көр, Зоровавел – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Иоседектиң оглу, дээди бараалгакчы Иисус[†], сен база сорук кирип көр; черниң бүгү чону, сорук кирип, ажылдап эгелеңер, Мен, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, силер-биле кады болгай мен. 5[+]Египеттен[†] үнүп чоруп туруңарда, силер-биле чарган Мээң чагыг-керээмни[†] күүседиңер, Мээң Сүлдем[†] араңарда бар хевээр-дир, ынчангаш кортпаңар!»

6[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы мынча деп чугаалаан: «Үр болбайн, Мен ам бир удаа дээр биле черни, далай биле кургаг черни силгиир деп тур мен. 7Бүгү чоннарны база силгиир мен, ынчан олар үнелиг белектерин эккээр, бо өргээни чаагай байлак-биле долдурар мен!» Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур. 8[+]«Бүгү мөңгүн – Мээңии, бүгү алдын – Мээңии! – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 9Бо өргээниң өндүр-чаагайы биеэги өргээниң өндүр-чаагайындан улгады бээр. Мен бо черге амыр-тайбыңны доктаадыр мен». Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.


Бурганның ачы-буян хайырлаары чоннуң арыындан хамааржыр

10Дарийниң чагыргазының ийиги чылында, тос айның чээрби дөртте[*] Дээрги-Чаяакчы Аггей медээчиге Бодунуң сөзүн ажыдыпкан: 11«Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы ыдыктыг хоойлуга[†] хамааржыр дараазында чүүлдү бараалгакчылардан айтырып көр деп тур: 12„Бир эвес кандыг-бир кижи ыдыктап каан эътти[*] хевиниң эдээнге ораап алгаш чорааш, эдээ-биле далган-тараага, быдаага, арагага, үске азы өске-бир аъш-чемге дээпкен болза, ол аъш-чем база ыдыктыг[†] апаар бе?“»

Аггей ону айтырарга, Бурганның бараалгакчылары: «Чок» – деп харыылаан.

13[+]Аггей оон: «Бир эвес кандыг-бир кижи өлүг кижиге дегген соонда, арыг эвес[†] апаргаш, ол бүгү аъш-чемге дээптер болза, аъш-чем база арыг эвес апаар бе?» – деп айтырган. А бараалгакчылар: «Арыг эвес апаар» – деп харыылаан. 14[+]Аггей ынчан Дээрги-Чаяакчының бо медеглелин дамчыткан: «Бо чон база ындыг-дыр, бо улус Мээң мурнумга база ындыг-дыр, оларның ажаап ап турар дүжүдү база ындыг-дыр. Ол улустуң эккеп салып турар өргүлдери шупту арыг эвес-тир.

15Ынчангаш амдыгааштан эгелээш, бо чүүлдү утпайн көрүңер. Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң таваанга чаңгыс-даа даш салдынмаан турда, байдалыңар кандыг турган ийик? 16Бир хөпээнден чээрби хемчээл хире тараа чыып аар бодап чедип келген улус чүгле он хемчээл хирени чыып ап турду; арага дозар савадан бежен хемчээл хирени узуп аар бодап чедип кээрге, чүгле чээрби хемчээл хире арага бар боор турду. 17[+][+]Чүге дээрге Мен үнүш-дүжүдүңерже өрттендир чиир изиг хат биле дүдүк салып, тарып алган дүжүдүңерже долу чагдырып, силерни кезедип турдум. Ынчалза-даа силер Менче эглип келбедиңер – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 18[+]Амдыгааштан эгелээш, Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң таваан салганыңар хүн – тос айның чээрби дөрттен[*] ыңай бо чүүлдү утпайн чоруңар. 19[+]Аңмаарларда үрезин ам-даа бар-дыр бе? Бо өйге чедир виноград[†] сывы, фига биле гранат ыяжы, олива-даа дүжүт бербейн келди чоп. А бо хүнден эгелээш, Мен силерге ачы-буянны хайырлаар мен».


Бурганның Зоровавелге аазаашкыны

20Дээрги-Чаяакчы Аггейге ол-ла айның чээрби дөртте Бодунуң сөзүн база катап ажыдып чугаалаан: 21[+]«Иудеяның чагырыкчызы Зоровавелге мону дамчыт. Мен дээр биле черни силгиир деп тур мен; 22[+][+][+]дүжүлгелерде саадаан хааннарны дүжүрер мен, өске чоннар күрүнелериниң күчү-күжүн узуткап каар мен, дайынчы тергелерни[†] башкарган улузу-биле катай ойтур октаптар мен, аъттарны-даа, мунукчуларын-даа чок кылып каар мен, ха-дуңма-даа кижилер бирээзи өскезин хылыш-биле шанчып каар». 23[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы мынча дээн: «Салафиилдиң оглу Зоровавел, Мээң чалчам, ол хүн Мен сени Бодумнуң таңмалыг[†] билзээм[*] дег кылып аар мен, чүге дээрге Мен сени шилип алган болгай мен». Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

### Захария

#### Захария

Захария


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


#### Киирилде


Захария медээчиниң ному


Киирилде

Захария медээчи Бурганның сөзүн бистиң эрага чедир 520-518 чылдарда Вавилонга туттуруушкундан төрээн чуртунче ээп келген иудейлерге дамчыдып турган. Ол үеде (Персияның хааны Дарийниң чагыргазының эгези) еврей чон Зоровавел чагырыкчы (Давид хаанның үре-салгалы) биле Бурганның дээди бараалгакчызы Иисуска баштадып алгаш, үрегдеп каапкан Бурганның өргээзин катап база кызымак тудуп эгелээн турган. А Захария (Аггей медээчи-биле кады) чонга Бурган олче ам-даа сагыш салып турар деп, бүгү чүве чедимчелиг болур деп идегел берип турган чүве-дир.

Номну ийи кол кезекке чарып болур:

1) 1–8 эгелерде Бурганның Захарияже чорутканы сес көстүүшкүн болгаш олар-биле харылзаалыг сургаалдар база аазаашкыннар тодараттынып бижиттинген. Ол көстүүшкүннер колдуунда Иерусалимни база Бурганның өргээзин катап тургузары, израиль чонну бачыттарындан арыглаары болгаш ооң чырык келир үези-биле харылзаалыг. Ол эгелерде биеэги вектерде турган Бурганның медээчилериниң сөстеринче айтыглар бо-ла таваржып турар.

2) 9–14 эгелерде дайзыннарын Бурганның шиидериниң дугайында болгаш чөптүг чорук биле амыр-тайбыңны катап тургузар дээш, Ооң шилип алган хаанының чедип кээриниң дугайында өттүр билген медеглелдер чыгдынган.

#### 1


Бурганче эглиринче кыйгырыг

1[+][+][+]Дарий хаанның чагыргазының ийи дугаар чылының сес айда[*] Дээрги-Чаяакчы[†] Аддонуң оглунуң оглу, Берехияның оглу Захарияга Бодунуң сөзүн ажыткан: 2«Дээрги-Чаяакчы силерниң ада-өгбеңерге дыка килеңнээн[†] турган-дыр. 3[+]Ынчангаш бо чонга Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: Менче эглип келиңер, ынчан Мен база силерже эглип кээр мен. 4[+][+]Ада-өгбеңер дег болбаңар. Оларны Бурганның биеэде турган медээчилери[†] кыйгырып, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының: „Бузуттуг оруктарыңардан база багай үүлгедиглериңерден ойталаңар“ – деп чугаалаан чүвезин дамчыткан, а олар Мени тооп дыңнаваан, Менче кичээнгей салбаан болгай – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 5Ам ол ада-өгбеңер кайыл? Мээң медээчилерим-даа болза мөңге чурттаар деп бе? 6[+][+]А Мээң чалча-медээчилеримге айыткаан сөстерим ада-өгбеңер-биле боттанмаан чүве бе? Олар ынчан бачыттарын миннип: „Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы биске хамаарыштыр, Боду канчаар доктаадып кааныл, ынчаар кылды – бистиң оруктарывыс болгаш үүлгедиглеривис ёзугаар кылды“ – дээн болгай».


Бирги көстүүшкүн: аъттар

7Шеват дээр он бир айның чээрби дөртте, Дарийниң чагыргазының ийиги чылында[*] Дээрги-Чаяакчы Аддонуң оглунуң оглу, Берехияның оглу Захария медээчиге Бодунуң сөзүн ажыткан. 8[+][+]Дүне када көстүүшкүн[†] көрдүм: шилги аът мунган кижи көстүп келди. Ол кижи ыйгыл черде мирт ыяштар аразында турду, а ооң артында шилги, доруг болгаш ак чүзүннүг аъттар көзүлдү.

9Мен: «Дээргим, бо чүү деп чүвел?» – деп айтырдым.

Мээң-биле чугаалажып турган дээрниң төлээзи:[†] «Мен сеңээ ол чүү деп чүвел дээрзин айтып берейн» – диди.

10Мирт ыяштар аразында турар кижи: «Аъттыг улусту Дээрги-Чаяакчы черни эргий кезип эртсин дээш чоруткан-дыр» – деп харыылады.

11Демги улус мирт ыяштар аразында турган Дээрги-Чаяакчының төлээзинге: «Бис черни эргий кезээш келдивис, бүгү чер кыры оожум, амыр-тайбың-дыр» – диди.

12[+][+]Дээрги-Чаяакчының төлээзи ынчан: «Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы, Сен Иерусалимге база Иудеяның хоорайларынга кээргел көргүзеринден кажанга чедир ойталаар сен? Оларга ам чеден чыл килеңнеп тур сен» – дээн.

13Дээрги-Чаяакчы мээң-биле чугаалажып турган Бодунуң төлээзинге ачы-буянныг, сагыш-сеткил оожургадыр сөстер-биле харыылады. 14[+]Ынчан мээң-биле чугаалажып турган дээрниң төлээзи меңээ мынча дээн: «Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин улуска медеглеп дамчыт: Мен Иерусалим[†] дээш, Сион[†] дээш кедергей хүннеп тур мен, 15[+]а амыр-шөлээн чурттап турар чоннарже кедергей хорадап тур мен. Израильчилерге килеңнээним шоолуг эвес турда, ол чоннар хора халдадырын күштелдирген-дир.

16[+][+]Ынчангаш Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: Мен Иерусалимче кээргээр сеткилдиг эглип келдим, аңаа Мээң өргээмни катап тудар. Иерусалимни катап база хемчээп, тудар.

17[+][+]Оон ыңай Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин улуска медеглеп, дамчыт: Мээң хоорайларымны катап база бай-байлак чыък дола бээр, Дээрги-Чаяакчы Сионну катап база аргалаар, Иерусалим катап база Мээң шилиттинген хоорайым боор».


Ийиги көстүүшкүн: мыйыстар биле ус-дарганнар

18Мен оон топтап көргеш, дөрт мыйысты эскерип кагдым. 19[+]Мээң-биле чугаалажып турган дээрниң төлээзинден: «Бо чүү боор?» – деп айтырдым.

Ол: «Бо дээрге Иудея, Израиль[†] болгаш Иерусалимниң чонун тарадыр үзүпкен күштер-дир» – деп харыылады.

20Ооң соонда Дээрги-Чаяакчы меңээ дөрт ус-дарган кижини көргүстү. 21Мен: «Олар маңаа чүнү кылыр деп турары ол?» – деп айтырдым.

Ол: «Дуу мыйыстар дээрге Иудеяның чонун кым-даа бажын көдүрүп шыдавас кылдыр тарадыр октапкан чоннар-дыр. Олар иудей черге удур мыйызын көдүрген боорга, ус-дарганнар оларны барып коргудуп, мыйыстарын дүжүр шаап кааптар» – деп харыылады.

#### 2


Үшкү көстүүшкүн: Иерусалимни хемчээксээр кижи

1[+]Мен катап база топтап көргеш, холунда чер хемчээр хендир туткан кижини эскерип кагдым. 2[+]«Кайнаар бар чыдыр сен?» – деп айтырдым.

Ол: «Иерусалимниң доора база узун дуртун билип аар дээш, ону хемчээрим ол-дур» – деп харыылады.

3Оон дээрниң мээң-биле чугаалажып турган төлээзи бурунгаар чоруптарга, өске төлээзи аңаа уткуштур үнүп келди. 4[+]Бирги төлээ ийигизинге мынча дээн: «Маңнап баргаш, дуу ол аныяк оолга мынча де: „Чурттакчы чону, мал-маганы хөй болгаш, Иерусалим[†] ханаларынга сыңмас хоорай апаар[*]. 5[+]Мен Бодум хоорайны долгандыр турар оттуг хана боор мен – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] медеглеп тур. – Өндүр чырыымны ооң ортузунга көргүзер мен“».


Бурганның Бодунуң чонун кыйгырганы

6[+][+]«Эйт, эйт! Соңгу чүкте чурттан бээр дезип маңнажыңар! Силерни дээрниң дөрт хады-биле тарай шаапкан болгай мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 7[+]Эйт, Вавилонда[†] чурттап турар Сионнуң[†] чону, ол хоорайдан адырлып үнүңер». 8[+]Чүге дээрге Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы силерни олчалап ап турган чоннарга хамаарыштыр (алдарлыг Бурган[†] мени айбылап чоруткан соонда)[*] мынча дээн: «Мээң чонумга дээп турар улус Мээң караамның огунга дээп турары ол-дур. 9[+][+]Мен оларже холумну анныр мен, олар ынчан боттарының кулдарының олчазы апаар». (Ынчан мени Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чорутканын билип аар силер.)

10[+][+]«Сион-кыс, ырлап, өөрүп-байырла! Мен чедип келгеш, силерниң араңарга чурттай бээр мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 11[+]Ол хүн хөй чоннар Дээрги-Чаяакчы Меңээ каттыжып кээп, Мээң чонум апаар. Иерусалимниң чону, Мен силерниң араңарга чурттай бээр мен». (Ынчан мени силерже Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чорутканын билип аар силер.)

12[+][+]Дээрги-Чаяакчы ыдыктыг чер-чуртка[†] Иудеяны Бодунуң хувааглыг чери кылдыр ээлеп аар, Иерусалим катап база Ооң шилиттинген хоорайы боор.

13Кижи амытан бүрүзү Дээрги-Чаяакчының мурнунга ыыды чиде берзин! Чүге дээрге Ол туруп келгеш, Бодунуң ыдыктыг[†] чурттаар черинден кел чыдар-дыр.

#### 3


Дөрткү көстүүшкүн: дээди бараалгакчы

1[+][+]Оон Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң төлээзиниң мурнунда турар дээди бараалгакчы[†] Иисусту көргүстү. Ооң чанында ону буруудадырынга белен эрлик турду. 2[+][+]Дээрги-Чаяакчы эрликке: «Дээрги-Чаяакчы сени чемелеп тур, эрлик! Иерусалимни шилип алган Дээрги-Чаяакчы сени чемелээр-дир! Ол кижи оттан ушта соп эккелген кезек дег-дир» – дээн.

3Хирлиг хептиг Иисус[†] дээрниң төлээзиниң[†] мурнунда турган. 4[+][+]Дээрниң төлээзи Иисустуң мурнунда турар өске төлээлерге: «Ооң хирлиг хевин уштуп кааптыңар» – дээн. Оон Иисустуң бодунга: «Көр даан, Мен сээң кем-бурууңну уштуп кааптым, ам сеңээ байырлал хеви кедирип тур мен» – дээн.

5[+]Мен[*] ынчан: «Ооң бажынга арыг[†] тюрбан бөрттен кедирип кагзын» – дээн мен. Олар ооң бажынга арыг тюрбан кедиргеш, хепкерип кагды. А Дээрги-Чаяакчының төлээзи ооң чанында турбушаан чорду.

6Дээрги-Чаяакчының төлээзи Иисуска даалга берип, мынча диди: 7«Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: бир эвес сен Мээң оруумну эдерип, Мээң дүрүмнеримни күүседир болзуңза, Мээң өргээмге башкарар эрге сенде болур, Мээң өргээмниң девискээрин сен хайгаараар сен. Ынчан мында турар төлээлерим дег, Менче хостуг кирер арганы сеңээ хайырлаар мен. 8Дээди бараалгакчы Иисус, сен база сеңээ башкарткан бараалгакчылар, эки келир үениң бадыткал демдээ болур улус, дыңнаңар: Мен Бодумнуң чалчамны – Өзүмнү[*] чорудуптар мен. 9[+]Көрүңер, Иисустуң мурнунга бир дашты салып тур мен. Ол даш чеди кырлыг[*], Мен аңаа тускай бижик оя кезип каар мен – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Бо черниң кем-буруузун чаңгыс хүн дургузунда чайладып кааптар мен. 10[+]Ол хүн силер хувааглыг чериңерге виноградтыг,[†] фига ыяштарлыг амыр-шөлээн амыдырап, бот-боттарыңар удур-дедир чалажыр силер». Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 4


Бешки көстүүшкүн: алдын чырыткы биле ийи ыяш

1[+]Мээң-биле чугаалажып турган дээрниң төлээзи[†] ээп келгеш, мени, удаан кижини дег, оттурупту. 2[+]Ол менден: «Чүнү көрүп тур сен?» – деп айтырды.

Мен: «Алдын чырыткы көрүп тур мен. Ооң кырында олива үзү[†] кудар саважыгаш болгаш чеди дең тур. Дең бүрүзүнде чеди хоолайжыгаш бар-дыр. 3[+]Оон ыңай чырыткының чанында ийи олива ыяжын[†] көрүп тур мен: бирээзи саважыгаштың оң талазында, өскези солагай талазында тур» – деп харыыладым. 4Мээң-биле чугаалажып турган дээрниң төлээзинден: «Бо чүү деп чүвел, дээргим?» – деп айтырдым.

5Дээрниң төлээзи: «Бо чүү деп чүвел дээрзин билбезиң ол бе?» – деп удур айтырды.

«Билбес мен, дээргим» – деп харыыладым.

6[+][+][+]Ынчан ол меңээ мынча диди: «Дээрги-Чаяакчының Зоровавелге чугаалаан сөзү бо-дур: чедимче күчү-күштүг шеригден эвес, а Мээң Сүлдемден[†] кээр – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] чугаалаан. – 7[+]Сен чүү сен, өндүр бедик даг? Зоровавелдиң мурнунга оргулааш апаар сен! Ол Бурганның өргээзиниң эң кол дажын салып каарга, улус: „Бурганның ээ көрнүүшкүнү ында-дыр![*]“ – деп алгыржы бээр».

8Дээрги-Чаяакчы меңээ Бодунуң сөзүн ажыткан: 9[+][+]«Зоровавелдиң холдары бо өргээниң таваан салган, база-ла ооң холдары ону тудуп доозар. (Ынчан мени силерже Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чорутканын билип аар силер.) 10[+][+]Бичии эгелээшкиннер хүнүн кым херекке албазыл? Улус Зоровавелдиң холунда тудугга ажыглаар херексел көргеш, өөрүп-байырлаар. А демги чеди дең Дээрги-Чаяакчының бүгү чер-делегейни эргий көрүп турар карактарынче айтып турар».

11Мен ынчан дээрниң төлээзинден: «Чырыткының оң болгаш солагай талазында ийи олива ыяжы чүнү көргүзүп турары ол?» – деп айтырдым.

12Оон ыңай: «Олива ыяштарында ийи будук бар-дыр, ол будуктар ийи алдын хоорза дамчыштыр суук алдын[*] үндүр аксып турар-дыр. Ол чүү деп чүвел?» – деп айтырдым.

13Төлээ харыызынга: «Оларның чүнү көргүзүп турарын билбес сен бе кай?» – деп айтырды.

«Билбес мен, дээргим» – деп харыыладым.

14[+]Ынчан ол: «Бо ыяштар дээрге бүгү чер-делегейниң Чагырыкчызынга бараан болуп турар, олива үзү-биле шилип чаап каан ийи кижи-дир» – диди.[*]

#### 5


Алдыгы көстүүшкүн: ужуп чоруур дүрүг-ном

1[+]Катап база топтап көөрүмге, дүрүг-ном[†] ужуп бар чытты. 2Дээрниң төлээзи:[†] «Чүнү көрүп тур сен?» – деп айтырды.

«Ужуп чоруур дүрүг-ном көрүп тур мен, ооң узуну чээрби кыры дурту,[†] а дооразы он кыры дурту-дур» – деп харыыладым.

3[+][+]Ол меңээ мынча диди: «Бүгү чер кырынче диргелип келген каргыш ол-дур; номнуң бир талазында бижип кааны дег, оорланыр бүгү улус кырдырар, а өске талазында бижип кааны дег, меге даңгырак берген бүгү улус кырдырар. 4[+][+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†]: „Мен бо каргышты ыдыптар мен. Оорнуң бажыңынче база Мээң адым-биле мегелеп даңгыраглап турар кижиниң бажыңынче ол кире бээр. Аңаа турумчуп алгаш, оларның бажыңнарын: ыяшты-даа, дашты-даа ол узуткап кааптар“ – деп медегледи».


Чедиги көстүүшкүн: доскаар иштинде херээжен кижи

5Мээң-биле чугаалажып турган дээрниң төлээзи бурунгаар үнүп келгеш: «Ам база топтап көрем, чүү кел чыдар-дыр?» – диди.

6Мен: «Бо чүү деп чүвел?» – деп айтырдым.

Ол: «Доскаар ышкажыл – деп харыылады. – Ол доскаар бүгү чер-чурттуң чурттакчыларының кем-буруузу-биле долдунган-дыр[*]».

7Доскаарның коргулчун халывы көдүрлү бээрге, ооң иштинде бир херээжен кижи олурар болду. 8Дээрниң төлээзи: «Бо херээжен дээрге бачыт[†]-тыр!» – дээш, ону доскаарже дедир суккаш, коргулчун халып-биле дуглап кагды.

9Оон топтап көргеш, шилен куштуу ышкаш чалгыннарлыг ийи херээжен кижи ужуп бар чыдарын эскерип кагдым, оларның чалгыннарын хат хөлбеңнедип турар болду. Олар доскаарны көдүрүп алгаш, чер биле дээр аразынга ужуп чорупту. 10Дээрниң мээң-биле чугаалажып турган төлээзинден: «Олар доскаарны кайнаар аппаары ол?» – деп айтырдым.

11«Сеннаар черже[*], орта аңаа өргээ[†] тудуп бээр дээш – деп, ол меңээ харыылады. – Кажан өргээ белен апаарга, доскаарны орта тавак кырынга тургузуп каар».

#### 6


Сески көстүүшкүн: аъттар биле дайынчы тергелер

1[+][+]Мен катап база топтап көргеш, ийи хүлер даг аразындан үнүп орар дөрт дайынчы терге[†] эскерип кагдым. 2Бирги тергени шилги аъттар сөөртүп чорду, ийигизин – дас кара аъттар, 3[+]үшкүзүн – ак аъттар, дөрткүзүн – ала-шокар, күштүг аъттар. 4Мен ынчан мээң-биле чугаалажып турган дээрниң төлээзинден:[†] «Бо чүү деп чүвел, дээргим?» – деп айтырдым.

5[+]Дээрниң төлээзи меңээ: «Олар дээрге бүгү чер-делегейниң Чагырыкчызының турар черинден үнүп келген дөрт хат-тыр[*]. 6Дас кара аъттар соңгу чүкте чуртче[*] бар чыдары ол-дур, ак аъттар – оларның соо-биле[*], ала-шокар аъттар – мурнуу чүкче» – деп харыылады.

7Күштүг аъттар үнүп келгеш, чер-делегейни эргий халыксап, чүткүп турду. Дээрниң төлээзи: «Барып, чер-делегейни эргип кезиңер!» – дээрге, олар халдып чорупту.

8Ол ынчан дыңзыдыр: «Көр даан, соңгу чүкте чуртче халдып чорупкан аъттар ол черге Дээрги-Чаяакчының Сүлдезин[†] оожургадып кагды» – диди.


Дээди бараалгакчыга оваадайны кедиргени

9Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ Бодунуң сөзүн ажыткан: 10«Вавилонга[†] туттуруушкундан ээп келген Хелдай, Товия болгаш Иедайя оларның белектерин ап ал. Ол-ла хүн Софонияның оглу Иосияның бажыңынче чорувут. 11[+]Алдын-мөңгүнден ап алгаш, оваадайдан кылгаш, Иоседектиң оглу, Бурганның дээди бараалгакчызы[†] Иисустуң бажынга кедире салып каг. 12[+][+]Аңаа Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыт: көр даан, Өзүм деп аттыг кижи бо-дур. Ооң өзүмү турар черинден өзүп үнгеш, Дээрги-Чаяакчының өргээзин тургузуп каар. 13Дээрги-Чаяакчының өргээзин ол тургузуп каар. Ол алдар-хүндүге бүргеттирер, Бодунуң дүжүлгезинге саадапкаш, чагырар. Ооң дүжүлгезиниң чанынга Бурганның бараалгакчызы турар[*], олар аразында эп-найыралдыг болур. 14А ол оваадай Хелдай[*], Товия, Иедайя болгаш Софонияның оглу Хен дугайында тураскаал демдек бооп, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге артып калзын».

15[+][+]Ыракта чурттап турар улус чедип келгеш, Дээрги-Чаяакчының өргээзин тударынга киржир, ынчан мени силерже Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чорутканын билип аар силер. Силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин чүткүлдүү-биле тооп дыңнаар болзуңарза, ол бүгү болдуна бээр.

#### 7


Чөптүг чорук биле энерел шээрлээшкинден херектиг

1[+][+]Персияның[†] хааны Дарийниң чагыргазының дөрткү чылында, Кислев деп тоску айның дөртте[*] Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң сөзүн Захарияга ажыткан. 2Ол үеде Вефилдиң чурттакчылары Сарецер биле Регем-Мелех деп ийи кижини боттарының улузу-биле кады Дээрги-Чаяакчыдан ээ көрүүшкүн дилеп мөргүзүн дээш чорудупкан. 3Олар Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының өргээзинде турар Ооң бараалгакчызындан[†] база Ооң медээчилеринден:[†] «Хөй чылдар дургузунда кылып турарывыс дег, чылдың-на беш айда качыгдап ыглап-сыктап, шээрленирин[†] уламчылаар бис бе?»[*] – деп айтырар ужурлуг турган.

4Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн меңээ ажыткан: 5[+][+]«Чурттуң бүгү чонундан база Бурганның бараалгакчыларындан айтырып көр: сөөлгү чеден чыл дургузунда беш айда база чеди айда шээрленип, качыгдап ыглап-сыктап тура, Мени дээш ынчаар кылып турган силер бе? 6А аштанып-чемненип тура, боттарыңар дээш дойлап турбаан силер бе? 7Дээрги-Чаяакчы ол-ла сөстерни, кажан Иерусалим[†] болгаш ооң чоок-кавызында хоорай-суурлар чурттакчылыг, амыр-шөлээн турда, Негев[†] болгаш Шефела[†] деп девискээрлер чурттакчы чоннуг турда, биеэде турган медээчилерин дамчыштыр чугаалап турган эвес чүве бе?»

8Дээрги-Чаяакчы Бодунуң сөзүн Захарияга ажыткан: 9[+]«Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: чөптүг-шынныг шииткелден кылыңар, бот-боттарыңарга энерелдиг, кээргээчел сеткилдиг болуңар. 10[+][+]Дулгуяк херээженни,[†] өскүс кижини, даштыкы кижини болгаш ядыы кижини кызагдаваңар, сеткил-чүрээңерге бот-боттарыңарга удур кара сагыш тывылбазын.

11Ынчалза-даа чонум Мени тооп дыңнаарындан ойталап, хая көрнү берген, дыңнавас дээш кулактарын дуглап алган. 12[+]Олар чүректерин алмаз ышкаш кадыг кылып алган, ыдыктыг хоойлуну[†] база Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының Бодунуң Сүлдези-биле[†] биеэги медээчилерни дамчыштыр чорудуп турган сөстерин тооп дыңнавайн барган. Ынчангаш Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы Мен оларже аажок килеңней[†] берген мен.

13[+]Оларны кыйгырып турумда, тооп дыңнавас болду, ынчаарга олар кыйгырарга, Мен база дыңнаваан мен – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – 14[+]Мен оларны билбес чорааны бүгү чоннарже тарадыр хадыдыптым. Оларның соонда чер-чурту ээнзиреп, ону тавартыр кым-даа ыңай-бээр чорбас апарган. Олар ынчалдыр боттарының кайгамчык чараш черин ээн куруг кылып алган».

#### 8


Бурганның Иерусалимге берген аазаашкыннары

1Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының сөзү меңээ ажыттынган.

2[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: «Мен Сион[†] дээш аажок хүнней бердим. Мээң хүннээшкиним ооң дайзыннарынче өндүр улуг килең[†] бооп кыптыкты». 3[+][+]Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: «Мен Сион дагже ээп келгеш, Иерусалимге чурттаар мен. Иерусалим[†] хоорай шынчы хоорай деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының даа – ыдыктыг[†] даг деп адаттырар».

4Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: «Катап база кырган ирей-кадайлар Иерусалимниң кудумчуларынга олурар, олар назылап кыраанындан даянгыыштыг чоруур. 5Хоорайның кудумчуларын ойнаан уруглар дола бээр».

6Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: «Чоннуң артынчызынга ол хүннерде бо бүгү кайгамчык бооп көстүр болза, Меңээ кайгамчык бооп көстүр чүве чок». Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

7[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: «Мен Бодумнуң чонумну чөөн чүкте, барыын чүкте чурттардан үндүрүп эккеп, камгалап каар мен. 8[+]Оларны Иерусалимге чурттаар кылдыр дедир чандырып аар мен, олар Мээң чонум болур, а Мен оларның шынчы, чөптүг Бурганы болур мен».

9[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: «Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының өргээзин тудары-биле, ооң таваан салып турда, ындыг сөстерни Бурганның медээчилери[†] чугаалап турган. Силер ам ол-ла сөстерни дыңнап тур силер, холдарыңар күш-шыдал кирзин! 10Ол үеге чедир кижиниң күш-ажылы дээш төлевир кылыры шыдаттынмас турган, ажылдадып ажыглаан мал-маганны чемгерер арга чок турган. Чорумал улуска дайзыннар амыр-дыш бербейн турган. Мен ынчан бүгү улусту бот-боттарынга удурланыштырып каан турган мен».

11«А бо чоннуң артынчызын Мен биеэде ышкаш кылдыр аажылавас мен – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] медеглээн. – 12[+]Улус тайбың байдалга тараа тарыыр, виноград[†] сывы чимизин бээр, чер бодунуң дүжүдүн бээр, дээрлер чаъс-шалыңын чагдырар. Ол бүгүнү Мен бо чоннуң артынчызы эдилээр кылдыр хайырлаар мен. 13Иудеяның чону, Израильдиң чону, силер өске чоннар аразында каргыштыг бооп турган силер, ынчалза-даа Мен силерни камгалап каар мен, силер йөрээлдиг апаар силер. Кортпаңар, холдарыңар күш-шыдал кирзин!»

14Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: «Ада-өгбеңер Мени килеңнедиптерге, силерге хора халдадыр деп шиитпир үндүргеш, ону өскертпээн болгай мен – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – 15[+]Ам база, бо үеде, Мен шиитпир үндүрүп, Иерусалимге, Иудеяның чонунга ачы-буян көргүзер деп тур мен. Кортпаңар!

16[+]Силерниң кылыр ужурлуг чүвеңер бо-дур: шуптуңар бот-боттарыңарга шынны чугаалаңар, хоорайларыңарның төп шөлдеринге шииткелдер үндүрерде, алыс шынның, амыр-тайбыңның аайы-биле шиидиңер. 17[+][+]Өске-бир кижиге удур кара сагыш сеткил-чүрээңерге тывылбазын, меге даңгырак кылырынга ынак болбаңар, чүге дээрге ол бүгүнү көөр хөңнүм чок». Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

18Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының сөзү меңээ ажыттынган. 19Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: «Дөрт, беш, чеди болгаш он айда сагып турганыңар шээрлээшкин үелери[*] Иудеяның чонунга өөрүшкүлүг, хөглүг болгаш аас-кежиктиг хүннер апаар; ындыг болганда, алыс шынга, амыр-тайбыңга ынак болуңар».

20Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: «Хөй чоннар, хөй хоорайларның чурттакчылары ам-даа чедип кээр. 21[+]Бир хоорайның чурттакчылары өске хоорайның чурттакчыларынга баргаш: „Барып, Дээрги-Чаяакчыдан ээ көрүүшкүн дилеп, мөргүүлүңер, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчыже чүткүүлүңер. Бис бо бар чыдыр бис“ – дээр. 22[+]Хөй санныг аймактар, күштүг чоннар Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчыже чүткүп, Оон ээ көрүүшкүн дилеп, мөргүүр дээш Иерусалимче чедип кээр».

23[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: «Ол хүннерде аңгы-аңгы дылдарда чугаалап турар бүгү чоннардан он-он кижи бир иудей кижиниң эдээнден халбактанып: „Силер-биле кады чоруурун биске чөпшээреп көрем, чүге дээрге Бурган[†] силер-биле кады дээрзин дыңнадывыс!“ – дижир».

#### 9


Бурганның караа бүгү чоннарже көрүп турар

1[+][+]Өттүр билген медеглел бо-дур. Дээрги-Чаяакчының сөзү бо-дур.

Ол Хадрах деп черге удур болур база Дамаск хоорайга турумчуп алыр,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының караа,
Израильдиң шупту аймактарынче дег, бүгү улус-чоннарже көрүп турар[*] –
2Дамаск-биле кызыгаарлашкак черлиг Хамат хоорайже-даа,
улуг мергежилдиг Тир, Сидон хоорайларже-даа көрүп турар.
3[+]Тир бодунга шивээ тудуп алган,
мөңгүннү доозун дег хөй кылдыр,
алдынны – малгаш дег эңдерик кылдыр чыып алган.
4[+]Көрүңер, Дээрги ооң байлаан былаап аар,
күчү-күжүн далайга узуткап каар.
Тир боду отка өрттенип каар.
5Ол бүгүнү көргеш,
Аскалон хоорай коргуушкунга алзыптар,
Газа хоорай кортканындан сириңейни бээр,
Экрон хоорай база,
чүге дээрге ооң идегели ышкындырган-дыр.
Газага хаан турбас апаар,
Аскалон ээнзирээр[*].
6Азот хоорайга сурас өгбеден укталган улус-чон кээп чурттай бээр.
Мен филистимнерниң турамыын сый шавар мен.
7[+]Оларның аксындан ханныг эът-чемни,
диштеринден – чүдек-бужар аъш-чемни ушта тыртар мен.

Филистимнерниң[†] артынчызы база бистиң Бурганывыска хамааржып,
Иудеяның бир аймаа дег[*] апаар,
а Экрон хоорай иевус чон дег апаар[*].

8Мен Бодумнуң чуртумну таварты эртип турар аг-шеригге удур
камгалал[†] бооп туруп аар мен.
Моон соңгаар кандыг-даа кызагдакчы олап эртпес,
чүге дээрге Мээң караам ол бүгүже көрүп турар.


Келир үедеги хаан биле камгалал

9[+][+]Сион-кыс,[†] өөрүп-хөгле,
Иерусалим[†]-кыс, амырап-байырла-ла!
Көр даан, хааның сенче кел чыдыр:
чөптүг, тиилелгелиг[*],
биче сеткилдиг хаан
элчиген, кыс элчиген оглу мунуп алган кел чыдыр.
10[+][+]Мен Израильде дайынчы тергелерни,[†]
Иерусалимде дайынчы аъттарны узуткап каар мен,
дайынчы ча-согун база узуткаттырар.
Ол хаан өске чоннарга амыр-тайбыңны медеглээр,
бир далайдан өске далайга чедир,
Евфрат хемден чер-делегейниң ужу-кыдыынга чедир чагырар.

11[+][+]Сион-кыс, сеңээ хамаарыштыр чугаалаайн.
Мээң сээң-биле чарып,
хан[†]-биле күштүг болдурган
чагыг-керээмни[†] бодааш,
сээң туттурган улузуңну
суг чок оңгардан хостаар мен.
12[+]Ам идегели бар апарган туттурган улус,
шивээңерже чана бериңер,
чидирииңерни ийи катап хөй кылдыр эгидип бээримни
бөгүн силерге медеглеп тур мен.
13[+]Иудеяны ча дег кылдыр хере тырткаш,
Израильди согун кылдыр салып аар мен.
Сион, сээң оолдарыңны
дайынчы хылыш дег көдүрер мен;
грек чон, оларны сээң оолдарыңга удур көдүрер мен[*].
14[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] чонунуң кырынга көстүп кээр,
Ооң согуну чаңнык дег кызаш дээр.
Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы труба этсир,
мурнуу чүктен хадаан шуурган-биле чедип кээр.
15Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы чонунга дозуг-камгалал дег боор;
олар дайзыннарынче даш шывадаар,
өжээтеннерин сыырыптар;
олар арага ишкен улус дег шимээргээр[*]
база хан кудар аяктар дег,
өргүл бедигээжиниң азыглары дег,
дола бээрлер.
16[+][+]Израильчилерниң Бурганы Дээрги-Чаяакчы
ол хүн оларны камгалаар,
Бодунуң чонун, кодан хою дег, камгалаар.
Олар Ооң черинге оваадайда улуг үнелиг даштар дег чайынналыр.
17Ооң чону кайы хире ачылыг,
кайгамчык чараш бооп көстүрүл!
Далган-тараадан, виноград[†] чулуундан
аныяк оолдар-кыстар чечектелир.

#### 10


Иудея биле Израильдиң катап тургустунары

1[+]Чазын Дээрги-Чаяакчыдан чаъс дилеп, мөргүңер.

Ол диңмирээшкин-кызаңнаажын чайыннадып,
силерге суггур чаъс чагдырып бээр,
кижи бүрүзүнге шөлге чемниг үнүш хайырлаар.
2[+][+][+]Дүрзү-бурганнар[†] хоозун чүве чугаалаар,
караң көрнүрлер хей-куруг көстүүшкүннер көрүп,
меге дүштерин чугаалаар;
оларның аргалалы хей болур.
Ынчангаш улус-чон хойлар[†] дег тояап,
кадарчызы чогундан түреп чоруур.

3[+]«Чоннуң кадарчыларынче Мээң килеңим[†] кыптыкты,
улус-чоннуң хуналарын кезедир мен,
чүге дээрге Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] Мен
Бодумнуң коданым болур Иудеяның чонунче сагыш салып,
ону көрүштүг дайынчы аъдым дег кылып аар мен.
4[+]Иудеядан бажыңның таваанга салыр эң кол даш,
чадырның өргени, дайылдажыр ча-согун –
бүгү чагырыкчылар үнер.
5[+]Олар шупту, тулчуушкун үезинде дайынчылар дег,
дайзыннарын кудумчуда малгаш ышкаш таптай базар;
олар дайылдажып,
аъттыг шериглерни безин ажып-тиилээр,
чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы олар-биле кады болгай.
6Иуданың[†] салгалын быжыглаар мен,
Иосифтиң[†] салгалын камгалаар мен.
Оларны Мен чандырар мен,
чүге дээрге кээргей бердим.
Олар Меңээ кажан-даа кагдырбаан ышкаш боор.
Оларның Бурганы Дээрги-Чаяакчы –
Мен болгай мен, оларга харыы бээр мен.
7[+]Израильчилер маадырлар дег боор,
оларның чүректери арага ишкенде дег хөглүг апаар.
Оларның ажы-төлү ол бүгүнү көргеш, өөрүүр,
оларның чүректери Дээрги-Чаяакчыга хамааржыры дээш өөрүп-байырлаар.
8[+]Мен оларже сыгырып имнээш,
чыыптар мен;
оларны хостап аар болгай мен,
олар биеэде дег хөй санныг болур.
9Мен оларны өске чоннар аразынче
тарадып каапкан-даа болзумза,
олар Мени ырак чурттарга-даа сактып кээр.
Олар-даа, ажы-төлү-даа
дириг артып, чанып кээр.
10[+][+]Чонумну египет черден чандыргаш,
Ассириядан[†] чыып алгаш,
Галаад[†] болгаш Ливанче[†] эккээр мен –
аңаа оларның шуптузун сыңырар чер чок болур.
11[+]Олар кызагдаашкын далайын кеже бээр,
хайнып-мөөрээн далайны томаартып каар.
Нил хемниң ээремнери кургап каар,
турамык Ассирия куду көрдүрер,
Египеттиң[†] эрге-чагыргазының төнчүзү кээр.
12Мен чонумну Дээрги-Чаяакчы-биле харылзаазының ачызында быжыглап каар мен,
олар Мээң адымга чагыртып, амыдыраар».
Дээрги-Чаяакчының медеглээн чүвези ол-дур.

#### 11


Улуг күштерниң буурааны

1[+]Ливан,[†] хаалгаңны ажыт, от сээң пөштериңни чипсин!

2[+]Чойган, ыглап-сыкта,
чүге дээрге пөш кээп ушкан-дыр,
улуг-чаагай ыяштар узуткаттынган-дыр.
Васан[†] черниң дубтары, ыглап-сыктаңар,
чүге дээрге эрттинмес эзимни кыргып каапкан-дыр.
3[+][+]Кадарчыларның ыы-сыызы дыңналып тур:
оларның байлак-чаагай одар-белчиири
узуткаттынган-дыр.
Аныяк арзылаңнарның ырланган алгызы
дыңналып тур:
Иордан шынаазында[†] оларның шыргайлары
узуткаттынган-дыр.


Ийи кадарчы

4Мээң Бурганым Дээрги-Чаяакчы[†] мынча дээн: «Дөгерер дээн кодан хойдан кадарып көр. 5[+][+]Оларны садып алган улус буруузунмайн кыра шаап кааптар, а садыпкан улус: „Дээрги-Чаяакчыга алдар, мен байый бердим!“ – дээр; кадарчылар хойларын[†] кээргевес. 6[+]Мен база бо черниң чурттакчыларын моон соңгаар кээргевес мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Көр, Мен кижи бүрүзүн өске кижиниң база ооң хаанының холунга хүлээдир мен; олар черни хоозурадыр, а Мен оларның холундан кымны-даа адырбас мен».

7Мен дөгерер дээн хойларны хой садыглаар улуска кадарып берип турдум[*]. Ийи даянгыыш тудуп алгаш, бирээзин Буян деп, өскезин Эвилел деп адап алгаш, олар-биле хойларны кадарып эгеледим. 8Бир ай дургузунда өске үш кадарчыны узуткап каан мен. Ол садыгжылар[*] меңээ хөңнү чок апарган, мен база олардан хөңнүм кала берген. 9[+]Ынчан мен: «Моон соңгаар силерге кадарчы болбас мен. Өлүр дээн хойлар өлү берзин, чок болур дээн хойлар чок болзун. Артып калганнары бот-боттарын чипсин» – дээн мен.

10Мен бодумнуң Буян деп даянгыыжымны тудуп алгаш, сыйып каапкаш, бүгү аймактар-биле чарган чагыг-керээмни[†] күш чок болдурдум. 11Чагыг-керээ ол хүн күш чок апарган. Мени хайгаарап көрүп турган хой садыгжылары[*] Дээрги-Чаяакчының ажыдып чугаалаан сөзү ындыг дээрзин билип алган. 12[+]Мен оларга: «Күзээр болзуңарза, меңээ төлеңер, а күзевес болзуңарза, төлевеңер» – дээн мен. Олар меңээ үжен шекел[†] мөңгүн деңзилеп берди.

13[+]Дээрги-Чаяакчы меңээ: «Ол акша-мөңгүннү дой сава кылыкчызынга октап бер![*]» – диди. Оларның мени үнелээн бедик өртээ ыя ол ышкажыл! Мен үжен шекел мөңгүннү алгаш, ону Бурганның өргээзинде дой сава кылыкчызынга октап берген мен. 14Оон мен Эвилел деп ийиги даянгыыжымны сыйып, Иудея биле Израильдиң аразында акы-дуңмалышкы харылзааны үзүп кааптым.

15Дээрги-Чаяакчы меңээ катап база мынча дээн: «Мелегей кадарчыга тааржыр херекселди ап ал. 16[+]Чүге дээрге Мен бо чуртка бир чаа кадарчы бээр мен, ол кадарчы өлүр деп барган хойларже сагыш салбас, читкен хойларны дилевес, кемдээн хойларны эмневес, кадыктарын чемгербес, харын-даа семис хойларның эъдин чиир, оларның дуюгларын үзе тыртып кааптар.

17[+][+]Кодан хоюн каапкаш баар чөгенчиг кадарчы ат болур! Хылыш ооң холунче шашсын, оң талакы караан дешсин! Ооң холу шуут кадып калзын, оң талакы караа шуут согурара берзин!»

#### 12


Иерусалимниң тиилелгези

1[+][+]Өттүр билген медеглел бо-дур. Дээрги-Чаяакчының израиль чон дугайында сөзү бо-дур. Дээрни херип чаткан, черниң үндезиннерин салган, кижини амы-тынныг кылып каан Дээрги-Чаяакчы[†] мынча деп медеглээн: 2[+]«Көрүңер, Мен Иерусалимни эзиртир дашка кылып каар мен, бүгү кожа чоннар эзирик улус дег кээп дүжер. Иерусалимни бүзээлеп турда, Иудеяның салым-чолу база ындыг болур. 3Ол хүн чер-делегейниң бүгү чоннары Иерусалимге удур чыглып кээрге, Мен ону оларның шуптузунга угдунмас даш кылып каар мен. Иерусалимни көдүрер дээн бүгү чоннар кемдей бээр. 4[+]Ол хүн Мен дайынчы аът бүрүзүн аажок коргудуптар мен, ооң мунукчузунуң угаанын солуудадыптар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – Иудеяның чонунче кичээнгейлиг көөр мен, а өске чоннарның бүгү аъттарын согурартып каар мен. 5Ынчан Иудеяның баштыңчылары сеткил-чүрээнде „Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы оларның Бурганы болгаш, Иерусалимниң чурттакчылары күштүг-дүр“ деп бодаар. 6[+]Ол хүн Мен Иудеяның баштыңчыларын оттулар ыяш аразында оттуг суугу дег, моожалар аразында хып турар чырыткы дег кылып каар мен; олар чоок-кавызында – оң, солагай талазында чурттап турар бүгү чоннарны өрттендир чип кааптар. А Иерусалим[†] бодунуң турган черинге катап база чурттакчы чоннуг апаар.

7Дээрги-Чаяакчы баштай Иудеяның шериглеринге тиилелге хайырлаар – оон башка Давидтиң[†] салгалының, Иерусалимниң чурттакчыларының алдары Иудеяның улузунуң алдарындан ажа бээр. 8Ол хүн Дээрги-Чаяакчы Иерусалимниң чурттакчыларынга дозуг-камгалал болур, оларның аразында эң кошкак кижи ол үеде Давид хаан ышкаш апаар, а Давидтиң салгалы Бурган[†] дег, чонну баштап чоруур Дээрги-Чаяакчының төлээзи дег апаар.

9Ол хүн Мен Иерусалимче халдап турар бүгү чоннарны кыргып-хыдыырын бодаар мен».


Өттүр шанчып алган кижи дээш кажыыдал

10[+][+]«А Давидтиң салгалын, Иерусалимниң чурттакчыларын ээ көрнүүчел болгаш Меңээ чаннып мөргүүр улус кылып каар мен. Олар өттүр шанчып алганы кижиже[*] көөр, эр чаңгыс оолдуң ажыын ажааны дег, ооң ажыын ажып ыглап-сыктаар, дун оол дээш кажыыдааны дег, ол кижи дээш кажыыдаар. 11[+]Ол хүн Иерусалимге, Мегиддон шынаазында[†] Гадад-Риммон дээш ыы-сыы дег[*], канчаар-даа аажок улуг ыы-сыы болур. 12Чурттуң чону кажыыдап ыглаар – төрел бөлүк бүрүзү аңгы кажыыдап ыглаар: Давидтиң салгалының төрел бөлүү – бир аңгы, оларның херээжен улузу – бир аңгы; Нафанның салгалының төрел бөлүү[*] – бир аңгы, оларның херээжен улузу – бир аңгы; 13Левийниң салгалының төрел бөлүү – бир аңгы, оларның херээжен улузу – бир аңгы; Шимейниң[*] төрел бөлүү – бир аңгы, оларның херээжен улузу – бир аңгы. 14Арткан бүгү төрел бөлүктер база ындыг: төрел бөлүк бүрүзүнүң эр улузу – бир аңгы, оларның херээжен улузу – бир аңгы кажыыдап ыглаар».

#### 13


Арыглаашкын хүнү

1[+]«Ол хүн Давидтиң[†] салгалынга база Иерусалимниң чурттакчыларынга суг бажы аттыгып үнгеш, оларны бачыттан база бужар-багындан арыглап[†] чуур.

2[+]Ол хүн Мен чер кырындан дүрзү-бурганнарның[†] аттарын узуткап кааптар мен, оон ыңай улус оларны сагынмас апаар – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] медеглээн. – Ол ышкаш бо черден меге медээчилерни[†] база буктарны[†][*] ырадып кааптар мен. 3[+]А бир эвес кандыг-бир кижи өттүр билип медеглээрин уламчылаар болза, ооң төрээн ада-иези аңаа: „Дээрги-Чаяакчының адын тудуп, мегелеп турарың дээш, өлүр ужурлуг сен“ – дээш, ол кижи өттүр билип медеглеп турда, ону өттүр шанчып каар.

4[+][+]Ол хүн ындыг бүдүү билирлер боттарының медеглээн көстүүшкүннеринден ыядып човай бээр; олар улус мегелээри-биле Бурганның медээчизиниң селбегер бөдүүн хевин кетпес. 5Оларның кайызы-даа: „Мен дээрге Бурганның медээчизи эвес мен, тараачын кижи мен, аныяамдан-на чер ажылы кылыр салым-чолдуг болган мен[*]“ – дээр. 6Улус оон: „А чүге сээң хөрээңде сорбулар бар чүвел?“ – деп айтырарга[*], ол кижи: „Ол балыгларны эш-өөрүмнүң бажыңынга алган мен“ – деп харыылаар».


Кадарчыны соп каан, кодан хой тарай берген

7[+]«Хылыш, Мээң томуйлаан кадарчымче,
Мээң чоок кижимче халда! – деп,
Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Кадарчыны соп каарыңга,
хойлар[†] тарай маңнажы бээр!
А хураганнарже[†] Мен Бодумнуң холумну
көдүрер мен.
8Бүгү чурттуң чонунуң
үштүң ийи кезии кырдырып аар,
а үштүң бир кезии дириг артар – деп,
Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
9[+][+]Чоннуң арткан кезиин отче киирер мен;
оларны мөңгүн ышкаш эзилдирип,
шылгаар мен,
алдын ышкаш арыглаар мен.
Олар Мээң адымны кыйгырып,
Меңээ мөргүүрге,
оларга харыылап:
„Бо Мээң чонум-дур“ – дээр мен.
А олар: „Дээрги-Чаяакчы –
бистиң Бурганывыс!“ – дээр».

#### 14


Сөөлгү дайын-чаа, Бурганның чедип кээри

1[+]Дээрги-Чаяакчының хөделип үнер хүнү кел чыдыр. Иерусалим[†], дайзыннар сээң байлааңны сээң иштиңге үлежир-дир. 2[+][+][+]Бүгү чоннарны Иерусалимге удур дайын чорудары-биле чыыптар мен: хоорай эжелеттирер, бажыңнар үптеттирер, а херээжен улус күштеттирер. Хоорайның чурттакчыларының чартык кезиин тудуп аппаар, а арткан кезиин хоорайга арттырып каар.

3Дээрги-Чаяакчы[†] ынчан ол чоннарга удур үнүп келгеш, дайын-чаа үезинде тулушкан дег, олар-биле тулчур. 4[+][+]Ол хүн Ооң буттары Иерусалимниң чөөн талазында Елеон дагның[†] кырынга туруп аар; ол даг чөөн чүктен барыын чүкче ийи чарлы берип, дагда аажок улуг шынааны[†] ажыдыптар. Дагның бир чартыы соңгу чүкче, өске чартыы – мурнуу чүкче чыла бээр. 5[+]Силер Дээрги-Чаяакчының даг шынаазы-биле дезип маңнажыр силер, чүге дээрге дагның ийи чартыының аразында шынаа Эцелге чедир чаттылар. Иудеяның хааны Озияның чагырган үезинде чер шимчээшкининден чоннуң дезип турганы дег[*], дезип маңнажыр силер. Ынчан мээң Бурганым Дээрги-Чаяакчы чедип кээр, Ооң бүгү ыдыктыг[†] төлээлери кады кээр.

6Ол хүн чырык чок боор, чырымалдар көзүлбес апаар[*]. 7[+][+]Ол хүн болза туруп көрбээн үе болур, ону чүгле Дээрги-Чаяакчы билип шыдаар: хүн-даа үнмес, дүн-даа дүшпес, а кежээ дүжерге, чырып кээр.

8[+][+]Ол хүн Иерусалимден тынгарар суг агып бадар: ооң бир чартыы чөөн чүкте далайже, өске чартыы – барыын чүкте далайже киир агар; чайын-даа, кыжын-даа ындыг боор.

9[+][+]Дээрги-Чаяакчы бүгү чер-делегейни хааннап чагырар. Ол хүн Дээрги-Чаяакчы кара чаңгыс болур, улус чүгле Ооң адынга мөгеер.

10[+][+][+][+]Бүгү бо чер соңгу чүкте Гивадан эгелээш, Иерусалимниң мурнуу чүгүнде турар Риммонга чедир оргулааш дег апаар. А Иерусалим хоорай бодунуң турар черинге бедидир көдүрлүр. Ооң кызыгаары Вениаминниң[†] хаалгазындан Бирги хаалгага чедир, Азыгда хаалгага чедир база Хананел суургазындан хаанның виноград[†] сыскырар оңгарларынга чедир шөйлүр. 11Улус аңаа чурттай бээр, хоорайны оон ыңай кажан-даа бүрүнү-биле узуткавас. Иерусалим айыыл чок турар.

12Иерусалимге удур чаалашкан бүгү чоннарже Дээрги-Чаяакчы мындыг аарыг-хайны ыдар: оларның мага-боду, боттары бут кырынга турда-ла, ирип каар, карактары – карак оңгарларынга-ла, а дылдары – аастарынга-ла ирип каар. 13[+]Ол хүн Дээрги-Чаяакчы оларже улуг мөгүдээшкин ыдар. Олар шупту холдарындан удур-дедир сегиржип аар, бот-боттарынче холун көдүрүп, халдап эгелээр. 14Иудея безин Иерусалимге удур[*] чаалажы бээр. Оон чоок-кавыдагы бүгү чоннарның байлаа: алдын-мөңгүн, идик-хеп эңдерик хөй чыгдына бээр. 15Ол-ла аарыг-хайдан аъттар, элчигеннер, мулдар, тевелер болгаш оларның турлагларында бар бүгү өске мал-маган кырлып каар.

16[+][+]Иерусалим-биле чаалажып турган бүгү чоннардан дириг арткан улус Хаанга, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчыга мөгеер дээш база Чадырлар байырлалын[†] демдеглээр дээш чылдың-на кээп турар апаар. 17[+]Бир эвес чер-делегейниң чоннарының кайы-бирээзи Аг-шериглиг хаан Дээрги-Чаяакчыга мөгеери-биле Иерусалимче барбас болза, ол чон чаъс чок артар. 18Бир эвес египет чон бээр чедип келбес болза[*], Чадырлар байырлалын демдеглеп келбес чоннарже Дээрги-Чаяакчының ыткан аарыг-хайы египетчилерже база халдаар. 19Египет[†] чон болгаш Чадырлар байырлалын демдеглеп келбес бүгү өске чоннар боттарының бачыттары дээш шак ындыг кеземче алыр.

20[+]Ол хүн аъттарның дериинге безин «Дээрги-Чаяакчыга ыдыктаткан» деп бижип каан боор. Дээрги-Чаяакчының өргээзинде чем хайындырар паштар өргүл салыр бедигээштиң[†] мурнунда савалар дег ыдыктыг болур. 21[+]Иерусалимде база Иудеяда бүгү паш-сава Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчыга ыдыктаткан болур. Өргүл салыры-биле келген бүгү улус ол паш-саваны ап алгаш, өргээн малдың эъдин быжырар. Ол хүн Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының өргээзинге садыгжылар[*] турбас.

### Малахия

#### Малахия

Малахия


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Киирилде


Малахия медээчиниң ному


Киирилде

Малахия дээрге «Мээң төлээм» дээн уткалыг ат. Ол болза хуу ат эвес, а бижилгеге адын салбаан авторнуң шолазы чадавас. Номнуң бижиттинген үези бистиң эрага чедир V век болгу дег.

Израиль чоннуң бир кезии Вавилонга туттуруушкундан ээп келгеш, Иерусалимде Бурганның өргээзин катап тургузуп каан-даа болза, израиль чон Бурганның олче сагыш салып турарынга чигзинип турган. Чон аразында, Бурганның бараалгакчыларының аразында безин, Бурганга мөгейип, бараан болурда, тоомча чок, салдынчак чорук бар апарган. Оларның өргүлдери Дээрги-Чаяакчыга төлеп чок болуп, а амыдыралы Ооң хоойлузунга дүүшпейн турган.

Малахияның кол сорулгазы – Дээрги-Чаяакчының өндүр улуг ынакшылын чонга сагындырары база Бурган биле Израильдиң аразында чарган чагыг-керээге шынчы чоруун база катап көргүзеринче улус-чонну кыйгырары. Ол оон ыңай Дээрги-Чаяакчы Бодунга орук белеткеп бээр кылдыр Бодунуң төлээлекчизин айбылап чорудар деп аазап турар. Бурган чедип келгеш, чөптүг чорукту катап тургузуп, бузуттуг-бак улусту кезедир база чонну бачыттан арыглаар.

#### 1

1Өттүр билген медеглел бо-дур. Дээрги-Чаяакчының израиль чонга Малахияны дамчыштыр ажыткан сөзү.


Бурганның Израильге онза ынаа

2[+]Дээрги-Чаяакчы[†]: «Мен силерге ынак мен» – деп чугаалады.

А силер: «Сээң биске ынакшылың чүден көстүп турарыл?» – дээр-дир силер.

«Иаков[†] биле Исав[†] ийистер эвес чүве бе? – деп, Дээрги-Чаяакчы харыылады. – Ындыг-даа болза, Иаковка ынак мен, 3[+][+]а Исавка хөңнүм чок. Мен Исавтың даглыг чуртун хоозурадып кагдым[*], ооң ээлээн черин ээн кургаг хову кылдыр хуулдуруп, шөө-бөрүлерге бериптим».

4[+]Эдом[†] чурттуглар: «Бис чылча шаптыртывыс, ынчалза-даа хоозураан чуртувусту катап тургузуп аар бис» – деп тургай аан. А Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы: «Олар катап тудуп аар-даа болза, Мен үрегдеп каар мен. Оларның чуртун бузуттуг чер деп адаар, а боттарын Дээрги-Чаяакчының кезээ шагда килеңнээни[†] чон деп адаар. 5Силер боттарыңар ону көрүп кааш: „Дээрги-Чаяакчы Израильдиң кызыгаарларындан дашкаар-даа өндүр бедик!“[*] – деп чугаалаар силер» – диди.


Бурганга төлеп чок өргүлдер

6[+][+]«Оглу адазын, а чалча кижи – дээргизин хүндүлээр. Бир эвес Мен Адаңар болзумза, Меңээ хүндүлелиңер кайыл? Бир эвес Мен Дээргиңер болзумза, чүге Мени хүндүлевес силер?» Бурганның адын баксырадып чоруур бараалгакчылар,[†] Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының силерге чугаалаан чүвези ол-дур.

А силер: «Сээң адыңны канчаар баксыраттывыс?» – деп тур силер.

7[+]«Силер Мээң өргүл салыр бедигээжимче бужартадып каан аъш-чем эккеп салыр-дыр силер».

А силер: «Бис Сени чүнүң-биле бужартадып кагдывыс?» – деп тур силер.

«Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр бедигээшти[†] херекке албайн барып болур деп санаар-дыр силер. 8[+]Өргүл кылыры-биле согур малдар эккээр-дир силер, ол кем-буруу эвес бе?! Аскак-бүскек, аарыг мал эккээр-дир силер, ол кем-буруу эвес бе?! Ындыг малды чагырыкчыга аппарып бээрин шенеп көр даан! Ол таарзынар деп бе, сенче ээ көрнүр деп бе?» Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

9«„Бурган[†] чонувусту өршээр кылдыр, Аңаа чаннып, мөргүңер че“ – деп турар-дыр силер. Ынчалза-даа силерниң холуңардан ындыг өргүлдер кээп турда, Ол силерже ээ көрнүр деп бе?» Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

10[+]«Силерниң кайы-бирээңер Бурганның өргээзиниң хаалгазын хаап каан болза эки боор. Ынчан Меңээ өргүл салыр бедигээшке хей черге от кывыскан херээ чок боор ийик. Силер Мээң сеткилимге кирбес-тир силер – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – Мен силерниң холуңар салган өргүлге таарзынмас мен. 11[+][+]Мээң адым хүн үнер чүктен хүн ажар чүкке чедир өске чоннар аразынга өндүр бедик. Каяа-даа Мээң адымга тураскааткан чаагай чыттыг чүүлдер кыпсыр, арыг[†] өргүлдер кылыр, чүге дээрге Мээң адым ол чоннар аразынга өндүр бедик». Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

12«А силер Мээң адымны баксырадып: „Дээргиге өргүл салыр бедигээш чаржынчыг-дыр“ – деп турар-дыр силер, аңаа салган аъш-чемни херекке албайн барып болур деп санаар-дыр силер. 13Силер: „Кандыг кончуг берге үүле боор!“ – дээш, Мени херекке албас-тыр силер – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – Оорлап алган[*], аскак азы аарыг малды өргүл кылдыр эккеп салырыңарга, ындыг өргүлдү Мен силерниң холуңардан хүлээп аар мен бе? – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – 14[+][+][+]Коданында эки эр малдыг, оозун Дээргиге өргүүр бооп даңгыраглапкан, а оон өргүл кылдыр четпес-дудуу мал эккеп салган кара сагыштыг кижи каргаттырар! Мен – өндүр улуг Хаан болгай мен, бүгү чоннар аразында Мээң адым ханы хүндүлүг».

Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.

#### 2


Бурганның бараалгакчыларын чемелээни

1[+]«Бурганның бараалгакчылары,[†] силерге ам бээр айтыышкыным бо-дур: 2[+][+]Мээң адымны алдаржыдыңар. А бир эвес Мени тооп дыңнавас база Мээң адымны алдаржыдарын чүрээңерге хүлээп албас болзуңарза, Мен силерже каргыш ыдар мен, силерниң алгыш-йөрээлиңерни каргыш кылдыр хуулдуруптар мен – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] чугаалаан. – Каргап эгелей бердим, чүге дээрге силер Мээң адымны алдаржыдарын чүрээңерге хүлээп албаан-дыр силер.

3[+]Силерниң үре-салгалыңарны кезедир мен[*]. Байырлалдарда өргээн малыңарның чинин арыннарыңарже хөме чашканнап кааптар мен, силерни ол чин-биле кады үндүр октаптар мен. 4[+]Мээң Левийден укталган аймааңар-биле чарган чагыг-керээм[†] күштүг бооп артсын дээш, силерге ол айтыышкынны бергенимни билип алыңар – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – 5Мээң Левийниң аймаа-биле чарган чагыг-керээм силерге эки-чаагай амыдыралды бээр ужурлуг турган, ол бүгүнү Мен хайырладым-даа. Левиттер[†] Менден коргар ужурлуг турган, ынчангаш Менден коргуп, Мээң адымны ханы хүндүлеп турган. 6[+]Левийниң салгакчылары алыс шын өөредигни чугаалап турган, оларның аксындан меге сөс үнмээн. Олар Меңээ туралыы-биле, шынныы-биле бараан болуп турган, хөй улусту бачыттан чайлаткан.

7[+][+]Бурганның бараалгакчызының аксы-сөзү угаан-билигни кадагалаар ужурлуг, ынчан улус ооң чугаа-сөзүнден өөредигни дыңнаксаар, чүге дээрге ол – Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының төлээлекчизи-дир. 8[+]А силер ол оруктан өскээр барган-дыр силер, боттарыңарның өөредииңер-биле хөй улусту буураткан-дыр силер. Левийниң аймаа-биле чарган чагыг-керээмни үрээн-дир силер – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – 9[+]Ынчангаш Мен силерни бүгү чоннуң мурнунга чөгенчиг, куду көрдүрген улус кылып каан мен, чүге дээрге силер Мээң оруктарым эдербээн-дир силер, ыдыктыг хоойлуну[†] ажыглаарда, улусту ылгай көрүп турган-дыр силер».


Иудейлерниң боттарының кадайларынга шынчы эвес чоруу

10[+]Бис шуптувус чаңгыс Адалыг эвес бис бе? Бисти чаңгыс Бурган[†] чаяап каан эвес чүве бе? А чүге бис Ооң ада-өгбевис-биле чарган чагыг-керээзин үреп, бот-боттарывыска кара сагыштыг болганывыс ол?

11[+]Иудейлер[†] кара сагыштыг болган-дыр. Израиль[†] чоннуң аразында, Иерусалим[†] хоорайда чүдек-бужар чүве үүлгеттинип турар-дыр. Иудейлер Дээрги-Чаяакчының ынак ыдыктыг черин[†] бужартаткан-дыр: олар өске бурганнарга мөгеер херээженнерге хандыкшып, өгленчип алган-дыр. 12Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы ынчаар кылып турар кижи бүрүзүн Израильдиң аал-ораннарындан чайладып каапсын, ындыг кижиге Аңаа өргүл кылыр арга бербес болзун!

13Оон ыңай мындыг чүве кылып турар-дыр силер: Дээрги-Чаяакчының өргүл бедигээжинче карак чажын хөме кудуп каапкан-дыр силер. Ыглап-сыктап, хомудап турар-дыр силер, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы силерниң өргүлдериңерже ам көрүнмейн турар-дыр, оларны силерниң холуңардан хүлээп албас апарган-дыр. 14«Чүге ындыгыл?» – деп айтырып тур силер. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы аныяаңда өгленишкен кадайың биле сээң араңарда херечи-дир: ол херээжен кижи сээң кыс эжиң, өгленчир дугайында дугуржулга ёзугаар кадайың-даа болза, сен аңаа шынчы эвес болган-дыр сен.

15Бурган ашак-кадай улусту чаңгыс мага-боттуг, сагыш-сеткилдиг боор кылдыр чаяап каан болгай. А чүге Ол олар тудуш чаңгыс болзун деп күзээрил?[*] Бурганга таарымчалыг үре-салгал ботталдырзын дээш. Ынчангаш силер сеткил-чүрээңерни кадагалаңар, кым-даа бодунуң аныяанда өгленишкен кадайынга шынчы чоруун үревезин. 16[+]«Бир эвес кандыг-бир кижи бодунуң кадайынга хөңнү чок апарып, ооң-биле чарлыр болза[*], ол кижи дерзии чорук-биле, хеви-биле дег, шыптынып аар – деп, Израильдиң Бурганы, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – Ынчангаш сеткил-чүрээңерни кадагалаңар, ындыг кара сагыштыг чорук кылбаңар».


Бурганның чонну шын шиидер дээш кээри

17[+][+][+]Дээрги-Чаяакчыны чугаа-сөзүңер-биле бужургандырып алган-дыр силер. «Чүвүс-биле Аңаа бужурганчыг апарганывыс ол?» – деп айтырар-дыр силер.

«Дээрги-Чаяакчы бузут үүлгедип турар улусче эки көрнүп турар, Ооң сеткилинге ындыг улус кирип турар» – деп хыйланып турарыңар-биле база «Чөптүг шииткел кылыр Бурган кайыл?» – деп айтырып турарыңар-биле.

#### 3

1[+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†]: «Көрүңер, Меңээ оруктан белеткеп берзин дээш, Мен Бодумнуң төлээмни мурнай чорудуп тур мен. Силерниң чүткүп турарыңар Дээрги Бодунуң өргээзинге хенертен чедип кээр, силерниң көрүксеп турарыңар чагыг-керээмни[†] медеглээр төлээм мыя бо кел чыдыр» – деп харыылаан-дыр.

2[+]Ооң чедип кээр хүнүн кым шыдажырыл? Ол көстүп кээрге, кым шыдажырыл? Ол эзилдирер от, саваң дег болур. 3[+]Ол мөңгүн арыглаар[†] эзилдирикчи дег олуруп алгаш, Левийниң аймаан арыглап, оларны алдын-мөңгүн дег эзилдирип каар. Ынчан олар Дээрги-Чаяакчыга чөптүг өргүл кылыр. 4Ынчан Иудея биле Иерусалимниң өргүлдери, шаандакы үеде-даа дег, эрткен чылдарда-даа дег, Дээрги-Чаяакчыга өөрүнчүг болур.

5[+][+][+][+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы: «Мен силерге шииткел үндүрүп чедип кээр мен. Караң көрнүрлерге, кады чурттаан эжинге шынчы эвестерге, мегелеп даңгыраглаарларга, хөлечиктерниң ажыл төлевирин бербестерге, дулгуяк херээженнерни[†] база өскүс кижилерни кызагдаарларга, даштыкы улустуң эргелерин казыырларга – Менден кортпас улуска удур саадал чокка херечилеп, оларның буруузун илередир мен» – деп чугаалаан.

6-7[+][+][+]Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы: «Мен, Дээрги-Чаяакчы, өскерилбес мен. А силер Иаковтуң[†] үре-салгалы болуп артпышаан-на болгай силер[*]. Ада-өгбеңерниң үезинден-не Мээң дүрүмнеримни үреп, оларны сагывайн турган силер. Менче эглип келиңер, Мен база силерже эглип кээр мен» – деп чугаалаан.

А силер: «Канчап эглип кээр бис?!» – деп тур силер.


Бурганга хамааржыр чүүлдерни оорлап болбас

8«Кижи Бурганга хамааржыр чүүлдерни оорлап болур бе? А силер Мээң чүүлдеримни оорлап турар-дыр силер».

«Сеңээ хамааржыр чүүлдерни канчаар оорлап турдувус?» – деп тур силер.

«Меңээ бээр ужурлуг бүгү чүвеңерниң оннуң бир кезээ-биле,[†] өргүл-белектериңер-биле. 9[+]Силер – бүгү чон – каргаттырар силер, чүге дээрге Мээң чүүлдеримни оорлап турар-дыр силер. 10[+][+]Шыгжамырларже дүжүттүң оннуң бир кезээн бүрүнү-биле эккелиңер – Мээң өргээмге аъш-чем турзун – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – Оон Мени шенеп көрүңер даан: дээрниң эжиктерин силерге ажыдып бербес-тир мен бе, силерже ачы-буянымны сыңырар чер чок кылдыр харамнанмайн бадырып бербес-тир мен бе? 11Мен силерниң дүжүдүңерни хоралакчыларга чиртпес мен, шөлдериңерде виноград[†] сыптарында чимис база черже кээп дүшпес – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – 12Ынчан бүгү чоннар силерни амыр-чыргалдыг деп адаар, чүге дээрге силерниң чериңер кайгамчык эки болур». Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.


Бурган Бодунуң чөптүг-шынныын көргүзер

13«Силер Меңээ удур кадыг сөстер чугаалап турдуңар» – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалаан.

А силер: «Бис Сеңээ удур чүнү чугааладывыс?» – деп тур силер.

14[+]Силер: «Бурганга бараан боорга, ажык чок-тур. Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының дүрүмнерин сагып, Ооң мурнунга качыгдап ыглаан улус дег муңгарап чоруп тургаш, кандыг ажык-дуза алдывыс? 15[+]Бис ам бардам улусту амыр-чыргалдыг деп санаар-дыр бис. Бузуттуглар чедиишкинниг болуп тур, олар Дээрги-Чаяакчыга чөңгээлеп тура безин, кеземче чок артып каар-дыр» – деп турган силер.

16[+]А Бургандан коргар улус ол үеде аразында чугаалажырга, Дээрги-Чаяакчы оларже кичээнгей салып, дыңнап турган. Ынчаарга Дээрги-Чаяакчыдан коргар, Ооң алдар-адының дугайында бодаар улустуң аттарын киирген тураскаалдыг ном Ооң мурнунга бижиттинип турган.

17[+][+]«Олар Меңээ хамааржыр – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – Мээң хөделип үнер хүнүмде олар Мээң улуг үнелиг өнчү-хөреңгим болур. Мен оларга, ада кижи аңаа бараан болуп турар оглунга дег, хайыралыг боор мен. 18[+]Ынчан силер Бурганга бараан болуп турар чөптүг-шынныг кижи биле Аңаа бараан болбайн турар бузуттуг кижиниң аразында ылгалды катап база билип каар силер».

#### 4

1[+][+]«Көрүңер, суугу ышкаш кызыдыр изидер үе кел чыдар-дыр. Бүгү бардам, бузуттуг улус кадып калган ыяш дег апаар, ол үеде оларны өрттедиптер – деп, Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы[†] чугаалаан, – олардан будуктар-даа, дазыл-даа артпас. 2[+]Ынчалза-даа силерге – Мээң адымны ханы хүндүлээр улуска – чөптүг чорукту эккээр хүн үнүп кээр, ооң херелдери экиртир эмнээр. Ынчан силер, челеден чежип салган бызаалар дег, дешкилеп ыңай болур силер, 3бузуттуг улусту таптаар силер. Мээң хөделип эгелээр үемде, олар силерниң будуңар адаанга бок-доозун дег апаар». Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези ол-дур.


Түңнел сөс

4[+]«Мээң чалчам Моисейниң[†] хоойлузун[†] – Хорив[†] дагга аңаа бүгү израиль чонга хамаарыштыр бергеним хоойлу-дүрүмнерни утпайн сактып чоруңар. 5[+]Дээрги-Чаяакчының өндүр улуг, коргунчуг шииткел хүнү[†] чедип кээр бетинде, Мен силерже Илия[†] медээчини[†] чорудуптар мен. 6[+]Ол адаларның чүректерин ажы-төлүнче, а ажы-төлдүң чүректерин – адаларынче ээлдирер. Оон башка Мен келгеш, чер-чуртту бүрүнү-биле узуткап каар мен».

## Чаа Чагыг-керээ

### Чаа Чагыг-керээ

Чаа Чагыг-керээ


Матфей

Марк

Лука

Иоанн

Ажыл-чорудулга

Иаков

1 Пётр

2 Пётр

1 Иоанн

2 Иоанн

3 Иоанн

Иуда

Римчилерге

1 Коринфичилерге

2 Коринфичилерге

Галатчыларга

Эфесчилерге

Филипчилерге

Колосчуларга

1 Фессалоникчилерге

2 Фессалоникчилерге

1 Тимофейге

2 Тимофейге

Титке

Филимонга

Еврейлерге

Ажыдыышкын


### Матфей

#### Матфей

Матфей


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Киирилде


Матфейниң бижээни Буянныг Медээ


Киирилде

Христиан чаңчылдың санап турары-биле, бо номну бижээн кижи – үндүрүг хавырыкчызы Матфей Левий. Иисус Христос ону кыйгырып, эдерткеш, Бодунуң он ийи элчининиң бирээзи кылып алган (Мф 9:9; Мк 2:14; Лк 5:27).

Матфей Буянныг Медээзин колдуунда еврей номчукчуларга хамаарыштыр бижээни ылап хире. Матфей номун Иисустуң ада-өгбе даңзызындан эгелээн. Ол даңзыда Иисусту еврей чоннуң өгбези Авраам биле израиль хаан Давидтиң дорт салгакчызы кылдыр көргүскен. Эрги Чагыг-керээни болганчок-ла цитаталавышаан, Матфей Назарет чурттуг Иисус дээрге Бурганның медээчилериниң Ооң чедип кээриниң дугайында баш бурунгаар чугаалап турганы, Бурганның шилип алганы Хаан болгаш Камгалакчы ылап-ла ол-дур дээрзин онзалап демдеглеп турар. Матфей оон ыңай Иисустуң ыдыктыг хоойлуну бүрүнү-биле күүсеткенин номунда айытпышаан, Ол израиль чоннуң эң дээди төлээлекчизи дээрзин көргүскен.

Матфей Иисустуң чугаалары болгаш өөредиинче улуг кичээнгейни салып турар (бүгү номнуң дөрттүң бир кезии). Бо Буянныг Медээ Иисусту мерген угаанныг башкы кылдыр көргүзүп турар: Иисус Бурганның Хоойлузун тайылбырлаар база Ооң Чагыргазының дугайында өөредир эргелиг. Иисустуң өөредиин темалар аайы-биле беш бөлүкке чарып, тургускан: 1) Даг кырынга суртаал (5–7 эгелер); 2) он ийи элчинге чагыглар (10-гу эге); 3) Бурганның Чагыргазының дугайында угаадыглыг чугаалар (13-кү эге); 4) Христостуң өөреникчизи болурунуң дугайында чагыг (18-ки эге); 5) келир үеде делегейге чүү болурунуң дугайында өттүр билген медеглел (24–25 эгелер). Матфейниң номунче Иисустуң өске Буянныг Медээлерде таварышпайн турар он угаадыглыг чугаазы база кирип турар.

#### 1


Христостуң ада-өгбе даңзызы


(Лк. 3:23-28)

1[+]Авраамдан[†] база Давидтен[†] укталган Иисус[†] Христостуң[†] ада-өгбе даңзызы бо-дур.

2[+]Авраам Исаактың[†] ачазы турган. Исаак – Иаковтуң,[†] Иаков – Иуда[†] биле ооң акы-дуңмаларының ачазы турган. 3[+]Иуда – Фарес биле Зерахтың (а оларның авазы – Фамар), Фарес – Хецроннуң, а Хецрон Арамның ачазы турган. 4[+]Арам – Аминадавтың, Аминадав – Наассоннуң, а Наассон Салмоннуң ачазы турган. 5[+]Салмон – Воозтуң ачазы (а Воозтуң авазы – Раав)[†] турган. Вооз – Овидтиң ачазы (а Овидтиң авазы – Руф) турган. Овид – Иессейниң,[†] 6[+][+]а Иессей Давид хаанның ачазы турган.

Давид – Соломоннуң[†] ачазы (а Соломоннуң авазы – Урияның кадайы) турган. 7[+]Соломон – Ровоамның, Ровоам – Авияның, а Авия Асафтың[*] ачазы турган. 8[+]Асаф – Иосафаттың, Иосафат – Иорамның, а Иорам Озияның ачазы турган.[*] 9Озия – Иоафамның, Иоафам – Ахазтың, а Ахаз Эзекияның ачазы турган. 10Эзекия – Манассияның, Манассия – Амостуң[*], а Амос Иосияның ачазы турган. 11[+][+]Иосия – Иехонияның болгаш ооң акы-дуңмаларының өгбези турган[*]. (Оларның чурттап турган үезинде израиль чонну Вавилонче[†] көжүрүп үндүрген чүве-дир.)

12[+]Израиль[†] чонну Вавилонче көжүрген соонда, Иехония Салафиилдиң ачазы апарган, а Салафиил Зоровавелдиң ачазы турган. 13Зоровавел – Авиудтуң, Авиуд – Элиакимниң, а Элиаким Азорнуң ачазы турган. 14Азор – Садоктуң, Садок – Ахимниң, а Ахим Элиудтуң ачазы турган. 15Элиуд – Элеазарның, Элеазар – Маттанның, а Маттан Иаковтуң ачазы турган. 16[+]А Иаков Иосифтиң[†] ачазы турган. Ол Иосиф болза Христос деп адаткан Иисусту божаан Марияның[†] ашаа боор.

17Ынчангаш Авраамдан Давидке чедир шупту он дөрт салгал, Давидтен израиль чонну Вавилонче көжүрүп үндүргенинге чедир база он дөрт салгал болгаш израиль чонну Вавилонче көжүргенинден Христостуң төрүттүнгенинге чедир база-ла он дөрт салгал солушкан.


Христостуң төрүттүнгени


(Лк. 2:1-7)

18[+]Иисус Христос мынчаар төрүттүнген. Ооң авазы Марияны Иосиф-биле дүгдеп каан чүве-дир[*]. Ынчалза-даа олар өгленчир бетинде, Марияның Ыдыктыг[†] Сүлдеден[†] иштелгени билдине берген. 19[+]Ооң душтуу боор Иосиф чөптүг-шынныг кижи турган болгаш, Марияны улус мурнунга бак атка киирбес дээш, кымга-даа дыңнатпайн, дүгдээшкинни бүдүү соксадыр деп шиитпирлээн[*]. 20Ынчалзажок ол ынчаар бодап алган турда, Дээрги-Чаяакчының төлээзи ооң дүжүнге көзүлгеш, мынча дээн: «Давидтиң оглу, Иосиф, Марияны кадай кылып аарындан кортпа. Чүге дээрге ооң иштинде Чаш төл Ыдыктыг Сүлдеден боттанган-дыр. 21[+][+]Мария оол уруг божуп алыр, а сен Ону Иисус[*] деп адап аар сен, чүге дээрге Ол Бодунуң чонун бачыттарындан камгалаар-дыр». 22-23[+][+][+](Дээрги-Чаяакчының Бодунуң медээчизин[†] дамчыштыр: «Көрүңер даан, арыг[†] кыс иштели бергеш, оол уруг божуп алыр, Ону Эммануил деп ат-биле адаарлар» – деп чугаалаан чүүлү ынчаар боттанган-дыр. А Эммануил деп ат «Бурган[†] бистиң-биле» дээн уткалыг.)

24Иосиф оттуп келгеш, Дээрги-Чаяакчының төлээзиниң дужааганын ёзугаар, Марияны кадай кылып алган. 25Ынчалза-даа Иосиф, кадайы оглун[*] божуваан шаанда, ооң-биле эр, херээжен харылзаа кылып көрбээн. Иосиф оолду Иисус деп адап алган.

#### 2


Мерген угаанныгларның Иисуска мөгейгени

1[+][+]Иисус[†] Ирод хаанның[†] чагырган үезинде[*] Иудеяның Вифлеем хоорайга төрүттүнген. Элээн болгаш, Иерусалимче чөөн чүктен мерген угаанныг чурагачылар келген[*]. 2[+][+]Олар: «Иудейлерниң[†] чаа төрүттүнген Хааны кайыл? Бис Ооң сылдызы үнгенин чөөн чүкке көргеш, Аңаа мөгейип келдивис» – дээннер. 3Ону дыңнааш, Ирод хаан болгаш Иерусалимде хамык улус катай-хаара дүвүреп үнген. 4Ирод Бурганның дээди бараалгакчыларын[†] болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчыларын дөгерезин чыып алгаш: «Христос[†] каяа төрүттүнер ужурлугул?» – деп айтырган. 5Олар аңаа: «Иудеяның Вифлеемге – деп харыылаан. – Чүге дээрге Бурганның медээчизиниң[†] номунда мынчаар бижээн-дир:

6[+]„Иудея черинде турар Вифлеем,
сен Иудеяның чагырга турар хоорайларындан чүнүң-биле-даа дора эвес сен,
чүге дээрге Мээң израиль чонумну кадарар Чагырыкчы сенден үнер-дир“».

7Ирод ынчан мерген угаанныгларны бүдүү келдирткеш, сылдыстың чырып үнген үезин ылавылап алган. 8Ол оон мерген угаанныгларны Вифлеемче чорудупкаш: «Ынаар баргаш, Чаш төл дугайында бирден бирээ чокка билип алыңар. А тып алгаш, менче дыңнадыптар силер, мен база Аңаа мөгейип чедер мен» – деп чагып каан. 9Хаанны дыңнап алгаш, олар чорупкан.

Мерген угаанныгларның чөөн чүкке көрген сылдызы, Чаш төлдүң турган чериниң кырынга доктаай бергижеге чедир, оларның мурнунга чырып бар чораан. 10Сылдысты көргеш, оларның өөрээнин чүге деңнээр! 11[+]Олар бажыңче киргеш, Чаш төл биле Ооң авазы Марияны[†] көрүп кааш, доңгая кээп дүжүп, Аңаа мөгейгеннер. Оон боттарының эртине сугар аптаражыын[†] ажыткаш, белектерин: алдынны база ладан,[†] мирра[†] деп чаагай чыттыг чүүлдерни Олче сунуп бараалгааннар.

12[+]Оон мерген угаанныглар дүжүнде Бургандан «Иродче барбаңар» деп кичээндириг алгаш, боттарының чуртунче өске оруктап чана бергеннер.


Египетче дезиишкин

13Мерген угаанныглар чоруй барганда, Иосифтиң[†] дүжүнге Дээрги-Чаяакчының төлээзи кирип, мынча дээн: «Тур, Чаш төлдү болгаш Ооң авазын алгаш, Египетче[†] дезивит. Сеңээ сагындырбаан шаамда, аңаа артар сен, чүге дээрге Ирод Чаш төлдү дилеп тыпкаш, узуткаар деп турар-дыр».

14Иосиф туруп келгеш, Чаш төлдү Ооң авазы-биле кады алгаш, дүне Египетче чорупкан. 15[+][+]Ол аңаа Ирод өлгүжеге дээр чурттап турган. Дээрги-Чаяакчының Бодунуң медээчизин дамчыштыр: «Бодумнуң Оглумну Египеттен үндүр кыйгырып алган мен» – дээн сөстери ынчаар боттанган чүве-дир.


Бичии чаштарны узуткааны

16Мерген угаанныгларга мегеледип алганын билгеш, Ирод аажок килеңнеп[†] үнген. Хаан оларның чугаазындан билип алганы үени барымдаалап, Вифлеемде база ооң чоок-кавызында ийи харлыг болгаш оон бичии эр хиндиктиг чаштарны дөгерезин өлүрерин шериглеринге дужааган. 17[+]Иеремия[†] медээчини дамчыштыр Бурганның мынча дээн чүвези ынчалдыр боттанган:

18[+]«Рамада[*] алгы-кышкы, ажыг-шүжүгнүң ыы-сыызы дыңналып тур.
Рахил[†] ажы-төлүнүң ажыын ажып ыглап, хөңнү чазалбайн тур,
чүге дээрге оларны ышкынган-дыр!»


Мария биле Иосифтиң Египеттен чанып келгени

19Ирод өлүп каарга, Дээрги-Чаяакчының төлээзи Египетте Иосифтиң дүжүнге кирген. 20Ол мынча дээн: «Тур, Чаш төлдү Ооң авазы-биле кады алгаш, израиль черже ээп чанывыт. Чаш төлдүң өлүмүн күзээннер ам чок апарган-дыр».

21Иосиф тургаш, Чаш төлдү Ооң авазы-биле кады алгаш, израиль черже чорупкан. 22Ынчалза-даа Иудеяда Иродтуң орнунда ооң оглу Архелай хааннай берген деп дыңнааш, ынаар баарындан сезинген. Дүжүнде сагындырыг алгаш, Иосиф Галилея[†] черинче чорупкан. 23[+]Ол ынаар баргаш, Назарет деп хоорайга чурттай берген. Дээрги-Чаяакчының медээчилерин дамчыштыр Христос дугайында: «Ону назорей[†] деп адаар» – дээн сөстери ынчалдыр боттанган чүве-дир[*].

#### 3


Иоанн Медеглекчиниң суртаалы


(Мк. 1:1-8; Лк. 3:1-9, 15-17; Ин. 1:19-28)

1[+]Ол хүннерде Иудеяның ээн кургаг ховузунга Иоанн[†] Медеглекчи чедип келгеш, суртаалдап эгелээн. 2[+]Ол: «Бачыдыңар миннип, Бурганче эглиңер! Дээрниң Чагыргазы[*] чоокшулап келген-дир» – деп чугаалап турган. 3[+]Иоанның дугайында Исайя[†] медээчи[†] мынча деп чугаалаан турган:

«Ээн кургаг ховуда алгырган кижиниң үнү дыңналган:
„Дээрги-Чаяакчыга оруктан белеткеңер!
Ооң эртер кокпаларын дорттап бериңер“».

4[+][+]Иоанн теве дүгүнден кылган хептиг болгаш белинде хөм курлуг турган, а чиир чеми шартылаа болгаш ховунуң ары чигири болган. 5Улус аңаа ынчан Иерусалимден, бүгү Иудеядан болгаш Иордан хемниң[†] чоок-кавызында суурлардан кээп турган. 6[+]Боттарының бачыттарын ажыы-биле билинген улусту Иоанн Иорданның суунче суп турган.[*]

7[+][+]Аңаа сугже суктурары-биле[†] хөй фарисейлер болгаш саддукейлер кээп турарын көргеш, Иоанн оларга мынча дээн: «Силер, чылан сыскындылары! „Бурганның кел чыдар килеңинден[†] чайлай бээр бис“ деп, силерни кым сагыш алындырды? 8Бурганче ээлгениңерниң херек кырында үре-түңнелин көргүзүңер! 9[+]Чүгле: „Бистиң адавыс – Авраам“[†] – деп сөстер-биле боттарыңарны аргалаарын семевеңер! Бурган[†] бо чыдар даштардан-даа Авраамга ажы-төл чаяап шыдаар дээрзин силерге чугаалап тур мен. 10[+]Балды ыяштарның дөзүн кезеринге белен-дир. Эки чимис бербестээн ыяштарны одура шапкаш, отче киир октаптар.

11[+][+]Бачыдыңар миннип, Бурганче ээлгениңерниң демдээ кылдыр, силерни сугже суп тур мен. Ынчалза-даа менден күчү-күштүг Кижи мээң соомдан чоруп олурар. Мен Ооң идиин-даа тудуп алгаш чоруурунга төлеп чок мен[*]. Ол силерни Ыдыктыг[†] Сүлдеже,[†] отче сугар-дыр. 12[+][+]Тараа үрезинин саваңдан арыглаар[†] айыыр шагда-ла Ооң холунда-дыр, Ол тараа үрезинин үүжелей урар уургайынга чыып алыр, а саваңны өшпес отка өрттедиптер».


Иисустуң сугже суктуруп алганы


(Мк. 1:9-11; Лк. 3:21-22)

13Иисус[†] ол үеде Галилеядан[†] Иордан хемче, Иоаннга сугже суктуруп аар дээш, чедип келген. 14Иоанн баштай Ону соксадып: «Мен харын Силерге сугже суктурар ужурлуг мен. Силер чоп менче келдиңер?» – деп турган.

15Ынчалза-даа Иисус: «Бо удаада ындыг болгай аан. Бурганның бисти кылзын деп күзээн бүгү чүвезин ынчалдыр күүседир бис» – деп харыылаан. Ынчаар орта, Иоанн чөпшээрешкен. 16[+][+]Сугже суктуруп алгаш, Иисус хемден үнүп кээри билек, дээр аңгайтыр ажыттына берген.

Оон Иисус Бодунуң кырынче көге-буга дег бадып орар Бурганның Сүлдезин көрүп каан. 17[+][+]Ооң соонда дээрден үн дыңналган: «Бо дээрге Мээң ханы ынак оглум-дур, Ол Мээң сеткилимге кирер-дир!»

#### 4


Иисустуң күткүттүргени


(Мк. 1:12-13; Лк. 4:1-13)

1Ыдыктыг[†] Сүлде[†] ынчан Иисусту эрликке күткүттүрери-биле ээн кургаг ховуже аппарган. 2[+][+]Дөртен хүн база дөртен дүн дургузунда шээрленгеш, Иисус[†] аажок аштай берген. 3[+]Ынчан Аңаа күткүкчү эрлик чедип келгеш: «Сен шынап-ла Бурганның Оглу болзуңза, бо даштарга хлеб болу бээрин дужаавыт» – дээн.

4[+]Иисус мынча деп харыылаан: «Бижилгеде: „Кижи амытан чүгле хлеб-биле эвес, а Бурганның чугаалаан бүгү чүвезиниң ачызында амыдыраар болгай“ – деп бижээн-дир».

5[+]Эрлик[†] ынчан Ону ыдыктыг хоорай Иерусалимче аппаргаш, Бурганның өргээзиниң кырының эриинге тургускаш, мынча дээн: 6[+]«Сен Бурганның Оглу болзуңза, черже шурай бер. Чүге дээрге Бижилгеде: „Ол Бодунуң төлээлеринге Сени чагып каарга, олар Сени, будуң дашка тептикпезин дээш, холдары-биле көдүрүп аарлар“ – деп бижээн-дир».

7[+]Иисус аңаа: «Бижилгеде оон ыңай: „Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңны шеневе!“ – деп база чарлык болган болгай» – деп харыылаан.

8Эрлик ооң соонда Ону дыка бедик дагже үндүре бергеш, бо делегейниң хамык күрүнелерин бүгү өндүр-чаагайы-биле көргүскеш: 9«Доңгая кээп дүжүп, меңээ мөгеер болзуңза, бо бүгүнү Сеңээ бээр мен» – дээн.

10[+][+]Иисус аңаа: «Ырап чор, эрлик! Бижилгеде: „Чүгле Дээрги-Чаяакчы Бурганыңга мөгейип чор, чүгле Аңаа бараан бол“ – деп бижээн-дир» – деп харыылаан.

11[+]Эрлик ынчан Ону каапкаш барган. Оон Иисуска дээрниң төлээлери чедип келгеш, Аңаа бараан болуп турганнар.


Иисустуң Галилеяга бараан болуушкунунуң эгези


(Мк. 1:14-15; Лк. 4:14-15)

12[+]Иоанны[†] кара-бажыңче киир октапканын дыңнааш, Иисус Галилеяже[†] ээп келген. 13[+][+][+]Ол Назаретти каапкаш, Галилея хөлүнүң[†] эриинде, Завулон[†] биле Неффалимниң[†] черинде турар Капернаум хоорайга чурттай берген[*]. 14[+]Бурганның Исайя[†] медээчини[†] дамчыштыр чугаалаан сөстери ынчалдыр боттанган:

15«Завулоннуң база Неффалимниң чери, Иордан хемниң[†] ындында,
далайже баар орукта өске чоннар чурттаан Галилея!
16[+]Караңгыга чурттап орган чон өндүр улуг чырык көрүп кагды,
өлүмнүң хөлегези бүргээн черде чурттаан улуска чырык чайыннап келди».

17Ол үеден бээр, Иисус мынча деп суртаалдап эгелээн: «Бачыдыңар миннип, Бурганче эглиңер! Чүге дээрге Дээрниң Чагыргазы чоокшулап келген-дир».


Баштайгы өөреникчилер


(Мк. 1:16-20; Лк. 5:1-11)

18[+]Бир-ле катап Галилея хөлүнүң эрии-биле эртип бар чыткаш, Иисус ийи алышкыны: Пётр деп адаткан Симонну база ооң дуңмазы Андрейни көрүп каан. Олар балыкчылар турган болгаш, четкилерин хөлче салып турганнар. 19[+]Иисус оларга: «Мени эдериңер. Силерни кижилер тывыкчылары кылып каар мен» – дээн. 20[+]Алышкылар четкилерин каапкаш, ол дораан Ону эдерип чорупканнар.

21Улаштыр бар чыткаш, Ол өске ийи алышкыны: Зеведейниң оглу Иаков[†] биле ооң дуңмазы Иоанны көрүп каан. Олар ачазы Зеведей-биле кады хемеде четкилерин септеп органнар. Иисус оларны кый депкен. 22Алышкылар ол дораан хемезин-даа, ачазын-даа каапкаш, Ону эдерип чорупканнар.


Иисустуң чонну өөредип, экиртип турганы


(Лк. 6:17-19)

23[+]Иисус бүгү Галилеяны эргий кезип, синагогаларга[†] улусту өөредип, Дээрниң Чагыргазының дугайында Буянныг Медээни[†] суртаалдап база кандыг-даа аарыг-аржыктан улусту экиртип чораан. 24[+]Ооң дугайында дамчыыр чугаа бүгү Сирияга тарай берген[*]. Янзы-бүрү аарыг-човалаңга алыскан, күштүг аарышкыдан хинчектеткен, букшуураан, тыртар болгаш чартыктаан кижилерин улус Аңаа эккеп туруп берген. Иисус оларның шуптузун экиртип турган. 25[+]Галилеядан, Он-хоорайдан,[†] Иерусалимден, Иудеядан болгаш Иорданның ол чарыындан келген мөөң чон Ону эдерип чораан.

#### 5


Иисустуң даг кырынга чонга өөредиг бергени

1Мөөң чонну көрүп кааш, Иисус[†] дагже үне берген. Ол орта олуруп аарга, өөреникчилери[†] Ооң чанынга чедип келгеннер. 2Иисус оларны өөредип, мынча дээн:


Ылап шын амыр-чыргалдыг улус


(Лк. 6:20-23)

3[+]«Сагыш-хөңнү ядарааннар амыр-чыргалдыг, чүге дээрге Дээрниң Чагыргазы оларныы боор.

4[+]Муңгарап ыглааннар амыр-чыргалдыг, чүге дээрге Бурган[†] оларны аргалап каар.

5[+]Биче сеткилдиглер амыр-чыргалдыг, чүге дээрге чер-чуртту салгап алырлар.

6[+]Чөптүг-шынныг чорук[†] кылыксааш, аштап-суксаан чүве дег, кызып чүткээннер амыр-чыргалдыг, чүге дээрге Бурган оларның ындыг күзелин бүрүнү-биле хандырар.

7[+]Өскелерге өршээлдиглер амыр-чыргалдыг, чүге дээрге Бурган оларга өршээлдиг боор.

8[+][+]Арыг[†] чүректиглер амыр-чыргалдыг, чүге дээрге Бурганны көөрлер.

9[+][+]Амыр-тайбың нептередикчилери амыр-чыргалдыг, чүге дээрге Бурган оларны ажы-төлүм деп адаар.

10Чөптүг-шынныг чоруу дээш, истедип сүрдүргеннер амыр-чыргалдыг, чүге дээрге Дээрниң Чагыргазы оларныы боор.

11[+]Мени эдергениңер дээш, улус силерни бак сөглээр, истеп сүрер болгаш канчаар-даа нүгүлдээр болза, амыр-чыргалдыг силер. 12[+]Ол дээш өөрүп-байырлаңар! Чүге дээрге аажок улуг шаңнал силерни дээрге манаар. Силерниң мурнуңарда чурттап чораан Бурганның медээчилерин[†] база ынчалдыр истеп сүрүп турганнар».


Дус биле чырык


(Мк. 9:50; Лк. 14:34-35)

13«Силер – кижи төрелгетенниң дузу силер. Дус ажыг эвес апарза, ооң амданын чүнүң-биле дедир эгидерил? Ол ам чүге-даа херек чок апаар, улус таптай бассын дээш, ону чүгле үндүр октаары артар. 14[+]Силер – бүгү делегейниң чырыы силер. Даг кырында турар хоорай ажытталып шыдавас. 15[+]Кым-даа болза чырыткыны кывыскаш, сава-биле дуй базырбас, харын бажыңда хамык улуска чырызын дээш, ону колдуга салып каар. 16[+]Ачылыг ажыл-херээңер көзүлзүн база улус Дээрде Адаңарны алдаржытсын дээш, силерниң чырыыңар улус мурнунга база ынчалдыр чырызын».


Моисейниң берген хоойлузу

17[+]«Мени ыдыктыг хоойлуну[†] азы Бурганның медээчилериниң өөредиин күш чок болдурар дээш келген деп бодаваңар. Мен оларның өөредиин күш чок болдурар эвес, а боттандырар дээш келген мен! 18[+]Алыс шынны чугаалап тур мен: дээр биле чер-ле хевээр турар болза, ол бүгү боттанмаан шаанда, ыдыктыг хоойлудан чаңгыс-даа эң хензиг үжүк, чаңгыс-даа шыйыг читпес. 19[+]Ынчангаш айтыышкыннарның эң бичиизин-даа үрээр болгаш өскелерни база ынчаар кылырынга өөредир кижи Дээрниң Чагыргазынга адактың адаа боор. А айтыышкыннарны күүседир база өскелерни ынчаар өөредир кижи Дээрниң Чагыргазынга өндүр улуг боор. 20[+]Силерге чугаалап тур мен: фарисейлер болгаш ном-хоойлу тайылбырлакчыларындан артык чөптүг-шынныг чурттавас болзуңарза, Дээрниң Чагыргазынче кирбес силер».


Килең дугайында

21[+]«Бурунгу өгбелеривиске: „Кижи өлүрбе! А өлүрүкчүнү шииткелге онаар-дыр“ – деп чугаалаанын дыңнаан силер. 22[+]А Мен ам силерге: „Өске кижиже килеңнээн[†] кижи[*] безин шииткелге төлептиг“ – деп тур мен. Кым өске кижиге: „Чөгенчиг хей!“ – дээрил, ону дээди иудей Чөвүлелге[†] шиидип болур. Кым: „Мелегей!“ – дээрил, ону тамының[†] оду-биле кезедип болур. 23Сен өргүл салыр бедигээшче[†] Бурганга өргүлүң аппаргаш, өске кижиниң сеңээ бир-ле хомудалын сактып келзиңзе, 24өргүлүңнү бедигээш мурнунга каапкаш, баштай ол кижи-биле барып эптежип ал. Оон дедир келгеш, ам-на Бурганга өргүлүң кыл.

25[+][+]Сени буруудаткаш, шииткел черинче аппар чыдар кандыг-бир кижи бар болза, ооң-биле орук ара эрте дээре эптежип ал. Оон башка адаанчың сени шииткекчиге эккээр, а шииткекчи сени таңныылга хүлээдиптерге, ол сени кара-бажыңче киир октаптар. 26Алыс шынны сеңээ чугаалап тур мен: өреңни сөөлгү көпеекке чедир[*] төлеп бербээн шааңда, оон үнүп шыдавас сен».


Кады чурттаан эжинге өскерилбезиниң дугайында

27[+]«„Кады чурттаан эжиңге өскерилбе“ – деп чугаалаанын дыңнаан силер. 28[+]А Мен силерге херээженче туралап кайгапкан кижи-ле ооң-биле сагыжында өскерлипкени ол деп чугаалап тур мен. 29Оң карааң сени бачытче чыгаар болза, ону ушта казып, октавыт! Бүгү мага-бодуңну тамыже киир октадырының орнунга, ооң бир кезээнден адырлыры сеңээ дээре. 30[+]Оң холуң сени бачытче чыгаар болза, ону одура шаап, октавыт! Бүгү мага-бодуңну тамыже киир октадырының орнунга, ооң бир кезээнден адырлыры сеңээ дээре».


Чарлыышкын дугайында


(Мф. 19:9; Мк. 10:11-12; Лк. 16:18)

31[+]«„Кадайы-биле чарлып турар кижи чарлыышкын херечилелин аңаа бээр ужурлуг“ – деп чугаалаан-дыр. 32[+]А Мен болза кадайының самыыраанындан өске кандыг-бир чылдагаан-биле оон чарлып турар кижи ону ашаанга өскерлиринче албадапкан боор деп чугаалап тур мен. А ол ышкаш бодунуң ашаандан чарылган херээженни кадайланып алган кижи база ашак-кадайның аразында шынчы чорукту үрээни ол».


Даңгырактар дугайында

33[+]«Бурунгу өгбелеривиске: „Аксы-даңгырааңны сагып чор. Дээрги-Чаяакчының мурнунга аашкынган чүвеңни күүсет“ – деп чугаалаанын дыңнаан силер. 34[+]А Мен силерге шуут-ла даңгыраглаваңар деп чугаалап тур мен: дээр-биле-даа, чүге дээрге ол Бурганның дүжүлгези-дир; 35[+][+]чер-биле-даа, чүге дээрге ол болза Бурганның бут салыр ширтээ-дир; Иерусалим[†]-биле-даа, чүге дээрге ол өндүр улуг Хаанның хоорайы-дыр; 36бодуңнуң бажың-биле-даа, чүге дээрге чаңгыс-даа дүгүңнү ак азы кара кылып шыдаар эвес сен. 37[+]Чүгле ылап „ийе“ болза, „ийе“ деп, ылап „чок“ болза, „чок“ деп чоруңар. А аңаа немей чугаалаан бүгү чүве – эрликтен келген боор».


Дайзыннарыңарга ынак болуңар


(Лк. 6:27-36)

38[+]«„Карак дээш карак, диш дээш диш“ – дээнин дыңнаан силер. 39[+]А Мен силерге мынча деп тур мен: бузуттуг кижиге удурланма. Оң талакы чаагыңче дажыпкан кижиге солагай талазын база дөгеп бер. 40Хөйлеңиң хунаап алыр дээш, чаргы-чаалы үндүрген кижиге тонуңну база уштуп бер. 41Сени ооң-биле кады муң базым эртип, аңаа дузалаарынче албадапкан кижи-биле кады немей база бир муң базымны эрт.[*] 42[+]Сенден диленген кижиге бер, сенден чегдинген кижиге бербес мен диве.

43[+]„Чаныңда кижиге[†] ынак бол, а дайзыныңны көөр хөңнүң чок бол“ – деп чугаалаанын дыңнаан силер. 44[+][+]А Мен ам силерге мынча деп тур мен: дайзыннарыңарга ынак болуңар, силерни истеп сүргеннер дээш, мөргүңер[*]. 45[+][+]Ынчан силер Дээрде Адаңарның ажы-төлү боор силер. Ол Бодунуң хүнүнге бузуттуг-даа, буянныг-даа улустуң кырынга деңге хүннээрин чарлык үндүрүп, эки-даа, бак-даа улусче чаъзын деңге чагдырып турар болгай. 46Чүгле силерге ынак улуска ынак болзуңарза, чүү дээш шаңнал алыр силер? Үндүрүг хавырыкчылары[†] база ынчалдыр кылып турар эвес бе? 47Чүгле боттарыңарның чоок улузуңар-биле мендилежип чоруур болзуңарза, онзагай чүнү кылып чорууруңар ол? Өске чоннар улузу[†] база ынчалдыр кылып турар эвес бе?

48[+]Ынчангаш Дээрде Адаңарның четпес тала чогу дег, силер база четпес тала чок бооп көрүңер».

#### 6


Ядыыларга ачы-дуза дугайында

1[+]«Көрдүңер бе, улус-ла силерни көрзүн дээш, чөптүг-шынныг херектерни улус мурнунга кыла бербеңер: ынчалзыңарза, Дээрде Адаңарның шаңналын албас силер.

2[+]Ынчангаш ядыыларга хайырлал берип тура, ийи арынныгларның, улус оларны мактазын дээш, синагогалар[†] болгаш кудумчуларга кыла бээри дег, хөйге чарлаттынмаңар. Силерге алыс шынны чугаалап тур мен: олар бодунуң шаңналын пөктүр ап алганнар-дыр. 3А сен чединмес кижиге дузалап туруңда, оң холуң чүнү кылып турарын солагай холуң билбезин. 4Сээң ол хайырлалың чажыт болзун. Ынчан бүгү чажыт чүвени көрүп турар Адаң сени шаңнаар[*]».


Мөргүл дугайында


(Лк. 11:2-4)

5[+]«Мөргүп тура, синагогалар болгаш кудумчу белдирлеринге туруп алгаш, кижи бүрүзү оларны көрзүн дээш, мөргүүрүнге[†] ынак ийи арынныглар дег болбаңар. Силерге алыс шынны чугаалап тур мен: олар бодунуң шаңналын пөктүр ап алганнар-дыр. 6[+]А сен мөргүп тура, өрээлиңче кире бергеш, эжииң хаап алгаш, көзүлбес Адаңга мөргү. Ынчан бүгү чажыт чүвени көрүп турар Адаң сени шаңнаар*.

7[+]А мөргүп тура, өске чоннар улузу[†] дег, артык сөстер этпеңер. Олар „хөй чугаа кылырывыска, Бурган[†] бисти дыңнап каар“ деп бодаарлар. 8Оларга дөмей болбаңар, чүге дээрге Адаңардан дилеп четтикпейн чыдырыңарда-ла, Ол силерге чүү херегин билир. 9Мынчаар мөргүп чоруңар:

„Дээрде Адавыс!
Сээң ыдыктыг[†] адың алдаржызын!
10[+]Сээң Чагыргаң чедип келзин.
Дээрге дег, черге база
Сээң күзел-сорууң чогуп бүтсүн.
11[+]Амыдыраар хлеб-тараавысты
биске бөгүн хайырла.
12Биске өрелиг улусту өршээгенивис дег,
өре-ширевисти база биске өршээ.
13[+][+]Бисти күткүлгеге алыспас кылып көр[*],
ол ышкаш бузуттугдан бисти адырып көр.
[Чүге дээрге чагырга, күчү-күш база алдар
Сеңээ кезээ-мөңгеде хамааржыр-дыр. Аминь.][†][*]“

14[+]Улустуң үүлгедиглерин өршээр болзуңарза, Дээрде Адаңар база силерниң үүлгедиглериңерни өршээр. 15[+]А улустуң үүлгеткен багын өршээвес болзуңарза, Дээрде Адаңар база силерниң үүлгедиглериңерни өршээвес».


Шээрленириниң дугайында

16[+]«Шээрленип тургаш, ийи арынныглар дег, хөлүе берген чорбаңар. Олар боттарының шээрленип турарын улус көрзүн дээш, арын-шырайын ажаавастар. Силерге алыс шынны чугаалап тур мен: олар бодунуң шаңналын пөктүр ап алганнар-дыр. 17А сен шээрленип тура, бажың дүгүн эдип, арның чуп ал. 18Шээрленип турарыңны чажыт бүгү чүвени көрүп турар Адаңдан өске кым-даа билбезин. Ынчан чажыт бүгү чүвени көрүп каар Адаң сени шаңнаар[*]».


Бурган эртине-байлактан чугула


(Лк. 11:34-36; 12:22-34)

19[+][+]«Бодуңарга эртине-байлакты черге чыгбаңар, аңаа ону үзүт-ховаган үгдередип кааптар, дат тудуп чиптер база оорлар бажыңче шургуп киргеш, оорлап аппаар. 20[+]Эртине-байлааңарны дээрге чыып алыңар, аңаа ону үзүт-ховаган-даа, дат-даа чивес база оорлар-даа шургуп киргеш, алгаш барбас. 21Чүге дээрге эртине-байлааңар кайда болдур, чүрээңер база ында боор.

22Мага-боттуң чырыткызы – карак ол-дур. Ынчангаш карактар-ла кадык болза, бүгү мага-бодуңну чырык дола бээр. 23А карааң четпестээн[*] болза, бүгү мага-бодуңну караңгы бүргээр. Ынчаарга, сенде бар чырык караңгы апарган болза, ол караңгы кайы хире дүмбей деп!

24[+]Кым-даа ийи дээргиге хары угда бараан бооп шыдавас: чок-ла болза бирээзин көрбес, а өскезинге ынак боор азы бирээзинге кызып бараан болгаш, өскезин тоовас боор. Силер база Бурганга болгаш акша-мөңгүнге хары угда бараан болуп шыдавас силер.

25[+]Ынчангаш силерге чугаалап тур мен: амыдыраар дизе – чүнү ижер-чиирил деп; мага-бодуңарга – чүнү кедерил деп сагыш човаваңар. Амыдырал чүгле аъш-чемден хамаарышпас, а мага-боттуң чаагай чоруу чүгле хептен хамаарышпас. 26[+]Дээрниң куштарын көрүңер даан: олар тараа тарывас, дүжүдүн ажаавас, аңмаарже шыгжавас-тыр, ындыг-даа болза, Дээрде Адаңар оларны ашкарып-чемгерип турар-дыр. А силер куштардан оранчок үнелиг болгай силер! 27Силерниң араңардан кайыңар ол бүгү дээш сагыш човааш, назынын оода-ла бир шак хире узадып шыдааныл?[*] 28Хеп-даа дээш чүге сагыш човаар силер? Шөлде лилия чечектерниң канчаар өзерин көрүңер даан: ажылдавас, аргыттынмас болгайлар. 29[+]Ынчалза-даа Соломон[†] хаан безин бодунуң бүгү өндүр-чаагайы-биле ол чечектерниң оода кайы-бирээзи дег кеттинип көрбээнин силерге чугаалап тур мен. 30[+]Шөлде бөгүн бар, а даарта суугуже киир октаптар оът-сигенни безин Бурган ынчалдыр хепкерер болганда, силерни кайы хире хепкерер деп бодаар силер, биче бүзүрелдиглер![†]

31Ынчангаш сагыш човаваңар база: „Чүнү чиир бис?“, „Чүнү ижер бис?“ азы „Чүнү кедер бис?“ – деп туруп бербеңер. 32Өске чоннар улузу ол бүгү дээш хөлзеп чоруур. А Дээрде Адаңар силерге ол бүгү херек дээрзин билир. 33[+]Чүнү-даа мурнай Бурганның Чагыргазынга[†] башкартырын кызыңар, Бурганның чөптүг-шынныг деп санаан чүвезинче чүткүңер. А Ол силерге арткан бүгү чүвени бээр. 34Ынчангаш даартагы хүн дээш сагыш човаваңар. Даартагы хүн боду дээш боду сагыш човаар: хүн бүрүзүнде бодунуң ажаанзыралы баш ажыг боор».

#### 7


Өскелерни шиитпеңер


(Лк. 6:37-38, 41-42)

1[+] «Кымны-даа шиитпеңер, Бурган[†] ынчан силерни база шиитпес. 2[+]Чүге дээрге өскелерни канчаар шиидер-дир силер, Бурган силерни база ынчаар шиидер, а кандыг хемчээл-биле хемчээп бээр-дир силер, Бурган силерге база ынчаар хемчээп бээр. 3Бодуңнуң карааңда чудукту эскербейн чыткаш, эжиңниң караанда чартыны чүге эскерип каар сен? 4Бодуңнуң карааңда чудук бар хиреңде, эжиңге канчап: „Карааңда чартыны ап кааптайн“ – дээр сен? 5Ийи арынныың ол-дур! Баштай бодуңнуң карааңда чудукту уштуп каавыт, эжиңниң караандан чартыны канчаар уштурун ынчан көрүп каар сен.

6[+]Ыттарга ыдыктыг[†] чүүлдер каап бербеңер, хаваннар мурнунга ак шуру эртине чашпаңар. Оон башка ыттар эглип келгеш, силерже халдай бээр, а хаваннар эртинеңерни таптай базып кааптар».


Дилениңер, дилеңер, эжикти соктаңар


(Лк. 11:9-13)

7«Дилениңер, Бурган силерге бээр; дилеңер, тып аар силер; эжикти соктаңар, Бурган силерге ажыдып бээр. 8[+]Диленген кижи бүрүзү алыр, дилээн кижи бүрүзү тып алыр, соктаан кижи бүрүзүнге ажыдып бээр.

9Оглу хлеб айтырарга, силерниң араңардан кым олче даш сунарыл? 10А балык айтырарга, кым чылан сунуп чыдарыл? 11[+]Бузуттуг-бак-даа тургаш, ажы-төлүңерге буянныг белек берип билир болзуңарза, дээрде Адаңар Оон диленген улуска кайы хире эки чүүлдерни бербес деп!

12[+][+]Ынчангаш силерге улус кандыг хамаарылгалыг боорун күзээр-дир силер, боттарыңар база улуска шак ындыг хамаарылгалыг болуңар. Моисейниң[†] хоойлузунуң[†] база медээчилерниң[†] өөредииниң алыс утказы мында болдур ийин».


Тар эжик


(Лк. 13:24)

13«Тар эжик дамчыштыр кириңер, чүге дээрге өлүм эжии алгыг, а ынаар чедире бээр орук делгем, хөй улус ол орук-биле бар чыдар. 14[+]Ынчалза-даа мөңге амыдыралдың[†] эжии тар, а ынаар чедире бээр орук кызаа, ону тып чедип кээр улус эвээш».


Улусту кылган ажылының үре-түңнелинден билип аар


(Лк. 6:43-44; 13:25-27)

15[+][+]«Меге медээчилерден кичээниңер. Олар силерже хой кежи эштип алган чедип кээр, а херек кырында араатан бөрүлер боор. 16[+]Оларны кылган ажылының үре-түңнелинден танып аар силер. Харагандан виноград[†] чимизи азы тенниг оотпактан фига чимизи чыыр ийикпе? 17[+]Шак ынчаар эки ыяш чаагай чимис бээр, а багай ыяш багай чимис бээр. 18Эки ыяш багай чимис берип шыдавас, а багай ыяш эки чимис берип шыдавас. 19[+]Эки чимис бербестээн ыяштарны кескеш, отче киир октаптар. 20Ынчангаш ындыг улусту кылган ажылының үре-түңнелинден танып аар силер.

21[+]Мени: „Дээрги! Дээрги!“ – деп турар кижи болган-на Дээрниң Чагыргазынче кирип шыдавас, а чүгле Мээң Дээрде Адамның[†] күзел-соруун күүседип чоруур кижи кирер. 22[+][+]Шииткел хүнүнде[†] Меңээ хөй улус: „Дээрги! Дээрги! Силерниң адыңардан суртаалдавайн келдивис бе? Силерниң адыңар-биле буктарны[†] үндүр сывыртавайн турдувус бе?. Силерниң адыңар-биле дыка хөй кайгамчык чүүлдерни кылбадывыс бе?“ – дижи бээр. 23[+]Мен ынчан оларга үзе сөглээр мен: „Мен силерни кажан-даа билбес чордум. Бачыт[†] үүлгедикчилери, Менден ыраңар!“»


Ийи аңгы бажың таваа


(Лк. 6:47-49)

24«Ынчангаш Мээң бо сөстеримни дыңнап турар база херек кырында сагып чоруур кижи бүрүзү бодунуң бажыңын даш кырынга тудуп алган угаанныг кижиге дөмей. 25Чаъс кудуп, хемнер дажып, хат-шуурган киткээш, бажыңны хөме тавараан. А ол бузулбаан, чүге дээрге ооң таваан дашта салган-дыр. 26Ынчаарга Мээң сөстеримни дыңнап турар, ынчалза-даа херек кырында сагывас кижи бүрүзү бодунуң бажыңын элезин кырынга туткан сээдең кижиге дөмей. 27[+]Чаъс кудуп, хемнер дажып, хат-шуурган киткээш, бажыңны хөме тавараан. А бажың коргунчуг дааш-биле буступ кээп дүшкен».

28Иисус[†] ол чугаазын доозуптарга, чыылган чон Ооң берген өөредиин кайгап ханмаан. 29[+]Чүге дээрге Ол улусту ном-хоойлу тайылбырлакчызы ышкаш эвес, а эрге-чагырга ээлээн кижи ышкаш өөредип турган.

#### 8


Кежи аарыг кижини экирткени


(Мк. 1:40-45; Лк. 5:12-16)

1Иисус[†] дагдан бадып кээрге, эңдерик хөй чон Ону эдерип чорупкан. 2[+][+]Аңаа кежи аарыг кижи чедип келгеш, Ооң мурнунга дискек кырынга олура дүшкеш: «Дээрги! Күзээр-ле болзуңарза, мени арыглап[†] каап шыдаар силер» – дээн.

3Иисус холун сунуп, ол кижиге дээскеш, мынча дээн: «Күзеп тур мен, арыгланы бер!» Кеш аарыы[†] дораан-на ол кижиден сойлу берген. 4[+][+]Иисус ынчан аңаа мынча дээн: «Дыңна, бо дугайында кымга-даа чугаалава. Бурганның бараалгакчызынга[†] барып көстүп каг. Ооң соонда Моисейниң[†] хоойлузунда[†] айытканын ёзугаар Бурганга өргүлден кыл. Сен ол өргүлүң-биле экирээниңни улуска херечилеп көргүскен боор сен».


Чүс шериг баштыңының чалчазын экирткени


(Лк. 7:1-10)

5Иисус Капернаумга чедип кээрге, чүс шериг баштыңы Аңаа чоокшулап келгеш, дуза дилээн. 6Ол мынча дээн: «Дээрги, мээң бир чалчам бажыңымда чартыктааш, аажок хинчектенип чыдыр».

7Иисус аңаа: «Мен ам баргаш, ону экиртип каар мен» – деп харыылаан.

8[+]Чүс шериг баштыңы мынча дээн: «Дээрги, бажыңымның эргинин Силерге артадырынга төлеп чок кижи-дир мен. Чүгле дужаап көрүңер: мээң чалчам ынчан экирий бээр. 9Мен бодум чагырга адаанда кижи-дир мен, бодумнуң чагырган шериглерим база бар. Оларның бирээзинге „Бар“ дээримге, бар чыдар; өскезинге „Бээр кел“ дээримге, чедип кээр; чалчамга „Мону кыл“ дээримге, кылып каар болгай».

10[+]Иисус ындыг чугаа дыңнааш, кайгай берип, Ону эдерип чораан улуска мынча дээн: «Израиль[†] чондан кымда-даа мындыг улуг бүзүрел[†] барын көрбээнимни чугаалавас аргам чок-тур! 11[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: чөөн база барыын чүкте чурттардан келген хөй улус[*] Дээрниң Чагыргазынга Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Иаков[†] олар-биле кады дойлаар олуттарны ээлептер. 12[+]А Дээрниң Чагыргазын салгаар ужурлуг турган улус дүмбей караңгыже үндүр сывыртадып аар. Аңаа чүгле ыы-сыы болгаш диштер кыжыраажы дыңналыр».

13[+][+]Иисус оон чүс шериг баштыңынга: «Чана бер. Бүгү чүве сээң бүзүрелиң ёзугаар болур» – дээн. Чүс шериг баштыңының чалчазы ол дораан экирий берген.


Иисустуң хөй улусту экирткени


(Мк. 1:29-34; Лк. 4:38-41)

14[+]Иисус Пётрнуң бажыңынга келгеш, ооң кат-иези халыын аарыгдан изип-хып чыдарын көрүп каан. 15[+]Ол чыткан херээжен кижиниң холунга дээптерге, эъдиниң изии дораан чавырлы берген. Экирээн кижи туруп келгеш, Иисуска бараан болуп эгелээн.

16Кежээ дүшкенде, Аңаа хөй букшуураан улус эккелгеннер. Ол Бодунуң сөзү-биле буктарны[†] үндүр сывыртааш, хамык аарыг улусту экиртип каан. 17[+]Исайя[†] медээчини[†] дамчыштыр: «Ол бистиң човалаңывысты Боду чүктеп, бистиң аарыгларывысты ап алды» – деп медеглеттинген сөстер ынчаар боттанганы ол.


Иисусту эдерери берге


(Лк. 9:57-62)

18[+]Ону долгандыр турар мөөң чонну көрүп кааш, Иисус өөреникчилеринге[†] хөлдүң ол чарыынче эжиндирип кеже бээрин дужааган. 19Аңаа бир ном-хоойлу тайылбырлакчызы чедип келгеш: «Башкы, кайнаар-даа баар болзуңарза, Силерни эдерер мен» – дээн.

20Иисус: «Дилгилер үңгүрлүг болур, дээрниң куштары уялыг болур, а Кижи амытан Оглунга[†] кум кыннып аар чер безин тывылбас-тыр» – деп харыылаан.

21Ооң өске өөреникчизи Аңаа: «Дээрги! Баштай ачамны барып хөөржүдүп каарын чөпшээреңер» – дээн.

22А Иисус аңаа мынча деп харыылаан: «Мени эдер! Өлүглер боттарының өлүг кижилерин хөөржүдүп тургай аан».


Иисустуң шуурганны томаартканы


(Мк. 4:35-41; Лк. 8:22-25)

23Иисус хемеже олуруптарга, өөреникчилери Ону эдерип олурупкан. 24Хенертен хөлге күштүг шуурган эгелеп, чалгыглар хемени хөме шаап эгелээн. А Иисус удуп чыткан. 25Өөреникчилери Ооң чанынга келгеш, Ону оттурупкаш: «Дээрги! Бисти камгалаңар, дүжүп өлдүвүс-ле!» – деп алгыржы бергеннер. 26[+][+]Иисус оларга мынча дээн: «Биче бүзүрелдиглер, чүге ындыг кортук силер?» Ол оон туруп келгеш, хат биле сугну томаарыыр кылдыр чагырарга, шуут-ла ыржым-шыпшың апарган. 27Улус кайгаанындан аайын тыппайн турган: «Хат биле суг безин Аңаа чагыртып турар, бо чүү адам Кижил?»


Букшуураан ийи кижини экирткени


(Мк. 5:1-20; Лк. 8:26-39)

28Иисус хөлдүң ол чарыында Гадара[*] черинче кежип кээрге, чевег-куйлардан[†] Аңаа уткуй букшуураан ийи кижи үнүп келген. Олар аажок айыылдыг боорга, кым-даа ол оруктап чоруурундан сестир турган. 29[+]«Бурганның Оглу, Силерге бистен чүү херегил? – деп, олар алгыржып үнген. – Силер бисти доктааткан хуусаа бетинде хинчектээр дээш бээр келдиңер бе?»

30Олардан ыракта бир кодан хаван одарлап чораан. 31Буктар Иисустан дилеп, ээрежип эгелээннер: «Бисти бо улустан үндүр сывырар болзуңарза, кодан хаванче чорудуп көрүңер!»

32Иисус оларга: «Барыңар!» – дээн. Буктар улустан үнгеш, хаваннарже кире бергеннер. Ол дораан кодан хаван чүмү-биле кадыр элден хөлче шурай бергеш, дүжүп өлүп калган. 33Хаван кадарчылары дезип ыңай болган. Олар хоорайга баргаш, болган бүгү чүүлдү, букшуурааннар-биле чүү болганын база, чугаалап четкеннер. 34[+]Хоорайжылар ынчан дөгерези Иисуска уткуй үнүп келгеннер. Ону көрүп кааш, оларның чурттаан черинден чоруй баарын Оон дилеп эгелээннер.

#### 9


Чартыктаан кижиниң бачыттарын өршээгени


(Мк. 2:1-12; Лк. 5:17-26)

1[+]Иисус[†] хөлдүң ол чарыынче хемелиг эжиндирип кеже бергеш, Бодунуң чурттаан хоорайынче ээп келген.[*] 2[+][+][+]Ынчан элээн каш кижи Аңаа боттарының чартыктаан эжин дөжээниң кырынга көдүрүп эккелген. Иисус оларның бүзүрелин[†] көргеш, чартыктаан кижиге: «Дидим бол, оглум! Бачыттарың өршээттинген-дир» – дээн.

3[+]Ынчан ном-хоойлу[†] тайылбырлакчыларының чамдыызы иштинде мынча деп бодаан: «Бо кижи Бурганны дорамчылап тур!»

4Иисус оларның бодалдарын билир болгаш, мынча дээн: «Силерниң чүректериңерде чүге ындыг бак сагыш барыл? 5Чүү беленил? „Бачыттарың өршээттинген-дир“ – дээри бе азы: „Туруп келгеш, чорувут“ – дээри бе? 6Ынчаарга Кижи амытан Оглу[†] чер кырынга бачыттарны өршээр эргелиг дээрзин билип алыңар…» – Иисус ынчан чартыктаан кижиге мынча дээн: «Туруп келгеш, дөжээңни алгаш, бажыңыңче чорувут». 7Ол кижи туруп келгеш, бажыңынче чорупкан. 8Чыылган чон ону көргеш, коргуп-сүртеп, ындыг эрге-чагырганы кижи амытанга хайырлаан Бурганны алдаржыдып турган.


Иисустуң Матфей Левийни кый дээни


(Мк. 2:13-17; Лк. 5:27-32)

9Иисус ол черден ыңай чорупкаш, Матфей дээр кижини көрүп каан. Ол кижи үндүрүг хавырар черинге бодунуң ажылын кылып олурган. Иисус аңаа: «Мени эдерип чорувут» – деп чугаалаан. Матфей туруп келгеш, Ону эдерип чорупкан.

10Ооң соонда Иисус бир-ле катап Матфейниң бажыңынга чемненип олурда, аңаа хөй үндүрүг хавырыкчылары[†] база өске-даа бачыттыг кижилер чыглып келген. Олар Иисус болгаш Ооң өөреникчилери-биле[†] кады чемненгеннер. 11[+]Фарисейлер[†] ону көргеш, Иисустуң өөреникчилеринден: «Силерниң Башкыңар чүге үндүрүг хавырыкчылары-биле база бачыттыг улус-биле кады чемненип олурарыл?» – деп айтырганнар.

12Ону дыңнап кааш, Иисус мынча дээн: «Эмчи кадык эвес, а аарыг улуска херек болгай. 13[+][+][+]Баргаш: „Өргүлдү эвес, а энерелдиг бооруңарны күзеп тур мен“ – дээн сөстерниң утказын билип алыңар. Мен бо делегейге „Актыг, бачыт[†] чок бис“ дээр улусту эвес, а бачыттыг улусту кый дээр дээш келген мен!»


Шээрленириниң дугайында


(Мк. 2:18-22; Лк. 5:33-39)

14[+][+]Ооң соонда Иисуска Иоанның[†] өөреникчилери келгеш: «Чүге бис база фарисейлер үргүлчү шээрленир улус бис, а Силерниң өөреникчилериңер чүге шуут ынчанмазыл?» – деп айтырыг салганнар. 15[+][+]Иисус оларга мынча деп харыылаан: «Күдээ оол олар-биле кады турар шагда, куда доюнга ооң эштери оолдар кудараар деп бе? Ынчалза-даа күдээ оолду олардан чарып аппаар хүннер чедип кээр, чогум-на ынчан олар шээрлени бээр.

16Кым-даа эрги хепке чаа пөстен чамашкы салбас, ынчаар болза, чамашкы эрги пөстү чыырылдыр тыртыптар, а ойбак оон-даа улуг апаар. 17Кым-даа чаа дүшкен араганы эрги көгээржикче кутпас. Ынчаар болза, чаа арага көгээржикти деже тептер, ынчан арага-даа төктүп каар, көгээржик-даа сандан үнер. Чаа араганы чаа көгээржикче кудар херек, ынчан арага-даа, көгээржик-даа бүдүн-бүрүн артар».


Дарганың уруун диргискени, аарыг херээжен кижини экирткени


(Мк. 5:21-43; Лк. 8:40-56)

18Иисус олар-биле чугаалажып турда, Аңаа бир дарга кижи чедип келгеш, дискек кырынга олуруп, мөгейгеш: «Мээң уруум өлүрүнүң кырында тур, ынчалза-даа Силер чедип келгеш, холуңарны аңаа дегзип көрүңер – ол дириг артар» – дээн. 19Иисус өөреникчилери-биле кады ону эдерип чорупкан.

20Хенертен он ийи чыл дургузунда ханы төктүп аараан херээжен кижи Иисустуң артындан чедип келгеш, Ооң хевиниң ужунга дээй каапкан[*]. 21[+]Ол иштинде: «Ооң оода-ла хевинге дээпсимзе, экирий бээр боор мен» – деп бодаан. 22[+]Иисус эргилгеш, ону көрүп кааш: «Кызым, дидим бол! Бүзүрелиң сени экиртип, камгалап кагды» – дээн. Шак ол өйден бээр демги херээжен кадык апарган.

23Иисус дарганың бажыңынче кирип келгеш, шоор ойнакчыларын[*] база аймап-хөлзээн чонну көрүп каан. 24[+]Ол: «Үнүп чоруңар! Бо уруг өлбээн, а удуп чыдар кижи ышкажыл» – дээн. Ынчаарга улус Ону кочулап эгелээн.

25[+][+]Хамык улусту албадап үндүрүптерге, Иисус уругнуң өрээлинче киргеш, ооң холундан тудуп аарга, ол туруп келген. 26Болган чүүл дугайында дамчыыр чугаа ук черни бир кылдыр тарай берген.


Ийи согур кижини, үнү чок кижини экирткени

27[+][+]Иисус оортан чоруптарга, ийи согур кижи Ону эдерип: «Давидтиң[†] Оглу, бисти кээргеп көрүңер!» – деп кыйгырып чораан.

28Иисус бажыңче кире бээрге, согурлар Аңаа чоокшулап келген. Ол: «Силерге Мээң дузалап шыдаарымга бүзүреп тур силер бе?» – деп айтырган.

Согурлар: «Ийе, Дээрги!» – деп харыылааннар.

29[+]Иисус ынчан оларның карактарынга деггеш: «Бүзүрелиңер аайы-биле ынчалдыр болгай аан» – дээн. 30[+]Ол-ла дораан оларның карактары көре берген. А Иисус оларга: «Кым-даа Мени кымыл дээрзин билбес болзун» – деп аажок шыңгыы чагып каан. 31[+]Ынчалза-даа ол ийи кижи чоруй баргаш, Ооң дугайында чугааны чоок-кавыга тарадыпкан.

32Олар оон чаа-ла чоруп турда, кезек улус Иисуска букшуураан, үнү чок кижи эккелген. 33Букту үндүр сывырыптары билек, үнү чок кижи чугааланып эгелээн. Улус кайгап-харап: «Израильге ындыг чүвени улус кажан-даа көрбээн!» – дижип турган. 34[+]А фарисейлер: «Иисус буктарны[†] оларның ноянының күжү-биле үндүр сывырып турар-дыр» – деп турганнар.


Кадарчы чок хойлар

35Иисус бүгү хоорайларны, суурларны эргий кезип, синагогаларга[†] улусту өөредип, Дээрниң Чагыргазының дугайында Буянныг Медээни[†] суртаалдап база кандыг-даа аарыг-аржыктан экиртип чораан.

36[+][+]Чыылган мөөң чонну көргеш, Иисус улусту кээргей берген, чүге дээрге олар, кадарчызы чок хойлар[†] дег, канчаар-даа харык чок база могап-турупкан болганнар. 37Ол өөреникчилеринге мынча дээн: «Ажаар дүжүт хөй, а ажылдаар улус эвээш-тир. 38[+]Ынчангаш дүжүт ажаалдазының Ээзинден дилеңер: Ол шөлдерже ажылдаар улустан ам-даа чорутсун».

#### 10


Иисустуң он ийи элчинни шилип алганы


(Мк. 3:13-19; 6:7-13; Лк. 6:12-16; 9:1-6; 10:1-12)

1Иисус[†] Бодунуң эң чоок он ийи өөреникчизин чыып алгаш, оларга буктарны[†] үндүр сывырар база кандыг-даа аарыг-аржыктан экиртир эрге-күштү берген. 2Он ийи элчинниң[†] аттары бо-дур: оларның баштайгызы боор Пётр деп адаткан Симон биле ооң дуңмазы Андрей, Зеведейниң оглу Иаков[†] биле ооң дуңмазы Иоанн,[†] 3Филипп биле Варфоломей, Фома биле үндүрүг хавырыкчызы Матфей, Алфейниң оглу Иаков биле Фаддей[*], 4Симон Кананит[*] биле сөөлүнде барып Христосту[†] садыпкан Иуда[†] Искариот.

5Иисус он ийи элчинин чорудуп тура, мындыг айтыышкын берген: «Өске чоннар улузунче-даа,[†] Самарияның[†] хоорайларынче-даа барбаңар. 6[+]Хамыктың мурнунда израиль чоннуң азып читкен хойлар[†] дег улузунче барыңар. 7[+]Баргаш: „Дээрниң Чагыргазы чоокшулап келген-дир!“ – деп суртаалдаңар. 8[+][+]Аарыг улусту экиртиңер, өлүглерни катап диргизиңер, кеш аарыглыг улусту арыглаңар,[†] буктарны үндүр сывыртаңар. Халаска алган силер – халаска бериңер. 9Орукче үнерде, бодуңарга алдын, мөңгүн, чес чоостар албаңар. 10[+]Орукче үнерде, диленир хап-сава-даа, солуттунар хеп-даа, кедер идик-даа, даянгыыш-даа албаңар, чүге дээрге ажылдаан кижи амыдыраар аъш-чеминге төлептиг боор.

11Кандыг-бир хоорайга азы суурга чедип келгеш, ында төлептиг кым барын билип алгаш, чоргужеге чедир ооң бажыңынга туруңар. 12Ол бажыңче кирип келгеш, ээлерин мендилеңер[*]. 13Олар силерниң мендиңерге төлептиг болза, күзээн амыр-тайбыңыңар орта артып калзын, а төлептиг эвес болза, аңаа күзээн амыр-тайбыңыңар чогуп бүтпезин. 14[+]А кандыг-бир кижи силерни хүлээп албас база сөзүңерни дыңнавас болза, ол бажыңдан азы хоорайдан чоруп тура, будуңарда довуракты-даа кактап кааптыңар.[*] 15[+]Силерге алыс шынны чугаалап тур мен: ол хоорайга көөрде, Содом биле Гоморрага[†] безин шииткел хүнүнде[†] өршээл улуг боор».


Истеп сүрүүшкүннер дугайында сагындырыг


(Мк. 13:9-13; Лк. 12:2-12; 21:12-17)

16[+][+]«Дыңнаңар, Мен силерни кокайлар аразынче хураганнарны[†] дег чорудуп тур мен. Ынчангаш чыланнар дег кажар, көге-бугалар дег кем чок болуңар. 17Улустан кичээниңер. Олар силерни шиидери-биле дээди Чөвүлелдерге хүлээдип, синагогаларга[†] эриидей бээр.[*] 18[+][+]Мен дээш силерни чагырыкчылар болгаш хааннар мурнунга эккеп тургузуптар, ынчан оларга база өске чоннар улузунга Мээң дугайымда херечилээр силер. 19Олар силерни эккээрге, чүнү база канчаар чугаалаарыл деп сагыш човаваңар. Чүнү чугаалаарыңар силерге ол шакта илерей бээр. 20[+]Чүге дээрге силер эвес, а Адаңарның Сүлдези[†] силерни дамчыштыр чугаалай бээр.

21[+]Акызы дуңмазын, ачазы ажы-төлүн өлүрери-биле бериптер. Ажы-төлү база ада-иезинге удур тура халааш, оларны өлүрери-биле бериптер. 22[+][+]Хамык улус Мен дээш силерни көрбестей бээр. Ынчалза-даа эчизинге чедир шыдашкан кижи камгалалды[†] алыр. 23[+]Силерни бир хоорайга истеп сүре берзе, өскезинче дезиптиңер. Силерге алыс шынны чугаалап тур мен: Израильдиң хамык хоорайларын эргий кезип четтикпээниңерде-ле, Кижи амытан Оглу[†] чедип кээр.

24[+]Өөреникчи башкызындан бедивес, а чалча дээргизинден бедивес. 25[+]Өөреникчи башкызынга деңнешсе, сеткили ханар, а чалча дээргизинге деңнешсе, сеткили ханар. Бажың ээзин буктарның чагырыкчызы Веелзевул[†] деп адаар болза, ооң өг-бүлезиниң улузун оон-даа дора кылдыр адавас бе?

26[+]Ынчангаш олардан кортпаңар. Көстү бербес хире чажыт чүү-даа чок база илерей бербес хире бүдүү чүү-даа чок. 27Мээң силерге караңгыда чугаалаан чүвемни хүннүң чырыында чугаалаңар, силерниң кулааңарга сымыранган чүвемни шупту улуска дыңналдыр медеглеңер. 28[+]Кижилерден кортпаңар: олар мага-ботту өлүрзе-даа, сеткилиңерни өлүрүп шыдавас. Сеткилиңерни-даа, мага-бодуңарны-даа тамыже[†] киир октааш, узуткап шыдаар Бургандан коргуңар.

29Ийи бора-хөкпешти бир чес чоос-биле садып албас ийикпе? Ындыг-даа болза, Адаңарның күзел-соруу чокта, оларның чаңгызы-даа черже кээп дүшпес. 30А силерниң бажыңар дүгүн безин санап каан болдур ийин! 31[+]Ынчангаш кортпаңар: силер эңдерик хөй бора-хөкпештен үнелиг силер!

32[+]Мени улус мурнунга ажыы-биле хүлээп көөр кижи бүрүзүн Мен база Дээрде Адамның[†] мурнунга хүлээп көөр мен. 33[+]А Менден улус мурнунга ойталаар кижиден Мен база Дээрде Адамның мурнунга ойталаар мен».


Христоска бүрүн шынчы болуңар


(Лк. 12:51-53; 14:26-27)

34[+]«Мени бо делегейже амыр-тайбың эккээр дээш келген деп бодаваңар. Амыр-тайбың эвес, а аңгылажыг хылыжы эккээр дээш келген мен. 35Мен оглун ачазындан, уруун авазындан, кеннин кунчуундан аңгылаар дээш келген мен. 36[+]Кижиге өг-бүлезиниң улузундан өжээнниг дайзыннар турбас апаар.

37Ава-ачазынга Менден артык ынак кижи Меңээ таарышпас. Оглу-кызынга Менден артык ынак кижи Меңээ таарышпас. 38[+]Бодунуң шаажылал ыяжын чүктевес база Мени эдерип чорбас кижи Меңээ таарышпас.[*] 39[+]Бодунуң амы-тынын камгалап алыксаан кижи амы-тынын ышкынып алыр. Ынчаарга амы-тынын Мен дээш ышкынар кижи амы-тынын тып алыр.

40[+]Силерни хүлээп аар кижи Мени хүлээп ап турары ол, а Мени хүлээп аар кижи Мени айбылап чоруткан Адамны хүлээп ап турары ол. 41[+]Бурганның медээчизин,[†] медээчи-дир сен дээш, хүлээп аар кижи медээчи кижинии дег шаңнал алыр. А чөптүг-шынныг кижини, чөптүг-шынныг-дыр сен дээш, хүлээп аар кижи ооң алыры дег шаңнал алыр. 42[+]Бо ынай, кошкак улустуң бирээзинге, Мээң өөреникчим болганы дээш, аяк ишти-даа соок суг кудуп бээр кижи бар болза, ол бодунуң шаңналын канчап-даа чидирбес дээрзин силерге чугаалап тур мен».

#### 11


Иоанн Медеглекчиниң дугайында


(Лк. 7:18-35)

1Бодунуң он ийи өөреникчизинге суртаалдап дооскаш, Иисус[†] Галилеяның[†] хоорайларынга улусту өөредири-биле база суртаалдаары-биле улаштыр чорупкан.

2-3[+][+]Кара-бажыңга чыткан Иоанн[†] Христостуң[†] кандыг ажыл-херек кылып турарын дыңнааш, Олче бодунуң өөреникчилерин[†][*]: «Чедип кээр ужурлуг Кижи Силер силер бе азы өскезин манаар бис бе?» – деп айтырары-биле чорудупкан.

4Иисус оларга мынча деп харыылаан: «Көрүп база дыңнап турар чүвеңерни Иоаннга дамчыдып чедиңер: 5[+]согурлар каракталып, аскактар кылаштап, кеш аарыглыглар арыгланып,[†] дүлейлер дыңнап, өлгеннер катап дирлип, ядыыларга Буянныг Медээни[†] дыңнадып турарын чугаалаар силер. 6[+]Меңээ бүзүрелин[†] чидирбес кижи амыр-чыргалдыг боор».

7[+]Иоанның өөреникчилери чоруй баарга, Иисус чонга ооң дугайында чугаалап эгелээн: «Ээн кургаг ховуже чүнү көөр дээш барып чордуңар? Хатка чайгаткан кулузунну бе? 8Ындыг эвес болза, чүнү көрүп чордуңар? Каас-коя хептиг кижини бе? Ынчалза-даа каас-коя хептиг улус хааннар ордуларынга чурттаар болгай. 9[+]Чүнү көөр бис деп бодадыңар? Бурганның медээчизин[†] бе? Ийе, медээчини. Харын силерге чугаалап тур мен: ол – медээчиден-даа артык кижи-дир. 10[+]Бижилгеде ол дугайында Бурганның: „Көр даан, Мээң төлээм Сээң мурнуңда орукту белеткеп берзин дээш, ону Сени мурнай чорудуп тур мен“ – дээн кижизи ол-дур. 11[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: чер кырынга чурттап чораан бүгү улустуң аразында Иоанн Медеглекчиден артык бедик кижи чок. Ынчалза-даа Дээрниң Чагыргазында эң чөгенчиг кижи оон улуг боор. 12[+]Иоанн Медеглекчиниң суртаалдап эгелээн хүннеринден эгелээш, амдыгаа чедир Дээрниң Чагыргазынга удур халдаашкын чоруп келген база хөй улус Чагырганы күш-биле эжелеп алыксап турар.

13Бурганның хамык медээчилери биле ыдыктыг хоойлунуң[†] номнары Иоанның кээр мурнунда ол бүгүнүң дугайында өттүр билип медеглеп турганнар[*]. 14[+]А хүлээп аар деп бодаар болзуңарза, Иоанн дээрге чедип кээр ужурлуг Илия[†] ол-дур. 15[+]Дыңнаар кулаа бар кижи дыңназын!

16Бо салгалдың улузун Мен кымның-биле деңнээйн? Олар базаар шөлүнге олуруп алгаш, бир чамдыызы өскелеринге мынча деп алгырышкан бичии уруглар олчаан-дырлар:

17„Бис силерге лимбилеп бердивис,
а силер самнавадыңар.
Бис силерге кажыыдал ыры ырлап бердивис,
а силер ыглашпадыңар“.

18[+]Иоанн чедип келгеш, аъш-чем чивес, арага ишпес боорга, олар: „Букшуураан“ – дижир-дир. 19[+][+]Кижи амытан Оглу[†] чедип келгеш, чемненир, ижер боорга, олар: „Көрүңер, чазый, арагачы хей-дир, үндүрүг хавырыкчылары[†] болгаш бачытка борашканнарның өңнүү-дүр“ – дижир-дир. А мерген угаан бодунуң ажыл-херээ-биле шынзыттынар».


Галилеяның хоорайларынга кеземче


(Лк. 10:13-15)

20Оларның аразынга дыка хөй кайгамчык чүүлдерни кылырга-даа, бачыттар үүлгедиринден ойталаваан хоорайларның чурттакчыларын Иисус ынчан буруудадып эгелээн:

21[+][+]«Хоразин, ат болур сен! Вифсаида, ат болур сен! Силерге көргүскеним дег кайгамчык чүүлдер Тир, Сидон хоорайларга болгулаан болза, олар шагда-ла бачыттарын миннип, качыгдалдың самдар хевин кедип, баштарын хүл-биле бызаарлар ийик[*]. 22[+]Ынчангаш шииткел хүнү[†] кээрге, силерге көөрде, Тир биле Сидонга безин өршээл улуг боорун чугаалап тур мен. 23[+]Капернаум, сен база-ла дээрге чедир көдүрлүрүн кордадың бе? Чок, тамыже[†] дүңдерлип дүжер сен! Чүге дээрге сеңээ көргүскеним дег кайгамчык чүүлдерни Содомга база кылган болза, ол хоорай бөгүнге чедир турар ийик. 24[+]Ынчангаш шииткел хүнү кээрге, сеңээ көөрде, Содомга безин өршээл улуг боорун силерге чугаалап тур мен!»


Адазы биле Оглу


(Лк. 10:21-22)

25[+]Иисус ол өйде мынча дээн: «Ачай, дээр биле черниң Дээргизи! Бо чүүлдерни мерген угаанныглар болгаш эртем-билиглиглерден чажыргаш, чаштарга көргүскениң дээш, Сени алдаржыдып тур мен! 26Ийе, Ачай, Сээң күзел-сорууң ындыг болган.

27[+][+]Бүгү чүүлдү Адам[†] Меңээ хүлээдип берген. Адазындан аңгы кым-даа Оглун билбес, Оглу болгаш Оглунуң ону айтып бээрин күзээн улузундан өске кым-даа Адазын база билбес».


Могап турупканнарның тамчык-дыжы

28[+]«Могап турупкан, аар чүък чүктээн улус дөгере Менче келиңер! Мен силерге тамчык-дышты хайырлаар мен. 29[+][+][+]Мээң чагыгларымны бодуңарга хомут дег кеткеш, Менден өөренип алыңар, Мен биче сеткилдиг болгаш чөпшүл чүректиг мен, ынчангаш чуртталгаңарны тамчык-дыш бүргей аптар. 30[+]Чүге дээрге Мээң чагыгларым хомуду чиик база Мээң чүдүрер чүъгүм аар эвес».

#### 12


Амыр-дыш хүнүнүң дугайында


(Мк. 2:23-28; Лк. 6:1-5)

1Ол үеде, амыр-дыш хүнүнде,[†] Иисус[†] тарып каан шөлдү таварты бар чыткан. Ооң өөреникчилери[†] аштааш, сыпта тараа баштарын үзе соккаш, ууштап чий бергеннер. 2[+]Фарисейлер[†] ону көргеш, Аңаа мынча дээннер: «Көрүңер! Силерниң өөреникчилериңер амыр-дыш хүнүнде ыдыктыг хоойлунуң[†] хораан чүвезин кылып турлар»[*].

3[+]Иисус ынчан олардан айтырган: «Боду-даа, кады чораан өөрү-даа аштай бээрге, Давид[†] хаанның чүнү кылганын номчуваан силер бе? 4[+]Ол Бурганның өргээзинче киргеш, ооң боду-даа, кады чораан улузу-даа чип болбас, а чүгле Бурганның бараалгакчылары[†] чиир ужурлуг ыдыктаан хлебти[†] чипкен болгай. 5[+]Амыр-дыш хүнүнде Бурганның бараалгакчылары Бурганның өргээзинге ажылдап, оозу-биле ол хүннү сагывайн турарын, ынчалза-даа буруулуг диртпезин Моисейниң[†] хоойлузундан номчуваан силер бе? 6[+]А мында Бурганның өргээзинден-даа артык чугула Кижи барын чугаалап тур мен. 7[+]Бижилгеде: „Өргүлдү эвес, энерелдиг бооруңарны күзеп тур мен“ – дээн сөстерниң утказын билген болзуңарза, буруу чок улусту буруу шаппас ийик силер. 8Ийе, Кижи амытан Оглу[†] – амыр-дыш хүнүнүң-даа Дээргизи-дир!»


Када берген холдуг кижини экирткени


(Мк. 3:1-6; Лк. 6:6-11)

9Ол черден чорупкаш, Иисус демги фарисейлерниң синагогазынга[†] кирип келген. 10[+]Аңаа када берген холдуг кижи турган. Фарисейлер Иисустан: «Амыр-дыш хүнүнде улус экиртирин ыдыктыг хоойлу чөпшээрээр бе?» – деп айтырганнар. (Херек кырында олар Ону буруудадыр эвин бодап турганнар.)

11Иисус оларга мынча деп харыылаан: «Силерниң кайы-бирээңер хойлуг турган, а оозу амыр-дыш хүнүнде оңгарже кире берген дижик. Ол баргаш, хоюн ушта тыртып албас чүве бе? 12[+]А кижи хойдан оранчок үнелиг! Ындыг болганда, амыр-дыш хүнүнде буян кылырын чөпшээрээн-дир».

13[+]Иисус оон када берген холдуг кижиге: «Холуң бээр сун» – дээн. Ол холун сунуп бээрге, оозу ол дораан, өскези дег, кадык апарган. 14А фарисейлер үнгеш, Иисусту канчап чок кылырын сүмележи бергеннер.


Бурганның шилип алган Чалчазы

15Иисус ону билип кааш, оортан чоруй барган. Эңдерик хөй чон Ону эдерип чорупкан, а Ол хамык улусту экиртип каан. 16[+]Ынчалза-даа Иисус экирээннерге Ооң дугайында улуска чугаалаарын хоруп каан. 17[+]Бурганның Исайя[†] медээчини[†] дамчыштыр мынча дээн сөстери ынчаар боттанган чүве-дир:

18«Мээң шилип алган Чалчам бо-дур.
Мээң ханы ынак Кижим, Мээң сеткилимге кирер Кижи – Ол-дур.
Мен Ону Бодумнуң Сүлдем-биле[†] бүргээр мен.
Ол өске чоннар улузунга[†] чөптүг шииткелди медеглээр!
19Ол алгырбас база кырышпас,
улус Ооң үнүн кудумчуларга дыңнавас.
20Чөптүг шииткелди тиилелгеже эккелбээн шаанда,
Ол шала сынган хыыргыышты сыйбас,
имистелген чырыткыны өжүрбес.
21Хамык чоннар Ооң адынга идегээр».


Иисус азы Веелзевул?


(Мк. 3:20-30; Лк. 11:14-23)

22Ооң соонда Иисуска артында согур, артында үнү чок букшуураан кижи эккелгеннер. Иисус ону экиртип каарга, ол чугааланып база көрүп эгелээн. 23[+]Улус аажок кайгап: «Бо Иисус Давидтиң Оглу бооп болур бе?» – деп айтырып турган.

24[+]Фарисейлер ону дыңнааш: «Буктарны[†] Ол чүгле оларның чагырыкчызы Веелзевулдуң[†] күжү-биле үндүр сывырып турар-дыр» – дээннер.

25Иисус оларның бодалдарын билир болгаш, мынча дээн: «Иштинден аңгыланып эгелээн күрүне бүрүзү үр болбайн буураар, аңгыланчып, кырышкан хоорай азы өг-бүле бүрүзү бүдүн турбас. 26Эрлик[†] боду эрликти үндүр сывырар болза, ол боду бодунга удур месилдешкени ол-дур. Ооң күрүнези бүдүн туруп шыдаар бе? 27[+]Мен Веелзевулдуң күжү-биле буктарны үндүр сывырып турар болзумза, силерниң өөреникчилериңерге[*] буктарны үндүр сывырар күштү кым берип турарыл? Ынчангаш өөреникчилериңер боттары силерни шииткей аан. 28Ынчалза-даа Мен буктарны Бурганның Сүлдези-биле үндүр сывырып турар болзумза, Бурганның Чагыргазы[†] силерге ылап-ла келгени ол-дур.

29[+]Мөге-шыырак кижини баштай хүлүп албас болза, кым ооң бажыңынче кирип, эт-хөреңгизин оорлап шыдаарыл? Чүгле хүлүп алгаш, ол ооң бажыңын үптеп шыдаар.

30[+]Мээң-биле кады эвес кижи Меңээ удур база ол ышкаш Мээң-биле кады чыгбас кижи төтчеглеп турар.

31[+]Ынчангаш силерге чугаалап тур мен: улустуң кандыг-даа бачыды база бак сөгленири өршээттинер, ынчалза-даа Ыдыктыг[†] Сүлдени бак сөглээри өршээттинмес. 32Кижи амытан Оглунга удур сөс сөглээн кижи бар болза, ону өршээп болур, ынчалза-даа Ыдыктыг Сүлдени бак сөглээр кижи ам-даа, кажан-бир шагда-даа өршээл албас.

33[+]Ыяшты эки деп санаар болзуңарза, ооң чимизи база чаагай боор, а ыяшты ирик деп санаар болзуңарза, ооң чимизи база багай боор. Ыяшты чимизинден танып аар. 34[+][+][+]Чылан сыскындылары! Бузуттуг-бак хиреңерде, канчап буянныг чүве чугаалаар силер? Кижиниң чүрээнде чүү бар болдур, ол ооң аксындан үнер болгай. 35[+]Буянныг кижи буян шыгжаан черинден буянын уштуп эккээр, а бузуттуг кижи бузут шыгжаан черинден бузудун уштуп эккээр. 36[+]Шииткел хүнү[†] кээрге, шупту улус эдипкен хоозун сөзү дээш харыы тударын силерге чугаалап тур мен. 37[+]Сөзүңнү барымдаалап, сени агартыр азы шиидер».


Иона медээчиниң демдээ


(Мк. 8:11-12; Лк. 11:29-32)

38[+]Ынчан чамдык ном-хоойлу тайылбырлакчылары болгаш фарисейлер Иисуска: «Башкы, Силерниң биске кандыг-бир кайгамчык демдектен көргүзериңерни күзеп тур бис» – дээннер.

39[+]Иисус мынча деп харыылаан: «Бузуттуг болгаш бачыттыг салгал! Бадыткал демдээн негезиңерзе-даа, Иона[†] медээчини дамчыштыр бергенинден өске демдек көрбес силер. 40[+]Ионаның далай амытанының хырнынга үш дүн-хүннү эрттиргени дег, Кижи амытан Оглу база черниң ханы дүвүнге үш дүн-хүн дургузунда турар. 41[+][+][+]Ниневияның[†] чурттакчылары шииткел хүнүнде бо салгалдың улузу-биле кады турупкаш, оларны буруудады бээрлер, чүге дээрге ниневийжилер Ионаның суртаалын дыңнааш, бачыдын билингеннер-дир. А ам мында Ионадан-даа артык улуг Кижи бар-дыр! 42[+]Мурнуу чүктүң кадыны Шииткел хүнүнде бо салгалдың улузу-биле кады турупкаш, оларны буруудады бээр, чүге дээрге ол кадын Соломон[†] хаанның мерген угаанныг өөредиин дыңнаар дээш, черниң өске кыдыындан кээп чораан-дыр. А ам мында Соломондан-даа артык улуг Кижи бар-дыр!»


Буктуң ээп кээри


(Лк. 11:24-26)

43«Бук кижиден үне бергенде, амыр-дыш дилеп, суг чок черлерге тояап-тояап, дилээн чүвезин тыппайн баар. 44Ол ынчан мынча дээр: „Каапканым эрги бажыңымче дедир чана берейн“. Оон демги кижиже ээп келгеш, чурттап турган черин аштап-ширбип, эдип-чазап каанын база ооң ээн турарын эскерип каар. 45[+]Бук ынчан чоруткаш, бодундан-даа каржы өске чеди букту эдертип эккелгеш, ол кижиже кирип, аңаа чурттай бээрлер. Ынчан ол кижиниң сөөлгү байдалы мурнунда турганындан-даа дора апаар. Бо салгалдың бузуттуг улузу-биле база ындыг болур».


Иисустуң ёзулуг өг-бүлези


(Мк. 3:31-35; Лк. 8:19-21)

46[+]Иисус чон-биле чугаалажып турда, Ооң авазы биле дуңмалары[*] бажың даштынга чедип келгеннер: олар Ооң-биле чугаалажыр бодаан чүве-дир. 47Бир кижи Аңаа: «Аваңар биле дуңмаларыңар даштын Силер-биле чугаалажыр бодап келген-дир» – дээн.

48А Иисус ол кижиге: «Мээң авам база ха-дуңмам[†] кымнар болур чүвел?» – дээн. 49Оон Бодунуң өөреникчилеринче холу-биле айыткаш, мынча дээн: «Мээң авам база ха-дуңмам бо-дур. 50[+]Дээрде Ачамның күзел-соруун күүседип чоруур кижи бүрүзү Мээң ха-дуңмам база авам боор болгай».

#### 13


Тараа чажыкчызының дугайында


(Мк. 4:1-9; Лк. 8:4-8)

1Ол хүн Иисус[†] бажыңдан үнгеш, хөл эриинге барып олуруп алган. 2Ону эңдерик хөй чон үглеп кээрге, Ол хемеже олуруп аар ужурга таварышкан, а хамык улус эрикке турган. 3-4Иисус угаадыглыг чугаалар[†] дузазы-биле оларга хөй чүве чугаалап берген.

«Тараа чажыкчызы тараа үрезини чажып үнүп келген – деп, Ол эгелеп алган. – Чажыкчы үрезинин чажып турда, ооң чамдыызы орук кыдыынга кээп дүшкен – куштар ужуп келгеш, ол үрезинни соктап чипкен. 5Чамдыызы сай-даштыг, хөрзүнү чуга черже кээп дүшкен. Ол үрезиннер удатпайн өзүп үнүп келген, чүге дээрге хөрзүн кылын эвес болган. 6Ынчалза-даа хүн хүннеп келгеш, өзүмнерни өрттендир чиптерге, ханы дазыл тыртпаанындан, олар кадып калган. 7[+]Чамдыызы тенниг үнүшче кээп дүжерге, ол тенниг үнүш сырый өскеш, оларны боой базырыпкан. 8А бир чамдыызы үнүш-дүжүткүр хөрзүннүг черже кээп дүшкеш, чашканындан чүс, алдан база үжен дакпыр хөй дүжүт берген[*]. 9[+]Дыңнаар кулаа бар кижи дыңназын!»


Угаадыглыг чугааларның утказы


(Мк. 4:10-12; Лк. 8:9-10)

10Иисустуң өөреникчилери[†] чоокшулап келгеш, Аңаа айтырыг салганнар: «Силер улусту чүге угаадыглыг чугаалар дузазы-биле ойзуп өөредир силер?»

11[+]Иисус мынча деп харыылаан: «Силерге Дээрниң Чагыргазының чажыттарын билип алырын хайырлаан-дыр, а оларга ону хайырлаваан-дыр. 12[+]Кымда чүве барыл, аңаа оон-даа хөйнү эгээртинмес кылдыр бээр. А кымда чүве чогул, ооң бар чүвезин безин хунаай бээр. 13[+]Олар көрзе-даа, эскербес, дыңназа-даа, дыңнавас база угаап билбес боорга, оларга угаадыглыг чугаалар чугаалап турар мен. 14Исайяның[†] дараазында өттүр билген медеглели олар-биле ынчалдыр боттанганы ол-дур:

„Дыңнааш-даа, угаап билбес-тир силер,
көргеш-даа, эскербес-тир силер.
15[+]Бо дээрге чүректери дашталып калган,
кулаан кумнап, караан хаптап алган чон-дур –
оон башка караа-биле көрүп, кулаа-биле дыңнап,
чүрээ-биле угаап билиптер турган ийик;
оон башка олар Менче чедип кээр ийик,
а Мен оларны экиртир ийик мен“.

16[+]А силерниң карааңар көрүп, кулааңар дыңнап турар – амыр-чыргалдыг-дыр силер. 17[+]Силерге алыс шынын чугаалап тур мен: Бурганның хөй медээчилери[†] болгаш чөптүг-шынныг улус силерниң көрүп турар чүвеңерни көрүксээн-даа болза, көрбээннер база силерниң дыңнап турар чүвеңерни дыңнаксаан-даа болза, дыңнавааннар».


Чажыкчының дугайында чугааны тайылбырлааны


(Мк. 4:13-20; Лк. 8:11-15)

18«Ынчангаш тараа чажыкчызы дугайында угаадыглыг чугааның тайылбырын дыңнаңар. 19Дээрниң Чагыргазының дугайында медээни дыңнап олура, ону угаай албас кижи турар болза, эрлик чедип келгеш, ооң чүрээнде чашкан медээни оорлап аппаар. Орук кыдыынче чашкан үрезин ол-дур. 20А сай-даштыг черже чашкан үрезин дээрге медээни дыңнаан дораан-на, ону өөрүшкү-биле хүлээп алыр кижи-дир. 21[+]Ынчалза-даа ол кижи бодунда дазыл чок болгаш, турум эвес боор. Ооң соонда медээ ужун бергелерге азы истеп сүрүүшкүнге таваржы бээр болза, ол-ла дораан күткүттүрүп, өскээр чайгыла бээр. 22[+][+]Тенниг үнүшке чашкан үрезин дээрге медээни дыңнап турар, ынчалза-даа амгы амыдыралының ажаанзырал-човаа база байлакшыл дуурайы медээни боой базырыптарга, ооң үрезини дүжүт бербес кижи-дир. 23[+]А үнүш-дүжүткүр хөрзүннүг черге чашкан үрезин дээрге медээни дыңнааш, угаап шыдаар кижи-дир. Ындыг кижи чашканындан чүс, алдан база үжен дакпыр хөй дүжүт бээр».


Бок үнүш дугайында

24Оон Иисус оларга база бир угаадыглыг чугаа чугаалап берген: «Дээрниң Чагыргазы бо үлегерге дөмей болуп турар. Бодунуң шөлүнге эки үрезин тарып алган кижи турган. 25Дүне, хамык улус удуп чыдырда, ооң дайзыны келгеш, кызыл-тас аразынга бок үнүш тарып каапкаш, арлы берген. 26Оон кызыл-тас сыптары өзүп үнгеш, кулакталы бээрге, бок үнүштер база үнүп келген. 27Шөлдүң ээзинге чалчалары келгеш: „Дээрги! Силер шөлге эки үрезин тарыдыңар чоп. Ында бок үнүш кайыын келген чоор?“ – дээннер.

28Ээзи оларга: „Бир дайзынымның үүлгеткен херээ-дир ол“ – дээн.

Чалчалары аңаа: „Бис баргаш, бок үнүштү чулуп кааптаалы бе?“ – дээннер.

29Ол ээ кижи: „Хей боор, бокту чулуп тура, кызыл-тасты база чулуп кааптар силер, хоржок. 30[+]Кады өскейлер аан. Дүжүт ажаар үе кээрге, тараа кезикчилеринге мынча дээр мен: ‘Баштай бок үнүштү кезип, чыггаш, моожалай баглааш, өрттедиптиңер, а кызыл-тасты аңмаарымче ажаап калыңар’“ – деп харыылаан».


Горчица үрезини биле ажыткы дугайында


(Мк. 4:30-34; Лк. 13:18-21)

31Иисус оларга улаштыр өске угаадыглыг чугаа чугаалаан: «Дээрниң Чагыргазы бир кижиниң шөлүнге тарып алганы горчица[†] үрезининге дөмей. 32[+][+]Ол хамык үрезиннерниң эң бичиизи-даа болза, өзүп үнгеш, бүгү-ле чемниг үнүштерниң эң улуу апаар. Ол ыяш дег улгады бээр, дээрниң куштары безин аңаа ужуп кээп, ооң будуктарынга уя тудар».

33[+]Иисус оларга база бир угаадыглыг чугаа чугаалаан: «Дээрниң Чагыргазы херээжен кижиниң дыка хөй далганга холааш, бүгү далган хөөй бергижеге чедир булгап турары ажыткыга[†] дөмей-дир».

34Иисус ол бүгүнү чонга угаадыглыг чугаалар дузазы-биле чугаалаан. Ол чүнү-даа тайылбырлаарда, угаадыглыг чугаалар чокка чугаалап көрбээн. 35[+]Бурганның бир медээчизиниң: «Аксымны угаадыглыг чугаа-биле ажыдайн, өртемчейни чаяаганындан бээр чажыт чүвени медээлээйн» – дээн сөстери ынчалдыр боттанганы ол-дур.


Бок үнүш дугайында чугааны тайылбырлааны

36Иисус оон чонну тарадыпкаш, бажыңче кире берген. Ооң өөреникчилери Аңаа чоокшулап келгеш: «Шөлде бок үнүш дугайында угаадыглыг чугааны тайылбырлап берип көрүңерем» – дээннер.

37Ол мынча деп харыылаан: «Эки үрезин тараан кижи дээрге Кижи амытан Оглу-дур.[†] 38[+]Шөл – бо делегей-дир, эки үрезин – Дээрниң Чагыргазынга хамааржыр улус-тур, а бок үнүш – эрликтиң улузу-дур. 39[+]Оларны тараан дайзын – эрлик-тир. Дүжүт ажаалдазы – бо делегейниң төнчүзү-дүр, тараа кезикчилери – дээрниң төлээлери-дир. 40Бо делегейниң төнчүзүнде база бок үнүштү бөлгеш, отка өрттедири дег болур. 41[+]Кижи амытан Оглу Бодунуң төлээлерин чорудуптарга, олар Ооң Чагыргазындан улусту бачытче чыгап база бузут үүлгедип турганнарның дөгерезин аңгылай үскеш, 42[+][+]оттуг суугуже киир октаптарлар. Ындыг улус аңаа ыглап-сыктап, диштерин кыжырадыр. 43[+][+]А чөптүг-шынныг улус Адазының Чагыргазынга хүн дег чырыыр. Дыңнаар кулаа бар кижи дыңназын!»


Өске үш угаадыглыг чугаа

44«Дээрниң Чагыргазы шөлде хөөп каан эртинеге дөмей. Ону тып алган кижи база катап чажыра хөөп кааш, аажок өөрүп чоруткаш, бодунда бар шупту чүвени садыпкаш, эртине хөмген шөлдү садып алган.

45Дээрниң Чагыргазы оон ыңай бо үлегерге дөмей бооп турар. Чараш ак шуру эртине дилээн садыгжы турган. 46Ол үнелиг борбак ак шуру көрүп кагза, ону холга киирип алыр дээш, бодунда бар шупту чүвени барып садыптар.

47[+]Дээрниң Чагыргазы оон ыңай бо үлегерге дөмей бооп турар. Хөлче киир кааптарга, эңмежок хөй янзы-бүрү балык туттунган четки турган. 48[+]Четки дола бээрге, балыкчылар ону эрикче ушта тырткаш, олургулапкаш, эки балыкты аргаан хааржакче чыып алган, а багайын үндүр октапкан. 49[+]Бо делегейниң төнчүзү кээрге, база ындыг боор. Дээрниң төлээлери келгеш, бузуттугларны чөптүг-шынныг улустан аңгылай үскеш, 50[+][+]оларны оттуг суугуже киир октаптарлар. Аңаа ыы-сыы, диштер кыжыраажы дыңналыр».

51Иисус өөреникчилеринден: «Бо бүгүнү билдиңер бе?» – деп айтырган.

Олар: «Ийе» – деп харыылааннар.

52А Иисус оларга мынча дээн: «Ынчангаш Дээрниң Чагыргазының дугайында медээге бүзүрээн кандыг-даа бижээчи чүү-хөө шыгжаар өрээлинден эрги-даа, чаа-даа эт-сеп ужулган бажың ээзинге дөмей-дир».


Иисусту төрээн хоорайынга хүлээп көрбээни


(Мк. 6:1-6; Лк. 4:16-30)

53Угаадыглыг чугааларын чугаалап дооскаш, Иисус оортан чоруй барган. 54[+][+]Ол Бодунуң төрээн хоорайынга чедип келгеш, улусту синагогага[†] өөредип эгелээн. Дыңнааннар шуптузу кайгап-харап: «Ооң ындыг мерген угааны база күжү кайыын келгенил? – дижип турганнар. – 55[+][+]Ол дээрге бызаңчы кижи оглу эвес ийикпе? Ооң авазын Мария[†] дээр, а дуңмаларын Иаков,[†] Иосиф,[†] Симон болгаш Иуда[†] дивес чүве бе? 56Ооң кыс дуңмалары база мында, бистиң аравыста эвес чүве бе? Ол бүгү Аңаа кайыын келгенил?» 57[+][+]Ынчангаш Ону хүлээп көрбээннер.

Ынчан Иисус оларга: «Бурганның медээчизи каяа-даа алдар-хүндүлүг боор, ону чүгле бодунуң хоорайынга база бажыңынга үнелеп көрбес чүве» – дээн. 58Улуста бүзүрел[†] чогундан Ол аңаа хөй кайгамчык чүүлдер кылбайн барган.

#### 14


Иоанн Медеглекчиниң өлгени


(Мк. 6:14-29; Лк. 9:7-9)

1Галилеяның[†] ынчангы чагырыкчызы Ирод[*] Иисустуң дугайында дыңнап кааш, 2[+]дүжүметтеринге мынча дээн: «Иоанн[†] Медеглекчи ылап ол-дур. Ол өлүглер аразындан катап дирилген-дир! Ынчангаш ындыг кайгамчык чүүлдер кылып шыдаар-дыр!»

3[+]Ооң мурнуу чарыында Ирод Иоанны тудуп хоругдааш, бодунуң акызы Филипптиң кадайы Иродиаданың ужун кара-бажыңче октаптарын дужааган. 4Чүге дээрге Иоанн аңаа: «Иродиаданы кадайланыр эргең чок» – деп чугаалап шаг болган чүве-дир.[*] 5[+]Ирод ону өлүрер бодаан, ынчалза-даа Иоанны Бурганның медээчизи[†] деп хүлээп көөр чондан корткан.

6Ирод төрүттүнген хүнүн байырлап турда, Иродиаданың уруу аалчылар мурнунга самнааш, Иродтуң сеткилинге аажок таарышкан. 7[+]Ынчангаш ол уругга: «Чүнү-даа дилээр болзуңза, дөгерезин бээр мен» – деп даңгыраглаан.

8Авазынга хөөктүрткен уруг мынча деп дүжүрген: «Меңээ ам дораан Иоанн Медеглекчиниң бажын калбак тавакка салгаш, эккелиңер».

9Хаан муңгарай берген. Ынчалза-даа аалчылар мурнунга аазаан аксы-сөзүн ээлээр дээш, уругнуң күзелин хандырарын дужаагаш, 10Иоанның бажын кезип эккээри-биле, кара-бажыңче улус чорудупкан. 11Тавакта салган башты эккелгеш, уругга хүлээдирге, ол ону авазынга аппарып берген. 12[+]Иоанның өөреникчилери[†] чедип келгеш, ооң мага-бодун ап алгаш, ажаап кааннар. Оон баргаш, Иисуска ол дугайында дыңнатканнар.


Беш муң кижини тоттурганы


(Мк. 6:30-44; Лк. 9:10-17; Ин. 6:1-14)

13Иисус[†] ону дыңнап кааш, чааскаан турары-биле, оортан ээн черже хемелиг эжиндирип чорупкан. Ынчалза-даа улус ону билип кааш, хоорай-суурларындан үнгеш, Ону эдерип чорупкан. 14Иисус хемеден дүжүп кээрге, Ону хөй чон манап турар болган. Ол улусту кээргей бергеш, аарааннарны экиртип каан. 15Кежээ дүшкенде, өөреникчилери Аңаа чедип келгеш: «Бо чер ээн-дир, шак база орайтаан-дыр. Улусту тарадыптыңар, чоок-кавы суурларже баргаш, аъш-чемден садып алзыннар» – дээннер.

16[+]Иисус оларга: «Улусту тараткан херээ чок. Силер оларны чемгериңер» – деп харыылаан.

17Өөреникчилери Аңаа: «Бисте мында чүгле беш хлеб биле ийи балыктан өске чүү-даа чок-тур» – дээр болганнар.

18Ол: «Ооңарны бээр эккелиңер» – дээн. 19Иисус оон чонга оът кырынче олурарын айыткаш, беш хлеб биле ийи балыкты алгаш, дээрже көрүнгеш, аъш-чем дээш Бурганга өөрүп четтирген. Ол ооң соонда хлебти кезектей үзе тырткаш, өөреникчилеринче дамчыткан, а олар чонга үлеп берген. 20Шупту улус ону чигеш, тода берген. Өөреникчилер чем артыы-биле он ийи аргаан хааржакты долдуруп алганнар. 21[+]Херээжен улус болгаш бичии уругларны санаваска, 5000 эр кижи чемненген чүве-дир.


Иисустуң суг кырлап кылаштааны


(Мк. 6:45-56; Ин. 6:15-21)

22Иисус оон дораан-на Бодунуң өөреникчилеринге: «Хемеге олурупкаш, хөлдүң ол чарыынче эжиндирип кеже бериңер» – деп дужааган. А Боду чонну чандырар дээш артып калган. 23[+]Чонну тарадыпкаш, Иисус чааскаан мөргүүрү-биле[†] дагже үне берген. Кежээ дүшкен, Ол аңаа чааскаан турган. 24А өөреникчилериниң хемези ол өйде эриктен ыракка чораан. Ынчан хат көдүрлүп келгеш, чалгыглар хемени часкап турган. 25Даң аткалакта, Иисус оларже хөлдүң суун кырлап чорупкан. 26[+]Ооң суг кырлап чоруурун көргеш, өөреникчилери медээжок кортканындан: «Хей-сүнезин-дир!» – деп алгыржы бергеннер.

27Иисус ол-ла дораан олар-биле чугаалажы берген: «Орталаныңар, Мен-дир мен, кортпаңар!»

28Харыызынга Пётр мынча дээн: «Дээрги, бо Силер болзуңарза, меңээ база Силерже суг кырлап чеде бээрин дужаап көрүңерем».

29Иисус: «Бээр кел!» – дээн.

Пётр хемеден дүшкеш, Иисусче углай суг кырлап базыпкан. 30Ынчалза-даа хаттың күштелгенин көргеш, ол коргуксап, сугже дүжүп эгелээш: «Дээрги, мени камгалаңар!» – деп алгырыпкан.

31[+]Иисус ол дораан холун сунгаш, Пётрну тудуп алгаш: «Бүзүрелиң[†] бичезин. Чүге чигзинериң ол?» – деп чугаалаан. 32Олар хемеге олуруптарга, хат соксай берген. 33[+]Хемеге орган улус дөгере Аңаа мөгейгеш: «Силер ылап-ла Бурганның Оглу-дур силер!» – дээн.

34[+]Олар хөлдү кежир эжиндиргеш, Геннисаретке эрикче үнүп келгеннер. 35Тус чер улузу ол дораан Иисусту танып кааш, Ооң келгениниң дугайында медээни чоок-кавыны бир кылдыр тарадыпкан. Иисуска хамык аарыг улусту эккелгеш, 36оода-ла Ооң хевиниң эдээнге дээрин оларга чөпшээрээрин дилеп турганнар. Аңаа дегген кижи бүрүзү экирий бээр болган.

#### 15


Ада-өгбениң дүрүмнери


(Мк. 7:1-23)

1Иисуска ынчан Иерусалимден фарисейлер болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары чедип келген. 2[+]«Силерниң өөреникчилериңер[†] чүге ада-өгбениң ёзу-чаңчылын тоовазыл? – деп, олар айтырган. – Чүге чемненир бетинде холун чугбазыл?»[*]

3[+]Иисус[†] мынча деп харыылаан: «А силер чүге ёзу-чаңчылыңар сагыыр дээш, Бурганның айтыышкынын тоовайн турар силер? 4[+]Ол чугаалаан ийик чоп: „Ачаң биле аваңны хүндүлеп чор“ база „Ава-ачазын бак сөглээр кижини өлүмге онаар херек“. 5А силерниң чугааңар ёзугаар ава-ачазынга: „Менден алыр ужурлуг чүвеңерни Бурганга өргүүрүм ол-дур“ – дээр кижи турар болза, 6ооң ада-иезин хүндүлээри албан эвес бооп турар-дыр. Ынчаар кылгаш, боттарыңарның ёзу-чаңчылыңар дээш, Бурганның сөзүн хажыдып турар-дыр силер. 7[+][+]Ийи арынныглар! Силерниң дугайыңарда Исайя[†] медээчи[†] Бурганның адындан шын-на чугаалаан-дыр:

8„Бо чон Мени сөс кырында хүндүлээр,
а сеткил-чүрээ-биле Менден ырак.
9[+]Оларның Меңээ мөгейиишкини хей чүве-дир,
чүге дээрге оларның өөредии –
чүгле кижилер чогааткан сагылга-дүрүмнер-дир“».

10Чонну кыйгырып алгаш, Иисус мынча дээн: «Дыңнааш, билип аарын кызыңар. 11[+]Кижини аас дамчып кирип кээр чүве бужартатпас, харын аксындан үнер чүве бужартадыр».

12Өөреникчилери ынчан Аңаа чедип келгеш: «Силерниң сөстериңер фарисейлерни хорададыпканын билир силер бе?» – деп айтырганнар.

13[+][+]Иисус оларга: «Кандыг-даа тарымал үнүштү, ону Дээрде Адам[†] тарып олуртпаан-на болза, дазылы-биле тура соп кааптар. 14[+][+]Оларже сагыш салбаңар. Олар дээрге согурларны чедип чоруур согурлар ышкажыл. А согурну согур кижи чедер болза, олар ийилээ оңгарже кээп дүжер» – деп харыылаан.

15Пётр Аңаа харыылап: «Биске бо угаадыглыг чугааны[†] тайылбырлап берип көрүңерем» – дээн.

16«Таанда-ла силер ам-даа билип шыдавааныңар ол бе? – деп, Иисус айтырган. – 17Силерниң аксыңар дамчып кирер чүве хырныңарга баргаш, оон мага-боттан үне бээр деп билбезиңер ол бе? 18[+]А аксыңардан үнер чүве чүрээңерден кээр. Ол харын кижини бужартадыр. 19[+]Чүректен бузуттуг бодалдар, өлүрүкчү чорук, кады чурттаан эжинге шынчы эвес чорук, самыыраар чорук, оор чорук, нүгүл, бак сөглеттинер чорук үнер. 20Кижини бужартадыр чүүлдер ол-дур. А холун чугбайн, аъш-чем чиири кижини бужартатпас».


Хананей херээжен кижиниң бүзүрели


(Мк. 7:24-30)

21[+]Иисус оортан Тир биле Сидоннуң чоок-кавызында черлерже чорупкан. 22[+]Аңаа ол черлерниң чурттакчызы бир хананей херээжен кижи ыыткыр мынча дээн: «Дээрги, Давидтиң[†] Оглу! Мени кээргеп көрүңер! Уруум букшуурааш, ат болду».

23А Иисус аңаа харыылап аксындан сөс үндүрбээн. Ооң өөреникчилери Аңаа чоокшулап келгеш, дилеп эгелээннер: «Бо херээженни ыңай чорудуп көрүңер. Ол үргүлчү бистен чыда калбайн, кулаавысты коңгалап-ла чор!»

24[+]Иисус оларга: «Мени чүгле израиль чоннуң азып читкен хойларынче[†] чоруткан чүве» – деп харыылаан.

25Херээжен кижи чоокшулап келгеш, Иисустуң мурнунга дискек кырынга олура дүшкеш: «Дээрги, меңээ дузалаңар!» – дээн.

26[+]Ол: «Уругларның аъш-чемин хунаап алгаш, ыттарга каап бээрге, кайын боор» – деп харыылаан[*].

27«Ийе, Дээрги, ынчалза-даа ыттар безин ээлериниң столундан кээп дүшкен тогланчылар чиир болгай» – деп, херээжен кижи чугаалаан.

28Иисус ынчан аңаа мынча дээн: «Дуңмай, сээң бүзүрелиң[†] улуг-ла-дыр. Дилээң боттаныр-дыр». Таптыг-ла ол өйде ооң уруу экирий берген.


Иисустуң аарыг улусту экиртип, аштааннарны тоттурганы


(Мк. 7:31–8:10)

29Иисус оруун уламчылап, Галилея хөлүнүң[†] эриин дургаар чорупкан. Ол дагже үнгеш, орта олуруп алган. 30[+]Аскак-бүскек, согур, бертик-бежел, үнү чок база өске-даа аарыгдан аараан улузун эккеп, мөөң чон Аңаа кээп туруп берген. Олар аарыг улузун Иисустуң буттарының баарынче эккеп салырга, Ол аарааннарны экиртип каар болган. 31Үнү чоктарның чугаалап, бертиктерниң экирип, аскактарның кылаштап база согурларның каракталып турарын көргеш, хамык чон кайгап-харап, Израильдиң Бурганын алдаржыдып турган.

32[+]Бодунуң өөреникчилерин кый деп алгаш, Иисус оларга мынча дээн: «Бо улусту кээргээр-дир мен: олар Мээң чанымга үш хонук турду, а ам чиир аъш-чеми артпаан-дыр. Мен оларны аш хевээрзин моон чорудар хөңнүм чогул, олар орукка харыксырап каар».

33[+]А өөреникчилер мынча дээннер: «Бис моон, ээн черден, ынча хөй чонну тоттуруптар хлебти канчап тывар бис?»

34Иисус: «Силерде чеже хлеб барыл?» – деп айтырган.

Олар: «Чеди хлеб болгаш элээн каш бичии балык бар» – деп харыылааннар.

35Иисус хамык улуска черже олуруптарын дужааган. 36Ол чеди хлеб биле балыктарны алгаш, Бурганга өөрүп четтирген соонда, хлебти кезектей үзе тырткылааш, өөреникчилеринге үлеп эгелээн. А олар чонга үлеп турган. 37Улус ону шупту тоткуже чиген болгаш арткан кескиндилерни чыггаш, чеди аргаан хааржакты долдуруп алган. 38[+]Херээжен улус биле бичии уругларны санаваска, 4000 эр кижи чемненген чүве-дир. 39Чонну тарадыпкаш, Иисус хемеже олурупкаш, Магаддаан деп черже[*] эжиндирип чорупкан.

#### 16


Иисустан кайгамчык демдек негээни


(Мк. 8:11-13; Лк. 12:54-56)

1[+][+]Ол черге Иисусту фарисейлер болгаш саддукейлер үглеп келгеш, Ону шенээр сагыштыг, дээрден кайгамчык демдектен көргүссүн деп туруп бергеннер. 2Иисус[†] оларга мынча деп харыылаан: «Хүн ажар шакта: „Кызыл хаяа бар, даарта аяс боор-дур аа“, 3а даң бажында: „Дээр хүрең-кызыл, агаар чүдерээр-дир“ – дижир силер. Дээрже көргеш, агаарның кандыызын билип каар хиреңерде, бо үениң демдектерин ылгап шыдавас-тыр силер. 4[+]Бузуттуг болгаш бачыттыг салгал бадыткал демдээ манап турар де. Ынчалза-даа оларга Иона[†] медээчини[†] дамчыштыр бергенинден өске демдек турбас». Иисус ынча дээш, оларны каггаш, чоруй барган.


Фарисейлер биле саддукейлерниң ажыткызы


(Мк. 8:14-21)

5Иисустуң өөреникчилери[†] ол чарыкче эжиндирип кеже бергеннер, а аъш-чем алырын уттупкан болганнар. 6[+]Иисус оларга: «Дыңнаңар, фарисейлер биле саддукейлерниң ажыткызындан[†] кичээниңер» – дээн.

7Олар аразында ону сайгарып: «Бис хлеб албаан боорувуска, ынча дээн эвеспе» – дишкен.

8[+]Иисус оларның чүнү чугаалашканын билир болгаш, мынча дээн: «Биче бүзүрелдиглер,[†] хлеб албаан бис дижип чоондуңар? 9[+]Амдыгаа дээр билип чадааныңар ол бе? 5000 кижини беш хлеб тоттуруптарга, чем артыы-биле чеже аргаан хааржак долдуруп алчык силер? 10[+]А 4000 кижини чеди хлеб тоттуруптарга, чем артыы-биле чеже аргаан хааржак долдуруп алчык силер? 11Мээң чугаам хлеб дугайында эвес деп канчап билбес улус силер? Фарисейжи болгаш саддукейжи ажыткыдан кичээниңер!»

12Ол хлеб хөөдер ажыткыдан эвес, а фарисейлер болгаш саддукейлерниң өөредиинден оларны кичээндирген-дир деп өөреникчилери ынчан билип каан.


Пётрнуң Иисусту Христос деп хүлээп көргени


(Мк. 8:27-30; Лк. 9:18-21)

13Филипптиң Кесариязының чоок-кавызынга чедип келгеш, Иисус өөреникчилеринден айтырган: «Улус Кижи амытан Оглун[†] кым деп билип турар-дыр?»

14[+][+][+]Олар: «Чамдык улус Силерни Иоанн[†] Медеглекчи, өскелери – Илия,[†] а бир чамдыызы – Иеремия[†] азы Бурганның өске-бир медээчизи дээр-дир» – деп харыылааннар.

15Иисус олардан: «А силер Мени кым деп бодаар силер?» – деп айтырган.

16[+]Симон Пётр: «Силер – Христос,[†] дириг Бурганның Оглу-дур силер» – деп харыылаан.

17[+]Иисус аңаа мынча дээн: «Иоанның оглу Симон, амыр-чыргалдыг-дыр сен, чүге дээрге ону сеңээ улус эвес, а Дээрде Адам[†] илереткен-дир. 18[+][+]Ынчангаш Мен сеңээ мынча деп тур мен: сээң адың – Пётр, даш болур. Оон ол даш үндезинге Меңээ бүзүрээн улустуң ниитилелин тудуп үндүрер мен, тамының[†] күштери ону базып шыдавас. 19[+]Мен сеңээ Дээрниң Чагыргазындан дүлгүүрнү бээр мен, черге хүлээн чүвеңни дээрге база хүлүп каан боор, а черге хостап салган чүвеңни дээрге база хостап салыпкан турар». 20[+]Иисус оон өөреникчилеринге Ону Христос-тур деп кымга-даа чугаалавазын шыңгыы чагып каан.


Иисустуң өлүрүнүң дугайында баш удур чугаалааны


(Мк. 8:31–9:1; Лк. 9:22-27)

21[+][+]Иисус ол үеден эгелээш, Бодунуң өөреникчилеринге ажыы-биле чугаалап эгелээн: Ол Иерусалимче баргаш, баштыңнарның,[†] Бурганның дээди бараалгакчыларының[†] болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчыларының холундан хөй хилинчекти көрүп эртер ужурлуг. Ол аңаа өлүртүп каар, ынчалза-даа үшкү хүнде катап дирлип кээр.

22Пётр Иисусту кыдыынче кый депкеш, Аңаа чөрүже берген: «Дээрги! Канчап ындыг боорул! Ындыг чүве Силер-биле болбас ужурлуг!»

23[+][+]А Ол Пётрже көрнүп келгеш, мынча дээн: «Менден ырап чор, эрлик! Сен Мени оруумдан астыктырып тур сен, чүге дээрге бодалдарың Бурганныы эвес, улустуу-дур».

24[+]Иисус оон Бодунуң өөреникчилеринге мынча дээн: «Мени эдерер дээн кижи бар болза, ол бодунуң күзел-бодалындан ойталап, бодунуң белдир-ыяжын чүктеп алгаш, Мени эдерзин.[*] 25[+]Бодунуң амы-тынын камгалап алыр дээн кижи амы-тынын ышкынып алыр, а амы-тынын Мен дээш ышкынган кижи амы-тынын тып алыр. 26[+]Бүгү делегейни холунга киирип-даа алгаш, амы-тынын оскунар болза, ооң ол кижиге ажыы чүл? Амы-тынын дедир эгидер дээш, ол кижи чүнүң-биле төлээрил? 27[+][+]Кижи амытан Оглу Бодунуң Адазының өндүр чырыынга бүргеткен, Бурганның төлээлери-биле кады чедип келгеш, кижи бүрүзүн ооң кылган ажыл-херээниң аайы-биле шаңнаар азы шиидер. 28[+]Силерге алыс шынны чугаалап тур мен: мында турар улустуң аразында, Бодунуң Чагыргазын хүлээп алгаш, чедип келген Кижи амытан Оглун өлбейн чыткаш-ла, көрүп каар улус бар-дыр».

#### 17


Иисустуң хевир-шырайының өскерилгени


(Мк. 9:2-13; Лк. 9:28-36)

1[+]Алды хүн эрткенде, Иисус[†] Пётрну, Иаковту[†] болгаш ооң дуңмазы Иоанны[†] эдерткеш, чүгле ол үш кижи-биле кады бедик дагже үне берген. 2[+]Аңаа, олар көрүп турда, Ооң хевир-шырайы өскерли берген: арны хүн дег чырып, а хеви чырыктан өңгүр апарган. 3[+]Хенертен оларга Моисей[†] биле Илия[†] көстүп келгеш, Иисус-биле чугаалажып эгелээн.

4Пётр Аңаа мынча дээн: «Дээрги, мында турарывыс эки-дир! Күзээр болзуңарза, үш чадырдан тип берээли: бирээзин – Силерге, өскезин – Моисейге, база бирээзин – Илияга».

5[+][+]Ол ынча деп турар аразында, чырык булут көжүп келгеш, оларны шыва апкан. Булут аразындан үн дыңналган: «Бо дээрге Мээң ханы ынак Оглум-дур! Ол Мээң сеткилимге кирер-дир! Ону дыңнап чоруңар!» 6Үннү дыңнааш, олар аажок сүртеп, черже доңгая кээп дүшкеннер. 7Иисус оларже чоокшулай бергеш, холун дегзип: «Кортпаңар, тургулаңар!» – дээн. 8Олар долгандыр көргеш, Иисустан өске, кымны-даа көрбээннер.

9[+]Олар дагдан бадып олурда, Иисус оларга шыңгыы чагып каан: «Кижи амытан Оглу[†] өлүглер аразындан катап дирилбээн шаанда, маңаа көрген чүвеңер дугайында кымга-даа чугаалаваңар!»

10Өөреникчилери[†] ынчан Оон: «Чүге ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары Илия Христосту[†] мурнай кээр ужурлуг деп турарыл?» – деп айтырыг салганнар.

11[+]«Хамык чүвени чурумчудуп, аайлаар дээш, Илияның мурнай кээр ужурлуу чөп болгай – деп, Иисус харыылаан. – 12[+]Илияның шагда-ла чедип келгенин силерге чугаалап тур мен. Ынчалза-даа улус ону танывайн баргаш, кара туразында аажылап, бак көрген. Кижи амытан Оглу база шак ынчалдыр олардан хилинчек көөр». 13[+]Ооң Иоанн Медеглекчиниң дугайында чугаалаанын өөреникчилери ынчан билип каан.


Букшуураан оолду экирткени


(Мк. 9:14-29; Лк. 9:37-43)

14Олар чонче ээп кээрге, бир кижи Иисусче чоокшулап келгеш, Ооң мурнунга дискек кырынга олура дүжүп: 15«Дээрги, мээң оглумну кээргеп көрүңер! – дээн. – Ол тыртып аарааш, хинчектени берди: үргүлчү отче, сугже шураар-дыр. 16Мен ону Силерниң өөреникчилериңерже аппардым, ынчалза-даа олар ону экиртип чадашты».

17Иисус харыы кылдыр: «О, бо салгалдың бүзүрел[†] чок, будалган улузу! Силер-биле чеже мынчап чоруур мен?! Силерни чежеге дээр шыдажып кээр мен?! Оолду Менче эккелиңер!» – дээн. 18[+]Иисус букту хоруптарга, ол оолдан үне берген, а демгизи ол-ла дораан каң-кадык апарган.

19Иисус чааскаан турар өйде, өөреникчилери Аңаа чедип келгеш: «Бис чүге ол букту үндүр сывырып шыдавадывыс?» – деп айтырганнар.

20-21[+][+]Ол мынча деп харыылаан: «Силерниң бүзүрелиңер биче болган-дыр. Алыс шынны чугаалап тур мен: силерде оода-ла горчица[†] үрезини хире бүзүрел бар болза, бо дагга: „Туружуңдан көже бер“ – дээр болзуңарза, ол көже бээр ийик, силерге кылып болбас хире чүү-даа турбас ийик»[*].


Иисустуң Бодунуң өлүмүнүң дугайында ийиги удаа чугаалааны


(Мк. 9:30-32; Лк. 9:43-45)

22Олар шупту Галилеяга[†] кады турар өйде, Иисус өөреникчилеринге мынча дээн: «Кижи амытан Оглун удавас улус холунга тудуп бээр-дир. 23[+]Ол улус Ону өлүрүп каар, ынчалза-даа үшкү хүнде Ол катап дирлип кээр». Өөреникчилери аажок муңгарай берген.


Бурганның өргээзиниң үндүрүү

24[+][+]Олар шупту Капернаумга чедип келгенде, Пётрга Бурганның өргээзиниң үндүрүүн хавырар улус чедип келгеш: «Башкыңар үндүрүг төлээр бе?» – деп айтырган.

25Пётр: «Төлээр!» – деп харыылааш, бажыңче кире берген.

Ол чүнү-даа чугаалап четтикпээнде, Иисус баштай айтырыг салган: «Сен чүү деп бодаар сен, Симон? Бо делегейниң хааннары кымдан албан-үндүт хавырар ийик? Бодунуң ажы-төлүнден бе азы өске улустан бе?»

26Пётр: «Өске улустан» – деп харыылаан.

Иисус: «Ынчаарга бодунуң ажы-төлүн үндүрүгден хостааны ол-дур – деп түңнеп каан. – 27[+]Ынчалза-даа эрге-чагырга улузун хомудатпаалыңар. Хөлче баргаш, сыырткыыжың шывадааш, бир дугаар туттунган балыкты ушта шелгеш, аксын ажыдывыт. Ооң аксындан бодуң дээш-даа, Мен дээш-даа үндүрүг төлээринге четчир чоосту[*] тып алгаш, ийилдиривистиң үндүрүүвүстү төлеп каг».

#### 18


Дээрниң Чагыргазында кым эң чугулал?


(Мк. 9:33-37, 42-48; Лк. 9:46-48; 17:1-2)

1Ол өйде Иисуска өөреникчилери[†] чедип келгеш: «Дээрниң Чагыргазында кым эң чугулал?» – деп айтырыг салганнар.

2Иисус[†] бир чаш уруг кый деп алгаш, ону оларның аразынга тургускаш, 3[+][+]мынча дээн: «Силерге алыс шынны чугаалап тур мен: амгы байдалыңардан өскерли бербес болзуңарза база бичии уруглар дег апарбас болзуңарза, Дээрниң Чагыргазынче кирбес силер. 4Ынчангаш бодун томаарткаш, чаш уруг дег апарган кижи Дээрниң Чагыргазынга эң чугула кижи боор. 5[+]Мындыг чаш уругну Мээң адымны бодааш, хүлээп ап турар кижи Мени база хүлээп ап турар.

6А Меңээ бүзүрээн ындыг бичии улустуң кайы-бирээзин бачытче чыгапкан кижи турар болза, ооң мойнунга дээрбе дажы баглааш, далай дүвүнче киир октаптары безин ол кижиге эки салым боор ийик. 7[+]Күткүлгелери дээш, бо делегей ат болур! Ол бүгү күткүлгелерниң кээри албан, ынчалза-даа оларның кээриниң чылдагааны болган кижи ат болур! 8[+][+]Холуң азы будуң сени бачытче чыгай берзе, ону одура шаап, октавыт! Ийи холдуг азы ийи буттуг чорааш, мөңге отче киир октадырынга көөрде, мөңге амыдыралче[†] чаңгыс холдуг азы чаңгыс буттуг киргени дээре. 9[+][+]Карааң сени бачытче чыгай берзе, ону ушта каскаш, октавыт! Ийи карактыг чорааш, тамының[†] одунче киир октадырынга көөрде, мөңге амыдыралче чаңгыс карактыг киргени дээре».


Читкен хой дугайында


(Лк. 15:3-7)

10-11«Көрдүңер бе, бо бичии уругларның чаңгызын-даа дора көрбеңер. Силерге алыс шынны чугаалап тур мен: оларны карактаан дээрниң төлээлери Мээң дээрде Адамның[†] чанында доктаамал турар[*]. 12Чүү деп бодаар силер? Чүс хойлуг кижи оларның бирээзин чидирипсе, арткан тозан тозун дагларга каапкаш, читкен хоюн дилеп чоруппас бе? 13А тып алганда, читпээн тозан тозунга бодаарга, демги хою дээш өөрүшкүзү улуг боор деп силерге алыс шынны чугаалап тур мен. 14[+]Дээрде Адаңар база шак ындыг: бо бичии уругларның чаңгызы-даа чиде бээрин Ол күзевейн турар».


Бачыт үүлгеткен эш-өөрнү канчаарыл?


(Лк. 17:3)

15[+][+]«Эжиң сеңээ удур бачыт[†] үүлгеткен болза, өске улус дыңнавайн турда, хомудалың барып сөгле. Ол сени дыңнаар болза, ону бодуңче ээлдирип алганың ол. 16[+]А ол сени дыңнавас болза, бир азы ийи кижиден эдертип ал, чүге дээрге кандыг-даа херекти бадыткаар дизе, ийи азы үш херечиниң өчүү херек. 17[+]Оларны база дыңнавас болза, Бурганга бүзүрээннер ниитилелинге чугаала. Бүзүрээннер ниитилелин-даа дыңнавас болза, аңаа өске чон кижизинге азы үндүрүг хавырыкчызынга дег хамаарылгалыг бол.

18Силерге алыс шынны чугаалап тур мен: черге чүнү хүлүүр-дүр силер, ону дээрге база хүлүп каан болур; а черге чүнү хостап салыр-дыр силер, ону дээрге база хостап салыпкан болур. 19[+]База катап чугаалап тур мен: силерниң ийиңер черге кандыг-бир чүвени эп-сеткилдиг дилеп, мөргүүр болза, олар чүнү-даа дилезе, Дээрде Адам шуптузун бээр. 20Чүге дээрге Мээң адымны хүндүлээр дээш ийи азы үш кижи каяа чыглырыл, Мен база аңаа турар мен».


Өршээл билбес чалча дугайында

21[+]Пётр ынчан Иисуска чедип келгеш, айтырыг салган: «Дээрги, меңээ удур бачыт үүлгедир эжим бар болза, мен ону чеже удаа өршээр ужурлуг мен? Чеди бе?»

22Иисус аңаа мынча деп харыылаан: «Чок, чеди эвес, а чеден катап чеди удаа[*]. 23Дээрниң Чагыргазы дараазында үлегерге дөмей. Бодунуң чалчаларындан өре-шире негеп, санажыр дээн хаан турган. 24Хаан санажып эгелээрге, 10 000 шоодай мөңгүн акша[*] өрелиг бир кижини эккелген. 25[+]Өрелиг кижиниң төлээр харык-шинээ чок боорга, хаан ооң бодун, кадайын, уруг-дарыын база бар-ла эт-хөреңгизин өрезин дуглай садыпсын деп дужааган. 26Чалча хаанның буттарынче доңгая кээп дүшкеш: „Хензиг-ле манап көрүңерем! Төндүр төлеп бериптер мен!“ – дээн. 27Хаан чалчазын кээргей бергеш, ооң хамык өрезин өршээгеш, салып чорудупкан.

28А ол чалча оон үнгеш, аңаа чүс мөңгүн чоос[*] өрелиг бодунуң бир чалча эжинге таваржы берген. Ол эжин боой тудуп: „Өрең төле!“ – деп негеп эгелээн. 29Өрелиг эжи дискек кырынга олурупкаш, аңаа сөгүрүп: „Хензиг-ле манап көрем! Төлеп бериптер мен!“ – деп чаннып эгелээн. 30[+]Ынчалза-даа демгизи манаксавайн, өрелиг эжин аппаргаш, өрезин эгиткиже, кара-бажыңче суктуртуп каан.

31Ол бүгүнү көрген өске чалчалар аажок хөңнү баксырааш, чүү болганын хаанынга дамчыдып четкеннер. 32Хаан ынчан демги чалчазын кыйгырткаш, мынча дээн: „Өөдежок чалча! Мен хамык өреңни дилээң ёзугаар өршээвежик мен бе?! 33Сени өршээп кааным дег, эжиңни база өршээр ужурлуг эвес сен бе?“ 34Килеңнээн[†] дээрги ол чалчаны, аңаа хамык өрезин эгитпээже эриидээри-биле, кара-бажыңче суктуртуп каан. 35[+]Шуптуңар эш-өөрүңерни сеткилиңер ханызындан өршээвес болзуңарза, Дээрде Адам силерни база ынчалдыр аажылаар».

#### 19


Өг-бүле тудары база чарлыышкын дугайында


(Мк. 10:1-12)

1Чугаалап дооскаш, Иисус[†] Галилеяны[†] каггаш, Иордан хемниң[†] ол чарыында Иудеяның черлеринче чорупкан. 2Мөөң чон Ону эдерип чораан, а Ол аңаа улусту экиртип турган.

3Чамдык фарисейлер Иисуска чедип келгеш, Ону шенээр сагыштыг, айтырыг салган: «Эр кижи кандыг-даа чылдагаан-биле кадайындан чарлып болур бе?»[*]

4[+]Харыызынга Ол мынча дээн: «А силер Чаяакчы эң эгезинде эр биле кыс кижини чаяаган дээнин номчувааныңар ол бе? 5[+]Оон мынча дээн болгай: „Эр кижи ада-иезин каапкаш, кадайы-биле катчы бээр, олар ам ийи эвес, а чаңгыс мага-бот апаар“. 6[+][+]Ынчангаш олар ам ийи эвес, а чаңгыс мага-бот боор-дур. Бурганның каттыштырган чүвезин кижи чарып болбас ужурлуг».

7[+]А олар Оон айтырыг салган: «Ынчаарга Моисей[†] чүге эр кижиге кадайынга чарлыр дугайында бижик бергеш, ону чандырыптар деп чарлык үндүргенил?»

8«Чүректериңер доң дош боорга, Моисей силерге кадайларыңардан чарлырын чөпшээрээн-дир – деп, Иисус харыылаан. – Ынчалза-даа эгезинде ындыг эвес турган. 9[+]Кадайының самыыраанындан өске, кандыг-бир чылдагаан-биле оон чарылгаш, өске кадай алган кижи ашак-кадайның шынчы чоруун үрээни ол болур деп тур мен»[*].

10А өөреникчилери[†] Аңаа мынча дээн: «Кадайының мурнунга эр кижиниң хүлээлгелери ындыг боор болза, шуут өгленмээни дээре-дир оң!»

11[+]Иисус: «Мээң чугаалаан чүвемни шупту улус эвес, а чүгле Бурганның ындыг арга бергени улус хүлээп ап шыдаар – деп харыылаан. – 12Эр улустуң өг-бүле тудуп шыдавазында элээн каш чылдагаан бар: чамдык улус төрүмелинден эр чаяаны чок боор, чамдыктарын өске улус акталап каан боор, а чамдыызы Дээрниң Чагыргазы дээш өг-бүле тударындан ойталаар. Ону хүлээп ап шыдаар кижи хүлээп алгай аан!»


Иисустуң бичии уругларны алгап-йөрээгени


(Мк. 10:13-16; Лк. 18:15-17)

13Ол үеде Иисус оларга холун дегзип, мөргүзүн дээш, бир улус Аңаа бичии уруглар эккелген. А Ооң өөреникчилери оларны эккелген улусту эрттирбейн турганнар. 14[+]Иисус ынчан мынча дээн: «Бичии уруглар Меңээ кээп турзун, оларга шаптыктап, эртерин хоруваңар! Дээрниң Чагыргазы олар ышкаш улустуу боор». 15Иисус оларга холун дээскеш, ол черден чоруй барган.


Иисус биле бай кижи


(Мк. 10:17-31; Лк. 18:18-30)

16[+]Бир кижи Иисуска чедип келгеш, айтырыг салган: «Башкы![*] Мөңге амыдырал[†] чедип аар дизимзе, мен кандыг буян кылыйн?»

17[+][+]«Чүге буян дугайында Менден айтырдың? – деп, Иисус харыылаан. – Чаңгыс-ла Бурган[†] буянныг. А мөңге амыдыралды алыр дизиңзе, Бурганның айтыышкыннарын сагып чор».

18«А кандыгларын?» – деп, демгизи айтырган.

Иисус мынча дээн: «Кижи өлүрбе, кады чурттаан эжиңге өскерилбе, оорлава, мегелеп херечилеве, 19[+]ада-иеңни хүндүлеп чор, чаныңда кижиге[†] бодуңга бодуң дег ынак бол».

20[+]Аныяк эр Аңаа: «Мен ол бүгүнү сагып келдим[*]. Меңээ ам чүү четпейн турары ол?» – дээн.

21[+][+][+]Иисус аңаа мынча деп харыылаан: «Четпес талазы чок кижи болуксазыңза, хамык эт-хөреңгиңни барып садыпкаш, акшазын ядыыларга үлеп беривит, ынчан дээрлерге эртине-байлактыг боор сен. А ооң соонда келгеш, Мени эдерип чорувут».

22Ол сөстерни дыңнааш, аныяк эр муңгаргай чорупкан, чүге дээрге ол аажок бай кижи турган. 23[+]Иисус ынчан Бодунуң өөреникчилеринге мынча дээн: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: бай кижиге Дээрниң Чагыргазынче кирери дыка-ла берге! 24База катап чугаалаайн: бай кижиниң Бурганның Чагыргазынче[†] киреринден тевениң тевене үдүн өттүр өде бээри белен».

25Өөреникчилери ону дыңнааш, аажок кайгап: «Ынчаарга кым камгалалды[†] ап шыдаарыл?» – деп айтырганнар.

26[+]Иисус оларже топтап көргеш, мынча дээн: «Кижи ону шыдавас, ынчалза-даа Бурганның шыдавас чүвези чок».

27[+]Пётр ынчан Аңаа: «Көрүңер даан, бис хамык бар чүвевисти каапкаш, Силерни эдерип чоруптувус. Ынчаарга биске ол дээш чүү боорул?» – дээн.

28[+][+]А Иисус оларга мынча дээн: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: ам кээр чаа делегейге Кижи амытан Оглу[†] Бодунуң чайынналган дүжүлгезинге саадаптарга, силер – мени эдерген улус – Израильдиң он ийи аймаан[†] шиидери-биле он ийи дүжүлгеге олургулаптар силер. 29[+]Мен дээш, бажыңнарын, ха-дуңмазын,[†] ада-иезин[*], ажы-төлүн азы черин кааптар кижи бүрүзү оон чүс катап хөйнү алыр база мөңге амыдыралды салгап алыр.

30[+]Ынчалза-даа хөй ам баштайгылар бооп турарлар – сөөлгүлер апаар, а ам сөөлгүлер бооп турарлар – баштайгылар апаар».

#### 20


Виноград шөлүнде ажылчыннар дугайында

1«Дээрниң Чагыргазы дараазында үлегерге дөмей болуп турар. Бир-ле кижи Бодунуң шөлүнге ажылдаар улус хөлезилээр дээш, эртен эрте үнүпкен. 2Шөл ээзи ажылчыннарга хүнде бир мөңгүн чоос төлээр бооп дугуржуп алгаш, оларны виноград[†] шөлүнче чорудупкан. 3Хүн үнгенден бээр үш шак болганда, ол базаарже баргаш, чүнү-даа кылбайн турар өске улусту көрүп каан. 4„Силер база мээң виноград шөлүмге барып ажылдаңар. Чогууру-биле төлээр мен“ – деп, ол чугаалаан. Демги улус чорупкан. 5А ээ кижи үш шак болгаш, оон база үш шак болгаш, базаарже барып, база-ла ынчаар кылгылаан. 6Ажыл шагының төнеринге чедир бир шак артканда, ол ынаар база катап чеде бергеш, ында турар улусту көрүп кааш: „Чүге хүннү бадыр чүнү-даа кылбайн тур силер?“ – деп айтырган. 7Олар аңаа: „Бисти кым-даа хөлезилеп албады“ – деп харыы бергеннер. Ээ кижи ол улуска: „Силер база виноград шөлүнче барыңар“ – дээн.

8[+]Кежээ дүшкенде, шөл ээзи бодунуң ажыл башкарыкчызынга мынча дээн: „Ажылдааннарны чыггаш, оларның-биле сөөлүнде хөлезилээним улустан эгелээш, баштайгыларынга чедир санаш“. 9Ээ кижиниң сөөлүнде хөлезилеп алган улузу келгеш, кижи бүрүзү бир мөңгүн чоосту ап үнген. 10Баштай хөлезилеттинген улус ынчан оон-даа хөйнү алыр бис деп бодаан, ынчалза-даа олар база бир-бир мөңгүн чоос алган. 11Төлевирин алгаш, олар виноград шөлүнүң ээзинге ажынып: 12„Бо сөөлгү улус бир шак ажылдады, бис изиг хүн адаанга хүнзедир ажылдап келдивис, а силер оларны биске деңнээр-дир силер“ – деп турганнар. 13Ынчаарга ээ кижи оларның бирээзинге мынча деп харыылаан: „Мен сени хомудатпадым, өңнүк. Сен мээң-биле бир мөңгүн чооска дугуржуп алдың чоп. 14Төлевириң алгаш, чорувут. А мен бо сөөлгү кижиге сеңээ бергеним хирени бериксеп тур мен. 15Акшамны бодум баш билир эргем чок кижи мен бе? Азы мээң экииргээм дээш, адааргаарың ол бе?“

16[+]Шак ынчаар сөөлгүлер – баштайгылар, а баштайгылар – сөөлгүлер апаар».


Иисустуң Бодунуң өлүмүнүң дугайында үшкү удаа чугаалааны


(Мк. 10:32-34; Лк. 18:31-34)

17Иерусалимче бар чыткаш, Иисус[†] он ийи элчинин[†] улустан өскээр аппаргаш, оларга мынча дээн: 18«Дыңнаңар, Иерусалимче чоокшулап кел чор бис. Аңаа Кижи амытан Оглун[†] Бурганның дээди бараалгакчылары[†] болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчыларынга тудуп бериптер. Олар Ону өлүрер кылдыр шииткеш, 19[+]Ону дорамчылазын, эттеп-эриидезин база хере шапсын дээш, өске чоннар улузунга[†] тудуп бериптер. Ынчалза-даа үшкү хүнде Ол катап дирлип кээр».


Иаков биле Иоанның дилээ


(Мк. 10:35-45)

20[+]Иисуска ооң соонда Зеведейниң кадайы оолдары-биле кады келгеш, мөгейип бараалгааш, Оон бир чүве дилээн.

21[+]Иисус оон: «Чүнү күзеп турарыңар ол?» – деп айтырган.

Демги кадай мынча дээн: «Силерниң Чагыргаңарга ийи оглум: бирээзи – оң талаңарга, а өскези – солагай талаңарга оруп аарын аазап көрүңер».

22[+]Иисус: «Чүнү дилеп турарыңарны билбес-тир силер. Мээң ам ижерим дашканы ижип шыдаар силер бе?»[*] – деп харыылаан.

Олар: «Шыдаар бис» – дээннер.

23Иисус оларга мынча дээн: «Мээң хилинчээмниң дашказын ижер силер, а кымның Мээң оң азы солагай таламга олурарын хайырлаары Менден хамаарышпас: аңаа Адамның[†] айтып кааны улус орар».

24Ону дыңнааш, арткан он элчин демги ийизинге хорадап үнген. 25Ынчалза-даа Иисус оларны кый деп алгаш, мынча дээн: «Өске чоннарның чагырыкчылары боттарының улузун дарлап турарын, а даргалары оларны бастып турарын билир болгай силер. 26[+][+]А силерниң араңарга ындыг чүве турбазын! Силерниң араңарда алдар-хүндүлүг болуксаар кижи бар болза, чалчаңар болзун. 27Силерниң араңарга бир дугаар болуксаан кижи бар болза, кулуңар болзун. 28[+][+]Чүге дээрге Кижи амытан Оглу база-ла улус Аңаа бараан болзун дээш эвес, харын Боду бараан боору-биле база Бодунуң амы-тынының өртээ-биле хөй улусту хостап аар дээш келген болгай».


Ийи согур кижини экирткени


(Мк. 10:46-52; Лк. 18:35-43)

29[+]Иисус өөреникчилери-биле[†] кады Иерихондан чоруп турда, оларны мөөң чон эдерип чораан. 30[+]Орук кыдыынга орган ийи согур кижи оларның чаны-биле Иисустуң эртип бар чыдарын дыңнааш: «Дээрги! Давидтиң[†] Оглу, бисти кээргеп көрүңер!» – деп алгыржып үнген.

31Улус согурларны кончуп: «Ыыттаваңар!» – деп соксадырга, олар оон-даа ыыткыр алгыржыр болган: «Дээрги! Давидтиң Оглу, бисти кээргеп көрүңер!»

32Иисус доктаай дүшкеш, оларны кый депкен. Ол: «Менден чүнү кылып берзин деп күзеп тур силер?» – дээн.

33Олар Аңаа: «Дээрги, бистиң карактарывыс көстүп келзин» – деп харыылааннар. 34[+]Иисус кээргей бергеш, оларның карактарынга холун дээскен. Согурлар ол-ла дораан көре бергеш, Ону эдерип чорупканнар.

#### 21


Иисустуң Иерусалимче байырлалдыг моорлап киргени


(Мк. 11:1-11; Лк. 19:28-38; Ин. 12:12-19)

1[+]Олар Иерусалимге чоокшулап келгеш, Елеон дааның чанында Виффагия суурга чедип келгенде, Иисус[†] ийи өөреникчизин бурунгаар айбылапкаш, 2оларга чагып каан: «Мурнуңарда суурже барыңар. Аңаа баргаш, ол дораан кыс элчигенни болгаш ооң чанында аныяк элчигенчигешти баглап каан турарын көрүп каар силер. Оларны чешкеш, Меңээ эккелиңер. 3А кандыг-бир кижи силерден бир чүве айтырза: „Олар Дээргиге херек апарды“ – деп харыылаңар. Оларны ээзи доп-дораан салыптар». 4-5[+][+][+]Медээчиниң[†] аксы-биле:

«Сион-кыска[†] мынча деңер:
„Көр даан, Хааның сенче кел чыдыр.
Биче сеткилдиг Хааның элчиген, ажылчын элчиген оглу
мунуп алган кел чыдыр“» – дээн сөстер ынчаар боттанганы ол.

6Өөреникчилер[†] чоруткаш, бүгү чүвени Иисустуң чугаалаан аайы-биле кылганнар. 7Олар элчигенчигешти иези-биле кады эккелгеш, хевин оларга чонактай салгаш, Иисусту олуртупканнар. 8[+]Эңдерик хөй чон хевин Ооң мурнунда орукка дөжей сала берген, а өскелери ыяш будуктарын сыккаш, орукка чада салып чораан. 9[+][+]Ооң мурнунга база соонга бар чыткан эңдерик хөй чон ыыткыр алгыржып турган:

«Осанна![*] Давидтиң[†] Оглунга алдар-мактал!
Дээрги-Чаяакчының адындан кел чыдар Кижи алгадып-йөрээтсин!
Осанна! Өрү дээрде Бурганга алдар-мактал!»

10Иисус Иерусалимче кирип кээрге, бүгү хоорай хөлзеп үнген. Улус: «Бо Кымыл?» – деп айтыржып турган. 11[+]А мөөң чон: «Бо дээрге Бурганның медээчизи, Галилеяның[†] Назарет чурттуг Иисус-тур» – деп харыылаар болган.


Садыгжыларны өргээден үндүр ойлатканы


(Мк. 11:15-19; Лк. 19:45-48; Ин. 2:13-22)

12[+]Оон Иисус Бурганның өргээзиниң шөлүнче киргеш, ында садыг-саймаа кылып турган хамык улусту үндүр сывыртапкаш, акша солукчуларының столдарын[*] болгаш көге-буга сатканнарның баартактарын аңдара октагылапкан. 13[+]Иисус оларга мынча дээн: «Бижилгеде: „Мээң өргээм мөргүл[†] өргээзи деп адаттырар“ деп бижиттинген болгай, а силер ону дээрбечилер уязы кылып алган-дыр силер!»

14Согур болгаш аскак-бүскек улус Бурганның өргээзинге Аңаа чедип кээрге, Ол аарыг улусту экиртип каан. 15[+]Бурганның дээди бараалгакчылары[†] болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары Ооң кылып турган кайгамчык чүүлдерин көргеш база Бурганның өргээзинде бичии уругларның: «Осанна!* Давидтиң Оглунга алдар-мактал!» – деп алгыржып турарын дыңнааш, килеңней[†] берип, 16[+][+]Аңаа: «Оларның чүү деп турарын дыңнап тур сен бе?!» – дээннер.

Иисус оларга: «Ийе – деп харыылаан. – Силер Бижилгеде: „Бичии уруглар болгаш эмер чаштарның аксындан алдар-макталды үндүрүп аар сен“ дээнин кажан-даа номчувааныңар ол бе?»

17[+]Иисус оон оларны каапкаш, хоорайдан Вифания суурже чоруй баргаш, аңаа хонуп алган.


Кургап калган фига ыяжы


(Мк. 11:12-14, 20-24)

18[+]Эртенинде, хоорайже чанып ора, Иисус аштай берген. 19[+]Орук кыдыында фига ыяжын[†] көрүп кааш, Ол аңаа чеде берген, ынчалза-даа бүрүлерден өске чүнү-даа тыппаан. Ол ынчан ыяшка: «Моон соңгаар сеңээ кажан-даа чимис үнмес болзун!» – дээн. Фига ыяжы дораан-на кургап калган.

20Өөреникчилер ону көргеш, кайгап: «Фига ыяжы канчап ындыг дүрген кадып калды?» – деп айтырганнар.

21[+]Иисус мынча деп харыылаан: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: бүзүрээр-ле, чигзинмес-ле болзуңарза, фига ыяжы-биле болган чүүлдү кылыр хамаанчок, бо дагга безин: „Турулгаш, далайже дүже бер!“ – дээр болзуңарза, шак ынчаар бүде бээр. 22[+]Бүзүрээр-ле болзуңарза, мөргүп тура, дилээн чүвеңерниң дөгерезин алыр силер».


Иисустуң эрге-чагыргазының дугайында


(Мк. 11:27-33; Лк. 20:1-8)

23[+]Иисус Бурганның өргээзинче кирип келгеш, улусту өөреди бээрге, Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш чоннуң баштыңнары[†] Аңаа чедип келгеш, айтырыг салганнар: «Сен бо бүгүнү кандыг эрге-чагырга-биле кылып тур сен? Сеңээ ол эрге-чагырганы кым берди?»

24А Иисус оларга мынча деп харыылаан: «Мен база силерге бир айтырыг салыйн. Меңээ харыылаптар болзуңарза, силерниң айтырыыңарга база харыылаар мен. 25[+][+]Иоанның[†] сугже сугар эргези Бургандан келген бе азы кижилерден бе?»

Олар аразында сүмележи берген: «Бис: „Бургандан“ – дизивиссе, Ол: „Ынчаарга силер чүге Иоаннга бүзүревээниңер ол?“ – дээр болгай. 26[+]А: „Кижилерден“ – дээр дээш, чондан коргар-дыр бис, чүге дээрге хамык улус Иоанны Бурганның медээчизи деп санаар болгай». 27Олар Иисуска: «Билбес-тир бис» – деп харыылааннар.

Ол ынчан мынча дээн: «Мен база бо бүгүнү кандыг эрге-чагырга-биле кылып турарымны силерге чугаалавас мен».


Ийи оолдуг ада дугайында

28«А ам мындыг чүүл дугайында чүү деп бодаар силер че? Ийи оолдуг бир кижи турган-дыр. Бирги оглунга баргаш, ол мынча дээн: „Оглум, бөгүн баргаш, виноград[†] шөлүнге ажылдап көр“. 29Оозу баштай: „Барбас мен“ – дээн, а ооң соонда өскээр боданыпкаш, чорупкан. 30Ачазы өске оглунга баргаш, база-ла ынча дээн. Демгизи: „Баар мен, дээрги“ – деп харыылаза-даа, барбайн барган. 31Оларның кайызы ачазының аайындан эртпээн-дир?»

Олар: «Биргизи» – деп харыылааннар.

Иисус ооң соонда оларга мынча дээн: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: үндүрүг хавырыкчылары[†] болгаш самыын-садар херээженнер Бурганның Чагыргазынче[†] силерни мурнай кирер. 32[+]Чүге дээрге Иоанн силерге шын орук айтып, баштай чедип кээрге, силер аңаа бүзүревээн-дир силер. А олар Иоаннга бүзүрээн болгай. Ол бүгүнү көргеш безин, дөмей-ле бачыдыңар миннип, Бурганче ээлбээн база аңаа бүзүревээн-дир силер».


Виноград шөлүнүң ээзиниң дугайында


(Мк. 12:1-12; Лк. 20:9-19)

33[+][+][+]«Ам өске угаадыглыг чугаадан[†] дыңнаңар. Бир кижи бодунуң ээлээн черинге виноград тарып алган. Ол ону долгандыр кажаалааш, чимизин сы бастырар уургай каскаш, таңныылдаар суурга тудуп каан. Ооң соонда ол виноград шөлүн ажаакчыларга ачылалга берипкеш, боду өске чуртче чоруй барган. 34Дүжүт ажаар үе кээрге, ол бодунуң үлүүн алыр дээш, виноград ажаакчыларынче чалчаларын чорудупкан. 35[+]Ынчалза-даа олар ооң чалчаларын тудуп алгаш, бирээзин эттеп, өскезин өлүрүп кааннар, а үшкүзүн даш-биле соп каапканнар. 36Шөл ээзи ынчан оон-даа хөй өске чалчаларын ыткан, ынчалза-даа виноград ажаакчылары оларны база шак ынчаар аажылааннар. 37[+]Адак соонда ээ кижи оларже бодунуң оглун чорудупкаш: „Мээң оглумну албан хүндүлеп көөрлер“ – деп бодаан. 38[+]Ынчалза-даа виноград ажаакчылары ооң оглун көргеш: „Бо-даа салгакчызы-дыр! Ону өлүрүп каапкаш, өнчүзүн олчалап аалы“ – дээннер. 39[+]Олар ону сегирип алгаш, виноград шөлүнден үндүре бергеш, өлүрүп кааннар. 40Чүл че, шөлдүң ээзи чедип келгеш, виноград ажаакчыларын канчап кааптарыл?»

41[+]Олар Аңаа: «Ол өжээтеннерни каржызы-биле узуткааш, шөлүн дүжүт ажаар өйде ооң үлүүн бээр өске ажаакчыларга ачыладып каар» – деп харыылааннар.

42[+]Иисус оларга мынча дээн: «Силер Бижилгеден номчувааныңар ол бе кай:

„Тудугжуларның, херекчок дээш, октапкан дажы
эң чугула даш апарган.
Дээрги-Чаяакчы[†] ынчалдыр кылган,
ону көөрү биске кайгамчык-тыр!“

43Ынчангаш Бурганның Чагыргазын силерден хунаап аарын база „дүжүдүн“ бээр чонга бериптерин силерге чугаалап тур мен. 44[+]Кым ол дашче кээп ужарыл, чуурулдур ужуп аар, а кымче ол даш кээп дүжерил, ону чылча базып каар»[*].

45Иисустуң угаадыглыг чугааларын дыңнааш, Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш фарисейлер Ооң оларның дугайында чугаалап турарын билип кааннар. 46[+]Олар Иисусту тудуп хоругдаар деп барганнар, ынчалза-даа Ону Бурганның медээчизи деп хүлээп турар чондан кортканнар.

#### 22


Куда доюнуң дугайында


(Лк. 14:15-24)

1[+]Иисус[†] оларны угаадыглыг чугаалар[†] дузазы-биле өөредирин уламчылап, мынча дээн: 2[+]«Дээрниң Чагыргазы дараазында үлегерге дөмей. Бодунуң оглунуң куда доюн кылган бир хаан турган. 3Ол чалаан аалчыларынче чалчаларын ыткан, ынчалза-даа чалатканнар келиксевейн барган. 4Хаан өске чалчаларын ыдып, оларга чагып каан: „Чалаан улузумга чугаалаңар: ‘Дойга белеткелим доозулду, семиртир азыраан молдургаларым, шарыларым соп алдым, бүгү чүве белен. Куда доюнче моорлаңар’“.

5Ынчалза-даа чалаттырганнар тоовайн, боттарының ажыл-херектерин кылып, тарай бергеннер. Бирээзи шөлче үнүпкен, өскези садыглаар черинче чорупкан, 6[+]а чамдыктары ооң чалчаларын сегирип алгаш, дорамчылап өлүрүп каапканнар. 7[+]Хаанның килеңи[†] хайынгаш, шериглерин ыдарга, олар өлүрүкчүлерни шаажылааш, ол улустуң хоорайын өрттедипкеннер.

8[+]А ооң соонда хаан чалчаларынга мынча дээн: „Куда доюнга хамык чүве белен-дир, ынчалза-даа чалаан улузум алдар-хүндүге төлеп чок болган-дыр. 9Ам орук белдирлеринче баргаш, таварышкан улустуң шуптузун дойже чалаңар“. 10Чалчалар ынчан кудумчулар кезип үнгеш, таварышкан-на чонну: эки-даа, бак-даа улусту чыып эккелгеннер. Аалчылар дойлаар черни долдур ээлепкен.

11Хаан аалчыларын көөрү-биле үнүп келгеш, байырлалда кедер хеви чок кижи көрүп каан. 12Хаан аңаа мынча дээн: „Өңнүк, сен бээр канчап байырлал хеви чок кирип келдиң?“ Демгизи ыыттаваан. 13[+]Хаан ынчан чалчаларынга: „Ооң хол, будун хүлээш, дашкаар, улус ыглажып, диштерин кыжырадып турар караңгыдыва, үндүр октаптыңар“ – деп дужааган.

14Чалаттырганнар хөй, а шилиттингеннер эвээш болдур ийин».


Императорга бээр үндүрүг дугайында


(Мк. 12:13-17; Лк. 20:20-26)

15[+]Фарисейлер[†] ынчан үне бергеш, Иисусту, сөзүнге сылдаглап, канчап тудуп алырын дугуржуп эгелээннер. 16[+]Олар Иисусче боттарының өөреникчилерин[†] иродианнар-биле[*] катай чорудупканнар.

«Башкы! – деп, айбылаткан улус чугаалаан. – Силерни шынчы база Бурганның алыс шын оруунга өөредип чоруур кижи деп билир бис. Кижилерни ылгай көрбес болгаш, оларның эрге-ажыынга бараан болбас-тыр силер. 17[+]Ынчаарга Силерниң бодалыңар чүл, биске чугаалап көрүңерем: императорга[†] үндүрүг төлээр ужурлуг бис бе азы чок бе?»

18[+]Иисус оларның кара сагыштыын билгеш, мынча дээн: «Ийи арынныглар, Мени чүге шенеп тур силер? 19Үндүрүг төлээр чоозуңарны Меңээ көргүзүңер». Аңаа мөңгүн чоос эккеп бээрге, 20Иисус олардан: «Мында кымның чурук-дүрзүзү база ады бар-дыр?» – деп айтырган.

21[+]Олар: «Императорнуң» – деп харыылааннар.

Иисус ынчан: «Ынчаарга императорга – императорнуун, а Бурганга – Бурганныын бериңер» – дээн.

22Ындыг сөстер дыңнааш, оларның аксы хак деп, Иисустан ырап чоруй барганнар.


Өлгеннерниң катап дирлириниң дугайында


(Мк. 12:18-27; Лк. 20:27-40)

23[+]Ол-ла хүн «Өлген улус катап дирилбес» дижир саддукейлер Иисуска чедип келгеш, айтырыг салган:

24[+]«Башкы, Моисей[†] биске: „Кандыг-бир эр кижи ажы-төл чок тургаш, өлү бээр болза, ооң дуңмазы дулгуяк чаавазы-биле өгленгеш, бодунуң өлген акызының үре-салгалын уламчылаар ужурлуг“ – деп чугаалаан-дыр. 25Бистиң аравыска чеди алышкы чораан дижик. Улуу кадайлангаш, ажы-төл арттырбайн, өлүп калган. Ооң кадайы улуг чуржузунга кадай бооп арткан. 26Ийиги, үшкү дуңмазы болгаш шупту чеди алышкы-биле база ындыг болган. 27Адак соонда ол кадай база мөчээн. 28Хамык өлген улус катап дирлип кээрге, херээжен кижи кымның кадайы боорул? Алышкылар ону чеделээн кадайланып чорааннар болгай».

29Харыызынга Иисус мынча дээн: «Соора барган-дыр силер, чүге дээрге Бижилгелерни-даа, Бурганның күчү-күжүн-даа билбес-тир силер. 30Катап дирилген улус кадай-даа албас, ашакка-даа барбас, харын Бурганның дээрде төлээлеринге дөмей болур. 31А өлүглер аразындан катап дирлиишкинге хамаарыштыр Бурганның силерге: 32[+]„Мен – Авраамның[†] Бурганы, Исаактың[†] Бурганы болгаш Иаковтуң[†] Бурганы-дыр мен“[*] – дээнин номчуваан силер бе? Ол – өлүглерниң эвес, а дириглерниң Бурганы-дыр».

33Улус Иисусту дыңнааш, Ооң берген өөредиин магадап ханмааннар.


Эң чугула айтыышкын дугайында


(Мк. 12:28-34; Лк. 10:25-28)

34Фарисейлер Иисус Бодунуң харыызы-биле саддукейлерниң аксын дуй шаапкан деп дыңнааш, чаңгыс черге чыглып келгеннер. 35Ынчан оларның бирээзи, ном-хоойлу[†] тайылбырлакчызы, Иисусту шенеп, айтырыг салган: 36«Башкы, ыдыктыг хоойлуда эң чугула айтыышкын кайызыл?»

37[+]Ол мынча дээн: «„Бодуңнуң Бурганың Дээрги-Чаяакчыга бүгү-ле чүлдү-чүрээңден, бүгү-ле сеткил-сагыжыңдан, бүгү-ле угаан-сарыылыңдан ынак бол“. 38Бо дээрге бирги болгаш эң чугула айтыышкын-дыр. 39[+]А ийиги айтыышкын аңаа дөмейлешкек: „Чаныңда кижиге[†] бодуңга бодуң дег ынак бол“. 40[+]Бо ийи айтыышкында бүгү ыдыктыг хоойлу болгаш медээчилерниң[†] өөредии туттунуп турар».


Давидтиң Оглунуң дугайында


(Мк. 12:35-37; Лк. 20:41-44)

41Ону долгандыр чыглып келген фарисейлерден Иисус айтырыг салган: 42[+]«Бурганның шилип алган Христозун чүү деп бодаар силер: Ол кымның Оглул?»

Олар Аңаа: «Давидтиң[†] Оглу-дур» – деп харыылааннар.

43Иисус оларга мынча дээн: «Ынчаарга Давид Бурганның Сүлдезинге[†] башкарткаш, чүге Ону Дээргим деп адааныл:

44[+]„Дээрги-Чаяакчы[†] мээң Дээргимге мынча дээн:
‘Дайзыннарыңны буттарың адаанга эккеп салбаан шаамда,
Мээң оң таламга олур’“.

45Бир-тээ Давид Ону Дээргим деп турар болганда, Христос[†] канчап Давидтиң Оглу боорул?»

46[+]Кым-даа Аңаа удур чаңгыс сөс-даа эдип шыдаваан. Ол хүнден эгелээш, кым-даа Аңаа кандыг-бир айтырыг салып дидинмээн.

#### 23


Ном-хоойлу тайылбырлакчылары биле фарисейлерден кичээндириг


(Мк. 12:38-40; Лк. 11:37-52; 20:45-47)

1Иисус[†] ынчан чон-биле база Бодунуң өөреникчилери-биле[†] чугаалажы берген. 2Ол мынча дээн: «Ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары биле фарисейлер Моисейниң[†] салгакчылары-дыр. 3[+]Силер бүгү чүвени оларның айыткан аайы-биле кылыңар, ынчалза-даа оларның ажыл-херээн өттүнмеңер, чүге дээрге олар өөредип турар чүвезин боттары сагывас-тыр. 4Олар угдунмас аар чүъктү улустуң эгиннеринге чүктедип турарлар, а боттары чаңгыс салаазын безин шимчедип, улуска дузалажыр хөңнү чок-тур. 5[+][+]А кандыг-бир чүве кылза, чүгле ат чолуп кылырлар, оларның хаваанда болгаш холунда Бижилге шыгжаан хапчыгаштары калбарып, а шыва тонунуң салбакталчак хаажылары узап бар-ла чыдар[*]. 6[+]Олар найыр-дойларга база синагогаларга[†] хүндүлүг дөрге орарынга ынак. 7Олар улус чыглыр шөлдерге амыр-менди дыңнаарынга база улуска: „Башкы!“ – деп адаттырарынга ынак.

8[+][+]А силерни „башкылар“ деп адавазын, чүге дээрге силерде чүгле чаңгыс Башкы бар, а силер шупту акы-дуңмашкы силер. 9[+]Черге кымны-даа „ачай“ деп адаваңар, чүге дээрге силерде чүгле чаңгыс Дээрде саадаан Ада бар. 10Силерни „башкарыкчы“ деп адавазын, чүге дээрге силерде чаңгыс Башкарыкчы – Христос[†] бар. 11[+]Силерниң араңарда эң чугулаңар чалчаңар болзун. 12[+]Бодун өрү көрдүнер кижи дора көрдүрер, а бодун боду дора көрген кижи өрү көдүртүр.

13-14[+]Ном-хоойлу тайылбырлакчылары биле фарисейлер, ат болур силер! Ийи арынныглар! Силер улустан Дээрниң Чагыргазын дуглап, боттарыңар-даа ынаар кирбес, ынаар кириксээннерни-даа киирбес-тир силер[*].

15Ном-хоойлу тайылбырлакчылары биле фарисейлер, ат болур силер! Ийи арынныглар! Чаңгыс-даа бол кижини иудей шажынче ээлдирип аар дээш, далайны кежип, черни эртип турар-дыр силер, а ээлдирип алгаш, ону бодуңардан ийи катап дора бужар амытанче хуулдуруптар-дыр силер.

16[+]Согур баштакчылар, ат болур силер! Мынча деп турар-дыр силер: „Кандыг-бир кижи Бурганның өргээзи[†]-биле даңгыраглаар болза, ол чүү-даа дивээн-дир, а Бурганның өргээзинде алдын-биле даңгыраглаар болза, ол аазаашкынын күүседир ужурлуг“. 17[+]О, согур сээдеңнер! Чүү чугулал: алдын бе азы ол алдынны ыдыктаан Бурганның өргээзи бе?! 18Оон ыңай мынча деп турар-дыр силер: „Кандыг-бир кижи өргүл салыр бедигээш-биле[†] даңгыраглаар болза, ол чүү-даа дивээн-дир, а аңаа салган өргүл-биле даңгыраглаар болза, ол аазаашкынын күүседир ужурлуг“. 19[+]Согурлар! Чүү чугулал: өргүл бе азы ол өргүлдү ыдыктаан бедигээш бе?! 20Өргүл салыр бедигээш-биле даңгыраглаар кижи ында салган өргүл-биле база даңгыраглап турары ол-дур. 21[+]Бурганның өргээзи-биле даңгыраглаан кижи ында чурттаан Бурган[†]-биле база даңгыраглап турары ол-дур. 22[+]Дээр-биле даңгыраглаан кижи Бурганның дүжүлгези болгаш ында саадаан Бурган-биле база даңгыраглап турары ол-дур.

23[+][+]Ном-хоойлу тайылбырлакчылары биле фарисейлер, ат болур силер! Ийи арынныглар! Мята, койнут болгаш тмин деп оъттарның дүжүдүнүң оннуң бир кезиин берип-даа турзуңарза, ыдыктыг хоойлуда эң чугула чүүлдерни: шын шииткелди, энерелди болгаш шынчы чорукту херекке албас-тыр силер. Баштайгызын кылыр ужурлуу шын, а сөөлгүзүн кылырын база утпаза эки. 24Согур баштакчылар! Ымырааны шүүп кааптар, а тевени ажырыптар-дыр силер!

25Ном-хоойлу тайылбырлакчылары биле фарисейлер, ат болур силер! Ийи арынныглар! Аяк-тавааңарның даштын аштап-арыглап-даа[†] турзуңарза, ишти-хөңнүңерни чазый-харам чорук база бузут долган-дыр. 26Согур фарисей! Баштай аяаңның иштин аштап-арыглап ал, ынчан ооң дашты база арыг боор.

27[+][+]Ном-хоойлу тайылбырлакчылары биле фарисейлер, ат болур силер! Ийи арынныглар! Агарты[†] чугайлаан чевеглерге[†][*] дөмей-дир силер: оларның дашты чараш ышкаш, а иштин өлүг сөөктер база янзы-бүрү бужар чүүлдер долган! 28Силер база ындыг силер: даштыңардан көөрге, Бурганга шынчы улус ышкаш көстүр силер, а ишти-хөңнүңерни ийи арынныг база кем-буруулуг чорук долган.

29Ном-хоойлу тайылбырлакчылары биле фарисейлер, ат болур силер! Ийи арынныглар! Бурганның медээчилеринге[†] чевег тураскаалдары тудуп, чөптүг-шынныг улустуң чевеглеринде тураскаалдар каастап: 30[+]„Ада-өгбевистиң үезинде чурттап чораан болзувусса, медээчилерниң ханын төгеринге олар-биле кады киришпес ийик бис“ – деп турар-дыр силер. 31Силер ооң-биле, „Медээчилерни өлүрүп чораан улустуң салгакчылары бис“ деп, боттарыңарга удур херечилээниңер ол-дур. 32Ындыг болганда, уламчылаңар-ла, ада-өгбеңерниң эгелээн чүвезин эчизинге чедириңер-ле!

33[+]Чыланнар база чылан сыскындылары! Тамыже[†] дүжүрер шииткелден канчап ойлаар силер! 34[+][+]Мен силерже медээчилерни, мерген угаанныгларны, башкыларны чорудуп тур мен, а силер оларның чамдыызын өлүрүп база хере шава бээр силер, өскелерин синагогаларыңарга эриидеп база хоорайдан хоорайже сывыртай бээр силер. 35[+][+][+]Кем-буруу чок Авелдиң[†] ханындан эгелээш, өргүл салыр бедигээш биле Бурганның өргээзиниң аразынга өлүрүп кааныңар Берехияның оглу Захарияның ханынга чедир, чер кырынга төгүлген бүгү чөптүг-шынныг улустуң ханы дээш, шииткелди чүктээр силер. 36Алыс шынны чугаалап тур мен: ол бүгү кеземче бо салгалга дүжер!»


Иисустуң Иерусалим дээш кажыыдалы


(Лк. 13:34-35)

37[+][+]«О, Иерусалим[†], Иерусалим! Бурганның медээчилерин өлүрүп турар база сенче чорутканнарны даш-биле соккулап каар хоорай! Куштуң бодунуң чаш төлдерин чалгынының адаанга чыып аары дег, Мен чеже катап Иерусалимниң чурттакчыларын чыып аарын күзедим, ынчалза-даа силер ону күзеведиңер! 38Ол-дур, силерниң өргээңер ээн кагдынар-дыр. 39[+]„Дээрги-Чаяакчының адындан кел чыдар Кижи алгадып-йөрээтсин!“ – дей бээриңер шаг-үе келбээн шаанда, Мени ам черле көрбезиңерни чугаалап тур мен».

#### 24


Келир үеде болур хөлзээшкиннер


(Мк. 13:1-13; Лк. 21:5-19)

1Иисус[†] оон Бурганның өргээзиниң мурнундан үнгеш, бар чыдырда, өөреникчилери[†] Аңаа чоокшулап келгеш: «Бурганның өргээзиниң тудугларының чаражын!» – деп барганнар.

2[+]Иисус оларга мынча дээн: «Бо бүгүнү көрүп тур силер бе? Силерге алыс шынны чугаалап тур мен: маңаа туружундан шимчевээн даш безин артпас, шупту тудуглар үрегдеттирип-буступ каар».

3Иисус Елеон даанга чааскаан олурда, өөреникчилери Аңаа чедип келгеш, айтырыг салганнар: «Ол айыыл-халап кажан боорун биске чугаалаңарам. Силерниң чедип кээриңерни болгаш бо делегейниң төнчүзүн кандыг демдек бадыткаарыл?»

4[+]Иисус оларга мынча деп харыылаан: «Кандыг-даа улуска дуурайладып аарындан кичээниңер. 5[+]Чүге дээрге хөй-ле кижи Мээң адым тудуп: „Мен – Христос-тур[†] мен“ – деп келгеш, эңдерик улусту мегелеп кааптар. 6[+]Чоокта дайын-чааның шимээнин болгаш ыракта дайын-чаалар дугайында чугааларны дыңнап каар силер. Ындыг-даа болза, кортпаңар. Ол бүгү болур ужурлуг, ынчалза-даа бүгү чүвениң ылаптыг төнчүзү ол эвес-тир. 7[+][+]Ийе, бир чонче өске чон, бир күрүнеже өске күрүне халдай бээр. Чер болганга аш-чут база чер шимчээшкиннери болур: 8ол бүгү, божаан херээжен улустуң эъдиниң аарыы дег, хилинчектиң чүгле эгези-дир.

9[+]Силерни ынчан хилинчектээр дээш, улуска тудуп берип, өлүрүп эгелээр. Мээң адым ужун бүгү кижи төрелгетен силерни көөр хөңнү чок апаар. 10[+]Эңдерик улус бо моондакты ажып шыдавастап, бот-боттарын сатчып база көрүшпестеп эгелээр. 11[+]Хөй меге медээчилер[†] ынчан тыптып келгеш, эңмежок улусту мегелеп кааптар. 12Бузут ынчалдыр нептерээрге, эңдерик улустуң ынакшылы соой бээр. 13[+]Ынчалза-даа ол бүгүнү эчизинге чедир шыдашкан кижи камгалалды[†] алыр. 14[+]Дээрниң Чагыргазының дугайында бо Буянныг Медээни[†] бүгү делегейге, хамык чоннарга медеглээн турар, бүгү чүвениң төнчүзү чүгле ооң соонда кээр».


Ам кээр коргунчуг айыыл-халап


(Мк. 13:14-23; Лк. 21:20-24)

15[+]«Ол дугайында Даниил[†] медээчиниң чугаалааны, ыдыктыг черде[†] турар хоозуралдың бужар чудун көрүп кагзыңарза[*] (номчуп орар кижи шын угаазын!), 16Иудеяда чурттаан улус дагларже дезипсин. 17[+]Бажыңының кырынга[*] турган кижи, эт-севин алыр дээш, бажыңынче дүжүп кирбезин. 18Шөлге ажылдап чораан кижи, идик-хевин алыр дээш, бажыңынче ээп келбезин. 19[+]Ол хүннерде иштиг-сааттыг болгаш эмер чаш уруг-дарыглыг улус ат болур! 20Кыжын азы амыр-дыш хүнүнде[†] деспес дээш мөргүңер. 21[+]Бо делегейни чаяаганындан бээр, амдыгаа чедир кажан-даа болбаан база моон соңгаар кажан-даа болбас коргунчуг хилинчек ол үеде болур. 22[+]Бурган[†] ол хүннерниң санын кызырбаан болза, амылыг кижи бүрүзү менди үнмес ийик. Ынчалза-даа Бодунуң шилип алганы улус дээш, Бурган ол хүннерниң санын кызырар.

23[+]Силерге ынчан кандыг-бир кижи: „Көр, Христос бо-дур!“ азы „Ол бо-дур!“ – дээр болза, аңаа бүзүревеңер! 24[+]Чүге дээрге боттарын „Христос мен“ дээр азы „Медээчи мен“ дээр улус тыптып келгеш, болдунар-ла болза, Бурганның шилип алган улузун безин мегелээр дээш, өндүр улуг бадыткал демдектери болгаш кайгамчык чүүлдер көргүзер. 25[+]Дыңнаңар, Мен силерни баш бурунгаар сагындырдым.

26Ынчангаш силерге: „Көрүңер, Христос ээн кургаг ховуда-дыр!“ – дээр болза, ынаар барбаңар азы: „Көрүңер, Ол мында, дуу бажыңда чаштынып турар-дыр“ – дээр болза, бүзүревеңер. 27[+]Чөөн чүктен кызаш дээш, барыын чүкке чедир кызаңнаан чаңнык дег, Кижи амытан Оглу[†] ынчалдыр ээп кээр. 28[+]Кайда сек чыдарыл, аңаа сек чиир куштар чыглып кээр».


Кижи амытан Оглунуң чедип кээри


(Мк. 13:24-27; Лк. 21:25-28)

29[+][+]«Ол хүннерниң айыыл-халавы болуп эрткен дораан-на,

хүн караа өжер, ай чырытпастай бээр,
сылдыстар дээрден кээп дүжер база
дээрниң күчү-күштери сириңейнип, божаңнай бээр.

30[+][+]Кижи амытан Оглунуң кээриниң демдээ ол үеде дээрге көстүп кээр. Күчү-күжү биле өндүр чырыынга бүргеткен, дээрниң булуттарын кырлап кел чыдар Кижи амытан Оглун көрүп кааш, чер кырында хамык аймак-чон кажыыдап база ыглажып эгелээр. 31[+][+]Ол, трубаны ыыткыр этсип, Бодунуң шилип алган улузун чырык черниң дөрт чүгүнден, өртемчейниң бир кыдыындан өске кыдыынга чедир чыып эккелзин дээш, Бодунуң төлээлерин чорудуптар».


Фига ыяжының чижээ-биле кичээндириг


(Мк. 13:28-31; Лк. 21:29-33)

32«Фига ыяжындан[†] үлегер-чижектен алыңар: ооң будуктары хөөп, бүрүлери частып кээрге, чай удавас дүжер дээрзин эндевес болгай силер. 33Шак ынчалдыр, ол бүгүнү көргеш, Кижи амытан Оглу мырыңай бо, эжик аксында келген дээрзин билип алыңар. 34[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: ол бүгү чүве боттанмаан шаанда, бо салгалдың улузу өлүп читпес. 35[+]Дээр биле чер эстип-хайлы бээр, а Мээң сөстерим эстип-хайылбас».


Шагы, хүнү билдинмес


(Мк. 13:32-37; Лк. 12:38-40; 17:26-30, 34-36)

36[+]«А ол хүннүң база шактың кажан кээрин кым-даа: дээрниң төлээлери-даа, Оглу-даа билбес[*] – чүгле Бурган Ада Боду билир. 37[+]Нойнуң үезинде болуп турганы дег, Кижи амытан Оглунуң чедип кээр хүнүнде база ындыг боор. 38Ол хүннерде, суг халавының мурнуу чарыында, Нойнуң бажың-хемезинге олурупканы хүнге чедир, улус-чон ижип-чип, кадай ап база ашакка барып келген болгай. 39[+]Суг халап келгеш, оларның шуптузун узуткап каггыжеге чедир, олар чүнү-даа угаап бодавааннар. Кижи амытан Оглу чедип кээрге, база шак ындыг боор. 40[+]Ийи кижи ынчан шөлде ажылдап турар болза, бирээзин алгаш баар, а өскезин арттырып каар. 41Ийи херээжен кижи дээрбеге тараа дээрбелеп турар болза, бирээзин алгаш баар, а өскезин арттырып каар.

42[+]Ынчангаш одуг-сергек болуңар, чүге дээрге Дээргиңерниң кандыг хүнде чедип кээрин билир эвес силер. 43[+]Мону база билип алыңар: бажың ээзи дүнекиниң каш шакта оор кээрин билир турган болза, ол удувас ийик база бодунуң бажыңын оорлаттырбас ийик. 44[+]Ынчангаш силер база белен болуңар, чүге дээрге Кижи амытан Оглу силерниң манаваан шагыңарда чедип кээр».


Шынчы база шынчы эвес ийи чалча


(Лк. 12:42-48)

45«Шынчы болгаш сарыылдыг чалча кандыг болурул? Бажың ээзи бир чалчазын өскелериниң бажынга салгаш, оларга аъш-чемни чогуур үезинде бээр кылдыр томуйлап каан дижик. 46[+]Ээзи чедип келгеш, ооң ынчалдыр ажылдап турарын көрүп каар болза, ол чалча амыр-чыргалдыг. 47Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: ээзи ону бүгү ээлээн чүвезиниң бажынга олуртуп каар. 48[+]А ол чалча ойлук чок болуп, бүдүү иштинде: „Мээң дээргим ам дораан келбес-ле болгай“ – дээш, 49өске чалчаларны эттеп-соп, а боду чилбиленип, арагачылар-биле пактай берген дижик. 50Ындыг чалчаның ээзи ооң манавааны хүнде база бодавааны шакта чедип келгеш, 51[+]ону чула кезеткеш, ийи арынныг улус-биле дөмей кылдыр аажылаар. Аңаа ыы-сыы үнер база диштер кыжыраажы дыңналыр».

#### 25


Он кыс дугайында

1[+]«Ол хүнде Дээрниң Чагыргазы мындыг үлегерге дөмей. Үс куткан деңнерин туткаш, күдээже уткуштур үнүпкен он кыс турган[*]. 2Оларның бежи угаанныг, а бежи мелегей чүве-дир. 3Мелегей кыстар деңнерин ап алза-даа, немей кудар үзү чок болганнар. 4А угаанныг кыстар деңнери-биле катай саваларда үзүн база ап алганнар. 5[+]Күдээ оол саадай бээрге, бүгү кыстарның бажы согаш кыннып, удуй бергеннер. 6Дүн ортузунда: „Көрүңер, күдээ кел чор! Ону уткуп үнүңер!“ – деп кыйгы дыңналган. 7Ол дораан хамык кыстар тура халышкаш, деңнерин кыпсып эгелээннер. 8Мелегей кыстар угаанныгларынга: „Үзүңерден бичииден бериңерем, деңнеривис өжүп тур“ – дээннер. 9А угаанныг кыстар: „Чок, бербес бис, оон башка үс силерге-даа, биске-даа четпейн баар. Ооң орнунга садыгжыларже баргаш, садып алыңар“ – деп харыылааннар. 10[+]Олар үс садып ап чоруур аразында, күдээ чедип келген. Белен турган беш кыс ооң-биле кады куда доюнче кире бээри билек, оларның соондан эжикти хаапкан.

11[+]Ооң соонда арткан кыстар чедип келгеш: „Дээрги! Дээрги! Эжииң ажыдып көр!“ – дээннер. 12[+]А ол: „Чок, силерни билбезим ылап шын“ – деп харыылаан. 13[+][+]Ынчангаш серемчилелдиг болуңар, чүге дээрге Кижи амытан Оглунуң[†] чедип кээр[*] хүнүн-даа, шагын-даа билбес болгай силер».


Немелде чок болган акша дугайында


(Лк. 19:12-27)

14«Ынчан ырак чуртче чоруп тура, бодунуң чалчаларын кый деп алгаш, эт-хөреңгизин оларга карактадып каан кижи-биле болганы дег болур. 15Ол бир чалчазынга – беш, өскезинге – ийи, а үшкүзүнге – бир шоодай мөңгүн акша берип каан[*]. Кижи бүрүзүнге ооң шыдаар шаг-шинээн барымдаалап бергеш, боду чорупкан. 16Беш шоодай мөңгүн алган кижи ол акшаны дораан саарылгаже кииргеш, немей бешти ажылдап алган. 17Ийи шоодай мөңгүн алган кижи база ийини немей ажылдап алган. 18А бир шоодай мөңгүн алган кижи баргаш, оңгар каскаш, дээргизиниң акшазын ынаар хөөп каан.

19[+]Үр үе эрткен соонда, чалчаларның дээргизи ээп келгеш, оларга карактадып каан акшазы дээш харыы тударын негээн. 20Беш шоодай акша алган кижи келгеш, немей база бешти эккелген. Ол мынча дээн: „Дээрги, силер меңээ беш шоодай акша берген силер, а бо мээң немей ажылдап алганым беш шоодай акша-дыр“. 21[+][+]Дээргизи аңаа: „Кончуг эки-дир, сен эки болгаш шынчы чалча-дыр сен! Сен бичии херек башкарарынга шынчың көргүстүң, ам сеңээ улуг ажыл-херек дагзыр мен. Мээң өөрүшкүм үлежип көр“ – дээн.

22Ийи шоодай акша алган кижи база чедип келгеш: „Дээрги, силер меңээ ийи шоодай акша бээриңерге, немей база ийини ажылдап алдым“ – дээн. 23Дээргизи аңаа: „Кончуг эки-дир, сен эки болгаш шынчы чалча-дыр сен! Сен бичии херек башкарарынга шынчың көргүстүң, ам сеңээ улуг ажыл-херек дагзыр мен. Мээң өөрүшкүм үлежип көр“ – дээн.

24Ооң соонда бир шоодай акша алган кижи чедип келгеш, мынча дээн: „Дээрги, мен силерни каржы-хажагай кижи деп билир мен: тарываан-даа чериңерден ажаап аар, чашпаан-даа чериңерден чыып аар болгай силер. 25Мен силерден сезиндим, ынчангаш акшаңарны черге хөөп кагдым. Акшаңар бо-дур, ап ап көрүңер“. 26[+]Дээргизи аңаа: „Сөлгүжок бак, чалгаа чалча! Тарываан-даа черимден ажаап аарымны, чашпаан-даа черимден чыып аарымны билир ышкажыл сен. 27Ындыг болганда, мээң акшамны саарылгаже киирер турган-дыр сен, мен ынчан ээп келгеш, акшамны орулгазы-биле катай алгай эртик мен. 28Ооң бир шоодай акшазын хунаап алгаш, он шоодай акшалыг кижиге бериптиңер. 29[+]Чүвези бар кижиге оон-даа немей бээр, ол ынчан артыкшылдыг боор, а чүвези чок кижиниң бар бичии-даа чүвезин хунаап алыр. 30[+]Бо сөлгүжок бак чалчаны дашкаар, улус ыглап-сыктап, диштерин кыжыраткан караңгыже, үндүр октаптыңар“ – дээн».


Чоннарны шиидери

31[+][+]«Бодунуң өндүр чырыынга бүргеткен Кижи амытан Оглу хамык төлээлеринге үдеткен чедип келгеш, Бодунуң чайынналган дүжүлгезинге саадаптар. 32[+][+]Ооң мурнунга бүгү чоннар чыглып кээр. Ол улусту, кадарчының хоюн өшкүзүнден үзери дег, ийи кезекке үзүп аар. 33Ол хоюн – оң талазынга, а өшкүзүн – солагай талазынга бөлүп аар. 34[+]Хаан ынчан оң талазында турарларга мынча дээр: „Мээң Адамга[†] алгадып-йөрээткеннер, бээр келиңер! Өртемчейни чаяаганындан бээр силерге белеткээн Дээрниң Чагыргазын салгап алыңар. 35[+]Чүге дээрге Мен аштап турумда, силер Мени чемгерип кагдыңар; суксап турумда, силер Мээң суксунум хандырдыңар; чер кезип чорумда, силер Мени хоргададып алдыңар; 36[+]чанагаш турумда, силер Мени хепкерип кагдыңар; аарып чыдырымда, силер Мени ажаап-карактап келдиңер; кара-бажыңга чыдырымда, силер Меңээ ужуражып турдуңар“.

37Чөптүг-шынныг улус ынчан Аңаа мынча деп харыылаар: „Дээрги, кажан бис аштап туруңарда көргеш, Силерни чемгерген улус боор бис, суксап туруңарда көргеш, суксунуңар хандырган улус боор бис? 38Чер кезип чоруңарда көргеш, хоргадал берген улус боор бис; чанагаш туруңарда көргеш, хепкерген улус боор бис? 39Кажан бис аарып туруңарда көргеш, Силерни ажаап-карактаан улус боор бис; кара-бажыңга чыдырыңарда көргеш, ужурашкан улус боор бис? Кажан ынчалган улус боор бис?“

40[+]Хаан оларга мынча деп харыылаар: „Алыс шынны чугаалап тур мен: Мээң бо эң бичии дуңмаларымның бирээзинге ол бүгүнү кылганыңар дээрге-ле ону Меңээ база кылганыңар ол-дур“.

41[+][+]А ооң соонда Хаан солагай талазында турарларга мынча дээр: „Менден ырап чоруңар, каргыштыг хейлер! Эрликке[†] болгаш ооң төлээлеринге белеткээн мөңге отче барыңар. 42Мен аштап турдум, а силер Мени чемгербедиңер; Мен суксап турдум, а силер Мээң суксунум хандырбадыңар; 43Мен чер кезип чордум, а силер Мени хоргадатпайн бардыңар; чанагаш турдум, а силер Мени хепкербедиңер, аарып турдум база кара-бажыңга чыттым, а силер Менче сагыш салбадыңар“.

44Олар ынчан мынча дээр: „Дээрги, кажан бис Силерниң аштап, суксап азы чер кезип турганыңарны, чанагаш чорааныңарны, аарып азы кара-бажыңга чытканыңарны көргеш, Силерге дузалаваан улус боор бис? Кажан ынчалган улус боор бис?“

45[+]Хаан оларга: „Алыс шынны чугаалап тур мен: Мээң эң бичии бо улузумнуң бирээзинге ол бүгүнү кылбааныңар дээрге-ле ону Меңээ база кылбааныңар ол-дур“ – деп харыылаар. 46[+]Олар ынчан мөңге кеземчеже чоруптар, а чөптүг-шынныг улус мөңге амыдыралды[†] алыр».

#### 26


Иисуска удур сүлчээ


(Мк. 14:1-2; Лк. 22:1-2; Ин. 11:45-53)

1Иисус[†] ол чугаазын төндүргеш, Бодунуң өөреникчилеринге[†] мынча дээн: 2[+]«Хосталыышкын байырлалынга[†] чедир ийи хүн арткан-дыр, Кижи амытан Оглун[†] садыпкаш, белдир-ыяшка[†] хере шаварын билип алыңар».

3Ол өйде Бурганның дээди бараалгакчылары[†] болгаш чоннуң баштыңнары[†] дээди бараалгакчы Каиафаның ордузунга чыглып келгеш, 4Иисусту дуюкаа тудуп аарын болгаш өлүрүп каарын дугуржуп алганнар. 5Олар: «Чүгле байырлал үезинде ынчап болбас. Оон башка чон хөлзээзин үндүрүп болур» – деп дугурушканнар.


Вифанияга Иисустуң бажын үс-биле чагганы


(Мк. 14:3-9; Лк. 7:36-50; Ин. 12:1-8)

6[+][+]Иисус Вифанияга, кежи аарыг чораан Симоннуң бажыңынга турган[*]. 7Ол чемненип чыдырда, үнелиг чаагай чыттыг үс куткан алебастр доңгалыг херээжен кижи Аңаа чоокшулап келгеш, үзүн Ооң бажынче кудуп, чаап берген.

8Ооң өөреникчилери ону көргеш, хорадап үнгеннер: «Ындыг чарыгдалдың ажыы чүл? 9Ол үстү хөй акшага садыпкаш, ядыыларга үлеп берип болур турган болгай!»

10Иисус ону билгеш, оларга мынча дээн: «Бо херээжен кижини дүвүретпейн көрүңер, Меңээ эки херек кылган-дыр ол! 11[+][+]Ядыылар силер-биле үргүлчү кады турар, а Мен силер-биле үргүлчү кады турбас мен. 12[+]Мээң мага-бодумче чаагай чыттыг үзүн кудуп бергеш, ол Мени орнукшударынга белеткеп кагды. 13[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: бүгү делегейге, Буянныг Медээни[†] суртаалдаан чер бүрүзүнге, улус бо херээжен кижиниң кылган херээниң дугайында чугаалажып, ону сактып чоруур».


Иуданың саттыныкчы болуксай бергени


(Мк. 14:10-11; Лк. 22:3-6)

14[+]Он ийи элчинниң[†] бирээзи боор Иуда[†] Искариот ынчан Бурганның дээди бараалгакчыларынга четкеш, чугаа кылган: 15[+]«Иисусту силерге садыпсымза, меңээ чүнү бээр силер?» Олар аңаа үжен мөңгүн чоос санап бергеннер. 16Оон бээр-ле Иуда, Иисусту садыптар дээш, эптиг таварылга дилеп эгелээн.


Хосталыышкын байырлалынга белеткел


(Мк. 14:12-21; Лк. 22:7-14, 21-23; Ин. 13:21-30)

17Хаарган далганнар байырлалының бирги хүнүнде өөреникчилери Иисуска чоокшулап келгеш, айтырыг салганнар: «Хосталыышкын байырлалының кежээки чемин Силерге каяа белеткеп бээр бис?» 18Ол мынча дээн: «Хоорайда айтып бээрим кижиге баргаш: „Башкы: ‘Мээң үем чоокшулап келди. Мен Хосталыышкын байырлалын өөреникчилерим-биле кады сээң бажыңыңга байырлаар мен’ – дээр чүве-дир“ – деп чугаалаңар». 19Өөреникчилери Иисустуң оларга чугаалаан аайы-биле кылгаш, байырлалдың кежээки чемин белеткеп кааннар.

20Кежээ дүшкенде, Иисус он ийи элчини-биле кады чемненири-биле олурупкан. 21[+]Кежээки чемни чип ора, Ол: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: силерниң бирээңер Мени садыптар-дыр» – дээн.

22Аажок муңгараан өөреникчилер удаа-дараа айтырып эгелээн: «Ол мен эвес-ле боор мен аа, Дээрги?»

23Харыызынга Ол мынча дээн: «Мээң-биле кады чаңгыс тавактан чем чип турар кижи Мени садыптар-дыр! 24[+][+]Бижилгеде ол дугайында бижээни дег, Кижи амытан Оглу оруун эртер ужурлуг, ынчалза-даа Ону садыптар кижи ат болур! Ол кижиниң шуут төрүттүнмээн боору эки ийик!»

25Ону садыптар дээн Иуда ынчан: «Мен канчап ол боор мен, Башкы?» – деп айтырган.

Иисус аңаа: «Бодуң ынча деп тур сен» – деп харыылаан.


Дээрги-Чаяакчының кежээки чеми


(Мк. 14:22-26; Лк. 22:15-20; 1 Кор. 11:23-25)

26[+]Олар чемненип олурда, Иисус хлебти алгаш, Бурганга өөрүп четтиргеш, ону үзе тыртып, өөреникчилеринге бербишаан, мынча дээн: «Алгаш, чиңер, бо дээрге Мээң мага-бодум-дур». 27А ооң соонда Ол дашканы көдүргеш, Бурганга өөрүп четтиргеш, ону өөреникчилеринче сунгаш, мынча дээн: «Дөгереңер ижиңер, 28[+]бо дээрге хөй улустуң бачыттарын өршээри-биле төгерим, чагыг-керээ[†] чарар Мээң ханым-дыр. 29Силерге чугаалап тур мен: Адамның[†] Чагыргазынга силер-биле кады чаа арага ижер хүнүм келбээн шаанда, Мен ам моон соңгаар виноград[†] арагазын ишпес мен». 30[+]Олар ыдыктыг[†] ырыны ырлашкаш, Елеон даанче чорупканнар.


Пётрнуң Иисустан ойталаарын баш бурунгаар медеглээни


(Мк. 14:27-31; Лк. 22:31-34; Ин. 13:36-38)

31[+][+]Иисус ынчан оларга мынча дээн: «Бижилгеде: „Кадарчызын соп каарымга, кодан хой тарай маңнажы бээр“ – деп бижээни дег, силер шупту бо дүне Менден ойталаар-дыр силер. 32[+]Ынчалза-даа катап дирилгеним соонда, Мен Галилеяга[†] мурнай чедип келгеш, силерни аңаа манаар мен».

33А Пётр Аңаа: «Улус Силерден шупту-даа ойталаар болза, мен кажан-даа ынчанмас мен!» – деп харыылаан.

34Иисус аңаа: «Алыс шынны сеңээ чугаалап тур мен: бо дүне-ле, аскыр-дагаа алгырар бетинде, Менден үш катап ойталаар-дыр сен» – дээн.

35[+]Пётр: «Силер-биле кады өлүр-даа апаар болзумза, Силерден черле ойталавас мен!» – дээн. Өске өөреникчилер база ынча деп аашкынар болганнар.


Иисустуң Гефсиманияга Бурганга мөргүл кылганы


(Мк. 14:32-42; Лк. 22:39-46)

36Иисус оон өөреникчилери-биле кады Гефсимания дээр черге чедип келгеш, оларга мынча дээн: «Маңаа олуруңар, Мен ол аразында дөө ынаар барып, мөргүп алыйн». 37[+]Ол Пётрну база Зеведейниң ийи оглун эдертип алгаш, качыгдап, ундарап эгелээн. 38[+]Иисус ынчан оларга мынча дээн: «Качыгдал мээң сеткилимни өлүмнүү-биле карартыр базып тур. Маңаа туруңар, Мээң-биле кады сергелеңнеп, удуваңар».

39[+][+][+]Иисус олардан элээн ырай бергеш, черге доңгайып чыдыпкаш, мөргүп эгелээн: «Ачай! Болдунар-ла болза, хилинчектиң бо дашказы Менден чайлай берзин! Ындыг-даа болза, бүгү чүве Мээң эвес, а Сээң күзел-сорууң ёзугаар болзун».

40Иисус өөреникчилеринче ээп келгеш, оларның удуп чыдарын көргеш, Пётрга мынча дээн: «Силер Мээң-биле кады оода чаңгыс шак иштинде сергек болуп шыдавааныңар ол бе? 41[+]Күткүлгеге алыспас дээш, серемчилелдиг болуп, мөргүңер. Кижи сүлдези[†] – сергек, а мага-бот – суларгай болгай».

42[+]База катап ырадыр кылаштай бергеш, Иисус мынчаар мөргүй берген: «Ачай! Хилинчектиң бо дашказы Менден чайлаттынмайн, ону Мен албан ижер ужурлуг болзумза, Сээң күзел-сорууң чогуп бүтсүн!»

43Ол ээп кээрге, өөреникчилери ам база удуп чыткан: оларның карактары шимдинип турган. 44Оларны каапкаш, катап ырадыр кылаштай бергеш, Иисус биеэги-ле сөстери-биле үшкү удаа мөргүй берген. 45[+][+]Иисус оон өөреникчилеринче ээп келгеш, оларга мынча дээн: «Силер ам-даа удуп дыштанмышаан силер бе? Дыңнаңар, шак-үе келген-дир, Кижи амытан Оглун бачыттыглар холунга тудуп берип турар-дыр. 46Тургулаңар, чоруулуңар! Саттыныкчы мырыңай бо келди, көрүңер!»


Иисусту тудуп хоругдааны


(Мк. 14:43-50; Лк. 22:47-53; Ин. 18:3-12)

47[+]Иисус ынча дээри билек, он ийи элчинниң бирээзи боор Иуда чедип келген. Иуда Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш чоннуң баштыңнарының чорудупканы, хылыштар, моңнар-биле чепсегленген хөй улус эдертип эккелген. 48Саттыныкчы оларга: «Ошкап каарым кижи Иисус ол боор – деп демдек айтып, – Ону тудуп алыр силер» – деп дугуржуп алган турган. 49Иуда ол-ла дораан Иисуска чеде бергеш: «Амыр-менди-ле, Башкы!» – дээш, Ону ошкап каан.

50А Иисус аңаа мынча дээн: «Өңнүк, чүнү кылыр дээш келген ийик сен, ону кыл»[*]. Чепсектиг улус ынчан чедип келгеш, Иисусту тудуп алганнар.

51[+]Иисустуң чанынга турганнарның бирээзи хылыжын ушта тырткаш, Бурганның дээди бараалгакчызының чалчазының кулаан одура шаапкан. 52[+]Иисус аңаа мынча дээн: «Хылыжың хыннап ал! Хылыш көдүрген кижи боду хылыштан өлүр чүве. 53Азы сен Мени Адамдан дилег кылып шыдавас деп бодадың бе? Ол Меңээ он ийи түмен ажыг дээрниң төлээлерин чорудуп бээр турган ийик! 54А ындыг таварылгада Бижилгелер канчап боттанырыл? Ол бүгү шак ынчаар боттаныр ужурлуун бижээн-не болгай!»

55[+]Иисус ынчан чыылган чонга мынча дээн: «Силер чүге Мени тудуп аарда, хылыштарлыг, моңнарлыг чедип келдиңер? Кай, Мен дээрбечи-дир мен бе? Мен хүннүң-не Бурганның өргээзинге улус өөредип турдум, а силер Меңээ хол дегбедиңер чоп. 56[+][+]Медээчилерниң[†] бижилгелери боттанзын дээш, бо бүгү болуп турар-дыр».

Өөреникчилери ынчан Ону каапкаш, дезе бергеннер.


Дээди иудей Чөвүлелдиң мурнунда


(Мк. 14:53-65; Лк. 22:54-55, 63-71; Ин. 18:13-14, 19-24)

57Иисусту тудуп алган улус Ону Бурганның дээди бараалгакчызы Каиафага эккелген. Ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары болгаш чоннуң баштыңнары ында шагда-ла чыглып келген болган. 58(А Пётр Бурганның дээди бараалгакчызының бажыңының хериминге чедир Иисусту бүдүү эдерип чедип келген. Ол ынаар киргеш, хамык херектиң төнчүзүн көөрү-биле таңныылдар аразынга олуруп алган.)

59Иисусту өлүрүп шиидер дээш, Бурганның дээди бараалгакчылары база бүгү дээди иудей Чөвүлел[†] Иисуска удур меге херечилелдер тыварын оралдашкан. 60[+]Меге херечилел кылган улус хөй-даа турган болза, олар Ону буруудадыр чылдак тыппаан. Адак сөөлүнде ийи меге херечи келгеш: 61[+]«„Бурганның өргээзин үрегдеп-бускаш, ону үш хүн дургузунда катап тудуп тургузуп шыдаар мен“ – деп турган кижи бо-дур» – дээннер. 62[+]Бурганның дээди бараалгакчызы ынчан туруп келгеш: «Чүге харыылавайн тур сен? Бо улус сеңээ удур чүнү херечилеп турары ол?» – дээн. 63[+]Ынчалза-даа Иисус ыыттаваан. Бурганның дээди бараалгакчызы Оон айтырган: «Дириг Бурганның мурнунга биске чугаалап көр, Сен – Христос,[†] Бурганның Оглу сен бе?»

64[+]Иисус аңаа: «Силер бодуңар ынча дидиңер – дээн. – А Мен силерниң шуптуңарга чугаалап тур мен: моон соңгаар Кижи амытан Оглун Күчүлүг Бурганның оң талазында олурар база дээрниң булуттарын кырлап чоруур кылдыр көөр силер».

65[+][+]Бурганның дээди бараалгакчызы ынчан кеткен хевин ора соп каапкаш, мынча дээн: «Ол Бурганны дорамчылап тур! Биске ам херечилерниң херээ чүл? Силер шупту Ооң Бурганны дорамчылаанын дыңнадыңар! 66[+]Кандыг шииткел үндүрер силер че?» Харыызынга олар: «Ол буруулуг-дур, өлүр ужурлуг-дур!» – дээннер. 67[+]Ооң соонда олар Иисустуң арнынче дүкпүрүп, эттеп эгелээннер. Өскелери Ооң артындан чаактарынче дажып: 68«Христос, Сени кым дажыпты? Өттүр билип медегле!» – деп турганнар.


Пётрнуң Иисустан ойталааны


(Мк. 14:66-72; Лк. 22:56-62; Ин. 18:15-18, 25-27)

69А Пётр бажың даштынга херим иштинге олурган. Бир чалча херээжен аңаа чоокшулап келгеш: «Сен база Галилея чурттуг Иисус-биле кады турдуң чоп» – дээн.

70Ынчалза-даа Пётр хамык улус мурнунга оон ойталап: «Чүнү соора эдип турарың ол?» – дээн.

71Ол үнер эжикче чоруптарга, ону көрүп каан өске чалча херээжен ында турган улуска мынча дээн: «Бо кижи база Иисус-биле кады чораан чүве».

72Пётр база катап ойталап: «Ол Кижини билбес мен» – деп даңгыраглаан.

73Элээн үе эрткенде, орта турган улус Пётрга чоокшулап келгеш: «Сен ылап-ла оларның бирээзи-дир сен, чугаалаар аяныңдан-на илдең-дир» – дээннер.

74Пётр ынчан база катап аашкынып, чыгаанга кирип эгелээн: «Мен ол Кижини шуут билбес мен!» Ол өйде аскыр-дагаа алгыра берген. 75[+]Пётр Иисустуң: «Аскыр-дагаа алгырар бетинде, Менден үш удаа ойталаар-дыр сен» – дээн сөстерин сактып келген. Ол ооң соонда үнгеш, ишкирнип ыглай берген.

#### 27


Рим чагырыкчы Пилаттың мурнунда


(Мк. 15:1; Лк. 23:1-2; Ин. 18:28-32)

1Эртен эрте Бурганның дээди бараалгакчылары,[†] чоннуң баштыңнары[†] дөгере чөвүлежип чугаалашкаш, Иисусту өлүрер деп шиитпир үндүргеннер. 2[+]Олар Ону хүлээш, чагырыкчы Пилатка аппарып хүлээдип бергеннер.


Иуданың өлүмү


(Аж.-ч. 1:18-19)

3Иисусту садыпкан Иуда[†] Ооң шииттирип алганын көргеш, кем-буруузун миннип, Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш баштыңнарга үжен мөңгүн чоозун эгидип бергеш: 4«Буруу чок кижини садып, бачыт[†] үүлгеттим» – деп турган. А демгилери: «Биске ол кандыг хамаанныг чүвел? Ол сээң херээң-дир» – деп харыылааннар. 5[+]Иуда чоостарын Бурганның өргээзинге тө чажыпкаш, чоруй баргаш, моңну берген. 6[+]Бурганның дээди бараалгакчылары чоостарны чыып алгаш: «Бо акша хан[†] өртээ болган төлээде, ону Бурганның өргээзиниң акша-мөңгүн чыыр хааржаанга суп болбас» – дээннер. 7Олар сүмелешкеш, ол акша-биле «Дой сава кылыкчызының шөлү» дээр, даштыкы улусту хөөржүдер черни садып аарын шиитпирлээннер. 8Ынчангаш бөгүнге дээр ол шөлдү «Ханныг шөл» деп адап турар.

9[+]Иеремия[†] медээчини[†] дамчыштыр баш бурунгаар чугаалаан медеглел ынчаар боттанган:

«Олар израиль чоннуң Ол дээш доктааткан өртээ –
үжен мөңгүн чоосту ап алгаш,
10[+]Дээрги-Чаяакчының меңээ дужааганын ёзугаар,
„Дой сава кылыкчызының шөлү“ дээш берипкеннер».


Пилаттың Иисусту байысааганы


(Мк. 15:2-5; Лк. 23:3-5; Ин. 18:33-38)

11[+]Иисусту чагырыкчының мурнунга тургузуп каан. «Сен – иудей хаан сен бе?» – деп, Пилат Оон айтырган.

Иисус[†]: «Силер бодуңар ынча дидиңер» – деп харыылаан. 12А Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш баштыңнар Ону буруудады бээрге, Иисус оларга кандыг-даа харыы бербээн.

13[+]Пилат ынчан Аңаа мынча дээн: «Дыңнавайн тур сен бе? Сеңээ удур буруудадыышкыннарның хөйүн көрбес бе?!» 14Ынчалза-даа Иисус чагырыкчыга харыылавайн барып, ону аажок кайгаткан.


Варавваны хостааны, Иисусту өлүмге шиидип кааны


(Мк. 15:6-15; Лк. 23:13-25; Ин. 18:39–19:16)

15Чагырыкчы Хосталыышкын байырлалында[†] чоннуң шилээни бир херектенни хостап бээр чаңчылдыг турган. 16Ол үеде Варавва дээр билдингир херектен кара-бажыңга чыткан чүве-дир. 17Улус чыглып кээрге, Пилат олардан айтырган: «Мен силерге кымны хостап берейн? Кайызын хостап алыксап тур силер: Варавваны бе азы Христос[†] деп адаар Иисусту бе?» 18[+](Иисусту адааргаан сагыш-биле аңаа тудуп эккелгенин Пилат билип турган.)

19Пилат шииткел үндүрер бедик черге олурда, ооң кадайы аңаа сөс дамчыттырыпкан: «Ол кем-буруу чок кижи-биле үрелдешпе! Мен бо дүне дүжүмде Ол дээш аажок човаг-хинчек көрдүм».

20[+]Ынчалза-даа Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш баштыңнар чонну Иисусту өлүрүп шиидерин, а Варавваны хостаарын дилээр кылдыр көгүдүп каапканнар.

21Чагырыкчы олардан: «Бо ийи кижиниң кайызын хостап берейн, кымны дээр силер?» – деп айтырган.

Улус шупту: «Варавваны!» – деп алгырган.

22Пилат оларга мынча дээн: «А Христос деп адаар Иисусту канчаайн?»

Шуптузу аңаа: «Ону хере шаап шаажылаңар!» – дээр болган.

23[+]Чагырыкчы: «Чогум чүү дээш? Ол кандыг кемниг херек кылганыл?» – деп айтырган.

Ынчалза-даа олар улам ыыткыр алгыржып-ла турган: «Ону хере шавыңар!»

24[+]Пилат чүнү-даа кылып шыдавазын база үймээн-даа үнер чыгыы апарганын көргеш, суг алдыртып алгаш, чон мурнунга холдарын чуггаш: «Мен бо кижиниң өлүмү дээш буруу чок мен, бодуңар харыылаңар» – дээн.

25[+]Ынчаарга чон: «Ооң өлүмү дээш буруу бистиң база ажы-төлүвүстүң кырынга дүшсүн» – деп харыылаан.

26[+]Пилат ынчан улуска Варавваны хостап берген, а Иисусту кымчылааш, хере шавары-биле аппаарын дужааган.


Шериглерниң Иисусту дорамчылааны


(Мк. 15:16-20; Ин. 19:2-3)

27Пилаттың шериглери ынчан Иисусту чагырыкчының ордузунче аппарганнар. Ону долгандыр бүдүн батальон хире шериг чыглып келген. 28Олар Ооң хевин ужулгаш, Аңаа хааннар кедер хүрең-кызыл тон кедирип кааннар. 29Оон тенниг харагандан дээрбек өрээш, Ооң бажынга кедиргеш, оң холунга даянгыыш тудускаш, Иисусту дорамчылап, Ооң мурнунга дискектенип ора дүшкеш: «Иудей хаан алдаржызын!» – деп кочулап пат болганнар. 30[+]Олар Олче дүкпүрүп, даянгыыш-биле бажынче соп шаг болганнар. 31Иисусту дорамчылап мага хангаш, хүрең-кызыл тонну ужулгаш, Ооң Бодунуң хевин кедиргеш, хере шавары-биле алгаш чорупканнар.


Иисустуң хере шаптыртканы


(Мк. 15:21-32; Лк. 23:26-43; Ин. 19:17-27)

32Орук ара оларга Киринея чурттуг Симон деп кижи таваржы бээрге, шериглер ону Иисустуң белдир-ыяжын көдүрер кылдыр албадапканнар. 33Голгофа азы «Баш сөөгү» деп адаар черге чедип келгеш, 34[+]олар Иисуска бир-ле ажыг чүүл холаан арага бергеннер[*]. Ол шенеп көргеш, ишпейн барган. 35[+]Иисусту белдир-ыяшка[†] хере шаап кааш, шериглер Ооң хевин алыр үлүг тыртып, аразында үлежип алганнар. 36А ооң соонда олар Ону кадарып олуруп алганнар.

37Иисустуң кем-буруузун айтып: «Иудей хаан Иисус бо-дур» деп бижээн самбыражыгашты Ооң бажының кырынга кадап каан турган.

38Ооң-биле кады өске ийи дээрбечини[*] база: бирээзин Ооң оң талазында, а өскезин солагай талазында белдир-ыяштарга хере шаап каан. 39[+]Эрткен-дүшкен улус Ооң талазынче баштары-биле дорамчылалдыг айтып, кочулап турган: 40[+][+]«„Бурганның өргээзин үреп-бускаш, үш хүн дургузунда тудуп тургузуптар мен“ – деп турдуң чоп! Бодуңну Бодуң камгала! Бурганның Оглу шын болзуңза, белдир-ыяштан дүжүп кел!»

41Бурганның дээди бараалгакчылары, ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары болгаш баштыңнар демнежип алгаш, база-ла Ону кочулап турганнар: 42[+][+][+]«Өскелерни камгалап турган, а Бодун камгалап шыдавас де! Израильдиң хааны де! Ол белдир-ыяштан дүжүп келзин, бис ынчан Аңаа бүзүрей бээр бис! 43Ол Бурганга ынанып турду. Ынчангаш Ол Бурганга эргим болза, Бурган[†] ам Ону камгалап алзын! Ол Бодун Бурганның Оглу мен деп турду чоп!» 44Ооң-биле кады хере шаптырган дээрбечилер база Ону бак сөглеп турган.


Иисустуң өлүмү


(Мк. 15:33-41; Лк. 23:44-49; Ин. 19:28-30)

45Хүн үнгенден бээр алдыгы шактан тоску шакка чедир бүгү чер кырын дүмбей караңгы шыва апкан. 46[+][+]А тоску шак үезинде Иисус: «Эли, Эли, лема савахфани?» («Мээң Бурганым, Мээң Бурганым, чүү дээш Мени кааптың?» – дээни ол.) – деп ыыткыр алгырыпкан. 47Чоогунга турган улустуң чамдыызы ону дыңнааш: «Ол Илияны[†] кый деп тур» – деп турган. 48[+]Оларның бирээзи дораан маңнап чеде бергеш, суг сиңирер губка ап алгаш, ону ажыг виноград[†] арагазынга өттүрүп алгаш, өрген бажынга кедиргеш, ижиртири-биле Иисусче сунган. 49Арткан өөрү: «Адыр! Ону камгалаары-биле Илияның кээр-келбезин көөр-дүр» – деп турганнар.

50Иисус база катап ыыткыр алгырган соонда, Ооң амы-тыны үстү берген.

51[+]Ол өйде Бурганның өргээзинде аскан көжеге[†] үстүнден адаанга чедир ийи чара орлу берген. Чер сириңейнип, хая-даштар буступ калган. 52[+]Чевеглер[†] ажыттынып, Бурганның хөй-ле улузунуң өлүг мага-боттары катап дирли берген. 53[+]Олар чевеглеринден үнгеш, Иисустуң катап дирилгениниң соонда ыдыктыг[†] хоорайга чедип келгеннер. Оларны хөй улус суглуг караа-биле көрген.

54Чүс шериг баштыңчызы база Иисусту таңныылдап турган шериглер чер шимчээшкинин болгаш өске-даа бүгү болган чүүлдерни көргеш, аажок сестип: «Ол ылап-ла Бурганның Оглу-дур!» – деп турганнар.

55Орта хөй херээжен кижилер база ол бүгүнү ырактан хайгаарап турганнар. Олар Иисуска бараан бооп, Ону Галилеядан[†] үдеп келген улус чүве-дир. 56[+][+]Херээжен улустуң аразынга Мария[†] Магдалина, Иаков[†] биле Иосийниң авазы Мария база Зеведейниң оолдарының авазы турган.


Иисусту орнукшутканы


(Мк. 15:42-47; Лк. 23:50-56; Ин. 19:38-42)

57Кежээ дүшкенде, Аримафея[*] чурттуг Иосиф[†] деп бай кижи чедип келген. Ол база Иисустуң өөреникчизи турган. 58Ол Пилатка келгеш, Иисустуң мага-бодун дилеп алган.[*] А Пилат мага-ботту аңаа бээрин дужааган. 59Мага-ботту дүжүрүп алгаш, Иосиф ону арыг[†] пөс шывыг-биле ораагаш, 60[+]хаяда оя шаап алганы бодунуң чаа чевег-куюнга орнукшудуп каан. Чевег-куйнуң аксын, улуг даш чууп эккеп, дуглап кааш, Иосиф чоруй барган. 61А Мария Магдалина болгаш база бир Мария чевег-куйнуң дужунга олуруп калганнар.


Чевег чанында таңныылдар

62Пятницаны солуп кээр даартазында хүндүс Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш фарисейлер Пилатка келгеш, 63[+]мынча дээннер: «Хайырааты! Ол мегечи дириг тургаш: „Үш хүн эртерге, катап дирлир мен“ – деп чугаалаанын сактып келдивис. 64Ынчангаш үшкү хүнге чедир чевегни кадарар айтыышкындан бериңерем. Оон башка Ооң өөреникчилери[†] чедип келгеш, мага-ботту оорлап аппаарлар, а оон чонга: „Ол өлүглер аразындан катап дирилди“ – деп чарлай бээрлер. Ол сөөлгү меге баштайгызындан-даа дора болур».

65Пилат оларга: «Таңныылдардан берейн. Баргаш, бодуңар баш билип кадарыңар» – деп харыылаан. 66[+]Олар чоруткаш, таңныылдар тургузуп, дашка таңма[†] баскаш, чевег-куйну кадарып эгелээннер.

#### 28


Иисустуң катап дирилгени


(Мк. 16:1-8; Лк. 24:1-12; Ин. 20:1-10)

1[+][+]Амыр-дыш хүнү[†] эрткенде, улуг-хүннүң даң бажында, Мария[†] Магдалина болгаш база бир Мария чевег-куйну[†] көөрү-биле чедип келгеннер. 2[+]Хенертен күштүг чер шимчээшкини болган: Дээрги-Чаяакчының төлээзи дээрден дүжүп келгеш, чевег-куйга кээп, дашты чууй идипкеш, ооң кырынга олуруп алган. 3[+]Ооң хевир-шырайы чаңныкка дөмей, а хеви хар дег ак болган. 4[+]Оон корткаш, таңныылдар сириңейнип, өлүг-даа дег кээп дүшкеннер. 5Дээрниң төлээзи[†] херээжен кижилерге мынча дээн: «Силер кортпаңар. Хере шаптырткан Иисусту дилеп чедип келгениңерни билир мен. 6Ол мында чок. Силерге Ооң чугаалап турганы дег, Ол катап дирли берген. Бээр келгеш, Ооң чыткан черинче көрүңер даан. 7[+]А ооң соонда дүрген чоруткаш, Ооң өөреникчилеринге[†] барып: „Иисус[†] өлүглер аразындан катап дирилгеш, силерни мурнай Галилеяга[†] чеде бээр. Ону аңаа көрүп каар силер“ – деп дыңнадыңар. Силерге мээң чугаалаар дээн чүвем бо-дур».

8Олар чевегден дүрген-не үне халышкаш, коргуп-иргип-даа, аажок өөрүп-даа, ол бүгүнү Иисустуң өөреникчилеринге чугаалаар дээш чүгүржүпкеннер. 9[+][+][+]Хенертен Иисус Боду оларга уткуй бо келген. Ол: «Амыр-менди-ле!» – деп мендилээн.

Херээжен кижилер чоокшулай бергеш, доңгая кээп дүшкүлээш, Ооң буттарындан кужактап, Аңаа мөгейип турганнар.

10[+]Иисус ынчан оларга мынча дээн: «Кортпаңар! Баргаш, „Галилеяже чоруптуңар“ деп Мээң ха-дуңмамга[†] чугаалаңар. Олар Мени аңаа көрүп каар».


Таңныылдарның дыңнадыы

11Херээжен кижилер орукка бар чыдырда, таңныыл шериинден элээн каш кижи ол бүгү болган чүүлдү Бурганның дээди бараалгакчыларынга[†] дыңнадып, хоорайга чедип келген. 12А демгилери баштыңнар-биле[†] кады сүмелешкеш, шериглерге хөй акша бергеш, 13оларга мынча дээннер: «„Ооң өөреникчилери дүне када келгеш, бис удуп чыдырывыста, мага-ботту оорлап аппарган-дыр“ – деп хамык улуска чугаалаңар. 14А ол херектиң сураа чагырыкчының кулаанга чеде берзе, сагыш човаваңар: силерге багай чүү-даа болбас кылдыр бис ооң-биле дугуржуп каар бис».

15Шериглер акшаны ап алгаш, айыткан аайы-биле кылганнар. Ол чугаа иудейлер аразынга калбаа-биле нептерээш, бөгүнге дээр артып калган.


Иисустуң өөреникчилеринге чагыы


(Мк. 16:14-18; Лк. 24:36-49; Ин. 20:19-23)

16А он бир өөреникчи Галилеяже, Иисустуң чеде бериңер дээн даанче чорупканнар. 17[+]Орта Ону көрүп кааш, олар Аңаа мөгейгеннер, ындыг-даа болза, чамдыктары чигзинигге алзыпкан.

18[+]Иисус чоокшулап келгеш, олар-биле чугаалажып, мынча дээн: «Дээрге база черге бүгү эрге-чагырганы Меңээ берген-дир. 19[+][+][+]Ынчангаш барыңар, Аданың, Оглунуң болгаш Ыдыктыг[†] Сүлдениң[†] ады-биле бүгү чоннарны сугже суп, оларны Мээң өөреникчилерим боор кылдыр ээлдириңер. 20[+][+]Силерге Мээң бүгү айтыышкыннарымны сагыыр кылдыр оларны өөредиңер. Мен кажан кезээде, бо делегейниң төнчүзүнге чедир силер-биле кады мен».

### Марк

#### Марк

Марк


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Киирилде


Марктың бижээни Буянныг Медээ


Киирилде

Бурунгу христиан төөгүчүлернии-биле алырга, бо номнуң автору – Варнава элчинниң төрел дуңмазы Иоанн Марк. Христиан өөредигни нептередир херекке Марк баштай Павел-биле, а ооң соонда (бистиң эраның 60 чылдарында) Римге Пётр-биле кады ажылдап турган.

Бо ном дөрт Буянныг Медээниң эң кыска болур. Амгы үениң шинчилекчилериниң хөй кезии ол баштай бижиттинген деп база Матфей биле Лука боттарының Буянныг Медээлерин бижип тура, ону ажыглап турган деп санап турар. Марк Иисус Христостуң Галилеяга бараан болуушкунунуң үезинде кылган ажыл-херээнче болгаш Иисустуң амыдыралының Иерусалимге эрткен сөөлгү неделязынче кол кичээнгейни салган. Иисус дээрге Бурганның Оглу дээрзин база Ол кандыг-даа аарыг-аржык, хилинчек болгаш өлүмнү чагырар эргелиг дээрзин көргүзерин Марк кыскан. Ол Иисустуң төрүттүнгенин-даа, Ооң катап дирилгениниң соонда болган чүүлдерниң хөгжүлдезин-даа тодарадып биживээн.

Марк бодунуң Буянныг Медээзинде чамдыкта грек дылче үлегерлеп алган латин сөстерни ажыглап турар база ооң тоожулалында таваржып кээр арамей сөстерни номчукчуларга тайылбырлаарын оралдажып турар. Ол чорук Марк Буянныг Медээни еврейлерге эвес, а өске чоннарга бижээнин айтып турар чадапчок.

#### 1


Иоанн Медеглекчиниң суртаалы


(Мф. 3:1-12; Лк. 3:1-9; Ин. 1:19-28)

1[+]Бурганның Оглу Иисус[†] Христос[†] дугайында Буянныг Медээниң[†] эгези бо-дур. 2[+]Исайя[†] медээчиниң[†] номунда[*] мынча деп бижиттинген:

«Көр даан, Мээң төлээм Сээң орууңну белеткеп берзин дээш,
ону Сени мурнай чорудуп тур мен».
3[+]«Ээн кургаг ховуда алгырган кижиниң үнү:
„Дээрги-Чаяакчыга оруктан белеткеңер!
Ооң эртер кокпаларын дорттап бериңер“».

4[+]Ынчангаш ээн кургаг ховуга Иоанн[†] Медеглекчи чедип келген. Ол улуска: «Бачыттарыңар дээш өршээл алыр дизиңерзе, бачыдыңар миннип, Бурганче ээлгениңер демдээ кылдыр сугже суктурар ужурлуг силер» – деп суртаалдап турган. 5[+]Улус аңаа бүгү Иудеядан база Иерусалим[†] хоорайдан боттарының бачыттарын ажыы-биле миннир дээш кээп турган, а Иоанн оларны Иордан хемге[†] сугже суп турган.[*] 6[+][+]Иоанн теве дүгүнден кылган хептиг база белинде хөм курлуг чораан, а ооң чиир чеми шартылаа болгаш ховунуң ары чигири болган. 7Иоанн улуска мындыг суртаал берген: «Менден күчү-күштүг Кижи мээң соомдан чоруп олурар. А мен доңгайгаш, Ооң идииниң шидиишкинин безин чежеринге төлеп чок кижи-дир мен. 8[+]Мен силерни сугже суктум, а Ол силерни Ыдыктыг[†] Сүлдеже[†] сугар».


Иисустуң сугже суктурганы, күткүттүргени


(Мф. 3:13–4:11; Лк. 3:21-22; 4:1-13)

9[+]Ол хүннерде Галилеяның[†] Назарет хоорайдан Иисус чедип келген. Иоанн Ону база Иордан хемче суккан чүве-дир. 10[+][+]Иисус сугдан үнүп ора, дээрниң аңгайтыр ажыттына бергенин база Ооң кырынче көге-буга дег бадып орар Бурганның Сүлдезин көрүп каан. 11[+][+]Оон дээрден мынча дээн үн дыңналган: «Сен Мээң ханы ынак Оглум-дур сен, Мээң сеткилимге кирер-дир сен». 12Ооң соонда ол-ла дораан Ыдыктыг Сүлде Ону ээн кургаг ховуже чорудупкан. 13[+][+]Ээн кургаг ховуга Иисус дөртен хүн дургузунда эрликке күткүттүрүп, аң-мең аразынга чурттап келген. Дээрниң төлээлери Аңаа бараан болуп турган.


Иисустуң баштайгы өөреникчилери


(Мф. 4:18-22; Лк. 5:1-11)

14[+]Иоанны тудуп хоругдаанының соонда, Иисус Бурганның Буянныг Медээзин суртаалдап, Галилеяга чедип келген. 15[+][+]Ол: «Доктааткан үе келген-дир, Бурганның Чагыргазы[†] чоокшулаан-дыр: бачыдыңар миннип, Бурганче эглиңер база Буянныг Медээге бүзүреңер!» – деп суртаалдап турган.

16[+][+]Бир-ле катап Иисус Галилея хөлүнүң[†] чаны-биле эртип бар чыткаш, четкилерин хөлче салып турган балыкчылар Симон болгаш ооң дуңмазы Андрейни көрүп каан. 17[+]Иисус оларга мынча дээн: «Мени эдериңер. Силерни кижилер тывыкчылары кылып каар мен». 18[+]Алышкылар четкилерин каапкаш, ол-ла дораан Ону эдерип чорупканнар. 19Оон Ол бичии ырадыр кылаштай бергеш, Зеведейниң оглу Иаков[†] биле ооң дуңмазы Иоанны көрүп каан, олар база-ла хемеде четкилерин септеп олурган. 20Иисус оларны база дораан кый деп алган. Олар ачазы Зеведейни хөлечиктери-биле катай хемеге каапкаш, Иисусту эдерип чорупканнар.


Иисустуң аарыг кижилерни экиртип эгелээни


(Лк. 4:31-41)

21[+]Олар шупту Капернаум хоорайга чедип келген. Үр болбаанда, Иисус амыр-дыш хүнүнде[†] синагогаже[†] кирип келгеш, улусту өөреди берген. 22[+]Ооң берген өөредиин улус кайгап ханмаан, чүге дээрге Иисус оларны ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары ышкаш эвес, а эрге-чагырга ээлээн кижи ышкаш өөредип турган.

23Ол синагогага букка алыскан бир кижи алгырып үнген: 24[+][+][+]«Назарет чурттуг Иисус, Силерге бистен чүү херегил? Силер бисти узуткаар дээш келдиңер бе? Силерни кымыл дээрзин билир мен, Силер – Бурганның Ыдыктыг Төлээлекчизи-дир силер!»

25Иисус букка: «Ыыттава, ол кижиден үне бер!» – деп шыңгыы дужааган. 26[+]Бук ынчан ол кижини курулдурупкаш, ыыткыр алгырбышаан, оон үне берген.

27[+]Шупту улус кайгап-харааш, аразында: «Чүү деп чүвел бо? Ол Кижи буктарны[†] безин чагырарга, олар Аңаа чагыртып турар, кандаай ындыг чаа, күштүг өөредиг чүвел бо?» – дижип турган. 28Удатпаанда Иисустуң дугайында дамчыыр чугаа бүгү Галилеяга тарай берген.

29Иисус Иаков болгаш Иоанн-биле кады синагогадан үнгеш, үр болбайн, Симон биле Андрейниң бажыңынга чеде бергеннер. 30[+]Симоннуң кат-иези халыын аарыгдан аарып чыдар боорга, олар Иисуска дораан чугаалааннар. 31[+]Ол чыткан херээжен кижиже чоокшулап келгеш, ооң холундан тудуп алгаш, тургузуп эккелген. Демги херээженниң эъдиниң изии дораан чавырлы берген, экирээн кижи ол дораан оларга бараан болуп эгелээн.

32Кежээ дүжүп, хүн ажа бергенде, Иисуска бар-ла турган аарыг-аржык болгаш букшуураан улусту эккелгеш туруп бергеннер. 33Хоорайның бүгү чурттакчылары хаалга аксынга чыглып келген. 34[+]Янзы-бүрү аарыгларга алыскан хөй кижини Ол ынчан экиртип каан. Хөй буктарны кижилерден үндүр сывыртапкаш, оларга Ооң дугайында чугаалаарын хоруп каан, чүге дээрге буктар Ол кым дээрзин билир турган.


Иисустуң Галилеяга суртаалдааны


(Лк. 4:42-44)

35[+]Иисус дараазында эртен чер чырываанда-ла тургаш, дашкаар үнгеш, ээнзиргей черге барып, Бурганга мөргүп турган. 36Симон болгаш Ооң-биле кады чораан улус Ону дилеп чорупкан. 37Оон Иисусту тып алгаш, Аңаа: «Хамык улус Силерни дилеп тур» – дээннер. 38[+]Иисус оларга мынча дээн: «Чоок-кавы суурлар болгаш хоорайларже бараалыңар, Мен аңаа база суртаалдаайн, чүге дээрге кылыр дээш келген херээм-не ол болгай!» 39Иисус бүгү Галилеяны эргий кезип, синагогаларга суртаалдап база буктарны үндүр сывыртап чоруп берген.


Кежи аарыг кижини экирткени


(Мф. 8:1-4; Лк. 5:12-16)

40[+][+]Бир-ле катап Иисуска кежи аарыг кижи чедип келгеш, Ооң мурнунга дискек кырынга олура дүшкеш, Аңаа: «Күзээр-ле болзуңарза, Силер мени арыглап[†] каар силер» – деп чалынган. 41Иисус ону кээргей бергеш, холун сунуп, кежи аарыг кижиге деггеш, аңаа мынча дээн: «Күзеп тур мен, арыгланы бер!» 42[+]Кеш аарыы[†] ол-ла дораан демги кижиден адырлы берген. Ооң кежи арыгланы берип, каң-кадык апарган. 43[+]Иисус оон ол кижини чорудуп тура, аңаа шыңгыы чагып каан: 44[+]«Дыңна, кымга-даа бо дугайында чугаалава. Баргаш, Бурганның бир-ле бараалгакчызынга[†] көстүп каг, оон Моисейниң[†] хоойлузунда айытканын ёзугаар, арыгланганың дээш, Бурганга өргүлден кыл. Сен ол өргүлүң-биле экирээниңни улуска херечилеп көргүскен боор сен». 45[+]А ол кижи чоруткаш, болган таварылганың дугайында шупту улуска чарлап, үзүк-соксаал чок чугаалап эгелээн. Ынчангаш Иисус хоорайларже көзүлдүр кээр арга чок апаргаш, хоорай даштында ээнзиргей черлерге туруп алыр ужурга таварышкан. Улус Аңаа дөмей-ле чер болгандан кээп туруп берген.

#### 2


Чартыктаан кижиниң бачыттарын өршээгени


(Мф. 9:1-8; Лк. 5:17-26)

1[+]Элээн каш хүн эрткенде, Иисус[†] база катап Капернаумга чедип келген. Ол бир бажыңда турар-дыр деп медээ дыңналы берген. 2Хөй улус чыглып келген болгаш, бажыңның ишти-даштында эртер-дүжер хос чер чок апарган. Иисус улуска суртаалдап эгелээн. 3Дөрт кижи Аңаа чартыктаан эжин көдүрүп эккелген. 4[+]Улустуң хөйүнден Иисусче чоокшулаар арга чогун көргеш, олар Ооң турганы бажыңның дээвиирин чазып-адыргаш, аңаа үт ойгаш, чартыктаан кижини чыткан дөжээ-биле катай дүжүрүп келгеннер. 5[+][+]Иисус оларның бүзүрелин[†] көргеш, чартыктаан кижиге: «Оглум! Бачыттарың өршээттинген-дир» – дээн.

6Аңаа олурган ном-хоойлу[†] тайылбырлакчыларының чамдыызы иштинде мынча деп бодаан: 7[+][+]«Бо Кижи чүге ынча деп турарыл? Ол дээрге Бурганны дорамчылааны ол ышкажыл! Бургандан аңгыда кым бачытты өршээп шыдаар эргелигил?»

8Иисус оларның иштинде чүнү бодап турарын ол дораан билип кааш, мынча дээн: «Силер чүректериңерде чүге ынчаар бодап орарыңар ол? 9Чүү беленил? Чартыктаан кижиге: „Бачыттарың өршээттинген-дир“ – дээри бе азы: „Туруп келгеш, дөжээңни алгаш, чоруй бар“ – дээри бе? 10Ынчаарга Кижи амытан Оглу[†] чер кырынга бачыттарны өршээр эргелиг дээрзин билип алыңар…» Иисус чартыктаан кижиге мынча дээн: 11«Сеңээ чугаалап тур мен: туруп келгеш, дөжээңни алгаш, бажыңыңче чорувут».

12Хамык улус көрүп турда, аарыг кижи туруп келгеш, дөжээн алгаш, үнүп чоруй барган. Улус шупту кайгап-харай бергеш, Бурганны алдаржыдып: «Мындыг чүве бис кажан-даа көрбээн бис!» – деп турганнар.


Иисустуң Матфей Левийни кый дээни


(Мф. 9:9-13; Лк. 5:27-32)

13Оон Иисус база катап хөл эриинче үнүп келген. Бүгү чон Ону долганып келген, а Ол оларны өөредип турган. 14Иисус хөл кыдыы-биле эртип бар чыткаш, үндүрүг хавырар черге Алфейниң оглу Левий бодунуң ажылын кылып олурда, көрүп кааш: «Мени эдерип чорувут» – дээн. Левий туруп келгеш, Ону эдерип чорупкан.

15Иисус өөреникчилери-биле[†] кады Левийниң бажыңынга чемненип чыдырда, хөй үндүрүг хавырыкчылары[†] болгаш өске-даа бачыттыг кижилер база Ооң-биле кады чемненген. Иисусту эдерип чоруур ындыг янзы улус эңмежок турган чүве-дир. 16[+]Фарисейлерге[†] хамааржыр ном-хоойлу тайылбырлакчылары Ооң үндүрүг хавырыкчылары болгаш бачыттыг кижилер-биле кады чемненип турарын көргеш, Ооң өөреникчилеринден: «Силерниң Башкыңар үндүрүг хавырыкчылары болгаш бачыттыг кижилер-биле канчап кады чемненир чүвел?» – деп айтырганнар.

17[+][+]Ону дыңнап кааш, Иисус оларга мынча дээн: «Эмчи кадык улуска эвес, а аарыг улуска херек болгай. Мен „Актыг, бачыт[†] чок бис“ дээр улусту эвес, а бачыттыг улусту кый дээр дээш келген мен!»


Шээрленири биле амыр-дыш хүнүнүң дугайында


(Мф. 9:14-17; 12:1-8; Лк. 5:33–6:5)

18[+][+]Иоанның[†] өөреникчилери болгаш фарисейлер шээрленир турган. Элээн каш кижи Иисуска чедип келгеш: «Чүге Иоанның база фарисейлерниң өөреникчилери шээрленип турарыл, а Силерниң өөреникчилериңер шээрленмезил?» – дээн.

19[+]Иисус оларга мынча деп харыылаан: «Куда доюнга келген күдээ оолдуң эштери оолдар, күдээ оол олар-биле кады олурда, шээрленип шыдаар бе? Күдээ оол олар-биле кады турда, оларның кудараан херээ чүл? 20[+]Ынчаарга күдээ оолду олардан чарып аппаар хүннер кээр-ле болгай, шак-ла ынчан олар кударап база шээрлени бээр.

21Кым-даа эрги хепке чаа пөстен чамашкы салбас. Ынчаар болза, чаа чамашкы эрги хепти чыырылдыр тыртыптар, а ойбак оон-даа улуг апаар. 22Кым-даа чаа дүшкен араганы эрги көгээржикче кутпас. Ынчаар болза, чаа арага көгээржикти деже тептер, ынчан арага-даа төктүп каар, көгээржик-даа сандан үнер. Чаа араганы чаа көгээржикче кудар херек».

23[+]Бир-ле катап Иисус амыр-дыш хүнүнде[†] тарып каан шөлдү таварты бар чыткан. Ооң өөреникчилери орук ара сыпта тараа баштарын үзе соккаш, ууштап чий бергеннер. 24[+]Фарисейлер Аңаа мынча дээн: «Көрүңер! Амыр-дыш хүнүнде кылбас ужурлуг чүүлдү олар чүге кылып турарыл?» [*]

25[+]Иисус оларга мынча дээн: «Боду база кады чораан өөрү аажок аштай бээрге, Давид[†] хаанның чүнү кылганын силер таанда-ла Бижилгеден номчувааныңар ол бе? 26[+][+]Авиафар дээрзи Бурганның дээди бараалгакчызы[†] турган үеде, Давид хаан канчанган ийик? Ол Бурганның өргээзинче киргеш, Бурганның бараалгакчыларындан өске кым-даа чивес ужурлуг ыдыктаан хлебти[†] чигеш, кады чораан улузунга база берген болгай». 27[+]Оон Иисус мынча деп немеп каан: «Бурган[†] кижини амыр-дыш хүнү дээш эвес, а амыр-дыш хүнүн кижи дээш чаяап каан. 28Ынчангаш Кижи амытан Оглу – амыр-дыш хүнүнүң-даа Дээргизи-дир!»

#### 3


Када берген холдуг кижини экирткени


(Мф. 12:9-14; Лк. 6:6-11)

1[+]Иисус[†] ооң соонда катап база синагогага[†] кирип келген. Ол өйде аңаа када берген холдуг кижи турган. 2[+]Чамдык улус, Иисусту буруудадыр чылдак тып алыр бодааш, Ол амыр-дыш хүнүнде[†] экирти бербес ирги бе деп, Ооң чүнү кылырын хайгаарап турганнар.

3Иисус када берген холдуг кижиге: «Улустуң ортузунче туруп ал» – дээн. 4[+]А демги улуска Ол мынча дээн: «Амыр-дыш хүнүнде чүнү кылыр ужурлугул: буянны бе азы бузутту бе? Амы-тынны камгалап аар бе азы узуткаар бе?»

Ынчалза-даа олар ыытташпаан.

5[+][+]Иисус улусче килеңнеп,[†] эргий кайгааш, оларның чүректериниң дашталганы дээш аажок муңгарап, демги кижиге: «Холуң бээр сун» – дээн. Ол сунуп бээрге, ооң холу кадык апарган. 6Фарисейлер[†] үне бергеш, ол-ла дораан Иисусту канчап чок кылырын иродианнар-биле[*] кады сүлчээлежип, чугаа кыла бергеннер.

7-8[+][+]Иисус оортан Бодунуң өөреникчилери-биле[†] кады хөлче чорупкан. Галилея,[†] Иудея, Идумея черлеринде, Иерусалимде, Иорданның ол чарыында база харын-даа Тир биле Сидон хоорайларның чоок-кавызында чурттаан чон Ону эдерип чоруп олурган. Иисустуң кылган кайгамчык чүүлдериниң дугайында дамчыыр чугаа чер болганга нептерээн болгаш, улустуң Аңаа кээп турганы ол. 9Чыылган хөй чон Ону кыза бербезин дээш, Ол Аңаа хемеден белеткеп бээрин өөреникчилеринге чугаалап каан. 10[+]Иисус хөй кижини экиртип каан, ынчангаш аарыг-аржык улус Аңаа дээрин кордап, Олче чүткүп-ле турган. 11[+]Ону көрүп каан санында-ла, букшуураан кижилер база Ооң мурнунга доңгая кээп дүшкүлээш, алгыржы бээр болган: «Силер – Бурганның Оглу силер!» 12[+]Ынчалза-даа Иисус Ону кым дээрзин чугаалаарын оларга шыңгыызы-биле хоруп турган.


Иисустуң он ийи элчинни шилип алганы


(Мф. 10:1-4; Лк. 6:12-16)

13Ооң соонда Иисус дагже үне бергеш, күзээн улузун кый дээрге, олар Аңаа чедип келген. 14-15Иисус оларның аразындан он ийи кижини шилип алгаш, элчиннер[†] деп адап каан[*]. Олар үргүлчү-ле Ооң-биле кады чоруур ужурлуг турган. Иисус оларны суртаалдадып чорудар дээш база аарыглар экиртир, буктар[†] үндүр сывырар эрге-күштүг болзуннар дээш, белеткеп турган. 16[+]Иисустуң шилип алган он ийи кижизи бо-дур: Ооң Пётр деп адааны Симон, 17[+]Воанергес азы «Диңмирээшкин оолдары» деп адаткан Зеведейниң оолдары Иаков[†] биле Иоанн,[†] 18[+]Андрей, Филипп, Варфоломей, Матфей, Фома, Алфейниң оглу Иаков, Фаддей, Симон Кананит[*] 19[+]база сөөлүнде Ону садыпкан Иуда[†] Искариот.


Иисус азы Веелзевул?


(Мф. 12:22-32; Лк. 11:14-23; 12:10)

20[+]Иисус бажыңче дагын ээп кээрге, мөөң чон база катап тырылдыр чыглып келген болгаш, Иисустуң база Ооң өөреникчилериниң чемненир безин чай-хозу чок апарган. 21[+]Ындыг дээрзин дыңнап кааш, Ооң чоок төрел кижилери Ону ап алыры-биле чеде бергеннер, чүге дээрге улус: «Ооң угааны анаа эвес-тир» – деп турар болган. 22[+]А Иерусалимден чедип келген ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары мынча дээн: «Ооң Бодунче буктарның чагырыкчызы Веелзевул[†] кире берген болгаш, ооң күжү-биле буктарны үндүр сывырып турар-дыр!»

23Иисус ынчан оларны кый деп алгаш, угаадыглыг чугаалар[†] чугаалап, тайылбырлаан: «Эрлик[†] канчап бодун боду үндүр сывыртаар чүвел? 24Иштинден аңгыланып эгелээн күрүне бүдүн туруп шыдавайн, буурап дүжер. 25Азы аңгыланчып, кырышкан өг-бүле база бүдүн туруп шыдавас. 26Эрлик боду бодунга удур месилдежип, иштинден аңгыланып турар болза, ол быражып шыдавас: ооң төнчүзү келгени ол-дур. 27[+]Мөге-шыырак кижини баштай хүлүп албас чүве болза, кым ооң бажыңынче кирип, эт-хөреңгизин үптеп шыдаарыл? Чүгле хүлүп алгаш, ол ооң бажыңын үптеп шыдаар. 28Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: улустуң кандыг-даа бачыттары база канчаар-даа бак сөгленири өршээттинер. 29[+]Ынчалза-даа Ыдыктыг[†] Сүлдени[†] бак сөглээр кижи бар болза, ол кажан-даа өршээл албас, харын бачыт[†] аңаа мөңгези-биле артып каар».

30Иисуска удурланып: «Олче бук кире берген-дир» – дижир улус бар боорга, Ол ынча дээн чүве-дир.


Иисустуң ёзулуг өг-бүлези


(Мф. 12:46-50; Лк. 8:19-21)

31[+]Ооң соонда Иисустуң авазы биле дуңмалары[*] чедип келгеш, бажыңче кирип чадашкаш, Ону кый дээри-биле улус ыдыпкан. 32Иисусту долгандыр хөй улус олурган. Аңаа ынчан мынча деп дамчыткан: «Силерниң аваңар база эр, кыс дуңмаларыңар даштын Силерни айтырып тур».

33Ол оларга мынча деп харыылаан: «Мээң авам база акы-дуңмам кымнар чүвел?» 34Бодунуң чанында олурган улусту эргий көргеш, Ол мынча дээн: «Мээң авам база акы-дуңмам бо-дур. 35[+]Бурганның күзел-соруун күүседип чоруур кандыг-даа кижи Мээң акы-дуңмам база авам боор болгай».

#### 4


Тараа чажыкчызының дугайында


(Мф. 13:1-23; Лк. 8:4-15)

1Иисус[†] база катап хөл эриинге улусту өөредип эгелээн. Ооң чанынга хөй чон чыглып келген, ынчангаш Ол хемеге олурупкаш, эриктен бичии ырадыр эжиндире берген, а бүгү чон хөл кыдыынга артып калган. 2Иисус улуска угаадыглыг чугаалар[†] чугаалап, оларны хөй чүвеге өөредип турган: 3«Дыңнаңар! Тараа чажыкчызы үрезин чажып үнүп келген. 4Ол үрезинин чажып турда, чамдыызы орук кыдыынга кээп дүжерге, куштар ужуп келгеш, ол үрезиннерни соктап чипкен. 5Чамдыызы сай-даштыг, хөрзүнү чуга черже кээп дүшкен. Ол үрезин удатпайн өзүп үнүп келген, чүге дээрге хөрзүн кылын эвес болган. 6А хүн хүнней бергеш, ол өзүмнерни өрттендир чиптерге, ханы дазыл тыртпаанындан, олар кадып калган. 7[+]Чамдыызы тенниг үнүш аразынче кээп дүжерге, тенниг үнүш сырый өскеш, оларны боой базырыпкан, ынчангаш олар кулакталбайн-даа барып, дүжүт бербээн. 8А бир чамдыызы үнүш-дүжүткүр хөрзүннүг черже кээп дүшкеш, мандып өскеш, чашканындан үжен, алдан, харын-даа чүс дакпыр хөй дүжүт берген».[*]

9[+]Иисус оон оларга: «Дыңнаар кулаа бар кижи дыңназын!» – дээн.


Чажыкчының дугайында чугааны тайылбырлааны


(Мф. 13:18-23; Лк. 8:11-15)

10Чон тарап чоруй барганда, Иисус-биле кады он ийи элчин[†] база өске-даа өөреникчилер[†] артып калган. Олар Оон бо угаадыглыг чугааның утказын айтырганнар. 11[+][+]Иисус мынча дээн: «Силерге Бурганның Чагыргазының[†] чажыдын билип аар арганы хайырлаан-дыр, а Чагырганың даштында турар болгаш, ону билбес улуска бүгү чүвени угаадыглыг чугаалар дамчыштыр ажыдып берген.

12[+]Олар көрзе-даа, эскербес-тир,
дыңназа-даа, дыңнавас база угаап билбес-тир.
А оон башка олар Бурганче эглип кээп, өршээл алыр ийик».

13Иисус оон оларга мынча дээн: «Таанда-ла бо угаадыглыг чугааны билбейн турарыңар ол бе? Ынчаарга өске кандыг-даа угаадыглыг чугааны канчап билип алыр улус боор силер? 14[+]Тараа чажыкчызы дээрге Бурганның медээзин чажып турар кижи-дир. 15Орук кыдыынга кээп дүшкен үрезинге дөмей улус бар боор-дур. Олар Бурганның медээзин дыңнап турар, ынчалза-даа ол-ла дораан эрлик чедип келгеш, оларның сеткилинде чашкан медээни оорлап аппаар-дыр. 16Өске улус сай-даштыг черге чашкан үрезинге дөмей боор-дур. Олар медээни дыңнап кааш, ол-ла дораан өөрүшкү-биле хүлээп алырлар, 17[+]ынчалза-даа алыс бодунда дазыл чок болгаш, турум эвес боорлар. Ооң соонда медээ ужун бергелерге азы истеп сүрүүшкүнге таваржы бээр болза, олар дораан-на күткүттүрүп, өскээр чайгыла бээрлер. 18Өске улус тенниг үнүшке чашкан үрезинге дөмей боор-дур. Олар база медээни дыңнап турар. 19[+][+]Ынчалза-даа амгы амыдыралының ажаанзырал-човаа, байлакшыл дуурайы база өске-даа күзел-бодалдар оларны чардыктырып, медээни боой базырыптар болгаш, оларның үрезини дүжүт бербес. 20[+]А үнүш-дүжүткүр хөрзүннүг черге чашкан үрезинге дөмей улус база бар. Олар медээни дыңнап база хүлээп ап турар болгаш, чашканындан үжен, алдан, харын-даа чүс дакпыр хөй дүжүттү бээрлер».


Чырыткы дугайында


(Лк. 8:16-18)

21[+]«Чырыткыны кывысканда, ону сава-биле дуй базырар дээш азы орун адаанга салып каар дээш, бажыңче киирер ийик бе? Чок, ону колдуже салып каар болгай. 22[+]Көстүп келбес кандыг-даа чажыт чүве чок база ажыттынып билдине бербес кандыг-даа ажытталчак бүдүү чүве чок. 23[+]Дыңнаар кулаа бар кижи дыңназын!» 24[+]Оон ыңай Ол мынча дээн: «Дыңнаан чүвеңерни угаап-бодап чоруңар. Кандыг хемчээл-биле хемчээп бээр-дир силер, силерге база ындыызы-биле хемчээп бээр болгаш харын-даа аңаа немей бээр. 25[+]Кымда чүве барыл, аңаа оон-даа хөйнү бээр, а кымда чүве чогул, ооң бар чүвезин безин хунаай бээр».


Үрезин дугайында

26Иисус улаштыр мынча дээн: «Бурганның Чагыргазы черже үрезин чашкан кижиге дөмей. 27Дүне ол кижи удуп чыдар, а хүндүс туруп кээр, ол өйде үрезинниң канчаар өзүп, үнүп кел чыдарын боду билбес болур. 28Чүге дээрге чер боду-ла үрезинни чайгаар өстүрүп чыдар: баштай көк өзүмнү, ооң соонда тараа бажын, дараазында баш долдур арбын тарааны. 29[+]Тараа быжа бээрге, демги тараажы ол-ла дораан хол кадыырын тудуп алыр, чүге дээрге дүжүт ажаар үе келген-дир».


Горчица үрезининиң дугайында


(Мф. 13:31-35; Лк. 13:18-19)

30Иисус ооң соонда мынча дээн: «Бурганның Чагыргазын чүнүң-биле дөмейлей көөрүл азы ону кандыг угаадыглыг чугаа-биле чуруп көргүзерил? 31[+]Хөрзүнге тарып турда, чер кырында бар бүгү үрезиннерниң эң бичиизи боор горчица[†] үрезининге ол дөмей-дир. 32[+]А тарып каарга, горчица үрезини өзүп үнгеш, бүгү чемниг үнүштерниң эң улуу апаар, ооң адырарып келген будуктарының чаглаанга дээрниң куштары безин уя тудуп шыдаар болгай».

33Иисус шак ындыг хөй угаадыглыг чугаалар-биле улуска Бурганның медээзин, оларның дыңнааш, билип шыдаар шаа-биле, суртаалдап келген. 34Оларны Ол угаадыглыг чугаалар чокка черле өөредип көрбээн, а өөреникчилери-биле чааскаан арткаш, оларга бүгү чүвени тайылбырлап берип турган.


Иисустуң шуурганны томаартканы


(Мф. 8:23-27; Лк. 8:22-25)

35[+]Ол-ла хүннүң кежээзинде Иисус өөреникчилеринге: «Хөлдүң ол чарыынче кеже берээли» – дээн. 36Олар чонну каапкаш, Иисустуң улусту өөредип олурганы хемезинге олурупкаш, эжиндирип чорупканнар. Оларга өске хемелер база каттыжа берген. 37[+]Хөлге күштүг шуурган көдүрлүп келген болгаш, чалгыглар хемени часкаарга, ону суг долуп эгелээн. 38А Иисус хемениң соңгу бажынга, сыртыкка бажын салгаш, удуп чыткан.

Өөреникчилери Ону оттурупкаш: «Башкы! Сугга дүжүп өлдүвүс-ле, Силерниң херекке албазыңар ол бе?!» – дээннер.

39[+]Иисус туруп келгеш, хатты хоруп кааш, сугга: «Ыыттава, соксап көр!» – деп дужааган. Хат оожургай берген, шуут-ла ыржым апарган. 40Ол өөреникчилеринге: «Чүге ындыг кортук силер? Бүзүрелиңер[†] чогу ол бе?» – дээн.

41Олар аажок коргуп-сүртээш: «Хат-даа, суг-даа Аңаа чагыртып турар, бо чогум кымыл аан?» – деп аразында чугаалажып турганнар.

#### 5


Букшуураан кижини экирткени


(Мф. 8:28-34; Лк. 8:26-39)

1Олар хөлдүң ол чарыында Гераса[*] деп черже эжиндирип кежип келгеннер. 2Иисус[†] хемеден дүжүп кээрге, Аңаа уткуй чевеглерлиг[†] куйлардан букшуураан кижи үне халып келген. 3Ол кижи хөөржүдүлге куйларынга чурттап турган, ону илчирбе-биле безин кым-даа хүлүп чадап каан чүве-дир. 4Ону чаңгыс эвес удаа илчирбе-биле хүлүп-шарып көрген, ынчалза-даа ол илчирбени үзе шаапкаш, хүлүгден чештинип чоруй баар турган. Ону кым-даа томаартып чадап каан чүве-дир. 5Ол кижи дүне-хүндүс дивейн, чевеглер, тейлер аразынга алгырып-кышкырып, даштар-биле соккуланып чоруур турган. 6Иисусту ырактан-на көрүп кааш, ол кижи Аңаа маңнап чеде бергеш, Ооң баарынга доңгая кээп дүшкеш, 7[+]ыыткыр үн-биле алгырган: «Силерге менден чүү херегил, Иисус, Дээди Өрүкү Бурганның Оглу? Мени хилинчектевезиңерни Бурганның ады-биле даңгыраглап көрүңер!» 8Чүге дээрге Иисус дем: «Бук, бо кижиден үнүп чоруй бар!» – деп каан чүве-дир.

9Иисус ол кижиден айтырган: «Сээң адың кымыл?»

Демгизи: «Мээң адым Дүк-түмен, чүге дээрге бис дыка хөй бис» – деп харыылаан. 10Буктар[†] Иисустан оларны ол чер-чурттан үндүр сывырбазын дилеп эгелээн.

11Ол өйде даг эдээнге бир кодан хаван одарлап чораан чүве-дир. 12Буктар Иисустан: «Бисти бо хаваннарже чорудуп көрүңерем, оларже кире берээли» – деп ээрешкеннер. 13Иисус чөпшээрээрге, буктар кижиден үнгеш, хаваннарже кире бергеннер. Бүгү кодан – 2000 хире хаван кадыр элден хөлче шурай бергеш, дүжүп өлүп калган. 14А хаван кадарчылары дезе маңнашкаш, болган чүүлдүң дугайында чоок-кавы хоорай-суурларга чугаалап турганнар. Чогум чүү болганын көөр-дүр дээш, чурттакчы чон чыглып келген. 15Олар Иисустуң чанынга келгеш, дүк-түмен буктарга алыскан турган кижи хевин кедип алган, угаан-сегээни орталаны берген олурарын көрүп кааш, коргуп-сүртей бергеннер. 16Болган чүүлдү көрүп турган улус букшуураан кижи-биле база хаваннар-биле чогум чүү болганын чугаалап берген. 17[+]Ынчан коргуп-сүртээн улус оларның чер-чуртундан ырап чоруурун Иисустан дилеп эгелээн.

18Иисус хемезинге олуруп турда, буктарындан адырылган демги кижи Ооң-биле кады чоруур чөпшээрел айтырган. 19[+]Ынчалза-даа Иисус аңаа чөпшээревейн, мынча дээн: «Бажыңыңда улузуңче чана бергеш, Дээрги-Чаяакчының сеңээ чүнү кылганын, Ооң сеңээ кандыг өршээл хайырлаанын шупту улуска чугаалап бер». 20[+]Ынчангаш ол кижи чана бергеш, Он-хоорай[†] девискээринге Иисустуң аңаа чүнү кылганын улуска чугаалап эгелээн. Бүгү чон кайгап-хараар болган.


Дарганың уруун диргискени, аарыг херээжен кижини экирткени


(Мф. 9:18-26; Лк. 8:40-56)

21Иисус дедир ол чарыкче хемелиг кежип кээрге, Ооң чанынга хөй чон чыглы берген. Ол хөл эриинге артып калган. 22[+]Синагога[†] даргаларының бирээзи боор Иаир деп кижи аңаа чедип келгеш, Иисусту көрүп каан. Ол Иисустуң мурнунче кээп дүшкеш, 23Оон аажок дилээн: «Мээң уруум өлүп чыдыр, ол экирий берип, дириг артар кылдыр, аңаа холуңар дегзип көрүңерем!» 24Иисус ооң-биле кады чорупкан. Мөөң чон Ону бүгү талаларындан үглеп, кызавышаан, Ооң соондан чоруп олурган.

25Ынчан ол черге он ийи чыл дургузунда ханы төктүп аараан херээжен кижи турган.[*] 26Ол херээжен хөй-ле эмчилерге чеже-даа эмнеткен, хамык бар кошкулун хей черге чарып каапкан, ынчалза-даа ооң кадыы улам-на дорайтап бар чыткан. 27Иисустуң дугайында дыңнап кааш, ол херээжен улус аразы-биле иткилежип эрткеш, Ооң артындан чоокшулап келгеш, кеткен хевинге дээй каапкан. 28[+]«Мен оода-ла Ооң кеткен хевинге дээпсимзе, экирий бээр мен» деп бодаан кижи чүве-дир. 29Ол-ла дораан ооң ханы төгүлбейн барган, аарыындан экирээнин билип каапкан.

30[+]Иисус Бодундан күш үне бергенин ол дораан эскерип кааш, мөөң чонче эргий кайгааш: «Мээң хевимге кым дээпти?» – деп айтырган.

31Өөреникчилери[†] кайгай бергеш, мынча дээннер: «Силерни долганган чоннуң кызып-кыйып турарын көрбейн турар эвес силер, „Меңээ кым дээпти?“ – деп ол чүңер ирги?»

32Ынчалза-даа Иисус кымның дээпкенин билип аар дээш, долгандыр көрүп туруп берген. 33Бодунуң кадык апарганын билип кааш, демги херээжен кортканындан сириңейнип, чеде бергеш, Ооң мурнунга доңгая кээп дүшкеш, чүвениң байгы-ла шынын Аңаа чугаалаан. 34[+]Иисус аңаа мынча дээн: «Кызым, бүзүрелиң[†] сени экиртип, камгалап кагды, амыр-тайбың чорувут, аарыыңдан адырылган-дыр сен».

35Иисус ону чугаалап турар аразында, синагога даргазы Иаирниң бажыңындан медээ эккелген улус келгеш: «Сээң урууң өлүп калды. Башкыны ам хей-ле шүүдетпе» – дээннер.

36Ынчалза-даа Иисус ону дыңнааш, синагога даргазынга: «Кортпа, чүгле бүзүре!» – дээн. 37[+]Ол Пётрдан, Иаковтан[†] база ооң дуңмазы Иоанндан[†] өске кымның-даа Ооң-биле кады чоруурун чөпшээревээн. 38Иаирниң бажыңынга чедип келгеш, Ол аажок улуг хөлзээзин-дүвүрелди база ишкирнигип ыглап-сыктаан улусту көрүп каан.

39[+]Иисус бажыңче кирип келгеш: «Чүге дойлуп-хөлзеп, ыглап-сыктап тур силер? Бо уруг өлбээн, а анаа удуп чыдар кижи ышкажыл» – дээн. 40Демги улус Ону кочулап, каттыржы берген. Иисус оларның шуптузун дашкаар үндүрүпкеш, Боду уругнуң ада-иези болгаш үш өөреникчизи-биле кады уругнуң чыткан өрээлинче кире берген. 41[+][+]Ол кысчыгаштың холундан тудуп алгаш, мынча дээн: «Талифа, куми!» (Ол дээрге: «Кызыжак, сеңээ чугаалап тур мен, туруп кел!» – дээни ол.) 42Уруг ол-ла дораан туруп келгеш, кылаштап эгелээн (ооң хары он ийи чедип турган чүве-дир). Ону көрген улус аажок кайгап-хараан. 43[+]Болган чүүл дугайында кымга-даа чугаалавазын Иисус оларга шыңгыы чагып каан, а уругга чемден бээрин айыткан.

#### 6


Назареттиң чурттакчыларының Иисусту хүлээп көрбээни


(Мф. 13:53-58; Лк. 4:16-30)

1[+]Иисус[†] оортан чоруткаш, Бодунуң өөреникчилери-биле[†] кады өскен хоорайынче ээп келген. 2[+]Амыр-дыш хүнү[†] үнүп кээрге, Ол синагогага[†] чонну өөредип эгелээн. Дыңнап турган дыка хөй улус кайгап-харап, чугаалажы берген: «Ооң бо хамык чүвези кайыын келгенил? Ындыг мерген угаанны Аңаа кым бергенил? Ол ындыг кайгамчык чүүлдерни чаяап турар-дыр! 3[+]Ол дээрге Марияның[†] оглу, Иаков,[†] Иосий, Иуда[†] база Симоннуң акызы[*], бызаңчы кижи эвес ийикпе? Ооң кыс дуңмалары база бистиң аравыста эвес чүве бе?» Ынчангаш олар Ону хүлээп көрбээн.

4[+]Иисус оларга: «Бурганның медээчизи[†] каяа-даа алдар-хүндүлүг боор, ону чүгле бодунуң хоорайынга, чоок улузунуң аразынга база бажыңынга үнелеп көрбес чүве» – дээн. 5Ынчангаш Ол аңаа кандыг-даа кайгамчык чүүл кылып чадап каан, чүгле элээн каш аарыг кижиге холун дээскеш, экиртип каан. 6Иисус ол улустуң бүзүрел[†] чогун аажок элдепсинген. Ол ооң соонда чоок-кавы суурларны эргий кезип, улусту өөредип чорупкан.


Он ийи элчинни суртаал кылыры-биле чорутканы


(Мф. 10:1, 5-15; Лк. 9:1-6)

7[+]Иисус он ийи элчинин[†] Бодунче кыйгырып алгаш, оларга буктарны[†] үндүр сывырар эрге-күштү бергеш, ийи-ийилеп, тарадыр чорудуп эгелээн. 8Иисус оларга мындыг чагыг берген: «Орукче үнерде, даянгыыштан өске чүнү-даа албаңар: аъш-чем-даа, хап-сава-даа, акша-мөңгүн-даа албаңар. 9Идиктериңер кеткеш, кеткен хевиңерден өске хеп албаңар. 10Кандыг бажыңче кирип келген-дир силер, ол черден чорбаан шааңарда, аңаа чурттап артып калыңар. 11[+]А кандыг-бир черге силерни хүлээп албас азы тооп дыңнавас болза, ол черден чорууруңарда, ол улуска херечилел-сагындырыг кылдыр буттарыңар довураан кактап кааптыңар»[*]. 12[+]Өөреникчилер чорупкаш, бачыдын миннип, Бурганче эглириниң чугулазын улуска суртаалдап эгелээннер. 13[+]Олар хөй буктарны үндүр сывыртааннар база хөй-ле аарыг улусту олива үзү-биле[†] чаап тургаш, экиртип кааннар.


Иоанн Медеглекчиниң өлгени


(Мф. 14:1-12; Лк. 9:7-9)

14[+]Иисустуң ады чер болганга нептереп, билдингир апарган болгаш, Ирод хаан[†][*] база Ооң дугайында дыңнап каан. Чамдык улус мынча дээр болган: «Иоанн[†] Медеглекчи өлүглер аразындан катап дирилген-дир, ынчангаш ол ам ындыг кайгамчык чүүлдер кылып турар-дыр». 15[+]Өскелери: «Ол – Илия-дыр»[†] – дээр болган. А чамдыктары: «Ол – эрте-бурунгу медээчилерниң бирээзи-дир» – дээннер. 16А Ирод ол бүгүнү дыңнааш: «Ол болза мээң бажын кестиртип кааным Иоанның катап дирилгени ол-дур» – дээн.

17-18[+][+]Ол үеде Ирод бодунуң акызы Филипптиң кадайы Иродиаданы кадайланып алган турган, а Иоанн Иродка: «Акыңның ап чораан кижизин кадайланыр эргең чок» – деп чугаалап шаг болган.[*] Ынчангаш Ирод Иоанны кара-бажыңга хоругдап каарын дужааган турган. 19Иродиада Иоаннга хорадааш, ону өлүртүп каар арга-хорга дилей берген. Ынчалза-даа ол чүнү-даа канчап чадап каан, 20чүге дээрге Ирод Иоанны ыдыктыг[†], чөптүг-шынныг кижи деп билир болгаш, оон сестир база хүндүлээр турган, а ындыг болганда, кадагалаар чораан. Иоанның суртаалдары ону хөлзедип-даа турган болза, Ирод ол чугааларны магадап дыңнаар турган. 21[+]Ынчалза-даа эптиг өй тыпты берген. Иродтуң төрүттүнген хүнү кээрге, ол дойже бодунуң дүжүметтерин, шериг баштыңчыларын база Галилеяда[†] эң хүндүлүг улусту чалап алган. 22Ол дойга Иродиаданың уруу самнааш, Иродка база ооң аалчыларынга аажок тааржып, оларны магададыпкан. Ирод ол уругга: «Күзээн-не чүвеңни менден диле, сеңээ ону бээр мен» – дээн.

23[+]Ирод оон аңаа мынча деп даңгыраглаан: «Менден чүнү-даа дилээр болзуңза, күрүнемниң чартыын-даа болза, сеңээ бээр мен!»

24Ол уруг үнгеш, авазындан сүме айтырган: «Чүнү дилээр мен?»

Оозу: «Иоанн Медеглекчиниң бажын диле» – дээн.

25Уруу далаш-биле хаанга дедир келгеш, мынча деп дилээн: «Меңээ ам дораан Иоанн Медеглекчиниң бажын калбак тавакка салгаш, эккеп бээриңерни күзээр-дир мен». 26Хаан аажок муңгараан, ынчалза-даа аалчыларының мурнунга аксы-сөзүн берген болгаш, уругга ойталавас-тыр деп бодап алган. 27Ынчангаш хаан ол-ла дораан Иоанның бажын эккээрин дужаагаш, бир шериин ыдыпкан. 28Шериг кижи баргаш, кара-бажыңга Иоанның бажын одура шапкаш, тавакка салып алгаш, демги уругга эккелген. А ол уруг ону авазынга аппарып берген. 29[+]Иоанның өөреникчилери ону дыңнап кааш, чедип келгеннер база ооң мага-бодун ап алгаш, чевег-куйга[†] орнукшудуп кааннар.


Беш муң кижини тоттурганы


(Мф. 14:13-21; Лк. 9:10-17; Ин. 6:1-14)

30[+]Элчиннер шупту Иисусче ээп келгеш, чүнү кылганын база чонну чүү чүвеге өөреткенин Аңаа дөгерезин чугаалап бергеннер. 31[+]Иисус оларга: «Ээн черже аңгыланып чоруптаалыңар, аңаа кезек дыштанып алыр силер» – дээн. Чүге дээрге эңдерик улус Аңаа кээп, дойлуп-ла турган болгаш, оларга чемненир безин хос-чай тывылбас болган. 32Ынчангаш олар ээн, озалааш черже чүгле боттары хемелиг эжиндирип чорупканнар.

33Ынчалза-даа оларның эжиндирип чорупканын көрген база оларны кымнар дээрзин билир улус ол черже бүгү суурлардан, хемени мурнаар дээш, эрик кыдыы-биле маңнажыпкаш, ынаар мурнап чеде берген. 34[+]Иисус хемеден үнүп келгеш, манап турган хөй чонну көргеш, оларны кээргей берген, чүге дээрге олар кадарчызы чок хойларга[†] дөмей болган. Ынчангаш Ол улусту хөй чүвеге өөредип эгелээн.

35Кежээликтей, хүн ажып турда, Ооң өөреникчилери Аңаа чедип келгеш: «Бо чер ээн-дир, шак-үе[†] база орайтаан-дыр. 36Улусту тарадыптыңар, чоок-кавы суурларже баргаш, боттарынга чиир чемден садып алзыннар» – дээннер.

37[+]Ынчалза-даа Иисус: «Силер оларны чемгериңер» – деп харыылаан.

Өөреникчилери: «Кай, барык 200 мөңгүн чоос-биле[*] чем саткаш, бо хамык улусту чемгерер ужурлуг бис бе?» – деп айтырган.

38Ол оларга: «Силерде чогум каш хлеб бар-дыр? Баргаш, көрүп көрүңерем» – дээн.

Олар баргаш, санап эккелгеш: «Беш хлеб болгаш ийи балык бар-дыр» – дээннер.

39Иисус ынчан улусту ногаан оът-сигенниг черге бөлүктей олуртуптарын дужааган. 40Ынчангаш шупту улус чүс-чүс база бежен-бежен кижи кылдыр бөлүктей олуруп алган. 41А Ол беш хлеб биле ийи балыкты алгаш, дээрже көрүнгеш, аъш-чем дээш Бурганга өөрүп четтиргеш, хлебтерни кезектей үзе тырткылааш, өөреникчилеринге дамчыдып эгелээн. А олар хлебти улуска үлеп турган. Оон ийи балыкты база шупту улуска чедиштир үледипкен. 42Шупту улус ону чигеш, тода берген. 43Харын-даа чем артыын чыггаш, он ийи аргаан хааржакты долдуруп алганнар. 44Чемни 5000 эр кижи чиген чүве-дир.


Иисустуң суг кырлап кылаштааны


(Мф. 14:22-36; Ин. 6:15-21)

45[+]Иисус оон дораан Бодунуң өөреникчилеринге: «Хемеге олурупкаш, хөлдүң ол чарыында Вифсаида суурже эжиндирип кеже бериңер» – деп дужааган. А Боду чонну чандырар дээш, артып калган. 46[+]Улус тарай бээрге, Иисус мөргүп аары-биле дагже чорупкан. 47Кежээ дүшкенде, өөреникчилерниң хемези хөл ортузунга чораан, а Ол эрикке чааскаан турган. 48Удур хат хадып турар болгаш, оларга эжиндирериниң бергезин Иисус көрүп каан. Даң аткалакта, Ол хөлдүң суун кырлап, оларже чорупкаш, хемени эрте база бээр бодаан. 49[+]Ынчалза-даа олар Ооң суг кырлап чоруурун көргеш, бо-даа хей-сүнезин-дир деп бодааш, кортканындан алгыржы бергеннер. 50Ону көргеш, өөреникчилер шупту аажок корткан. Ынчалза-даа Иисус ол-ла дораан олар-биле чугаалажып эгелээн: «Орталаныңар, Мен-дир мен, кортпаңар!» 51Оон Ол хемеге олар-биле кады олуруп алган. Хат ол-ла дораан оожургай берген. Өөреникчилер аажок кайгап-хараан. 52[+][+]Чүге дээрге Ооң хлебтер-биле кылганы кайгамчык чүүлдү безин билип шыдаваан улус чүве-дир. Оларның чүректериниң чүве билбези ол хире болган.

53[+]Ол чарыкче кежип, Геннисарет черинге доктаап турупканнар. 54Олар хемеден дүжүп кээри билек, чурттакчы чон Иисусту танып каан. 55[+]Улус чоок-кавы черлерни эргий халышкаш, аарыг улузун чыткан дөжектери-биле катай Ону ында турар деп дыңнааны черже эккелгеш турупканнар. 56[+]Ол кандыг-даа хоорайларга, суурларга, турлагларга чедип кээрге, чурттакчылар аарыг кижилерин төп шөлдерже үндүргеш туруп берген. Ооң хевиниң оода-ла эдээнге дээрин чөпшээрээрин улус Иисустан дилеп турган. Аңаа дегген кижи бүрүзү экирий бээр болган.

#### 7


Ада-өгбениң дүрүмнери


(Мф. 15:1-20)

1Иерусалимден чедип келген фарисейлер болгаш элээн каш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчызы Иисустуң чанынга чыглып келгеннер. 2Олар Ооң чамдык өөреникчилериниң[†] холдарын чугбайн, арыг эвес[†] байдалда чемненип олурарын эскерип кааннар. 3[+](Херектиң ужуру чүдел дээрге, бүгү иудейлер, а фарисейлер кымдан-даа артык, ада-өгбезиниң чаңчылдарын шыңгыы сагыыр, тускай чурумчуткан аайы-биле холун чугбаан шаанда, чемненип олурбас улус чүве-дир. 4[+]Базаардан садыглашкаш келгеш, олар холун чугбаан шаанда[*], чем чивес турган. Оларның сагыыр кылдыр хүлээп алган оон-даа өске дыка хөй сагылга-дүрүмнери бар, чижээлээрге, аяктарны, дөмбүңнерни, чес сакпыңнарны, дөжектерни чурумчуткан аайы-биле чууру дээн ышкаш.) 5[+]Ынчангаш фарисейлер болгаш ном-хоойлу тайылбырлакчыларының Иисустан: «Чүге Силерниң өөреникчилериңер ада-өгбениң ёзу-чаңчылын тоовазыл? Чүге олар арыг эвес холдарын чугбайн, чем чиирил?» – деп айтырганы ол.

6[+]Иисус[†] мынча деп харыылаан: «Ийи арынныг силерниң дугайыңарда Исайя[†] медээчи[†] Бурганның адындан шын-на бижээн-дир:

„Бо чон Мени сөс кырында хүндүлээр,
а сеткил-чүрээ-биле Менден ырак.
7[+]Оларның Меңээ мөгейиишкини хей чүве-дир,
чүге дээрге оларның өөредии –
чүгле кижилер чогааткан сагылга-дүрүмнер-дир“.

8Силер Бурганның айтыышкыннарын тоовайн каапкаш, улустуң чаңчылдарын эдерер-дир силер»[*]. 9Оон Ол мынча дээн: «Силер боттарыңарның сагылга-дүрүмнериңер сагыыр дээш, Бурганның айтыышкыннарын тоовайн каапканыңар кончуг-ла эки-дир! 10[+]Моисей[†] силерге Бурганның айтыышкынын дамчыткан-на болгай: „Ачаң биле аваңны хүндүлеп чор“, ол ышкаш: „Ачазын азы авазын бак сөглээр кижини өлүмге онаар херек“. 11-12А силерниң чугааңар ёзугаар кандыг боор-дур? Ава-ачазынга: „Менден алыр ужурлуг чүвеңерни Бурганга өргүүрүм ол-дур“ – дээр кижи бар болза, силер аңаа ава-ачазынга чүнү-даа кылырын чөпшээревейн баар-дыр силер. 13Силер ооң-биле Бурганның сөзүн, боттарыңарның-на саналдаан чаңчылдарыңар дээш, күш чок болдуруп турар-дыр силер. Өске-даа шак ындыг чүүлдерни эңдере кылып чоруур-дур силер».

14Иисус чонну база катап чыып алгаш, мынча дээн: «Шуптуңар Мени дыңнааш, билип аарын кызыңар. 15-16[+]Кижиже дашкаартан кирип кээр чүү-даа чүве ону бужартадып шыдавас. Кижиниң бодундан үнүп кээр чүве харын ону бужартадыр»[*].

17Иисус чонну каапкаш, бажыңче кирип кээрге, өөреникчилери демги угаадыглыг чугааның[†] дугайында Оон айтырган. 18Ол оларга мынча дээн: «Таанда-ла силер ам-даа билип шыдавааныңар ол бе? Кижиже дашкаартан кирип кээр чүү-даа чүве ону бужартадып шыдавас дээрзин көрбээниңер ол бе? 19[+]Чүге дээрге ол чүүл кижиниң чүрээнче эвес, а ишти-хырнынче киргеш, оон мага-боттан үне бээр болгай». (Шак ынчалдыр Ол бүгү аъш-чем аймаан арыг деп чарлаан.)

20[+]Оон ыңай мынча дээн: «Кижиниң бодундан үнүп турар чүве харын ону бужартадыр. 21[+]Кижиниң иштинден, ооң чүрээнден үнер чүүлдер бо-дур: бузуттуг-бак бодалдар, самыыраар чорук, ооржу база өлүрүкчү чорук, 22кады чурттаан эжинге шынчы эвес чорук, чазый чорук, кара сагыш, меге, туттунмас самыыраашкын, адааргал, хоп-нүгүл, бодун тогдунары база сээдең чорук. 23Кижиниң иштинден үнер бо бүгү бузут харын ону бужартадып турар».


Хананей херээжен кижиниң бүзүрели


(Мф. 15:21-28)

24[+]Иисус Галилеядан[†] үнгеш, Тир болгаш Сидон хоорайларның чоок-кавызынче чорупкан. Ол бир бажыңга туруп алгаш, өске улус Ооң келгенин билбес боорун күзээн, ынчалза-даа дөмей-ле ону чажырып шыдаваан. 25Уруу букка алыскан бир херээжен кижи база Иисустуң келгенин билип каан. Ол херээжен доп-дораан ынаар чеде бергеш, Ооң буттарының баарынга доңгая кээп дүшкен. 26[+]Ол херээжен иудей эвес, а Сирияның Финикиязы[†] чурттуг кижи болган.[*] Херээжен Иисустан ооң уруунче кире берген букту үндүр сывырып бээрин ээрежип эгелээн.

27[+]Иисус: «Уругларның чемин хунаап алгаш, ыттарга каап бээрге, кайын боор» – дээн.[*]

28А ол херээжен: «Дээрги, а ыттар база-ла уругларның чемненген столундан кээп дүшкен тогланчы чыып чиир ышкажыгай» – дээн.

29Иисус ынчан: «Ындыг харыың дээш, бук сээң урууңдан үне берди, чана бер» – дээн. 30Ол херээжен бажыңынга чедип келгеш, көөрге, уруу орун-дөжээнде чыдар, а бук оон үне берген болган.


Үнү чок, дүлей кижини экирткени

31[+][+][+]Иисус Тирниң чоок-кавызындан үнгеш, Сидон хоорайны таварып эрткеш, Он-хоорай[†] девискээрин таварыштыр Галилея хөлүнче[†] чорупкан. 32[+]Ол черге улус үнү чок, дүлей бир-ле кижини Иисуска эккелгеш, аңаа холун дегзип, экиртирин Оон дилээн. 33[+]Иисус ону кыдыынче аппаргаш, Бодунуң салааларын ооң кулактарынче суккаш, оон дүкпүрүпкеш, демги кижиниң дылынга дээй каапкан. 34Ол ооң соонда карактарын дээрже шиглей көрүнгеш, хандыр улуг тынгаш, аңаа: «Эффафа!» – дээн. (Ол дээрге «Ажыттын!» дээни ол.) 35Демги кижи ол-ла дораан дыңнап турар апарган, ооң дылы чештинип, иле-тода чугаалап эгелээн. 36[+]Иисус бо дугайында кымга-даа чугаалаваңар деп дужааган. Ынчалза-даа Ол шыңгыы хораан тудум, шупту улустуң ол бүгү дугайында медээни тарадыры дам баар болган. 37Олар аажок кайгап-харап, мынча деп турганнар: «Ооң кылып турар хамык чүвези эки-дир. Ол дүлей улусту – дыңнап турар, үнү чок улусту – чугаалап турар кылып каар-дыр!»

#### 8


Иисустуң дөрт муң кижини тоттурганы


(Мф. 15:32-39)

1Ол-ла хүннерде Иисустуң чанынга база катап мөөң чон чыглып келген, а оларның чиир чеми чок болган. Иисус[†] өөреникчилерин[†] кый деп алгаш, оларга мынча дээн: 2[+]«Бо улусту кээргээр-дир мен: олар Мээң чанымга үш хонук турду, а ам чиир чеми артпаан-дыр. 3Оларны бажыңнарынче аш хевээр чорудуптар болзумза, орукка харыксырап каарлар, чамдыызы кайы ырактан келген-не болгай».

4[+]Ооң өөреникчилери: «Мындыг ээн черге бо улустуң шуптузун чемгериптер хире хлебти кайыын тып алыр бис?» – деп кайгай бергеннер.

5Иисус олардан: «Силерде каш хлеб барыл?» – деп айтырган.

Олар: «Чеди» – деп харыылаан.

6Иисус хамык улуска черже олуруптарын дужааган. Оон чеди хлебти алгаш, аъш-чем дээш Бурганга өөрүп четтиргеш, оларны кезектей үзе тырткылааш, өөреникчилеринге дамчыдып берген. Олар хлебти чонга үлеп берген. 7Өөреникчилеринде аңаа немей каш бичежек балык база бар болган. Иисус Бурганга өөрүп четтиргеш, балыктарны база чонга үлеп бээрин өөреникчилеринге дужааган. 8Улус тоткуже чиген, а арткан кескиндилер-биле чеди аргаан хааржакты долдуруп алганнар. 9Аңаа 4000 хире кижи турган. Иисус оларны чандырыпкан, 10а Боду ол-ла дораан өөреникчилери-биле кады хемеге олурупкаш, Далмануфа девискээринге эжиндирип келген.


Иисустан кайгамчык демдек негээни


(Мф. 16:1-4)

11[+]Ол черге Иисуска фарисейлер чедип келгеш, Ооң-биле маргыжып эгелээннер. Иисусту шенээр дээш, дээрден кайгамчык демдектен көргүссүн деп Оон негей бергеннер. 12Иисус хандыр улуг тынгаш, мынча дээн: «Бо үениң улузу чүге-ле Менден бадыткал демдээ негээрил? Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: бо салгалдың улузунга бадыткал демдээ турбас». 13Ол оон оларны каапкаш, хемеге олуруп алгаш, ол чарыкче эжиндирип кеже берген.


Фарисейлер биле Иродтуң ажыткызы


(Мф. 16:5-12)

14Иисустуң өөреникчилери хлеб хүнезиннеп алырын уттуп алган болганындан, хемеде чүгле чаңгыс хлеб бар болган. 15[+]Орук ара Иисус оларны кичээндирип чораан: «Көрдүңер бе, фарисейлерниң база Иродтуң ажыткызындан[†] кичээнип чоруңар».

16Ооң чүнү чугаалаанын билип чадашкаш, өөреникчилери аразында: «Бисте хлеб чок боорга, Ол ынча дээн эвеспе?» – деп чугаалажы бергеннер.

17[+]Оларның чүнү чугаалажып турарын билир болгаш, Иисус мынча дээн: «Хлеб албааныңар дугайында чугаалашкаш чоор силер. Таанда-ла силер ам-даа көрбес база угаап билбес хевээр силер бе? Силерниң чүректериңер чүве билбес хевээр бе?

18[+]Карактыг хиреңерде, көрбезиңер ол бе?
Кулактыг хиреңерде, дыңнавазыңар ол бе?

Таанда-ла сагынмас-тыр силер бе? 19[+]Мен беш хлебти 5000 кижиге чедиштир үлептеримге, чеже аргаан хааржак ишти чем артынчызы чыып алчык силер?»

Олар: «Он ийи» – деп харыылааннар.

20[+]«А Мен чеди хлеб-биле 4000 кижини тоттур чемгериптеримге, чеже аргаан хааржак ишти чем артынчызы чыып алчык силер?»

Олар: «Чеди» – деп харыылааннар.

21Ол ынчан олардан база катап айтырган: «Таанда-ла ам-даа билип шыдавайн тур силер бе?»


Иисустуң согур кижини Вифсаидага экирткени

22[+]Олар Вифсаидага чедип кээрге, Иисуска согур кижи эккелгеш, аңаа холун дегзип, экиртип каарын дилээннер. 23[+]Согур кижини Ол холундан чедип алгаш, суурдан үндүре берген. Оон ооң карактарынче дүкпүрүпкеш, Бодунуң холдарын олче салгаш: «Кандыг-бир чүве көре-дир сен бе?» – деп айтырган.

24Оозу көрүп туруп-туруп: «Эрткен-дүшкен кижилерни көрүп тур мен. Олар ыяштарга дөмей-дир» – деп харыылаан.

25Иисус ынчан холдарын база катап ооң карактарынга дээскен. Ооң соонда демги кижи каракталы бергеш, хамык чүвени тода көрүп турар апарган. 26Иисус ол кижиге: «Суурже ээп кирбе[*]» – деп чагып кааш, бажыңынче чорудупкан.


Пётрнуң Иисусту Христос деп хүлээп көргени


(Мф. 16:13-20; Лк. 9:18-21)

27Иисус Бодунуң өөреникчилери-биле кады Галилеядан[†] Филипптиң Кесариязы хоорайның чоок-кавызында суурларже чорупкан. Орук ара Ол олардан: «Мени улус кым деп билип турарыл?» – деп айтырган.

28[+][+]Өөреникчилер мынча деп харыылаан: «Чамдыктары Силерни Иоанн[†] Медеглекчи дээр-дир, өскелери – Илия,[†] а үшкүлери – эрте-бурунгу медээчилерниң[†] бирээзи дээр-дир».

29[+]Иисус ынчан: «А силер Мени кым деп бодаар силер?» – деп айтырган.

Пётр мынча деп харыылаан: «Силер – Бурганның шилип алган Христозу-дур силер». 30[+]Иисус оларга Ону кым дээрзин кымга-даа чугаалавазын дужаап каан.


Иисустуң өлүрүнүң дугайында баш удур чугаалааны


(Мф. 16:21-28; Лк. 9:22-27)

31[+][+]Иисус ынчан оларны мынча деп өөредип эгелээн: «Кижи амытан Оглу[†] хөй хилинчекти көрүп эртер ужурлуг-дур, Ону баштыңнар,[†] Бурганның дээди бараалгакчылары[†] база ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары тооп көрбес, а оон өлүртүп каар, ынчалза-даа Ол үшкү хүнде катап дирлип кээр». 32[+]Ол дугайында Иисус ажыы-биле чугаалап берген. А Пётр Ону кыдыынче кый депкеш, Ооң-биле чөрүже берген. 33[+][+]Иисус Бодунуң өөреникчилеринче көрнүп келгеш, Пётрга шыңгыы чугаалаан: «Менден чайлап чор, эрлик! Бодалдарың Бурганныы эвес, а улустуу-дур».

34[+]Иисус ооң соонда чонну болгаш өөреникчилерин кый деп алгаш, оларга мынча дээн: «Мени эдерер дээн кижи бар болза, ол бодунуң күзел-бодалындан ойталап, бодунуң белдир-ыяжын чүктеп алгаш, Мени эдерип чорупсун.[*] 35[+]Бодунуң амы-тынын камгалап алыр дээн кижи амы-тынын ышкынып аар, а амы-тынын Мен дээш база Буянныг Медээ[†] дээш ышкынган кижи амы-тынын камгалап аар. 36[+]Бүгү делегейни холга киирип-даа алза, амы-тынын чок кылып аар болза, ооң ол кижиге ажыы чүл? 37[+]Амы-тынын дедир эгидер дээш, ол кижи чүнүң-биле төлээрил? 38[+][+][+]Бо самыыраан база бачыттыг салгалдың аразынга чурттап чорааш, Менден болгаш Мээң сөстеримден ыядып-човаар кижи бар болза, Кижи амытан Оглу база дээрниң ыдыктыг[†] төлээлери-биле кады Бодунуң Адазының өндүр чырыынга бүргеткен чедип келгеш, ол кижиден ыядып-човаар болгай».

#### 9

1[+]Аңаа немей мынча дээн: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: мында турар улустуң чамдыызы, өлбейн чыткаш-ла, Бурганның күчү-күш-биле бүргеткен Чагыргазы келген турарын көрүп каар».


Иисустуң хевир-шырайының өскерилгени


(Мф. 17:1-13; Лк. 9:28-36)

2[+]Алды хүн эрткенде, Иисус[†] Пётрну, Иаковту[†] база Иоанны[†] эдерткеш, чүгле ол үш кижи-биле кады бедик дагже үне берген. Аңаа, олар көрүп турда, Ооң хевир-шырайы өскерли берген. 3[+]Ооң хеви чайынналчак ак боорда, кымның-даа ынчалдыр будуп шыдавазы дег, аккыр апарган. 4[+]Хенертен Илия[†] биле Моисей[†] ийи көстүп келгеш, Иисус-биле чугаалажы берген. 5А Пётр Иисуска мынча дээн: «Башкы, мында турарывыс эки-дир! Үш чадырдан тип берээли: бирээзин – Силерге, бирээзин – Моисейге, үшкүзүн – Илияга». 6Пётр чүнү чугаалаар аайын тыппайн, дөмей эдипкен, чүге дээрге өөреникчилер[†] аажок корга берген чүве-дир. 7[+]Ол өйде булут көжүп келгеш, оларны шыва апкан, а булут аразындан үн дыңналган: «Бо дээрге Мээң ханы ынак Оглум-дур, Ону дыңнап чоруңар!» 8Ол-ла дораан долгандыр кайгаттынгаш, өөреникчилер Иисустан башка олар-биле кады турар кижи көрбээннер.

9[+]Дагдан бадып ора, Иисус оларны шыңгыы сагындырып каан: «Кижи амытан Оглу[†] өлүглер аразындан катап дирилбээн шаанда, бо көрген чүүлүңер дугайында кымга-даа чугаалавас силер». 10Олар ук болуушкуннуң чажыдын кадагалап арттырза-даа: «„Өлүглер аразындан катап дирлир“ дээрге чүү дээни ол?» – деп, аразында бо-ла чугаалажы бээр турганнар.

11Өөреникчилер Иисустан: «Чүге ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары Илия Христосту[†] мурнай кээр ужурлуг дижирил?» – деп айтырган.

12[+]Ол мынча деп харыылаан: «Хамык чүвени чурумчудуп, аайлаар дээш, Илияның мурнай кээр ужурлуу чөп болгай. А Бижилгеде Кижи амытан Оглунуң дугайында мынчаар база биживээн чүве бе: „Ол хөй хилинчекти көрүп эртер база улуска дора көрдүрер“. 13[+]Силерге чугаалап тур мен: Илия чедип келген, а улус ону, Бижилгеде ооң дугайында бижээни дег, шак ынчаар кара туразында аажылап, бак көрген».


Букшуураан оолду экирткени


(Мф. 17:14-20; Лк. 9:37-43)

14Иисус ол үш өөреникчизи-биле артып калган өөреникчилеринге чедип келгеш, оларны хөй чон долганы бергенин база олар-биле ном-хоойлу тайылбырлакчыларының маргыжып турарын көрүп каан. 15Хамык улус Иисусту көрген дораан-на, кайгай берип, Аңаа уткуй маңнажып келгеш, мендилешкен. 16А Иисус олардан: «Бо улус-биле чүнүң дугайында маргыжып тур силер?» – деп айтырган. 17[+]Чон аразындан бир кижи Аңаа мынча дээн: «Башкы! Мен Силерге оглумну эккелдим. Олче бук кире бергеш, үн-чугаа чок кижи кылып кагды. 18Бук ону аажок хилинчектээр-дир: кырынче шурай бергеш, черже ужур октаптарга, оолдуң аксындан көвүк төктүп, диштерин кыйыраткаш, көжүп каар-дыр. Мен Силерниң өөреникчилериңерден букту оглумдан үндүр сывырып бээрин диледим, ынчалза-даа олар чадап кагды».

19Иисус оларга: «О, бо салгалдың бүзүрел[†] чок улузу! Силер-биле Мен чеже мынчап чоруур мен? Силерни чежеге дээр шыдажып кээр мен? Оолду Менче эккелиңер» – дээн.

20[+]Оолду Иисуска эккелгеннер. Ооң бугу Иисусту көрүп кааш-ла, оолду курулдуруп эгелээн. Оол кээп дүшкеш, черге сириңейнип база чуглуп эгелээн, ооң аксындан көвүк төктү берген. 21Иисус ынчан ооң ачазындан: «Кажандан бээр мынчап барган кижил бо?» – деп айтырган.

Демгизи: «Чажындан-на. 22[+]Бук оглумну чок кылыр дээш, ону от болгаш сугже киир октап шаг болду. Силер шыдаар болзуңарза, бисти кээргеп, дузалап көрүңер!» – деп харыылаан.

23[+]Иисус аңаа мынча дээн: «„Шыдаар болзуңарза“ – деп ол чүү дээриң ол? Бүзүрээр-ле болзуңза, бүзүрээн кижиниң кылып шыдавас чүвези чок».

24Оолдуң ачазы ол-ла дораан: «Бүзүреп тур мен! Четчип өспээн бүзүрелимниң быжыгарынга дузалап көрүңер!» – деп алгырган.

25Оларже хөй чон кел чоруурун көрүп кааш, Иисус букка дужааган: «Кижини үнү чок болгаш дүлей кылып каар бук, сеңээ дужаап тур мен: бо кижиден үне бер, моон соңгаар олче кажан-даа дедир кирбе!» 26[+]Бук кыпсынчыдыр кышкырыпкаш, оолду курулдур сириледипкеш, оон үне берген. Оол өлүг кижи ышкаш чыдар боорга, улустуң хөй кезии: «Бо-даа өлген-дир» – деп турган. 27[+]Ынчалза-даа Иисус оолдуң холундан туткаш, өндейтиптерге, оозу туруп келген.

28Оон Иисус бажыңче кирип кээрге, Ооң өөреникчилери өске улус чок турда: «Бис чүге демги букту үндүр сывырып шыдаваанывыс ол?» – деп айтырганнар.

29Иисус оларга: «Ындыг букту чүгле Бурганга тейлеп тургаш[*], үндүр сывырып болур» – деп харыылаан.


Иисустуң Бодунуң өлүмүнүң дугайында ийиги удаа чугаалааны


(Мф. 17:22-23; Лк. 9:43-45)

30Ол черден үнгеш, Иисус биле Ооң өөреникчилери Галилея[†] таварты чорупканнар. Өске кым-даа ол дугайында билген турарын Иисус күзевээн. 31[+]Чүге дээрге Ол Бодунуң өөреникчилери-биле кады аңгыланып алгаш, оларны өөредирин күзээн. Иисус оларга мынча деп чораан: «Кижи амытан Оглун улус холунга тудуп бериптер, оон Ол өлүртүп каар, ынчалза-даа үшкү хүнде катап дирлип кээр». 32[+]Ынчалза-даа олар Ооң чүнү чугаалаанын билип чадап кааннар, а айтырарындан дидинмээннер.


Кым эң чугулал?


(Мф. 18:1-9; Лк. 9:46-50; 22:24-30)

33[+]Иисус өөреникчилери-биле кады Капернаумга чедип келген. Олар бажыңга турда, Иисус мынча деп айтырган: «Орук ара чүнүң дугайында чугаалажып чордуңар?» 34Ынчалза-даа олар ыытташпаан, чүге дээрге орук ара оларның кайызы эң чугула боорун маргыжып чораан улус чүве-дир. 35[+]Иисус ынчан он ийи элчинин[†] кый деп эккелгеш: «Кайы-бирээңер эң улууңар болуксаар болза, ол силер бүгүдениң эң бичиизи апарзын база шуптуңарга чалча болзун» – дээн. 36[+]Ол чаш уругну көдүргеш, оларның аразынга ону куспактап алгаш тура, өөреникчилеринге мынча дээн: 37[+]«Кым мындыг чаш уругларның бирээзин Мээң адымны бодааш, хүлээп ап турарыл, ол кижи Мени база хүлээп ап турар. А Мени хүлээп ап турар кижи Мени айбылап чоруткан Бурганны база хүлээп ап турары ол-дур».

38[+][+]Иоанн Иисуска мынча дээн: «Башкы! Силерниң адыңар-биле буктарны[†] үндүр сывырып турар кижи көргеш, ону кылырын хоруп кагдывыс, чүге дээрге ол кижи бистиң-биле кады эвес-ле болгай».

39Иисус мынча деп харыылаан: «Ону хоруваңар, чүге дээрге Мээң адымдан кайгамчык чүүл кылып чоруур кижи ол-ла дораан Мени бак сөглей берип шыдавас. 40[+]Биске удурланмас кижи бис-биле бир аай боор. 41[+]Христостуң өөреникчилери болганыңар дээш, силерге бир аяк суг ижирткен кижи бар болза, ол бодунуң шаңналын канчап-даа чидирбес дээрзин силерге чугаалап тур мен.

42[+]А Меңээ бүзүрээн ындыг бичии улустуң кайы-бирээзин бачытче чыгапкан кижи турар болза, ооң мойнунга дээрбе дажы баглааш, далайже киир октаптары безин аңаа дээре салым боор ийик.

43-44[+][+]Бир эвес холуң сени бачытче чыгай бээр болза, ону одура шаавыт. Ийи холдуг чорааш, тамының[†] өшпес одунга өрттенириниң орнунга, мөңге амыдыралче[†] чаңгыс холдуг киргени дээре[*]. 45-46Бир эвес будуң сени бачытче чыгай бээр болза, ону одура шаавыт. Ийи буттуг чорааш, тамыже киир октаттырарының орнунга, мөңге амыдыралче аскак-бүскек киргени дээре*. 47-48[+]Бир эвес карааң сени бачытче чыгай бээр болза, ону казып каавыт. Ийи карактыг чорааш, курттар үзүк-соксаал чок хемирер база оду кажан-даа өшпес тамыже киир октаттырарының орнунга, Бурганның Чагыргазынче[†] чаңгыс карактыг киргени дээре.

49Кижи бүрүзүн от-биле дузаар[*]. 50[+][+][+]Дус – эки бүдүмел, ынчалза-даа ол ажыг эвес апаар болза, ооң амданын чүнүң-биле дедир эгидерил? Силерде дус бар болзун, араңарда эп-найыралдыг амыдыраңар».

#### 10


Ашак-кадай улустуң чарлырының дугайында


(Мф. 19:1-12)

1Ол черлерден чорупкаш, Иисус[†] Иудеяның Иордан хемниң[†] ол чарыында черлерге чедип келген. Ооң чанынга база катап хөй чон чыглып эгелээн, а Ол чаңчылчаан аайы-биле оларны өөреди берген. 2Иисуска элээн каш фарисей база чедип келген. Олар Ону шенеп, айтырыг салганнар: «Эр кижиге кадайындан чарлып болур бе?»[*]

3Иисус олардан удур айтырган: «А Моисей[†] силерге чүү деп чарлык үндүрген ийик?»

4[+]Олар мынча дээн: «Моисей эр кижиге кадайынга чарлыышкын бижии бергеш, ону чандырыптарын чөпшээрээн болгай».

5Иисус оларга мынча дээн: «Чүректериңер дашталган боорга, Моисей ол айтыышкынны силерге арттырган-дыр. 6[+]Ынчалза-даа Бижилгеде бижээни дег, делегейни чаяап тура, Бурган[†] эр биле кыс кижини чаяаган. 7-8[+][+]Ынчангаш эр кижи ада-иезин каапкаш, кадайы-биле катчы бээр, олар ам ийи эвес, а чаңгыс мага-бот апаар. Ынчанганда олар ам ийи эвес, а чаңгыс мага-бот боор-дур. 9[+]Бурганның каттыштырган чүвезин кижи чарып болбас ужурлуг».

10Ооң соонда олар бажыңга олурда, өөреникчилери[†] база катап Иисустан ол дугайында айтырарга, 11Ол мынча деп харыылаан: «Бодунуң кадайындан чарылгаш, өске кадай алган кижи ашак-кадайның шынчы чоруун үрээн-дир. 12[+]А ол ышкаш бодунуң ашаандан чарылгаш, өске ашакка барып алган херээжен кижи база ашак-кадайның шынчы чоруун үрээн-дир».


Иисустуң бичии уругларны алгап-йөрээгени


(Мф. 19:13-15; Лк. 18:15-17)

13Иисус оларга холун дегзип кагзын дээш, бир-ле улус Аңаа бичии уруглар эккээрге, Ооң өөреникчилери оларны эрттирбейн турган. 14Иисус ону көрүп кааш, ажына бергеш, өөреникчилеринге мынча дээн: «Чаш уруглар Меңээ кээп турзун, оларга шаптыктап, эртерин хоруваңар! Бурганның Чагыргазы[†] олар ышкаш улустуу боор. 15[+]Алыс шынны чугаалап тур мен: Бурганның Чагыргазын чаш уруг ышкаш хүлээп албас кижи Олче кажан-даа кирбес». 16[+]Иисус бичии уругларны кужактап алгаш, оларга холун дегзип, алгап-йөрээп каан.


Иисус биле бай кижи


(Мф. 19:16-30; Лк. 18:18-30)

17[+]Иисус оруун уламчылап чоруп турда, бир кижи маңнап келгеш, Ооң мурнунга дискек кырынга олура дүшкеш: «Буянныг Башкы! Мөңге амыдыралды[†] алыр дизимзе, мен чүнү кылыйн?» – деп айтырган.

18[+]Иисус мынча деп харыылаан: «Мени чүге буянныг деп адап тур сен? Чаңгыс-ла Бургандан өске, кым-даа буянныг эвес. 19[+]Ооң айтыышкыннарын билир болгай сен: „Кижи өлүрбе, кады чурттаан эжиңге өскерилбе, оорлава, мегелеп херечилеве, улусту когаратпа, ада-иеңни хүндүлеп чор“».

20[+]Демги кижи Аңаа: «Башкы, мен ол бүгүнү бичиимден-не сагып келдим» – дээн.

21[+]Иисус олче ынакшыл-биле топтап көргеш, мынча дээн: «Сенде ам-даа бир-ле чүүл четпейн турар-дыр. Баргаш, сенде бар-ла бүгү чүвени садыпкаш, акшазын ядыыларга үлеп беривит, сен ынчан дээрге эртине-байлактыг боор сен. Ооң соонда келгеш, Мени эдерип чорувут». 22А ол кижи хараадай бергеш, муңгаргай өскээр кылаштап чорупкан, чүге дээрге аажок бай кижи турган.

23[+]Иисус долгандыр эргий көргеш, өөреникчилеринге: «Бай-шыдалдыг улуска Бурганның Чагыргазынче кирери дыка-ла берге!» – дээн. 24Өөреникчилерни ол сөстер кайгадыпкан, ынчалза-даа Иисус база катап мынча дээн: «Ажы-төлүм, Бурганның Чагыргазынче кирери[*] дыка-ла берге! 25Бай кижиниң Бурганның Чагыргазынче киреринден тевениң тевене үдүн өттүр өде бээри белен».

26Олар оон-даа артык кайгай бергеш, бот-боттарынга: «Ынчаарга камгалалды[†] кым ап шыдаарыл?» – деп турганнар.

27[+]Иисус оларже топтап көргеш, мынча дээн: «Улуска ол болдунмас, ынчалза-даа Бурганга эвес. Бурганның шыдавас чүвези чок».

28[+]Пётр ынчан Аңаа мынча дээн: «Көрүңер даан, бис хамык бар чүвевисти каапкаш, Силерни эдерип чоруптувус».

29[+][+]Иисус мынча деп харыылаан: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: Мен дээш болгаш Буянныг Медээ[†] дээш бажыңын, ха-дуңмазын,[†] ава-ачазын, ажы-төлүн база черлерин каапкаш барган кижи бүрүзү, 30[+]истедип сүрдүрер-даа болза, амгы бо амыдыралынга-ла оон чүс катап хөй бажыңны, ха-дуңманы, аваларны, ажы-төлдү база черлерни алыр, а келир үеде – мөңге амыдыралды алыр. 31[+]Ындыг-даа болза, хөй ам баштайгылар бооп турарлар – сөөлгүлер апаар, а ам сөөлгүлер бооп турарлар – баштайгылар апаар».


Иисустуң Бодунуң өлүмүнүң дугайында үшкү удаа чугаалааны


(Мф. 20:17-19; Лк. 18:31-34)

32Олар Иерусалимче улаштыр бар чыдырда, Иисус мурнап чоруп олурган. Өөреникчилери элдепсинип бар чыткан, а Ону эдерген чон коргуп-сүртеп чоруп олурган. Ол он ийи элчинин[†] кый деп алгаш, Ооң-биле чүү болур ужурлуун оларга база катап чугаалап эгелээн: 33«Дыңнаңар, Иерусалимче чоокшулап кел чор бис. Аңаа Кижи амытан Оглун[†] Бурганның дээди бараалгакчылары[†] болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчыларынга тудуп бериптер. Олар Ону өлүрер кылдыр шииткеш, өске чоннар улузунга[†] тудуп бериптер. 34[+]Шак ол улус Ону дорамчылаар, Олче дүкпүрүп-каккырар, эттеп-эриидээр база өлүрүп каар. Ынчалза-даа үшкү хүнде Ол катап дирлип кээр».


Иаков биле Иоанның дилээ


(Мф. 20:20-28)

35[+]Зеведейниң оолдары Иаков[†] биле Иоанн[†] Иисуска чедип келгеш, мынча дээннер: «Башкы! Бистиң дилээвисти күүседип бээриңерни күзеп тур бис».

36Иисус: «Силерге чүнү кылып бээримни күзеп тур силер?» – деп айтырган.

37[+]Олар: «Силер алдарлыг дүжүлгеге чагырып эгелээриңерге, Силерниң чаныңарга: бирээвис – оң талаңарга, өскевис – солагай талаңарга олурарывысты хайырлап көрүңер» – деп харыылааннар.

38[+][+]Иисус оларга мынча дээн: «Чүнү дилеп турарыңарны билбес-тир силер. Мээң ам ижерим дашканы ижип шыдаар силер бе? Мээң шыдажып эртерим дег, шак ындыг хилинчекке суктурарын силер база шыдажып эртип шыдаар силер бе?»

39[+]Олар: «Шыдаар бис» – деп харыылааннар. Иисус ынчан оларга мынча дээн: «Мээң ам ижерим хилинчектиң дашказын силер база ижер силер, Мээң хилинчекке суктурарым дег, силер база хилинчекке суктурар силер. 40Ынчалза-даа Мээң оң азы солагай таламга олурарын хайырлаары Менден хамаарышпас. Аңаа Бурганның олурзун деп айтып кааны улус орар».

41Өске он элчин ол чугаа дугайында дыңнап кааш, Иаков биле Иоаннга хорадай бергеннер. 42Иисус ынчан оларны чыып алгаш, мынча дээн: «Өске чоннарның чагырыкчылары боттарының улузун дарлап турарын, а даргалары оларны бастып турарын билир болгай силер. 43[+][+]А силерниң араңарга ындыг чүве турбазын! Силерниң араңардан алдар-хүндүлүг болуксаар кижи бар болза, чалчаңар болзун. 44Силерниң араңарга бир дугаар болуксаан кижи бар болза, шупту улустуң кулу болзун. 45[+][+]Кижи амытан Оглу база улус Аңаа бараан болзун дээш эвес, харын Боду оларга бараан боору-биле база Бодунуң амы-тынының өртээ-биле хөй улусту хостап аар дээш келген болгай».


Согур диленчини экирткени


(Мф. 20:29-34; Лк. 18:35-43)

46[+]Ооң соонда олар Иерихон хоорайга чедип келген. Иисус Бодунуң өөреникчилери болгаш хөй чон-биле кады Иерихонну каггаш, үнүп чоруп турда, Вартимей дээр (Тимейниң оглу дээни ол) согур диленчи кижи орук кыдыынга олурган чүве-дир. 47[+]Ооң чаны-биле Назарет чурттуг Иисустуң эртип бар чыдарын дыңнап кааш, ол алгырып үнген: «Давидтиң[†] Оглу Иисус! Мени кээргеп көрүңер!»

48Хөй кижи согурну соксадып: «Ыыттава!» – деп кончуп эгелээн.

Ынчалза-даа ол улам дыңзыдыр алгыра берген: «Давидтиң Оглу! Мени кээргеп көрүңер!»

49Иисус доктаай бергеш: «Ону кый деп эккелиңер» – дээн.

Олар согур кижиге чеде бергеш: «Кортпа! Туруп кел, Ол сени кый деп тур!» – дээннер. 50Вартимей каъттангызын эктинден дүжүр октапкаш, шалыпкын тура халааш, Иисуска чеде берген.

51Иисус: «Менден чүнү күзеп тур сен? Чүнү кылып берейн?» – деп айтырган.

Согур кижи Аңаа: «Башкы! Мээң карактарым көре берген болза!» – дээн.

52[+]Иисус аңаа: «Чорувут, бүзүрелиң[†] сени камгалап-экиртип кагды» – деп харыылаан. Демги кижиниң карактары ол-ла дораан көре берген, ол Иисусту эдерип чорупкан.

#### 11


Иисустуң Иерусалимче байырлалдыг моорлап киргени


(Мф. 21:1-11; Лк. 19:28-40; Ин. 12:12-19)

1[+][+]Иисус[†] өөреникчилери-биле[†] кады Иерусалимден ырак эвесте Елеон дааның чанында турар Виффагия биле Вифания дээр суурларга чоокшулап келгеш, ийи өөреникчизин бурунгаар айбылап чорудупкан. 2Оларга Ол мынча деп чагаан: «Мурнуңарда чыдар суурже барыңар. Ынаар кире берген дораан-на, кымның-даа мынчага дээр мунуп көрбээни аныяк элчигенни баглап каан турарын көрүп каар силер. Ону чешкеш, бээр эккелиңер. 3А кандыг-бир кижи силерден: „Чүге ынчап тур силер?“ – деп айтырар болза, аңаа: „Элчиген Дээргиге херек апарды, оон Ол ону дедир эгидип бээр[*]“ – деп харыылаар силер».

4Өөреникчилер чоруткаш, кудумчуда хаалга чанында баглап каан аныяк элчигенни тып алгаш, чеже бергеннер. 5Аңаа көрүп турган улустуң чамдыызы олардан: «Чүге ынчап тур силер? Чүге ону чеже бердиңер?» – деп айтырган. 6Өөреникчилери Иисустуң айытканын ёзугаар харыылаарга, ол улус элчигенчигешти ап алырын оларга чөпшээрээн. 7Аныяк элчигенни эккелгеш, өөреникчилер боттарының хевин аңаа чонактай салгылапкан, а Иисус ону мунуп алган.

8[+]Иисус Иерусалимче бар чорда, хөй улус Ооң оруунга боттарының хевин, а өскелери – ыяштардан кескен ногаан бүрүлерлиг будуктарны чада салып берип чорааннар. 9Иисустуң мурнунга база соонга чораан улус алгыржып турган: «Осанна![*] Дээрги-Чаяакчының адындан кел чыдар Кижи алгадып-йөрээтсин! 10[+]Бистиң адавыс Давидтиң[†] ам келир Чагыргазы алгадып-йөрээтсин! Осанна! Өрү дээрде Бурганга алдар-мактал!»

11Иерусалимге келгеш, Иисус Бурганның өргээзинче кире бергеш, хамык чүвени эргий көрген. Орайтай берген боорга, Ол он ийи элчини-биле[†] кады Вифания суурже чорупкан.


Чимис чок фига ыяжы


(Мф. 21:18-19)

12[+]Даартазында хүндүс олар суурдан үнүп чоруп турда, Иисус аштай берген. 13[+]Ол фига ыяжын[†] ырактан-на эскерип кааш, ооң чимистери бар-чогун көөрү-биле чоокшулап келген. Ынчалза-даа Ол бүрүлерден өске, чүнү-даа тыппаан, чүге дээрге ыяштың чимис бээр үези ам-даа келбээн болган. 14Иисус ынчан ыяшка: «Моон соңгаар сеңээ кажан-даа чимис үнмес болзун!» – дээн. Өөреникчилери Ооң ол сөстерин дыңнап турган.


Садыгжыларны өргээден үндүр ойлатканы


(Мф. 21:12-17; Лк. 19:45-48; Ин. 2:13-22)

15[+]Олар Иерусалимге чедип кээрге, Иисус Бурганның өргээзиниң шөлүнче киргеш, ында садыг-саймаа кылып турган кижилерни үндүр сывыртап эгелээн. Ол акша солукчуларының столдарын[*] база көге-буга сатканнарның баартактарын аңдара октап, 16Бурганның өргээзиниң шөлүн таварыштыр улустуң бараан-сараан көдүрүп эрттирерин чөпшээревээн. 17[+]Иисус оларны мынча деп өөредип эгелээн: «„Мээң өргээм бүгү чоннарның мөргүл[†] өргээзи деп адаттырар“ деп, Бижилгеде бижиттинмээн чүве бе? А силер ону дээрбечилер уязы кылып алган-дыр силер!»

18[+]Ону дыңнааш, Бурганның дээди бараалгакчылары[†] болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары Иисусту узуткаар арга дилеп эгелээн. Олар Оон коргуп турган, чүге дээрге бүгү чон Ооң өөредиин магадап хүлээп алыр болган.

19[+]Орай кежээ Иисус өөреникчилери-биле кады хоорайдан чоруй барган.


Кургап калган фига ыяжы


(Мф. 21:19-22)

20А эртенинде, фига ыяжының чаны-биле эртип бар чыткаш, ооң дазылынга чедир кургап калганын көрүп кааннар. 21Дүүн чүү болганын сактып келгеш, Пётр Иисуска мынча дээн: «Башкы! Көрүңер даан, Силерниң каргапканыңар фига ыяжы кургап калган-дыр!»

22Иисус мынча деп харыылаан: «Бурганга бүзүреңер! 23[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: бир эвес кайы-бирээңер бо дагга: „Турулгаш, далайже дүже бер“ – дээш, чугаазы бүде бээринге чүрээнде бичии-даа чигзиниг чок бүзүрээр болза, шак ынчаар бүде бээр.

24[+]Ынчангаш силерге чугаалап тур мен: мөргүп тургаш, дилээн чүвеңерни дөгерезин алганыңарга бүзүреңер – ынчан ону алыр силер! 25-26[+]Мөргүп тура, бир кижиге удур сагыштыг болзуңарза, ону өршээңер. Ынчан Дээрде Адаңар база силерниң бачыттарыңарны өршээр»[*].


Иисустуң эрге-чагыргазының дугайында


(Мф. 21:23-27; Лк. 20:1-8)

27Олар Иерусалимче ээп келгеннер. Иисус Бурганның өргээзиниң шөлүнге кылаштап турда, Аңаа Бурганның дээди бараалгакчылары, ном-хоойлу тайылбырлакчылары база баштыңнар[†] чедип келгеннер. 28[+]Олар: «Сен бо бүгүнү кандыг эрге-чагырга-биле кылып турарың ол? Сеңээ ол эрге-чагырганы кым берди?» – деп айтырганнар.

29Иисус оларга мынча деп харыылаан: «Мен база силерге бир айтырыг салыйн. Меңээ харыылаптар болзуңарза, силерниң айтырыыңарга база харыылаар мен. 30[+]Иоанның[†] сугже сугар эргези Бургандан келген бе азы кижилерден бе?»

31[+]Олар аразында сүмележи берген: «Бир эвес бис: „Бургандан“ – дээр болзувусса, Ол: „Ынчаарга силер чүге Иоаннга бүзүревээниңер ол?“ – дээр болгай». 32[+]А: «Кижилерден» – дептер дээш, чондан кортканнар, чүге дээрге шупту улус Иоанны Бурганның медээчизи[†] деп санап турган. 33Ынчангаш: «Билбес-тир бис» – деп харыылааннар.

Иисус ынчан оларга мынча дээн: «Мен база бо бүгүнү кандыг эрге-чагырга-биле кылып турарымны силерге чугаалавас мен».

#### 12


Виноград шөлүнүң ээзиниң дугайында


(Мф. 21:33-46; Лк. 20:9-19)

1[+][+][+]Иисус[†] оларны база катап угаадыглыг чугаалар-биле[†] өөредип эгелээн: «Бир кижи виноград[†] шөлү тарып алган. Ол ону долгандыр кажаалааш, чимизин сы бастырар уургай каскаш, таңныылдаар суурга тудуп каан. Ооң соонда ол виноград шөлүн ажаакчыларга ачылалга берипкеш, боду өске чуртче чоруй барган. 2Дүжүт ажаар үе кээрге, шөл ээзи виноград ажаакчыларынче, дүжүттүң аңаа хамааржыр кезиин ап алзын дээш, бодунуң бир чалчазын чорудупкан. 3Ынчалза-даа олар чалчаны эттеп-эттеп, хол куруг дедир ойладыпканнар. 4Демги кижи оларже база бир чалчазын ыдыпкан, ынчалза-даа виноград ажаакчылары ооң бажын ханзырадыр чара шапкаш, дорамчылап, сывыртапканнар. 5[+][+]Шөл ээзи ынчан оларже үшкү чалчазын чорудуптарга, олар ону өлүрүп кааннар. Ээ кижи өске-даа хөй чалчаларын чоруткан, а демгилери чамдыызын эттеп-согар, чамдыызын өлүрүп каар болган. 6[+]Шөл ээзиниң ынак оглу база бар турган. Адак соонда оглун чорудуп тура, ол: „Оода-ла мээң оглумну хүндүлеп көөрлер боор“ – дээн. 7[+][+]А виноград ажаакчылары аразында чугаалашкан: „Бо-даа салгакчызы-дыр! Ону өлүрүп каапсывысса, ооң өнчүзү бистии апаар“. 8[+]Ынчангаш олар ону сегирип алгаш, өлүргеш, мага-бодун виноград шөлүнден үндүр октапканнар. 9[+]Виноград шөлүнүң ээзи ол бүгүнүң соонда чүнү канчаарыл? Ол чедип келгеш, виноград ажаакчыларын өлүрүп кааптар, а виноград шөлүн өске улуска бериптер. 10Кай, ону Бижилгеден номчуваан силер бе:

„Тудугжуларның, херекчок дээш, октапкан дажы
эң чугула даш апарган.
11[+]Дээрги-Чаяакчы[†] ынчалдыр кылган,
ону көөрү биске кайгамчык-тыр!“».

12[+]Иудейлерниң[†] баштыңнары[†] ол угаадыглыг чугаа оларның дугайында дээрзин билгеш, Иисусту тудуп хоругдаар арга дилей бергеннер, ынчалза-даа чондан кортканнар. Ынчангаш олар Ону каапкаш, чоруй барганнар.


Императорга бээр үндүрүг дугайында


(Мф. 22:15-22; Лк. 20:20-26)

13[+]Ооң соонда иудейлерниң баштыңнары Иисусту сөзүнге сылдаглап тудуп алыр дээш, Олче чамдык фарисейлер болгаш иродианнарны[*] ыдыпканнар. 14[+]Олар Иисуска чедип келгеш, айтырыг салганнар: «Башкы! Силерни шынчы база кижилерниң эрге-ажыынга бараан болбас кижи деп билир бис. Чүге дээрге кижилерни ылгап көрбес-тир силер, харын Бурганның алыс шын оруунга өөредир-дир силер. Ынчаарга императорга[†] үндүрүг төлээр ужурлуг бис бе азы чок бе? Төлээр азы төлевес бис бе?»

15[+]Иисус оларның ийи арынныын билгеш: «Мени чүге шенеп тур силер? Меңээ мөңгүн чоостан эккеп көргүзүңер» – дээн. 16Аңаа чоосту эккээрге, Ол: «Мында кымның чурук-дүрзүзү база ады бар-дыр?» – деп айтырган.

Олар: «Императорнуң» – деп харыылааннар.

17[+]Иисус ынчан оларга мынча дээн: «Ынчаарга императорга – императорнуун, а Бурганга – Бурганныын бериңер». Олар Ооң харыызын кайгааш, аксы хак дээннер.


Өлгеннерниң катап дирлириниң дугайында


(Мф. 22:23-33; Лк. 20:27-40)

18[+]Ооң соонда: «Өлген улус катап дирилбес» – дижир саддукейлер Иисуска чедип келгеш, айтырыг салганнар: 19[+]«Башкы! Моисей[†] биске мынча деп бижээн болгай: „Бир эвес эр кижи ажы-төл чок тургаш, өлү бээр болза, ооң дуңмазы дулгуяк чаавазы-биле өгленгеш, бодунуң өлген акызының үре-салгалын уламчылаар ужурлуг“. 20Чеди алышкы бар өг-бүле турган дижик. Оларның улуу кадайланып алгаш, ажы-төл арттырбайн, өлүп калган. 21Ол херээжен кижиге оон бичии дуңмазы өгленип алгаш, база-ла ажы-төл арттырбайн, өлүп калган. Дараазында дуңмазы-биле база-ла ындыг болган. 22Ол херээженни кадайланып чораан чеди алышкының чаңгызы-даа ажы-төл арттырбаан. Адак сөөлүнде херээжен кижи база өлүп калган. 23Хамык өлген улус катап дирлип кээрге, канчаарыл? Ол кымның кадайы боорул? Алышкылар ону чеделээн кадайланып чораан болгай».

24Иисус мынча деп харыылаан: «Силер Бижилгелерни-даа, Бурганның күчү-күжүн-даа билбес болгаш, соора барган эвес силер бе? 25Өлүг улус катап дирилгеш, кадай-даа албас, ашакка-даа барбас, харын Бурганның дээрде төлээлеринге дөмей болур. 26[+]А өлүглер аразындан катап дирлиишкинге хамаарыштыр силер Моисейниң номундан: „Мен – Авраамның[†] Бурганы, Исаактың[†] Бурганы болгаш Иаковтуң[†] Бурганы-дыр мен“[*] – деп, Бурганның Моисейге хып турар чадаң ыяштан чугаалаанын номчувааныңар ол бе? 27Бурган[†] – өлүглерниң эвес, а дириглерниң Бурганы-дыр! Силер соора билип турар-дыр силер, саддукейлер!»


Эң чугула айтыышкын дугайында


(Мф. 22:34-40; Лк. 10:25-28)

28Ном-хоойлу[†] тайылбырлакчыларының бирээзи ол маргылдааны дыңнап тура, Иисустуң кайы хире эки харыылап турганын эскерип кааш, Аңаа чедип келгеш: «Шупту айтыышкыннарның кайызы эң чугула боорул?» – деп айтырыг салган.

29Иисус мынча деп харыылаан: «Эң чугула айтыышкын бо-дур: „Дыңна, Израиль[†]! Бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы – кара чаңгыс Дээрги-Чаяакчы-дыр. 30[+]Бодуңнуң Бурганың Дээрги-Чаяакчыга бүгү-ле чүлдү-чүрээң-биле, бүгү-ле сеткил-сагыжың-биле, бүгү-ле угаан-сарыылың-биле, шыдаар-ла шааң-биле ынак бол“. 31[+]Ийи дугаар айтыышкын бо: „Чаныңда кижиге[†] бодуңга бодуң дег ынак бол“. Бо ийи айтыышкындан чугула кандыг-даа айтыышкын чок».

32[+]Ном-хоойлу тайылбырлакчызы мынча дээн: «Эки-ле чугааладыңар, Башкы. „Бурган кара чаңгыс база Оон өске Бурган чок“ – деп, Силер шын чугааладыңар. 33[+]Аңаа бодунуң бүгү-ле чүлдү-чүрээ-биле, бүгү-ле угаан-сарыылы-биле, шыдаар-ла шаа-биле ынак боору база чанында кижиге бодунга боду дег ынак боору – өргүлдерниң бүгү хевирлеринден аажок чугула-дыр».

34[+]Иисус ном-хоойлу тайылбырлакчызының ол хире угаан-сарыылдыг харыылап турарын көргеш, аңаа мынча дээн: «Сен Бурганның Чагыргазындан[†] ырак эвес-тир сен». Оон бээр-ле кым-даа Аңаа айтырыг салырын дидинмээн.


Давидтиң Оглунуң дугайында


(Мф. 22:41-46; Лк. 20:41-44)

35[+]Сөөлүнде, чонну Бурганның өргээзинге өөредип тура, Иисус мынча дээн: «Чүге ном-хоойлу тайылбырлакчылары Бурганның шилип алган Христозун Давидтиң[†] Оглу-дур деп турарыл? 36[+]Давид боду, Ыдыктыг[†] Сүлдеге[†] башкарткаш, мынча дээн болгай:

„Дээрги-Чаяакчы мээң Дээргимге мынча дээн:
‘Дайзыннарыңны буттарың адаанга эккеп салбаан шаамда,
Мээң оң таламга олур’“.

37[+]Давид боду Ону Дээргим деп адаан-дыр. Ындыг болганда, Христос[†] канчап Давидтиң оглу боорул?»

Дыка хөй чон Иисусту магадап дыңнап турган.


Ном-хоойлу тайылбырлакчыларындан кичээндириг


(Мф. 23:1-36; Лк. 20:45-47)

38Иисус чонну улаштыр өөредип, мынча дээн: «Ном-хоойлу тайылбырлакчыларындан кичээнип чоруңар. Олар каас-коя тоннар кедеринге база улус чыылган шөлдерге хүндүледиринге ынак болгай. 39[+]Олар синагогалар[†] болгаш найыр-дойларга эң хүндүлүг черлерге саадаарынга ынак улус. 40Олар дулгуяк кадайның эт-хөреңгизин сыырыпкаш, ооң соонда карак чаап үр мөргүүр улус. Ындыгларны эң-не шыңгыы кеземче манап турар».


Дулгуяк кадайның өргүлү


(Лк. 21:1-4)

41[+]Иисус өргүл кылдыр берген акша-мөңгүн чыыр хааржак мурнунга олуруп алгаш, Бурганның өргээзинге улустуң акша өргүп турарын хайгаарап эгелээн. Бай улус хөй түңнүг акша салгылаар болган. 42А оон бир-ле ядыы дулгуяк кадай чедип келгеш, бир рим көпеек хире үнелиг ийи эң үүрмек чоосту салган. 43Иисус өөреникчилерин[†] чыып алгаш, мынча дээн: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: бо ядыы дулгуяк кадай өргүл салган улустуң шуптузундан хөйнү салды. 44[+]Олар боттарының артыкшылдыг байындан салып турду, а ол кадай, ындыг ядыы турбуже, бодунуң амыдыраарынга херек бар-ла кошкулун салып кагды».

#### 13


Келир үеде болур хөлзээшкиннер


(Мф. 24:1-14; Лк. 21:5-19)

1Иисус[†] Бурганның өргээзиниң мурнундан үнүп орда, Ооң өөреникчилериниң[†] бирээзи Аңаа мынча дээн: «Башкы! Көрүңерем, онза-ла чараш даштар-дыр база онза-ла тудуглар-дыр!»

2[+]Иисус аңаа: «Сен бо улуг, чараш орду-сүмелерни кайгап тур сен бе? Оларның шуптузун үрегдеп-бузуп кааптар, маңаа туружундан шимчевээн даш безин артпас» – деп харыылаан.

3Ооң соонда Ол Елеон даанга, Бурганның өргээзиниң чиге дужунга олурда, Пётр, Иаков,[†] Иоанн[†] болгаш Андрей олар өске өөреникчилерден аңгы чедип келгеш, айтырыг салганнар: 4«Ол бүгү кажан болу бээрил, ук болуушкуннар чоокшулап келгенин кандыг бадыткал демдектеринден билип алыр бис? Чугаалап бериңерем».

5[+]Иисус оларга мынча дээн: «Кандыг-даа улуска дуурайладып аарындан кичээниңер. 6[+]Хөй кижи: „Христос[†] – мен-дир мен“ – деп, Мээң адым тудуп чедип келгеш, эңдерик улусту мегелеп кааптар. 7[+]Чоокта дайын-чааның шимээнин болгаш ыракта дайын-чаалар дугайында чугаалар дыңназыңарза, кортпаңар. Ол бүгү болган турар ужурлуг, ынчалза-даа бүгү чүвениң чогум төнчүзү ол эвес-тир. 8[+][+]Бир чонче өске чон база бир күрүнеже өске күрүне халдай бээр. Чер болганга чер шимчээшкиннери болгаш аш-чут болур. Ынчалза-даа ол бүгү, божаан херээжен кижиниң эъдиниң аарыы дег, хилинчектиң чүгле эгези-дир.

9[+][+]Серемчилелдиг болуңар! Силерни шиидери-биле дээди Чөвүлелдерге хүлээдир база синагогаларга[†] эттеп-согар.[*] Мээң дугайымда херечилеп, чагырыкчылар болгаш хааннар мурнунга турар силер. 10[+]Ынчалза-даа чүнүң-даа мурнунда Буянныг Медээни[†] бүгү чоннарга суртаалдаан турар ужурлуг силер. 11[+]Силерни кажан-даа бол тудуп алгаш, шиидери-биле аппарза, чүнү чугаалаар чоор деп, баш бурунгаар сагыш човаваңар. Чүнү чугаалаарыңар силерге ол шакта илерей бээр, чүге дээрге боттарыңар эвес, а Ыдыктыг[†] Сүлде[†] Боду чугаалай бээр. 12[+]Акызы дуңмазын, ачазы ажы-төлүн өлүрери-биле бериптер. Ажы-төлү база ада-иезинге удур тура халааш, оларны өлүмге онаары-биле бериптер. 13[+][+]Мээң адым ужун бүгү улус силерни көөр хөңнү чок апаар. Ынчалза-даа ол бүгүнү эчизинге чедир шыдашкан кижи камгалалды[†] алыр».


Ам кээр коргунчуг айыыл-халап


(Мф. 24:15-28; Лк. 21:20-24)

14[+]«Кажан бодунуң турбас ужурлуг черинде турар хоозуралдың бужар чудун көрүп кагзыңарза[*] (номчуп орар кижи шын угаазын!), ынчан Иудеяда чурттаан улус дагларже дезипсин. 15[+]Бажыңының кырынга[*] турган кижи, эт-севин алыр дээш, бажыңынче дүжүп кирбезин. 16Шөлге ажылдап чораан кижи, идик-хевин алыр дээш, бажыңынче ээп келбезин. 17[+]Ол хүннерде иштиг-сааттыглар болгаш эмер чаш уруг-дарыглыг улус ат болур! 18Ол бүгү кыжын болу бербезин дээш, мөргүңер. 19[+]Чүге дээрге Бурганның делегейни чаяаган үезинден бо хүнге чедир болуп көрбээн база моон соңгаар кажан-даа болбас ындыг коргунчуг айыыл-халап ол хүннерде болур. 20[+]Бир эвес Дээрги-Чаяакчы[†] ол хүннерниң санын кызырбаан болза, амылыг кижи бүрүзү оон менди үнмес ийик. Ынчалза-даа Бодунуң шилип алган улузун бодааш, Дээрги ол хүннерниң санын кызырып берген.

21[+]Силерге ынчан кандыг-бир кижи: „Көр, Христос мында!“ азы: „Христос дуу ында!“ – дээр болза, аңаа бүзүревеңер. 22[+]Ол үеде боттарын „Христос мен“ база „Бурганның медээчизи[†] мен“ дижип чоруур улус тыптып кээр. Болдунар-ла болза, Бурганның шилип алган улузун безин мегелээр дээш, олар силерге янзы-бүрү бадыткал демдектери болгаш кайгамчык чүүлдер көргүзер. 23[+]Ындыг болганда, кичээниңер. Мен силерни манап турар бүгү чүвени баш бурунгаар сагындырып турарым бо».


Кижи амытан Оглунуң чедип кээри


(Мф. 24:29-31; Лк. 21:25-28)

24[+]«Ынчаарга ол хүннерниң бүгү айыыл-халавы болуп каапкан соонда,

хүн караа өжер, ай чырытпастай бээр,
25[+]сылдыстар дээрден кээп дүжер база
дээрниң күчү-күштери сириңейнип, божаңнай бээр.

26[+]Улус ынчан өндүр улуг күчү-күжү болгаш чайынналчак чырыы-биле булуттарда кел чоруур Кижи амытан Оглун[†] көрүп каар. 27[+]Ол Бодунуң төлээлерин чырык черниң дөрт чүгүнден, өртемчейниң бир кыдыындан өске кыдыынга чедир Бодунуң шилип алган улузун чыып эккелзиннер дээш, чорудуптар».


Фига ыяжының чижээ-биле кичээндириг


(Мф. 24:32-35; Лк. 21:29-33)

28«Фига ыяжындан[†] үлегер-чижектен алыңар: ооң будуктары хөөп, бүрүлери частып кээрге, чай удавас дүжер дээрзин эндевес болгай силер. 29Шак-ла ынчалдыр ол бүгүнүң боттанып эгелээнин көрүп кагзыңарза, Кижи амытан Оглу бо, эжик аксында келген дээрзин билип алыңар. 30[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: ол бүгү чүве боттанмаан шаанда, бо салгалдың улузу өлүп читпес. 31[+]Дээр биле чер эстип-хайлы бээр, а Мээң сөстерим эстип-хайлы бербес».


Шагы, хүнү билдинмес


(Мф. 24:36-44; Лк. 17:26-30, 34-36)

32[+]«А ол хүннүң база шактың кажан кээрин кым-даа: дээрниң төлээлери-даа, Бурганның Оглу-даа билбес – чүгле Бурган[†] Ада билир. 33[+][+]Серемчилелдиг болуңар база кезээде белен болуңар, чүге дээрге ол үениң кажан кээрин билир эвес силер. 34[+]Ырак орукче аъттаныр дээн кижиниң бажыңын чалчаларынга арттырып кааш, кижи бүрүзүнге кылыр ажыл-херекти айтып каанынга база хаалгачызынга „Одуг-сергек таңныылдап олур“ деп айтыышкын бергенинге ол манаашкынны дөмейлеп боор. 35[+]Ынчангаш силер база-ла одуг-сергек болуңар! Чүге дээрге бажың Ээзиниң кажан ээп келирин билбес-ле болгай силер: та кежээ, та дүн ортузунда, та аскыр-дагаа алгырар өйде азы хүн үнүп орда… 36[+]Силер манавайн туруңарда, Ол хенертен ээп келгеш, удуп чыдарыңарны көрүп кагбазын! 37Ынчангаш силерге чугаалаан чүвемни бүгү улуска база чугаалап тур мен: одуг-сергек болуңар!»

#### 14


Иисуска удур сүлчээ


(Мф. 26:1-5; Лк. 22:1-2; Ин. 11:45-53)

1[+][+]Хосталыышкын болгаш Хаарган далганнар байырлалынга[†] чедир ийи хүн арткан турган. Бурганның дээди бараалгакчылары[†] болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары Иисусту кажарлап тудуп алгаш, өлүрүп каар эптиг арга дилей бергеннер. 2Олар мынча деп турган: «Чүгле байырлал үезинде ынчап болбас. Оон башка чон хөлзээзин үндүрүп болур».


Вифанияга Иисустуң бажын үс-биле чагганы


(Мф. 26:6-13; Лк. 7:36-50; Ин. 12:1-8)

3[+][+]Иисус[†] Вифанияда кежи аарыг чораан Симоннуң бажыңынга[*] чемненип олурда, бажыңче алебастр доңгалыг бир херээжен кижи кирип келген. Ол доңгаже арыг[†] нард[†] үнүштен кылган улуг үнелиг чаагай чыттыг үс куткан болган. Ол саваның аксын буза шапкаш, чаагай чыттыг үзүн Иисустуң бажынче кудуп, чаап берген. 4-5Чамдык улус аңаа хорадаксап, аразында чугаалажы берген: «Чаагай чыттыг үстү чарыгдаан ажыы чүл? Ону 300 ажыг мөңгүн чоос[*] өртекке садыпкаш, акшазын ядыыларга үлеп берип болур турган-на болгай».

6Ынчалза-даа Иисус мынча дээн: «Соксаңар, ону дүвүретпейн көрүңер. Ол Меңээ эки херек кылды ышкажыл. 7[+][+]Ядыылар силер-биле үргүлчү кады турар, күзээр болзуңарза, оларга кажан-даа ачы-дуза көргүзүп шыдаар силер, а Мен силер-биле үргүлчү кады турбас мен. 8[+]Ол херээжен кижи бодунуң шыдаар шаа-биле кылды: Мээң мага-бодумну орнукшударынга баш удур белеткеп, үс-биле чаап берди. 9[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: бүгү делегейге, Буянныг Медээни[†] суртаалдаан чер бүрүзүнге, улус бо херээжен кижиниң кылган херээниң дугайында чугаалажып, ону сактып чоруур».


Иуданың саттыныкчы болуксай бергени


(Мф. 26:14-16; Лк. 22:3-6)

10[+]Ынчан Иисустуң он ийи элчининиң[†] бирээзи боор Иуда[†] Искариот Ону садыптар дээш, Бурганның дээди бараалгакчыларынче чорупкан. 11Олар ону дыңнааш, амырап, аңаа акша төлээрин аазааннар. Иуда оон бээр-ле Иисусту оларга садыптар эптиг таварылга манап эгелээн.


Хосталыышкын байырлалынга белеткел


(Мф. 26:17-30; Лк. 22:7-23; Ин. 13:21-30)

12[+]Хаарган далганнар байырлалының бирги хүнүнде, кажан Хосталыышкын байырлалында чиир хураганны[†] дөгерер үе кээрге, өөреникчилери[†] Иисуска мынча дээн: «Силерниң байырлал чеми чиир чериңерни каяа белеткезин деп күзээр силер?»

13Иисус ынчан оларның ийизин чорудуп, мынча деп чагаан: «Хоорайже барыңар. Ынаар кире бээриңерге, суглуг доңга туткан кижи уткужуп кээр эвеспе. Ону эдерип чоруптуңар. 14Ол кижиниң кире бээри бажыңче киргеш, бажың ээзинге: „‘Өөреникчилерим-биле кады Хосталыышкын байырлалының кежээки чемин четтирерим өрээл кайдал?’ – деп, Башкы айтырып тур“ – дээр силер. 15Бажың ээзи силерге аайлап-белеткеп каан үстүкү делгем өрээлди айтып бээр. Биске шупту чүвени аңаа белеткеп каар силер».

16Ийи өөреникчи чорупкан. Олар хоорайже киргеш, шупту чүвени Иисустуң оларга чугаалаан аайы-биле тып алгаш, байырлалдың кежээки чемин белеткеп кааннар.

17А кежээ дүшкенде, Иисус ынаар Бодунуң он ийи элчини-биле кады чедип келген. 18[+]Олар олуруп алгаш, чемненип эгелээрге, Ол: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: силерниң бирээңер – ам Мээң-биле кады чемненип олурар кижи – Мени садыптар-дыр» – дээн.

19Өөреникчилер аажок муңгарай бергеш, кижи бүрүзү Оон соңнуг-мурнуг айтырып эгелээн: «Мен эвес-ле боор мен аа?»

20Иисус оларга мынча деп харыылаан: «Ол дээрге он ийи элчинниң бирээзи, ам Мээң-биле кады чаңгыс тавактан чем чип орар кижи-дир. 21[+][+]Бижилгеде ол дугайында бижээни дег, Кижи амытан Оглу[†] оруун эртер ужурлуг, ынчалза-даа Ону садыптар кижи ат болур! Ол кижиге шуут төрүттүнмээни боору дээре ийик!»


Дээрги-Чаяакчының кежээки чеми


(Мф. 26:26-30; Лк. 22:15-20; 1 Кор. 11:23-25)

22[+]Олар чемненип олурда, Иисус хлебти алгаш, Бурганга өөрүп четтиргеш, ону үзе тыртып, өөреникчилеринге берип тура, мынча дээн: «Ап алыңар, бо дээрге Мээң мага-бодум-дур». 23А ооң соонда Ол дашканы көдүргеш, Бурганга өөрүп четтиргеш, өөреникчилеринге сунуп бээрге, олар шупту ол дашкадан ишкен. 24[+]Иисус оларга мынча дээн: «Бо дээрге хөй улус дээш төгерим, чагыг-керээ[†] чарар Мээң ханым-дыр. 25Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: Бурганның Чагыргазынга[†] чаа арага ижер хүнүм келбээн шаанда, Мен ам моон соңгаар виноград[†] арагазын ишпес мен». 26[+]Олар ыдыктыг[†] ырыны ырлашкаш, Елеон даанче чорупканнар.


Пётрнуң Иисустан ойталаарын баш бурунгаар медеглээни


(Мф. 26:31-35; Лк. 22:31-34; Ин. 13:36-38)

27[+][+]Иисус оларга мынча дээн: «Бижилгеде: „Кадарчызын соп каарымга, хойлар[†] тарай маңнажы бээр“ – деп бижээни дег, силер шупту Менден ойталаар-дыр силер. 28[+]Ынчалза-даа катап дирилгеним соонда, Мен Галилеяга[†] мурнай чедип, силерни аңаа манаар мен».

29А Пётр Аңаа: «Улус Силерден шупту-даа ойталаар болза, мен кажан-даа ынчанмас мен» – дээн.

30Иисус аңаа мынча деп харыылаан: «Алыс шынны сеңээ чугаалап тур мен: бо дүне-ле, аскыр-дагаа ийи катап алгырар бетинде, сен Менден үш катап ойталаар-дыр сен».

31Ынчалза-даа Пётр улам-на бүзүредип чугаалаан: «Силер-биле кады өлүр-даа апаар болзумза, Силерден черле ойталавас мен!» – деп аашкынган. Өске өөреникчилери база ынча дижир болган.


Иисустуң Гефсиманияга Бурганга мөргүл кылганы


(Мф. 26:36-46; Лк. 22:39-46)

32Ооң соонда олар Гефсимания дээр черге чедип кээрге, Иисус Бодунуң өөреникчилеринге: «Мен мөргүп алыйн, силер маңаа олуруңар» – дээн. 33[+]Иисус Пётрну, Иаковту[†] болгаш Иоанны[†] эдертип алган. Ол ундаралга база хөлзээзин-дүвүрелге алзыпкан. 34[+]«Мээң сеткилимни качыгдал өлүмнүү-биле карартыр базып тур – деп, Ол оларга чугаалаан. – Маңаа туруңар база сергек болуп, удуваңар!»

35[+]Элээн ырай бергеш, Иисус черже доңгая кээп дүшкеш, болдунар чүве болза, хилинчектиң ол үе-шагы Оон чайлазын дээш, мөргүп эгелээн. 36[+][+][+]Ол мынча дээн: «Авва[*], Ачай! Сээң шыдавас чүвең чок болгай. Хилинчектиң бо дашказын Менден чайлады берем! Ынчалза-даа бүгү чүве Мээң эвес, а Сээң күзел-сорууң ёзугаар болзун».

37Иисус өөреникчилеринче ээп келгеш, оларның удуп чыдарын көргеш, Пётрга чугаалаан: «Симон, удуй бердиң бе? Сен таанда-ла чаңгыс шак иштинде удувайн барып шыдавааның ол бе? 38[+]Күткүлгеге алыспас дээш, серемчилелдиг болуп, мөргүңер-ле. Кижи сүлдези[†] – сергек, а мага-бот – суларгай болгай».

39Иисус база катап ырай бергеш, демги-ле сөстери-биле мөргүп турган. 40Ооң соонда Ол катап ээп кээрге, өөреникчилери ам база удуп чыткан. Оларның карактары шимдинип турган, а ол ышкаш Аңаа чүнү-даа харыылаар аайын тыппааннар. 41[+][+]Үшкү удаа оларже дедир чедип келгеш, Иисус мынча дээн: «Силер ам-даа удуп дыштанмышаан силер бе? Болзун че. Шак-үе келген-дир, Кижи амытан Оглун бачыттыглар холунга тудуп берип турар-дыр. 42Тургулаңар, чоруулуңар. Саттыныкчы бо келди, көрүңер!»


Иисусту тудуп хоругдааны


(Мф. 26:47-56; Лк. 22:47-53; Ин. 18:3-12)

43[+]Иисус ынча деп турда-ла, он ийи элчинниң бирээзи боор Иуда чедип келген. Ооң-биле кады Бурганның дээди бараалгакчыларының, ном-хоойлу тайылбырлакчыларының болгаш баштыңнарның[†] чорутканы, хылыштар, моңнар-биле чепсегленген хөй улус кел чыткан. 44Саттыныкчы оларга демдек айтып, дугуржуп алган турган: «Ошкап каарым кижи Иисус ол боор. Ону тудуп алгаш, шыңгыы кадарып, аппаар силер». 45Иуда ол дораан Иисусче чоокшулап келгеш: «Башкы!» – дээш, Ону ошкап каан. 46Иисуска холдарын дегзип, Ону тудуп алганнар. 47[+]Ооң чанынга турган өөреникчилерниң бирээзи хылыжын ушта тырткаш, Бурганның дээди бараалгакчызының чалчазының кулаан одура шаапкан.

48Иисус ынчан оларга мынча дээн: «Силер чүге Мени тудуп аарда, хылыштарлыг, моңнарлыг чедип келдиңер? Кай, Мен дээрбечи-дир мен бе? 49[+][+]Мен хүннүң-не силер-биле кады Бурганның өргээзинге улус өөредип келдим, а силер Меңээ хол дегбээн болгай силер. Ынчалза-даа Бижилгелерниң сөстери боттанзын». 50[+]Хамык өөреникчилер ынчан Иисусту каапкаш, дезе бергеннер.

51-52Ооң өөреникчилериниң аразынга чораан, чанагаш эът-бодун чүгле пөс шывыг-биле шып алган аныяк оол харын Иисусту эдерип чорупкан. Чепсегленген улус ону база сегирип аарга, ол оол шывыын оларның холунга каапкаш, чанагаш боду дезип чоруй барган.


Дээди иудей Чөвүлелдиң мурнунда


(Мф. 26:57-68; Лк. 22:54-55, 63-71; Ин. 18:13-14, 19-24)

53Иисусту Бурганның дээди бараалгакчызының бажыңынга эккелгеннер. Ында Бурганның кол-кол бараалгакчылары, чоннуң баштыңнары болгаш ном-хоойлу тайылбырлакчылары чыглып келген болган. 54(А Пётр Бурганның дээди бараалгакчызының бажыңының хериминиң иштинге чедир Иисусту бүдүү эдерип келгеш, таңныылдар аразынга отка чыннып олуруп алган.) 55Бурганның дээди бараалгакчылары база бүгү дээди иудей Чөвүлел[†] Иисусту өлүрүп шиидер чылдагаан бар болзун дээш, Аңаа удур буруудаткан херечилел тыварын оралдашса-даа, чүнү-даа тыппааннар. 56[+][+]Иисуска удур меге херечилел кылган улус хөй-даа болза, оларның ол херечилелдери аразында дүүшпес болган. 57Ооң соонда элээн каш меге херечи туруп келгеш, Аңаа удур херечилел кылып, мынча дээннер: 58[+][+]«Бис Ооң: „Кижи холу-биле туткан Бурганның бо өргээзин үрегдеп-бускаш, үш хүн дургузунда өске, кижи холу-биле тутпаан өргээден тудуп тургузуптар мен“ – деп турганын дыңнаан бис». 59Ынчалза-даа оларның безин херечилелдери дүүшпес болган.

60[+]Бурганның дээди бараалгакчызы ынчан Иисустуң мурнунга туруп алгаш: «Чүге харыылавайн тур сен? Бо улустуң сеңээ удур чүнү херечилеп турары ол?» – деп айтырган. 61[+][+]Ынчалза-даа Иисус ыыттаваан болгаш чүнү-даа харыылаваан. Бурганның дээди бараалгакчызы Оон база катап айтырыг салган: «Сен ылап-ла Христос,[†] йөрээлдиг Бурганның Оглу сен бе?»

62[+]Иисус мынча деп харыылаан: «Ийе, Мен мен. Моон соңгаар силер шупту Кижи амытан Оглунуң Күчүлүг Бурганның оң талазында олурарын база дээрниң булуттарынга бүргеттирген кел чыдарын көөр силер».

63[+]Бурганның дээди бараалгакчызы ынчан кеткен хевин ора соп каапкаш, мынча дээн: «Биске ам херечилерниң херээ чүл? 64[+][+]Силер Ооң Бурганны дорамчылаанын дыңнадыңар. Кандыг шииткел үндүрер силер?» Олар шупту: «Ол буруулуг база өлүр ужурлуг» – деп чугаалааннар. 65[+][+]Чамдык улус Олче дүкпүрүп-каккырып эгелээн. Иисустуң карактарын шарып алгаш, Ооң бажынче шанчып: «Өттүр билип медегле!» – деп турганнар. Ооң соонда таңныылдар база Ону аппаргаш, эттеп-соп эгелээннер.


Пётрнуң Иисустан ойталааны


(Мф. 26:69-75; Лк. 22:56-62; Ин. 18:15-18, 25-27)

66Пётр ам-даа херим иштинден үнмээн турда, Бурганның дээди бараалгакчызының чалча херээженнериниң бирээзи ынаар чеде берген. 67Ол херээжен кижи отка чыннып олурган Пётрну көрүп кааш, олче топтап көргеш: «Сен база Назарет чурттуг Иисус-биле кады турган сен» – дээн.

68Ынчалза-даа Пётр ойталап каапкан. Ол: «Билбезим херек-тир, чүнү чугаалап турарыңның ужур-утказын билбейн тур мен» – дээш, бажың мурнунда шөлче үне берген. Ынчан аскыр-дагаа алгыра берген.

69А чалча херээжен ону аңаа көрүп кааш, улуска база катап: «Бо кижи база оларның бирээзи-дир» – дээн.

70Ынчалза-даа Пётр база-ла ойталап каапкан, а элээн болганда, аңаа турган улус Пётрга: «Оларның бирээзи болбайн канчаар сен, Галилеядан келген ышкаш-тыр сен» – дээн[*].

71Ол даңгыраглап, аашкынып эгелээн: «Силерниң чугаалап турарыңар ол Кижини мен шуут билбес мен». 72[+]Ол дораан аскыр-дагаа ийиги удаа алгырыпкан, а Пётр Иисустуң аңаа чугаалаан сөстерин сактып келген: «Аскыр-дагаа ийи катап алгырар бетинде, сен Менден үш катап ойталаар-дыр сен». Ол ишкирнип ыглай берген.

#### 15


Рим чагырыкчы Пилаттың мурнунда


(Мф. 27:1-2, 11-14; Лк. 23:1-5; Ин. 18:28-38)

1[+]Эртен эрте Бурганның дээди бараалгакчылары,[†] баштыңнар[†] болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары база бүгү дээди иудей Чөвүлел[†] чөвүлежип хуралдаан. Олар Иисусту хүлээш, аппаргаш, Пилатка хүлээдип бергеннер. 2[+]Пилат Иисустан: «Сен – иудей хаан сен бе?» – деп айтырган.

Иисус[†]: «Силер бодуңар ынча дидиңер» – деп харыылаан. 3Бурганның дээди бараалгакчылары Иисуска хөй буруу онааган.

4[+]Ынчангаш Пилат Оон база катап айтырган: «Чүге чүнү-даа харыылавас сен? Сеңээ удур буруудадыышкыннарның хөйүн көрбес сен бе!» 5[+]Ынчалза-даа Иисус Пилатка чүнү-даа харыылавайн баргаш, ону аажок кайгаткан.


Варавваны хостааны, Иисусту өлүмге шиидип кааны


(Мф. 27:15-26; Лк. 23:13-25; Ин. 18:39–19:16)

6Хосталыышкын байырлалында[†] Пилат чоннуң шилээни бир херектенни хостап бээр чаңчылдыг турган. 7Ынчан тура халыышкын үезинде өлүрүүшкүн кылган үймээнчилерниң бирээзи болур Варавва дээр кижи хоругдадып алган чыткан. 8Чыылган чон Пилаттан, ооң оларга чылдың-на кылып келгени дег, өршээл көргүзерин дилей берген. 9Пилат олардан: «Силерге иудей хаанны хостап берейн, күзээр силер бе?» – деп айтырган. 10[+](Бурганның дээди бараалгакчылары Иисуска адааргааш, Ону аңаа тудуп эккелгенин Пилат билип турган.) 11[+]А Бурганның дээди бараалгакчылары чонну Пилаттан Варавваны хостаарын дилээр кылдыр көгүдүп-хөөктүрүп алганнар.

12Пилат олардан: «Силерниң иудей хаан деп турарыңар демги Кижини мээң канчаарымны күзеп тур силер?» – деп база катап айтырган.

13Олар харыызынга: «Ону хере шаап шаажылаңар!» – деп алгыржы бергеннер.

14[+]А Пилат олардан: «Чогум чүү дээш? Ол кандыг кемниг херек үүлгеткенил?» – деп айтырган.

Ынчалза-даа чыылган чон улам ыыткыр алгыржы берген: «Ону хере шавыңар!»

15[+]Пилат чыылган чоннуң күзелин хандырар дээш, оларга Варавваны хостап берген, а Иисусту кымчылааш, хере шавары-биле аппаарын дужааган.


Шериглерниң Иисусту дорамчылааны


(Мф. 27:27-31; Ин. 19:2-3)

16Шериглер Иисусту Пилаттың ордузунуң мурнунда преторий дээр шөлче киире бергеш, бүдүн батальон шеригни чыып алганнар. 17Олар Аңаа хааннар кедер хүрең-кызыл тон кедиргеш, тенниг будуктардан дээрбек өрээш, Ооң бажынга салып кааннар. 18«Иудей хаан алдаржызын!» – деп, олар алгыржып турганнар. 19[+]Олар Ооң бажынче мерге-биле улдап, Олче дүкпүрүп-каккырып, Ооң мурнунга дискектенип ора дүшкеш, Аңаа сөгүрээн улус өттүнүп, дорамчылап турганнар. 20Иисусту дорамчылап мага хангаш, шериглер хүрең-кызыл каас-коя тонну ужулгаш, Ооң Бодунуң хевин кедиргеш, хере шавары-биле алгаш чорупканнар.


Иисустуң хере шаптыртканы


(Мф. 27:32-44; Лк. 23:26-43; Ин. 19:17-27)

21[+]Киринея чурттуг Симон деп кижи шөлден ээп чанып олургаш, оларга орук ара ужуражы берген. (Ол Александр биле Руфустуң ачазы чүве-дир.) Шериглер ону Иисусту хере шавар дээн белдир-ыяшты[†] көдүрүп чоруур кылдыр албадапканнар. 22Иисусту Голгофа азы «Баш сөөгү» дээр черге эккелгеннер. 23Шериглер Аңаа мирра[†][*] холаан арага ижиртирге, Ол ынаваан. 24[+]Иисусту белдир-ыяшка хере шаап кааш, олар Ооң хевин алыр дээш үлүг тыртып, аразында үлежип алганнар. 25Ону хере шаап каанда, хүн үнгенден бээр үшкү шак турган.

26Иисустуң кем-буруузун айыткан самбыражыгашта: «Иудей хаан» – деп бижээн болган.

27-28Ооң-биле кады ийи дээрбечини[*] база: бирээзин – Ооң оң талазында, өскезин – солагай талазында белдир-ыяштарга хере шаап каан[*]. 29[+][+]Эрткен-дүшкен улус Иисусту бак сөглеп, Ооң талазынче бажы-биле дорамчылалдыг айтып, кочулап турган: «Че, чүл моң? „Бурганның өргээзин үрегдеп-бускаш, үш хүн дургузунда тудуп тургузуптар мен“ – деп турдуң чоп! 30Белдир-ыяштан дүжүп кээп, Бодуңну Бодуң камгала!» 31[+]Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш ном-хоойлу тайылбырлакчылары база Иисусту кочулап, аразында мынча дишкеннер: «Өскелерни камгалап турган, а Бодун камгалап шыдавас де! 32[+][+]Ам бо Христос,[†] Израильдиң хааны, белдир-ыяштан дүжүп келзин, бис ону көөр болзувусса, Аңаа бүзүрей бээр бис!» Иисус-биле кады хере шаптырган ийи дээрбечи безин Ону бак сөглеп турган.


Иисустуң өлүмү


(Мф. 27:45-56; Лк. 23:44-49; Ин. 19:28-30)

33Хүн үнгенден бээр алдыгы шактан тоску шакка чедир бүгү чер кырын дүмбей караңгы шыва апкан. 34[+]А тоску шак үезинде Иисус ыыткыр алгырыпкан:

«Элои, Элои, лема савахфани?!»
(«Мээң Бурганым, Мээң Бурганым, чүү дээш Мени кааптың?!» – дээни ол.)

35Чоогунга турган улустуң чамдыызы ону дыңнааш: «Дыңнаңарам, Ол Илияны[†] кый деп тур» – дишкен. 36[+]Оларның бирээзи маңнап чеде бергеш, ажыг виноград[†] арагазынга суг сиңирер губканы өттүрүп, өрген бажынга кедиргеш, ижиртири-биле Иисусче сунган. Ол кижи мынча дээн: «Адыр! Ону дүжүрүп алыр дээш, Илияның кээр-келбезин көрээли».

37Ыыткыр алгырыпкан соонда, Иисустуң амы-тыны үстү берген. 38[+]Ол өйде Бурганның өргээзиниң иштинде аскан көжеге[†] үстүнден адаанга чедир ийи чара орлуп калган. 39Иисустуң чиге мурнунга турган чүс шериг баштыңчызы Ооң тынындан канчаар чарылганын көргеш: «Бо кижи ылап-ла Бурганның Оглу турган-дыр!» – дээн.

40[+]Чамдык херээжен кижилер база болган чүүлдү ырактан хайгаарап турган. Оларның аразынга Мария[†] Магдалина, бичии Иаков[†] биле Иосийниң авазы Мария база Саломия олар бар болган. 41Иисус Галилеяга[†] чоруп турда, бо херээжен кижилер Ону эдерип, Аңаа дузалажып турган чүве-дир. Иерусалимче Ооң-биле кады чедип келген өске-даа хөй херээженнер база ол черге турганнар.


Иисусту орнукшутканы


(Мф. 27:57-61; Лк. 23:50-56; Ин. 19:38-42)

42Ол хүн байырлалга белеткел хүнү азы амыр-дыш хүнүнүң[†] бүдүүзү турган. Кежээ дүжүп кел чыткан. 43Дээди иудей Чөвүлелдиң алдар-хүндүлүг кежигүнү боор, Бурганның Чагыргазының[†] кээрин манап чоруур Аримафея[*] чурттуг Иосиф[†] дээр кижи чедип келгеш, Пилатче дидим базып кире берген. Ол Пилаттан Иисустуң мага-бодун аңаа бээрин дилээн.[*] 44Иисустуң ындыг дүрген өлү бергенин дыңнааш, Пилат пат кайгап калган. Ол демги чүс шериг баштыңчызын кыйгырткаш, Иисустуң кажан өлгенин айтырган. 45Чүс шериг баштыңчызындан ылап-ла ындыг дээрзин билип алгаш, Пилат мага-ботту Иосифке бээрин чөпшээрээн. 46[+]Иосиф чуга пөс садып алгаш, Иисустуң мага-бодун дүжүрүп, ол пөзү-биле ораап алгаш, хаяда оя каккан чевег-куйга[†] орнукшудуп каан. Чевег-куйнуң аксын, улуг даш чууп эккеп, дуглап каан. 47А Мария Магдалина биле Иосийниң авазы Мария Иисусту кайда орнукшудуп каанын көрүп алганнар.

#### 16


Иисустуң катап дирилгени


(Мф. 28:1-8; Лк. 24:1-12; Ин. 20:1-10)

1[+]Амыр-дыш хүнү[†] эрткенде, Мария[†] Магдалина, Иаковтуң[†] авазы Мария болгаш Саломия олар, Иисустуң мага-бодун барып чаап каар-дыр дээш, чаагай чыттыг үстер садып алганнар. 2Улуг-хүнде, эртен эрте, хүн чаа-ла үнүп олурда, херээжен кижилер чевег-куйже[†] чорупкан. 3[+]Орук ара олар: «Чевег-куйнуң аксын дуглаан дашты кым биске чайладыр чууп бээрил?» – деп аразында чугаалажып чорааннар. 4А чедип келгеш, ол аажок улуг дашты кыдыынче чууктап каанын көрүп кааннар. 5Олар чевег-куйнуң иштинче кире бергеш, ооң оң талазында ак хеп кеткен аныяк оолдуң олурарын көрүп кааш, элдепсинип корга бергеннер.

6Ол оол мынча дээн: «Кортпаңар. Силер хере шаптырып шаажылаткан Назарет чурттуг Иисусту дилеп чедип келген-дир силер. А Ол катап дирли берген, Ол ам мында чок. Ооң мага-бодунуң чыткан чери бо-дур. 7[+]Ам баргаш, Ооң өөреникчилеринге,[†] ылаңгыя Пётрга мынча деп чугаалаңар: „Ол силерни мурнай Галилеяга[†] чеде бээр. Ооң силерге чугаалааны дег, Ону аңаа көрүп каар силер“».

8Херээжен кижилер коргуушкунга алзып, чевег-куйдан үнгеш, халчып ыңай-ла болганнар. Олар кымга-даа чүнү-даа чугаалавааннар, чүге дээрге кортканы ол хире болган.


Катап дирилген Иисус-биле ужуражылгалар


(Мф. 28:9-10, 16-20; Лк. 24:13-49; Ин. 20:11-23)

9[+][Улуг-хүнде эртен эрте Иисус[†], катап дирилгениниң соонда эң баштай, чеди букту биеэде бир оон үндүр сывыртап бергени Мария Магдалинага кээп көзүлген. 10Мария чоруткаш, Ооң ажыын ажып ыглажып турган өөреникчилерге чүү болганын чугаалап четкен. 11[+]Иисус дириг деп, а Мария Ону көрген деп дыңнааш, олар аңаа бүзүревээн.

12Иисус ооң соонда ийи өөреникчизинге база, олар көдээ черже бар чыдырда, өске хевир-шырайлыг бооп көзүлген. 13Ол ийи өөреникчи ээп келгеш, арткан өөрүнге чугаалаан, ынчалза-даа оларга база-ла бүзүревээннер.

14Адак сөөлүнде Иисус он бир элчинге,[†] олар чемненип олурда, кээп көзүлген. Иисус оларны бүзүрели[†] четпес болганы дээш, Ону, катап дирилген турда, көрген улуска бүзүрээр хөңнү чок болган чөрүүзү дээш чемелээн. 15[+]Иисус оларга мынча дээн: «Бүгү делегейни эргий кезип, бүгү кижи төрелгетенге Буянныг Медээни[†] суртаалдаңар. 16[+][+]Бүзүрей бергеш, сугже суктурар кижи – камгалал[†] алыр, а бүзүревес кижи – шииттирип алыр. 17[+][+]Бурган[†] бүзүрээн улусту дамчыштыр дараазында кайгамчык демдектерин илередир: олар Мээң адым-биле буктарны[†] үндүр сывыртаар болгаш чаа дылдарга чугаалажыр; 18[+][+]чыланнарны холга тудуп аарга база өлүмнүг хоран ижерге, оларга хора халдавас. Олар холдарын аарыг улуска дегзирге, демгилери экирий бээр».

19[+][+]Дээрги Иисус оларга бо бүгүнү чугаалааш, дээрже көдүрлүп үне бергеш, Бурганның оң талазынга барып олурупкан. 20[+]Ооң өөреникчилери тарап чоруткаш, чер болганга Буянныг Медээни суртаалдай бергеннер. Дээрги-Чаяакчы[†] оларны деткип, оларның сөстерин кайгамчык демдектери-биле бадыткап турган. Аминь.][†][*]

### Лука

#### Лука

Лука


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Киирилде


Луканың бижээни Буянныг Медээ


Киирилде

Христиан чаңчыл ёзугаар бо номнуң автору – эмчи мергежилдиг Лука, Павел элчинниң орукка кады чораан эштериниң бирээзи (Кол. 4:14 көр). Ол Чаа Чагыг-керээже кирген номнарның еврей эвес кара чаңгыс автору. Лука боду Иисустуң амыдыралын көрбээн кижи турган чадавас. Ынчангаш ол херечилерден айтыртынгаш, Христостуң амыдыралы болгаш ажыл-херектериниң дугайында янзы-бүрү чугааларны номчукчуларга каттыштырып чыып бээрин аажок хынамчалыы-биле оралдашкан. Лука Иисустуң амыдыралының тодаргай болган чүүлдерин ол үениң төөгүлүг болуушкуннарынга хамаарыштыр көрүп турар. Ооң-биле ол христиан бүзүрелдиң быжыг төөгүлүг үндезиннеринче айтып, Христостуң чер кырынга амыдыралының төөгүзү бүгү кижи төрелгетенниң төөгүзүнүң кезээ апарганын онзалап демдеглээн.

Лука ядыылар болгаш ниитилелге кагдырган улус дээш Бурганның сагыш салыышкынынче болгаш Христоска дузалажып турган херээжен улустуң ужур-дузазынче онза кичээнгей салган. Ол ышкаш Бурганның Чагыргазынче кирери өске чоннар улузунга-даа ажык дээрзин база чугулалап айыткан. Номунда ол оон ыңай христиан чүдүлгеде өөрүшкү, мөргүл болгаш Ыдыктыг Сүлдениң чугулазын онзалап демдеглеп турар.

Лука «Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы» деп номнуң база автору. Ында ол христиан ниитилелдиң Иисус дээрже көдүрлүп үне берген соонда сайзыралының дугайында чугаалап турар.

#### 1


Киирилде сөстер

1Бистиң аравыска болган болуушкуннар дугайында тоожуушкуннарны элээн хөй кижи бижип шенээн болгай. 2Болган чүүлдү эгезинден тура көрүп келген, Медээни нептередип турган улус ол бүгүнү биске база дамчыдып чугаалаан чүве. 3[+]Ол бүгүнү мен база эгезинден тура хынамчалыг шинчилеп көргеш, болган чүүлдүң дес-дараалашкак бижимелин силерге кылып бээрин шиитпирледим, онза хүндүлүг Теофил.[*] 4Силерге чагып-сургаан өөредиг ылап быжыг үндезинниг дээрзинге силерни ыяк шынзыксын деп бодааным ол.


Иоанның төрүттүнериниң дугайында баш бурунгаар медеглел

5[+][+][+]Иудеяга Иродтуң хааннап[†] турган үезинде, Захария деп аттыг кижи чурттап чораан. Ол Авияның ээлчээнден Бурганның бараалгакчызы[†] турган. Ооң Елисавета деп аттыг кадайы Аароннуң[†] ук-ызыгуурундан үнген кижи чүве-дир. 6[+]Олар ийилээ чөптүг-шынныг бооп, Дээрги-Чаяакчының бүгү-ле чагыгларын болгаш айтыышкыннарын хажык чок сагып чорааннар. 7[+]Елисавета ачы-үре чок болганындан, оларга ажы-төл турбаан база ийилдирзиниң назы-хары дөгүй берген улус чүве-дир.

8[+]Бир-ле катап ооң ээлчээнден бараалгакчыларның өргээге ажылдаар үези кээрге, Захария Бурганның мурнунга бараан болуп эгелээн. 9[+]Дээрги-Чаяакчының өргээзинче киргеш, айдызаар үлүг, бараалгакчыларның чаңчылын ёзугаар, ынчан аңаа онаажып-тыр. 10[+]Ол ёзулалды кылыр ужурлуг өйде, эңдерик хөй чон даштыгаа туруп алгаш, мөргүп турган.

11[+]Ынчан Захарияга Дээрги-Чаяакчының төлээзи көстүп келгеш, айдызаар өргүл бедигээжиниң оң талазынга туруп алган. 12Захария ону көрүп кааш, аймап-хөлзеп, корга берген.

13[+]Дээрниң төлээзи[†] аңаа мынча дээн: «Захария, кортпайн көр. Мөргүлүңнү[†] Бурган[†] дыңнап каан-дыр, кадайың Елисавета ам сеңээ оол божуп бээр-дир, ону Иоанн[†] деп адап аар сен. 14Сен өөрүп-хөглээр-дир сен, хөй улус база ооң төрүттүнгени дээш өөрүп-байырлаар-дыр. 15[+][+][+]Оглуң Бурганның мурнунга өндүр улуг болур-дур: виноград[†] арагазы болгаш өске-даа эзиртир суксун ишпес-тир, авазының хырнынга чорааш-ла, Ыдыктыг[†] Сүлдеге[†] бүргеттирер-дир. 16Ол хөй израильчилерни оларның Бурганы Дээрги-Чаяакчыже ээлдирер-дир. 17[+][+][+]Илияныы[†] дег сорук-күштү бодунга сиңиргеш, оглуң Дээрги-Чаяакчыны мурнай чедип кээр-дир. Ол адаларның чүректерин ажы-төлүнче, хай-чагырга чоктарның бодал-сагыжын чөптүг-шынчы улустуң бодал-сагыжынче ээлдирер-дир база Дээрги-Чаяакчының кээринге чонну белеткээр-дир».

18[+]Захария дээрниң төлээзинге мынча дээн: «А ону ылап шын деп канчап билип аар мен? Бодум-даа чөнээн, кадайым-даа база кыраан болгай».

19[+]Дээрниң төлээзи аңаа мынча деп харыылаан: «Мен Бурганның мурнунда бараан болуп турар Гавриил-дир мен. Бурган мени сээң-биле чугаалажып, бо буянныг медээни[†] дамчытсын дээш, чорутту. 20Сеңээ бадыткал демдээ бо-дур: мээң сөстеримге бүзүревейн барганың дээш, сээң ам үнүң чок апаар, бо бүгүнүң боттаныр хүнүнге чедир чүве чугаалаар харыың чок болур».

21Ол аразында чыылган чон Захарияны манап, ооң Бурганның өргээзинде саадай бергенин кайгап турган. 22А ол үнүп келгеш, оларга чүве чугаалап чадап каан. Улус ону ыдыктыг өргээге Бургандан ажыдыышкын[†] көрген кижи-дир деп билген. Захария оон олар-биле имнежип чугаалашкан болгаш олчаан үнү чок бооп арткан. 23Ооң бараан боор хүннери эрте бээрге, ол бажыңынче чанып келген.

24Элээн үе эрткен соонда, ооң кадайы Елисавета иштели бергеш, оозун беш ай дургузунда өске улустан чажырып келген. Ол мынча деп турган: 25[+]«Улустуң меңээ онааганы бак адымны көрүп кааш, ону ап каары-биле, Дээрги-Чаяакчының меңээ ам ынчаар кылганы ол-дур!»


Христостуң төрүттүнериниң дугайында баш бурунгаар медеглел

26-27[+][+][+]Елисаветаның иштелгениниң алдыгы айында Бурган Бодунуң төлээзи Гавриилди Галилеяның[†] Назарет хоорайында Мария[†] деп аттыг кысче чорудупкан. Мария Давид[†] хаанның салгалы болур Иосиф[†] дээр кижи-биле дүгдешкен турган. 28[+]Дээрниң төлээзи аңаа чедип келгеш: «Амыр-менди[*], Бурганның авыралын[†] алган кыс! Дээрги-Чаяакчы[†] сээң-биле-дир!» – дээн[*].

29Кыс ооң ол сөстеринден эпчоксунгаш, «Бо чүү уткалыг амыр-менди болду» деп, аайын тыппайн барган.

30Оон дээрниң төлээзи аңаа мынча дээн: «Мария, кортпа. Бурган сеңээ авыралын хайырлаан-дыр. 31[+]Ам иштелип-сааттангаш, Оол божуп алгаш, Аңаа Иисус[†][*] деп ат тыпсыр сен. 32[+]Ол өндүр улуг болур база Дээди Өрүкүнүң Оглу деп адаттырар. Дээрги-Бурган-Чаяакчы Аңаа Ооң ада-өгбези Давидтиң дүжүлгезин хүлээдир-дир. 33[+]Ол Иаковтуң[†] ук-салгалын мөңгези-биле хааннаар, Ооң Чагыргазы төнчү чок болур».

34Мария дээрниң төлээзинден: «Мен ашакка барбаан болганымда, канчап ындыг болурул?» – деп айтырган.

35[+][+]Дээрниң төлээзи аңаа мынча деп харыылаан: «Ыдыктыг Сүлде сенче бадып кээр, Дээди Өрүкүнүң күжү сени бүргей аптар. Ынчангаш божуп аарың Ыдыктыг Чаш төл Бурганның Оглу деп адаттырар. 36Сээң төрелиң Елисавета база үре-төл чок диртсе-даа, кыраан назынында иштелип, оолдуг болур-дур, оозу ам мырыңай алды айлыг-дыр. 37[+]Чүге дээрге Бурганның кылып шыдавазы чүве чок».

38Мария ынчан мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчының чалчазы-дыр мен. Мээң-биле бүгү чүве силерниң сөглээниңер ёзугаар болзунам». Оон дээрниң төлээзи чоруй барган.


Марияның Елисаветага барып чорааны

39Каш хонганда, Мария дөгертингеш, Иудеяның даглыг черинде турар Елисаветаның чурттаан хоорайынче далаштыг чорупкан. 40Захарияның бажыңынга кирип келгеш, ол Елисаветаны мендилээн. 41Елисавета Марияның мендилээнин дыңнап каары билек, ооң иштинде чаш төл шимчеп эгелээш, Елисавета Ыдыктыг Сүлдеге бүргедипкен. 42Ол дыңзыг үн-биле йөрээл салган: «Херээжен улустуң аразында эң алгаг-йөрээлдиг сен! Сээң иштиңде боттанган Чаш төл алгадып-йөрээдир-дир! 43Дээргимниң иези бажыңымга кирип кээр деп аас-кежии меңээ канчап онаашканы ол? 44Мени мендилээн сөзүң кулаамга дыңналыры билек, иштимде чаш төлүм өөрээштиң, шимчеп эгеледи. 45Ынчангаш Дээрги-Чаяакчының аңаа аазаан чүвези бүдеринге бүзүрээн херээжен амыр-чыргалдыг-дыр!»

46[+]Мария мынча дээн:

«Дээрги-Чаяакчыны мээң сеткилим алдаржыдып тур.
47[+]Камгалакчым[†] болур Бурганым дээш,
мээң ишти-хөңнүм өөрүп-байырлады,
48[+][+]чүге дээрге Бодунуң томаанныг, чаржынчыг чалчазынче
Ол ээ көрдү.
Ынчангаш моон соңгаар бүгү салгалдар
мени амыр-чыргалдыг деп санаар-дыр.
49[+]Күчүлүг Бурган меңээ өндүр улуг херекти кылып кагды,
Ооң ады ыдыктыг-дыр!
50[+]Ону хүндүлеп чоруурларны
Ооң энерели салгалдан салгал дамчып бүргей алыр.
51[+]Ол Бодунуң холунуң күчүзүн көргүстү:
улуургактарны оларның бодал-сагыжы-биле катай тарадыр сывырыпты.
52[+]Чагырыкчыларны дүжүлгезинден дүжүргеш,
базындырганнарны өрү көдүрүп тур.
53[+]Аштааннарны кежик-биле магазын хандыргаш,
байыыргааннарга чүнү-даа бербейн, сывырып тур.
54-55[+]Ада-өгбевиске Боду чугаалааны дег,
Авраамга[†] болгаш ооң салгалынга кезээ-мөңгеде
энерелдиг болур дээн аазаашкынын утпайн,
Бодунуң чалчазы боор израиль чонга Ол дузалады».

56Мария Елисавета-биле кады үш ай хире тургаш, бажыңынче чанып келген.


Иоанн Медеглекчиниң төрүттүнгени

57Елисавета, божуур үези кээрге, оол уруг божуп алган. 58Дээрги-Чаяакчы Бодунуң өндүр улуг энерелин аңаа ынчаар көргүскен деп дыңнаан кожалары база төрелдери ооң-биле кады өөрүп-байырлап турганнар.

59[+]Сески хүнде олар чаш төлдү кыртыжап демдектээри-биле[†] чедип келгеш, оолду ачазының ады-биле Захария деп адаар дей бергеннер.

60Ынчаарга оолдуң авазы: «Чок, ооң ады Иоанн болур чүве» – деп удурланган.

61Олар аңаа: «Сээң төрелдериңде ындыг аттыг кым-даа чок-тур» – деп харыылааннар. 62Ооң адазындан: «Оглуңну кым деп адаар сен?» деп имнеп айтырганнар.

63Захария самбыражыгаш алдыртып алгаш: «Ооң ады – Иоанн» деп бижип каан. Хамык улус кайгай берген. 64Дораан-на Захарияның чугаа-сөзү үнүп келген, ол чугааланып, Бурганны алдаржыдып эгелээн. 65Ынчан чоок-кавыда чурттаан улус шупту коргуп-сүртей берген, а ол болуушкун дугайында чугаа-соот Иудеяның даглыг чуртун бир кылдыр нептерей берген. 66Ону дыңнаан кижи бүрүзү: «Бо чаш төл кым болур ирги?» – деп айтырып турган. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының күжү Иоанн-биле кады ылап-ла бар болган.


Захарияның Бурганны йөрээгени

67Иоанның ачазы Захария база Ыдыктыг Сүлдеге бүргедипкеш, өттүр билип медеглеп эгелээн:

68[+]«Бодунуң чонунга дузалап чедип келгеш,
аңаа хосталганы хайырлаан Дээрги-Чаяакчы –
Израильдиң Бурганы алдаржызын!
69-70[+]Бодунуң ыдыктыг медээчилерин[†] дамчыштыр
үе-дүпте-ле аазап кааны дег,
Ол биске Бодунуң чалчазы Давидтиң салгакчызы болур
күчү-күштүг Камгалакчыны берди.
71[+]Бистиң дайзыннарывыстан база бисти көөр хөңнү чок бүгү улустуң холундан
Ол бисти камгалаар.
72[+]Бистиң ада-өгбевиске энерелдиг боорун база
Бодунуң ыдыктыг чагыг-керээзин[†] утпайн сактып чоруурун Ол аазаан.
73-75[+][+]Бурган дайзыннарывыстың холундан бисти адырар деп
Авраам өгбевиске берген даңгыраанга шынчы бооп артты.
Ынчангаш бис ам бүгү чуртталгавыста
Ооң мурнунга арыг[†] чүректиг, чөптүг-шынныг бооп,
Аңаа коргуш чогу-биле бараан боор бис.
76[+][+]А сен, чаш оглум, Дээди Өрүкүнүң медээчизи деп адаттырар сен,
Дээрги-Чаяакчының оруун белеткеп бээр дээш,
Ону мурнай чоруур-дур сен.
77[+]Камгалал оларның бачыдын өршээрин дамчыштыр кээрин
сен Ооң чонунга билиндирер-дир сен.
78[+]Бурганывыстың өршээл болгаш ынакшылының ачызында
дээрден чаа хүн биске хаяаландыр чырып кээр.
79[+]Ол үнүп келгеш, бодунуң чырыы-биле
дүмбей караңгыда база өлүмнүң хөлегези бүргээн черде чурттаан бүгү улусту
херелдендир чырыдыптар болгаш амыр-тайбыңче баар орукту биске айтып бээр».

80[+]А чаш төл өзүп-мандып, сагыш-сеткили быжыгып олурган. Израиль[†] чоннуң мурнунга чедип кээр үе-шагы келгижеге чедир, ол ээн кургаг ховуга чурттап турган.

#### 2


Христостуң төрүттүнгени


(Мф. 1:18-25)

1[+]Ол үеде Август император[†] Рим[†] күрүнезиниң бүгү девискээринге чоннуң чизезин кылыр дугайында чарлык үндүрген. 2Сирияны Квиринийниң чагырып турган үезинде кылган баштайгы чизе ол болган. 3Кижи бүрүзү бодунуң төрүттүнген хоорай-суурунга барып даңзыладыры-биле чоруур ужурга таварышкан.

4-5[+][+]Давидтиң[†] ук-ызыгуурундан үнген болгаш, Иосиф[†] база-ла Галилеяның[†] Назарет хоорайындан Давидтиң төрээн хоорайы Вифлеемче чизеледир дээш чорупкан. Иосифтиң дүгдешкен душтуу болур, ынчан иштиг турган Мария[†] база ооң-биле кады чорупкан чүве-дир. 6Вифлеемге кээрге, Марияның божуур ай-хүнү үнүп келген. 7Ол бодунуң дун Оглун божааш, Ону чөргеп-шарааш, мал чемгерер шагжага салып алган, чүге дээрге аалчылар бажыңындан оларга чыдар чер тывылбаан.


Кадарчылар биле дээрниң төлээлери

8Ол чер чурттуг кадарчылар ырак эвес шөлге, кодан хойларын[†] кадарып, хонуп чытканнар. 9[+]Хенертен оларның мурнунга Дээрги-Чаяакчының төлээзи көстүп келген база Дээрги-Чаяакчының өндүр чырыы оларны хөме чырыдыпкан. Кадарчылар медээжок корга берген, 10ынчалза-даа дээрниң төлээзи[†] оларга мынча дээн: «Кортпаңар. Мен бүгү чонга хамааржыр аажок өөрүшкүлүг Медээни силерге дыңнадып тур мен. 11[+][+]Силерниң Камгалакчыңар,[†] Дээрги Христос[†] бөгүн Давидтиң төрээн хоорайында төрүттүнген-дир! 12[+]Силерге бадыткал демдээ бо-дур: чөргеп-шарааш, мал чемгерер шагжада салып каан чыдар Чаш төлдү тып алыр силер».

13[+]Хенертен дээрниң ол төлээзинге дээрниң эңдерик хөй аг-шерии катчып келгеш, Бурганны алдаржыдып эгелээн: 14[+]«Өрү дээрде Бурганга алдар! Чер-делегейде Ооң сеткилинге кирер кижилерге амыр-тайбың догунназын!»

15Дээрниң төлээлери оларны каггаш, дээрже көдүрлүп үне бээрге, кадарчылар аразында: «Дээрги-Чаяакчы[†] биске чүнүң дугайында чугаалаан ирги, Вифлеемге ам дораан баргаш, ында чүү болганын көрүп көрээлем» – деп сүмелешкеннер. 16Олар ынаар дүвү-далаш чеде бергеш, Марияны, Иосифти база мал чемгерер шагжада чыткан Чаш төлдү тып алганнар. 17Олар Ону көргеш, Чаш төлдүң дугайында оларга дээрниң төлээзи чүү дээнин тө каап бергеннер. 18Дыңнаан улус шуптузу кадарчыларның чугаазын кайгап ханмаан. 19[+]А Мария ол бүгүнү бодунуң чүрээнге кадагалап алгаш, ол дугайында бодап чораан. 20Оларга чугаалааны олчаан кылдыр бүгү чүвени көрүп база дыңнап алганы дээш, кадарчылар Бурганны алдаржытпышаан база мактавышаан, ээп чана бергеннер.


Иисусту Бурганның өргээзинге эккелгени

21[+]Сес хүн эрткенде, Чаш төлдү кыртыжап демдектээр өй кээрге, Ол иезиниң иштинге боттаныр мурнунда-ла дээрниң төлээзиниң адап бергени Иисус[†] деп атты Аңаа тывыскан.

22[+]Моисейниң[†] хоойлузунда[†] айыткан арыгланыр[†] хуусаа доостурга, Мария биле Иосиф Чаш төлдү, Дээрги-Чаяакчыга бараалгадыр дээш, Иерусалимге эккелгеннер. 23[+]Дээрги-Чаяакчының хоойлузунда мынча деп бижээн чүве-дир: «Баштай төрүттүнген эр хиндиктиг төл бүрүзүн Дээрги-Чаяакчыга бараалгадып, ыдыктыг[†] деп санаар». 24[+]Ол ышкаш Дээрги-Чаяакчының хоойлузунда айытканы дег, олар ийи көге-буганы азы ийи көгээзинни өргүүр ужурлуг турганнар.

25[+]Ол өйде Иерусалимге Симеон деп аттыг кижи чораан. Ол чөптүг-шынныг, Бурганга бердинген база Израильге аргалалдың кээрин манап чоруур кижи турган. Ыдыктыг Сүлде[†] ону бүргеп алган турган. 26Ыдыктыг Сүлде Симеонга: «Дээрги-Чаяакчының шилээн Христозун көрбээн шааңда өлбес сен» – деп баш бурунгаар чугаалаан чүве-дир. 27Симеон Ыдыктыг Сүлдеге башкарткаш, Бурганның өргээзинче кирип келген. Чаш төл Иисустуң ада-иези Бурганның хоойлузунда айыткан ёзулалды кылдыртыр дээш, Ону аңаа эккээрге, 28Симеон Иисусту холунга көдүрүп алгаш, Бурганга өөрүп четтирип, мынча дээн:

29«Чагырыкчывыс! Бодуңнуң аазаан аксың-биле Сен ам чалчаң мени, амыр-тайбың мөчүзүн дээш, салып турарың бо-дур. 30-32[+]Чүге дээрге бүгү чоннарга Сээң белеткеп кааның Камгалакчыны суглуг караам-биле көрдүм. Ол болза өске чоннар улузунга[†] күзел-сорууң ажыдар чырык-тыр база Сээң израиль чонуңнуң ат-алдары-дыр».

33Иисустуң ада-иези оларның Оглунуң дугайында Симеоннуң чугаалаан чүвезин дыңнааш, элдепсине бергеннер. 34Симеон оларны алгап-йөрээгеш, Ооң иези Марияга мынча дээн: «Бо Чаш төл дээш, Израильге хөй улус дүңдерлип дүжер-дир, хөй улус өрү көдүрлүр-дүр. Ол – Бурганның бадыткал демдээ-дир, ынчалза-даа хөй улус Аңаа удурланыр-дыр. 35[+]Сээң сеткилиңни база селеме өттүр балыглаар ышкаш-тыр. Хөй-ле улустуң чажыт бодалдары Ооң ачызында ажыттынар-дыр».

36Орта Асирниң аймаандан үнген Фануилдиң уруу Анна медээчи[†] база турган. Ол чөнүк кадай чүве-дир. Анна ашаа-биле өгленгеш, чеди-ле чыл кады чурттаан, 37[+]а ооң соонда бүгү чуртталгазында дулгуяк болуп арткан. Ам ооң хары сезен дөрт четкен чүве-дир. Ол кажан-даа Бурганның өргээзин каап көрбээн, харын аңаа дүн-хүн дивейн, Бурганга мөргүүр болгаш шээрленир турган. 38Ол өйде Анна база оларга чоокшулап келгеш, Бурганга өөрүп четтиргенин илереткеш, Иерусалимниң хосталырын манаан кижи бүрүзүнге Чаш төлдүң дугайында чугаалай берген.

39[+]Дээрги-Чаяакчының хоойлузунда айыткан бүгү чүүлдү кылган соонда, олар Галилеяже, боттарының чурттап турган хоорайы Назаретче чанып келгеннер. 40Чаш төл өзүп-мандып, эът-хан[†] кирип, угаан-сарыылы четчип орган, а Бурганның ээ көрүүшкүнү Ооң Бодунда бар болган.


Он ийи харлыг Иисус Бурганның өргээзинде

41[+]Чылдың-на Хосталыышкын байырлалының[†] үезинде Иисустуң ада-иези Иерусалимге кээр турган. 42Ол он ийи харлапканда, олар база-ла чаңчылчаан аайы-биле байырлалга чедип келгеннер. 43[+]Байырлал хүннери эрте бээрге, ада-иези ээп чаныпкан, а элээди Иисус Иерусалимге артып калган. Ооң ада-иези ону эскербейн, 44Ол өске таныыр улузу-биле кады чанып олурар деп бодааннар. Ынчалдыр хүнзедир чоруп келгеш, Ону төрелдери болгаш таныш өөрүнүң аразындан дилеп эгелээннер. 45Тып чадап кааш, Иисусту дилеп, Иерусалимче дедир ээп келгеннер. 46Олар Ону чүгле үш хүн эрткенде, Бурганның өргээзинден, башкылар аразында турупкан, оларны дыңнап база олардан айтырыглар салып олурган черинге тып алганнар. 47Ону дыңнап олурган улус шуптузу Ооң билиин болгаш угаанныг харыыларын магадаар болган. 48Ону көрүп кааш, ада-иези кайгай берген, а Ооң иези Оглундан: «Оглум! Сен бисти ынчап канчаарың ол? Ачаң биле мен аажок муңгарап-хөлзеп, Сени дилеп шаг болдувус» – деп айтырган.

49Иисус ада-иезинге: «Мени чүге дилей бердиңер? Азы Ачамның өргээзинге кээр ужурлуумну билбээниңер ол бе?» – дээн. 50[+]Ынчалза-даа ада-иези Ооң чүнүң дугайында чугаалаанын билбээннер. 51[+]Оон Ол ада-иези-биле кады Назаретче чанып келгеш, оларның аайындан эртип көрбээн. А Ооң иези ол бүгү болган чүүлдү утпайн, бодунуң чүрээнге кадагалап алган. 52[+]Иисус улам-на угаан-сарыыл кирип, өзүп-мандып орган, а Бурганның болгаш кижилерниң Аңаа ээ көрүүшкүнү күштелип орган.

#### 3


Иоанн Медеглекчиниң суртаалы


(Мф. 3:1-12; Мк. 1:1-8; Ин. 1:19-28)

1[+][+]Тиверийниң Римге император[†] болганындан бээр он бешки чылында, Понтий Пилат[†] – Иудеяның чагырыкчызы, Ирод[*] – Галилеяның[†] башкарыкчызы, ооң акызы Филипп – Траконит болгаш Итурея девискээрлерниң башкарыкчызы, а Лисаний – Авиленеяның башкарыкчызы турда, 2[+][+]Анна биле Каиафа ийи Бурганның дээди бараалгакчылары[†] турган чүве-дир. Ол чылын ээн кургаг ховуга Захарияның оглу Иоаннга[†] Бурган[†] онзагай медээ чедирген. 3Ооң соонда Иоанн Иордан хемниң[†] ол-бо талаларында черлерни кезип, улуска: «Бачыттарыңар дээш өршээл алыр дизиңерзе, бачыдыңар миннип, Бурганче ээлгениңер демдээ кылдыр сугже суктурар ужурлуг силер» – деп суртаалдап чораан. 4Ол дугайында Исайя[†] медээчиниң[†] номунда шагда-ла мынчаар бижээн турган:

«Ээн кургаг ховуда алгырып турар кижиниң үнү дыңналган:
„Дээрги-Чаяакчыга оруктан белеткеңер!
Ооң эртер кокпаларын дорттап бериңер!
5Ыйгылааш чер бүрүзү оргу апарзын,
бүгү даглар, тейлер чавызай берзин.
Ээр-дагыр оруктар дортталзын,
а оңгул-чиңгил оруктар дескилежи берзин.
6[+]Бүгү кижи амытан ынчан Бурганның камгалалын[†] көрүп каар!“»

7[+]Аңаа сугже суктурар дээш келген мөөң чонга Иоанн мынча деп турган: «Силер, чылан сыскындылары! „Бурганның кел чыдар килеңинден[†] чайлай бээр бис“ – деп, силерни кым сагыш алындырды? 8[+]Бурганче ээлгениңерниң херек кырында үре-түңнелдиин көргүзүңер база: „Бистиң адавыс Авраам“[†] – деп сөстер-биле боттарыңарны аргалаарын семевеңер! Бурган бо чыдар даштардан-даа Авраамга ажы-төлдү чаяап шыдаар дээрзин силерге чугаалап тур мен. 9[+][+]Балды ыяштарның дөзүн кезеринге шагда-ла белен. Эки чимис бербестээн ыяштарның шуптузун одура кескеш, отче киир октаар».

10[+]Чон Иоанндан: «Ынчаарга бис чүнү кылыылы?» – деп айтырган.

11[+]Ол мынча деп харыылаан: «Ийи хөйлеңниг кижи хөйлеңи чок кижи-биле үлешсин; а аъш-чемниг кижи база шак ынчаар кылзын».

12Үндүрүг хавырыкчылары[†] база сугже суктурары-биле[†] чедип келгеш: «Башкы, бис чүнү кылыылы?» – деп айтырганнар.

13Ол мынча деп харыылаан: «Силерге өйлей айытканындан арттыр чүнү-даа алымнап негевеңер».

14[+]Чамдык шериглер база оон айтырыг салганнар: «А бис канчаар бис?»

Ынчаарга Иоанн: «Кымны-даа базымчалаваңар, күш-биле азы нүгүл-биле акшазын хунааваңар, шалыңыңар хирези-биле амыдыраңар» – деп харыылаан.

15[+]Бүгү чон идегелдиг манап келген болгаш, Иоанның дугайында: «Бо кижи Христос[†] эвес ирги бе?» деп бүдүү бодап турган.

16[+]А Иоанн шуптузунга мынча дээн: «Мен силерни сугже суп тур мен, ынчалза-даа менден күчү-күштүг Кижи кел чыдар, мен Ооң идииниң шидиишкинин безин чежеринге төлеп чок мен. Ол силерни Ыдыктыг[†] Сүлдеже,[†] отче сугар-дыр. 17[+][+]Тараа үрезинин саваңдан арыглаар[†] айыыр Ооң холунда-дыр, Ол тараа үрезинин үүжелей урар уургайынга чыып алыр, а саваңны өшпес отка өрттедиптер». 18Иоанн улусту өөредип, Буянныг Медээни[†] ындыг болгаш өске-даа сөстер-биле оларга суртаалдап турган.

19А Иоанн Ирод чагырыкчыны бодунуң акызының кадайы Иродиаданы кадайланып алганы дээш база ооң үүлгеткени өске-даа бүгү кемниг херектери дээш сойгалаарга, 20[+]ол бүгү каржы үүлгедиглеринге немелде кылдыр Ирод Иоанны кара-бажыңнаттырып каан.


Иисустуң сугже суктурганы


(Мф. 3:13-17; Мк. 1:9-11)

21[+]Бүгү чон сугже суктуруп турда, Иисус[†] база ол ёзулалды эртип алган. Иисус сугже суктуруп алгаш, мөргүп турда, дээр аңгайтыр ажыттына берген соонда, 22[+][+][+]Ыдыктыг Сүлде көге-буга хевирлиг болуп алгаш, Олче бадып кээрге, дээрден мынча дээн үн дыңналган: «Сен Мээң ханы ынак Оглум-дур сен, Мээң сеткилимге кирер-дир сен!»


Иисустуң ада-өгбезиниң даңзызы


(Мф. 1:1-17)

23[+]Бодунуң бараан болуушкунун эгелээрде, Иисус үжен хире харлыг турган. Улус Ону Иосифтиң[†] оглу-дур деп бодап турган. А Ооң өске өгбелериниң даңзызы бо-дур: Илий, 24Маттат, Левий, Мелхий, Ианнай, Иосиф, 25Маттафий, Амос, Наум, Эслим, Наггей, 26Маат, Маттафий, Семей, Иосиф, Иуда,[†] 27[+]Иоаннан, Рисай, Зоровавел, Салафиил, Нирий, 28Мелхий, Аддий, Косам, Элмодам, Ир, 29Иисус, Элиезер, Иорим, Маттат, Левий, 30Симеон, Иуда, Иосиф, Ионам,[†] Элиаким, 31[+]Мелеай, Менна, Маттафай, Нафан, Давид,[†] 32[+][+]Иессей,[†] Овид, Вооз, Сала, Наассон, 33[+]Аминадав, Админ[*], Арни, Хецрон, Фарес, Иуда, 34[+]Иаков,[†] Исаак,[†] Авраам, Фарра, Нахор, 35Серух, Рагав, Фалек, Евер, Сала, 36Кайнан, Арфаксад, Сим, Ной[†], Ламех, 37Мафусал, Энох, Иаред, Малелеил, Каинан,[†] 38[+]Энос, Сиф, Адам[†] – Бурган.

#### 4


Иисустуң эрликке күткүттүрүп турганы


(Мф. 4:1-11; Мк. 1:12-13)

1Ыдыктыг[†] Сүлдеге бүргеттирген Иисус[†] Иордан хемден[†] ээп кээрге, Сүлде[†] Ону ээн кургаг ховуже аппарган. 2[+][+][+]Аңаа Иисус дөртен хүн дургузунда эрликке күткүттүрүп келгеш, ол үеде чүнү-даа чивээн, а ол хүннер эрткенде, аажок аштай берген.

3Ынчан эрлик Аңаа мынча дээн: «Сен шынап-ла Бурганның Оглу болзуңза, бо дашка хлеб болу бээрин дужаавыт».

4[+]Иисус мынча деп харыылаан: «Бижилгеде: „Кижи амытан чүгле хлеб-биле амыдыравас“[*] – деп бижээн болгай».

5Эрлик[†] Иисусту бедик черже үндүре бергеш, карак чивеш дээр аразында делегейниң хамык күрүнелерин Аңаа көргүскен. 6[+]Оон эрлик Аңаа мынча дээн: «Сеңээ бо бүгү күрүнелерни оларның эрге-чагыргазы болгаш өндүр-чаагайы-биле катай-хаара бериптер мен, чүге дээрге ол бүгү мээң эргемде; ону күзээн кижимге берип боор мен. 7Меңээ мөгеер-ле болзуңза, бо бүгү Сээңии болур».

8[+]Иисус мынча деп харыылаан: «Бижилгеде: „Чүгле Дээрги-Чаяакчы[†] Бурганыңга мөгейип чор, чүгле Аңаа бараан бол“ – деп бижээн болгай».

9Ооң соонда эрлик Ону Иерусалимге эдертип эккелгеш, Бурганның өргээзиниң кырының эриинге тургускаш, мынча дээн: «Бурганның Оглу шын болзуңза, моон черже шурай бер, 10-11[+]чүге дээрге Бижилгеде „Ол Бодунуң төлээлеринге Сени камгалаар кылдыр чагыг бээр“ деп база „Олар сени, буттарың дашка илдикпезин дээш, холдары-биле көдүрүп аарлар“ деп бижээн ийик чоп».

12[+]Иисус мынча деп харыылаан: «„Дээрги-Чаяакчы Бурганыңны шеневе“ – деп чугаалаан болгай».

13Эрлик ынчан Иисусту күткүдерин соксаткаш, эптиг өйге чедир Ону каапкаш, чоруй барган.


Иисус Назареттиң синагогазында


(Мф. 13:53-58; Мк. 6:1-6)

14Иисус Галилеяже[†] Сүлдениң күжүнге бүргеттирген чедип келген, а Ооң дугайында дамчыыр чугаалар ол кезек черлерге тарай берген. 15[+]Ол синагогаларга[†] улусту өөреди берген, а шупту улус Ону алдаржыдып турган.

16[+]Иисус Бодунуң өзүп-доруккан хоорайы Назаретке чедип келген. Бир-ле катап Ол Бодунуң чаңчыккан аайы-биле амыр-дыш хүнүнде[†] синагогага кирип келгеш, Бижилгени номчууру-биле улус мурнунга туруп алган. 17Аңаа Исайя[†] медээчиниң[†] дүрүг-номун[†] ап бергеннер. Ол номну чада туткаш, мынча деп бижээн черни тып алган:

18-19[+][+][+][+]«Дээрги-Чаяакчының Сүлдези мени бүргээн-дир –
Ол мени түрегдээннерге буянныг медээни[†] дыңнатсын дээш[*] шилип чаап каан.
Ол Мени туттурганнарга хосталганы, согурларга каракталырын,
дарлаттырганнарга адырлып хосталырын чарлаары-биле база
Дээрги-Чаяакчының өршээлиниң чылы келгенин медеглээри-биле чоруткан».

20Иисус номну дүргеш, бараан болукчуга берипкеш, олуруп алган. Синагогада бүгү улустуң карактары Олче угланып келген. 21Оон Ол улуска чугаалап эгелээн: «Бөгүн Бижилгениң ол сөстери ону дыңнап турар силерниң мурнуңарга боттанып турары бо-дур».

22Шупту улус Ооң дугайында эки херечилел кылып, Ооң чугаалаан сөзүнүң чеченин аажок магадап: «А Ол Иосифтиң[†] оглу эвес ийикпе?» – дижип турган.

23[+]Иисус оларга мынча дээн: «Чугаажок-ла, силер Меңээ: „Эмчи, бодуңну бодуң экиртип ал“ деп үлегер домактың чугаалааны ышкаш, „Капернаум хоорайга чүнү кылып турганыңны дыңнаан бис, ону маңаа, төрээн чериңге база кылып көрем“ – дижир боор силер». 24[+]Улаштыр мынча дээн: «Ынчалза-даа силерге алыс шынны чугаалап тур мен: Бурганның кандыг-даа медээчизин ооң төрээн черинге хүлээп көрбес болур. 25[+]Ылап шынын силерге чугаалап тур мен: Илия[†] медээчиниң чурттап турган үезинде, кажан үш чыл алды ай дургузунда дээр кааңнап, бүгү чуртка кончуг улуг аш болу бергенде, Израильге дыка хөй дулгуяк кадайлар турган. 26[+]Ындыг-даа болза, Бурган[†] Илияны өске кымче-даа эвес, а Сидон хоорай чоогунда Сарепта деп черде чурттаан дулгуяк кадайже чоруткан чүве-дир. 27[+][+]Элисей[†] медээчиниң чурттап турган үезинде Израильге кежи аарыг хөй улус турган, ындыг-даа болза, Сирия чурттуг Неемандан[†] аңгыда, оларның чаңгызын-даа Бурган арыглаваан[†] чүве-дир».

28Ону дыңнааш, синагогада шупту улус килеңней[†] берген. 29Олар тура халышкаш, Иисусту хоорайдан үндүр сывырып, Ону кадыр элден дүжүр октаптар дээш, хоорайның турары дагжыгаш кырынче аппарганнар. 30[+]Ынчалза-даа Иисус улус аразы-биле өде кылаштап чоруй барган.


Иисус Капернаумнуң синагогазында


(Мк. 1:21-28)

31[+]Оон Иисус Галилеяның Капернаум хоорайынче бадып келгеш, амыр-дыш хүнүнде чонну өөредип эгелээн. 32[+]Ооң канчаар өөредип турарын шупту улус кайгап ханмаан, чүге дээрге Ооң сөзү эрге-чагыргалыг болган.

33Синагогага букшуураан бир кижи турган, ол ыыткыр алгыра берген: 34[+][+]«Эй! Назарет чурттуг Иисус, Силерге бистен чүү херегил? Силер бисти узуткаар дээш келдиңер бе? Силерни кым дээрзин билир мен, Силер – Бурганның Ыдыктыг Төлээлекчизи-дир силер!»

35[+]Иисус букка: «Ыыттава, ол кижиден үне бер!» – деп шыңгыы дужаарга, бук демги кижини улус мурнунга ойтур октааш, аңаа кандыг-даа хора чедирбейн, оон үнүп чоруй барган.

36Ону көрген улус кайгап-харап шаг болгаш, аразында мынча дижип турган: «Бо чүү мындыг чүвел? Буктарга[†] безин дужаарга, олар үнгүлей бээр, ындыг чагырга база күш ол Кижиде бар деп аан?» 37Ооң дугайында дамчыыр чугаа ол кезек черлерни бир кылдыр тарай берген.


Иисустуң аарыг кижилерни экирткени


(Мф. 8:14-17; Мк. 1:29-34)

38[+]Синагогадан үнгеш, Иисус Симоннуң бажыңынче чорупкан; а Симоннуң кат-иези халыын аарыгдан аарааш, аажок эъди изип чыдар боорга, аңаа дузалап көөрүн Иисустан дилээннер. 39Ол чыткан херээжен кижиниң кырынче ээккеш, халыын аарыгга соксаарын дужаарга, оозу херээженни каапкаш барган. Симоннуң кат-иези дораан-на туруп келгеш, оларга бараан болуп кирипкен.

40Хүн ажып турда, шупту улус боттарының янзы-бүрү аарыглардан аараан кижилерин Аңаа эккелгеш туруп берген. Иисус кижи бүрүзүнге холу-биле деггеш, экиртип турган. 41[+][+]Хөй кижилерден буктар: «Силер – Бурганның Оглу-дур силер!» – деп кышкырбышаан, үне халчып турганнар. Ынчалза-даа Ону Христос[†] деп билир дээрзин чугаалаарын Иисус оларга хоруп каан.


Иисустуң Иудеяга суртаалдааны


(Мк. 1:35-39)

42[+]Даң адып кээрге, Иисус озалааш черже чорупкан. А чон Ону дилеп эгелээш, тып чеде бергеш, салбайн арттырып аарын бодап, чорбайн көөрүн ээрежип шаг болган. 43[+]Ынчалза-даа Ол оларга мынча дээн: «Мен Бурганның Чагыргазының[†] дугайында Буянныг Медээни өске хоорай-суурларга база суртаалдаар ужурлуг мен; ол дээш Мени чоруткан болгай». 44Ынчангаш Иисус Иудеяның[*] синагогаларынга суртаалдап чоруп берген.

#### 5


Иисустуң баштайгы өөреникчилерин кый деп алганы


(Мф. 4:18-22; Мк. 1:16-20)

1[+]Бир-ле катап Иисус[†] Геннисарет хөлдүң чанынга турда, чон Бурганның сөзүн дыңнаар дээш, Ону ол-бо чүктен кызып, бөлдүнчүп келген. 2Иисус хөлдүң кыдыынче үндүр тыртып каан ийи хемеден көрүп каан. Балыкчылар хемелеринден дүшкеш, четкилерин чуп турар болган. 3Симон Пётрнуң хемезинге кээп турупкаш, Иисус эриктен элээн ырадыр эжиндире бээрин оон дилээн. Ооң соонда олуруп алгаш, чонну хемеден өөредип эгелээн.

4[+]Өөредирин төндүрүпкеш, Ол Симонга: «Терең черже эжиндире бер. Четкилерни балык тудары-биле салыптыңар» – дээн.

5Симон Аңаа мынча деп харыылаан: «Башкы, бис дүннү өттүр балыктааш, чүнү-даа тудуп албадывыс. Ынчалза-даа Силерниң айтыышкыныңар аайы-биле кылып, четкилерни салыптайн». 6Ынчаар кылгаштың, олар эңдерик хөй балык тудуп алган, харын-даа оларның четкилери тывыштың аарындан үстүп турган. 7Балыкчылар ынчан өске хемеде олурган эштерин дузалажып кээр кылдыр медээлээрге, олар эжиндирип келгеш, ийи хемени балык-биле сугже дүжер чыгыы кылдыр чыък долдур чүдүрүп алганнар.

8[+]Ону көргеш, Симон Пётр Иисустуң мурнунга дискектенип ора дүшкеш: «Мени каапкаш барыңар, Дээргим! Бачыттыг кижи-дир мен!» – дээн. 9Ынча хөй балык туттунганын көргеш, Пётр болгаш ооң кады чораан эштери аажок кайгааннар. 10[+]Оларның аразынга Симоннуң кады ажылдап турган улузу – Зеведейниң оолдары Иаков[†] биле Иоанн[†] база турган.

Иисус оон Симонга мынча дээн: «Кортпа, моон соңгаар кижилер тывыкчызы болур сен». 11Олар хемелерин эрикче үндүр тырткаш, хамык чүвени каапкаш, Ону эдерип чорупканнар.


Кежи аарыг кижини экирткени


(Мф. 8:1-4; Мк. 1:40-45)

12[+][+]Бир-ле катап Иисус бир хоорайга турда, кежи аарыг кижи чедип келген. Ол Иисусту көрүп кааш, Ооң мурнунга доңгая кээп дүшкеш, мынча деп дилеп эгелээн: «Дээрги! Күзээр-ле болзуңарза, мени арыглап[†] каап шыдаар силер».

13Иисус холун сунгаш, аарыг кижиге дээскеш: «Күзеп тур мен, арыгланы бер!» – дээн. Ол дораан кеш аарыы[†] ол кижиден сойлуп калган. 14[+][+]Иисус аңаа мындыг айтыышкын берген: «Бо дугайында кымга-даа чугаалава, харын моон чоруткаш, Бурганның бараалгакчызынга[†] көстүп каг, оон Моисейниң[†] хоойлузунда[†] айытканын ёзугаар, арыгланганың дээш Бурганга өргүлден кыл. Сен ол өргүлүң-биле улуска экирээниңни херечилеп көргүскен боор сен».

15Ынчалза-даа Иисустуң дугайында дамчыыр чугаа улам нептереп, Ону дыңнаар дээн база аарыг-аржыын экиртир дээн улус Олче мөөңү-биле чыглып кээп-ле турган. 16[+]А Иисус озалааш, ээн черлерже удаа-дараа чоруп, мөргүп ап турган.


Чартыктаан кижиниң бачыттарын өршээгени


(Мф. 9:1-8; Мк. 2:1-12)

17[+]Бир-ле катап Иисус чонну өөредип орда, Галилеяның[†] база Иудеяның бүгү суурларындан болгаш Иерусалимден чыглып келген фарисейлер биле ном-хоойлу тайылбырлакчылары база Ооң дыңнакчыларының аразынга олурганнар. Дээрги-Чаяакчының аарыг кижилерни экиртир күчү-күжү Иисуста бар турган. 18Элээн каш кижи чартыктаан эжин дөжээ-биле катай көдүрүп эккелгеш, ону Иисустуң мурнунга салып каар дээш, бажыңче киирерин оралдажы берген. 19Кижиниң хөйүнден эрттире бээр арга тып чадааш, олар бажың кырынче үнгеш, дээвиирни үттеп-часкаш, ол кижини дөжээ-биле катай улус ортузунче, мырыңай Иисустуң мурнунче дүжүрүп келгеннер. 20[+][+]Оларның ындыг бүзүрелин[†] көргеш, Иисус чартыктаан кижиге мынча дээн: «Өңнүк, бачыттарың өршээттинген-дир».

21[+][+]Ном-хоойлу тайылбырлакчылары болгаш фарисейлер ажынып, иштинде мынча деп бодааннар: «Кым Мен деп бодап, Бурганны дорамчылаары ол? Бургандан аңгы кым бачытты өршээп шыдаар эргелигил?»

22Иисус оларның бодалдарын билир болгаш, мынча деп харыылаан: «Силер чүректериңерде чүге ынчаар бодап орарыңар ол? 23Чүү беленил? „Бачыттарың өршээттинген-дир“ – дээри бе азы: „Туруп келгеш, чорувут“ – дээри бе? 24Ынчаарга Кижи амытан Оглу[†] чер кырынга бачыттарны өршээр эргелиг дээрзин билип алыңар…» – Иисус оон чартыктаан кижиге мынча дээн: «Туруп келгеш, дөжээңни алгаш, бажыңыңче чорувут!»

25Демгизи ол дораан оларның мурнунга туруп келгеш, бодунуң дөжээн алгаш, Бурганны алдаржытпышаан, бажыңынче чорупкан. 26Шупту улус кайгай берип, Бурганны алдаржыдып турган. Аңаа чыылганнар коргуп-сүртеп: «Бис бөгүн кайгамчык херектерни көрдүвүс!» – деп турганнар.


Иисустуң Матфей Левийни кый дээни


(Мф. 9:9-17; Мк. 2:13-22)

27Ооң соонда Иисус дашкаар үнүп келген. Үндүрүг хавырар черинге бодунуң ажылын кылып олурган Левий дээр кижини көрүп кааш, Иисус аңаа: «Мени эдерип чорувут» – дээн. 28Левий туруп келгеш, хамык чүвезин каапкаш, Иисусту эдерип чорупкан.

29[+]Оон Левий бодунуң бажыңынга Иисусту хүндүлеп, улуг дой кылган. Дойга дыка хөй үндүрүг хавырыкчылары[†] база өске-даа улус чыглып кээп, олар-биле кады чемненгеннер. 30[+]Ном-хоойлу тайылбырлакчылары болгаш фарисейлер Иисустуң өөреникчилеринге[†] мынча деп хыйланып турганнар: «Силер чүге үндүрүг хавырыкчылары болгаш бачыттыг кижилер-биле кады ижип-чип турарыңар ол?»

31Иисус ону дыңнааш, мындыг харыы берген: «Эмчи кадык эвес, а аарыг улуска херек болгай. 32[+][+]Мен „Актыг, бачыт[†] чок бис“ дээр улусту эвес, а бачыттыг улусту бачыттарын миннип, Бурганче эглиринче кыйгырар дээш келген мен!»


Шээрленириниң дугайында


(Мф. 9:14-17; Мк. 2:18-22)

33[+][+]Ынчан улус Иисуска мынча дээн: «Иоанның өөреникчилери үргүлчү шээрленир база мөргүүр-дүр, фарисейлерниң-даа өөреникчилери база ындыг-дыр, а Силернии күзээнде-ле ижип-чип турар-дыр».

34[+]Иисус мынча деп харыылаан: «Куда доюнга күдээ оол-биле кады келген ооң эштери оолдарны, күдээ оол олар-биле кады орда, шээрлениринче[†] албадап болур бе? 35[+]Ынчалза-даа күдээ оолду олардан чарып аппаар үе кээрге, олар ынчан шээрлени бээр».

36Оон Иисус оларга угаадыглыг чугаа[†] чугаалап берген: «Эрги хепке кым-даа чаа хептен ора тырткан чамашкы салбас. Ынчаар болза, чаа хеп сандан үнер, а эрги хепке чаа хептен алган чамашкы салырга, таарышпайн баар. 37Кым-даа чаа араганы эрги көгээржикче кутпас. Ынчаар болза, чаа арага эрги көгээржикти деже тептер, ынчан арага-даа төктүп каар, көгээржик-даа сандан үнер. 38Чаа араганы чаа көгээржикче кудар херек[*]. 39Ол ышкаш эрги арага ишкен кижи чаа арага күзевес, чүге дээрге: „Эргизи эки-дир“ – дээр».

#### 6


Амыр-дыш хүнүнүң дугайында


(Мф. 12:1-14; Мк. 2:23–3:6)

1[+]Бир-ле катап амыр-дыш хүнүнде[†][*] Иисус[†] тарып каан шөлдү таварты бар чыдырда, Ооң өөреникчилери[†] сыпта тараа баштарын үзе соккаш, холу-биле ууштап чий бергеннер. 2[+]Чамдык фарисейлер: «Амыр-дыш хүнүнде кылырын ыдыктыг хоойлу[†] хораан чүвени силер чүге кыла бердиңер?» – деп айтырганнар.[*]

3[+]Иисус оларга мынча деп харыылаан: «Боду-даа, кады чораан өөрү-даа аштай бээрге, Давид[†] хаанның чүнү кылганын номчувааныңар ол бе? 4[+]Ол Бурганның өргээзинче киргеш, чүгле Бурганның бараалгакчылары[†] чип болур ужурлуг ыдыктаан хлебти[†] алгаш, боду чий бергенин база кады чораан өөрүнге чирткенин билбес силер бе?» 5Оон мынча деп немеп каан: «Кижи амытан Оглу[†] – амыр-дыш хүнүнүң безин Дээргизи-дир!»

6[+]Өске-бир амыр-дыш хүнүнде Иисус чонну өөредири-биле база-ла синагогага[†] кирип келген. Аңаа оң холу када берген кижи турган. 7[+]Ном-хоойлу тайылбырлакчылары болгаш фарисейлер Иисусту буруудадыр чылдагаан тып алыр сорулга-биле, Ол амыр-дыш хүнүнде экирти бербес ирги бе деп, кичээнгейлиг хайгаарап турганнар. 8Иисус оларның бодалдарын билир болгаш, када берген холдуг кижиге: «Бээр тургаш, улустуң ортузунче үнүп кел» – дээн. Демгизи тургаш, улустуң ортузунче үнүп келген.

9[+]Иисус ынчан оларга мынча дээн: «Силерге Мен айтырыг салыйн: амыр-дыш хүнүнде чүнү кылыр ужурлугул: буянны бе азы бузутту бе? Амы-тынны камгалап аар бе азы узуткаар бе?» 10[+]Иисус оларның шуптузун эргий кайгааш, демги кижиге мынча дээн: «Холуң бээр сун». Ол сунуп бээрге, ооң холу кадык апарган. 11Фарисейлер[†] болгаш ном-хоойлу тайылбырлакчылары хорадаанындан өдү чарлы бер чазып, Иисусту канчапса экил дээрзин аразында чугаалажы бергеннер.


Иисустуң он ийи элчинни шилип алганы


(Мф. 10:1-4; Мк. 3:13-19)

12Иисус ол хүннерде дагже мөргүүрү-биле[†] үне бергеш, дүннү өттүр Бурганга мөргүп келген. 13Хүн үнүп кээрге, Ол Бодунуң өөреникчилерин кый деп алгаш, оларның аразындан он ийизин шилээш, элчиннер[†] деп адап каан. 14[+]Оларның аттары бо-дур: Иисустуң Пётр деп адааны Симон, ооң дуңмазы Андрей, Иаков,[†] Иоанн,[†] Филипп, Варфоломей, 15[+]Матфей, Фома, Алфейниң оглу Иаков, Зилот[†][*] деп адаткан Симон, 16[+]Иаковтуң оглу Иуда[†] болгаш сөөлүнде барып саттыныкчы апарган Иуда Искариот.


Ылап шын амыр-чыргалдыг улус


(Мф. 4:23–5:12)

17Олар-биле кады дагдан бадып келгеш, Иисус оргу шынаага[†] доктаап туруп алган. Аңаа Ооң дыка хөй өске өөреникчилери болгаш бүгү Иудеядан, Иерусалимден, а ол ышкаш далай эриинде турар Тир, Сидон хоорайлардан келген эңдерик чон чыглып келген. 18Олар Иисусту дыңнаар дээш база аарыг-аржыындан экириир дээш кээп турганнар, а букшуураан улус база экирип турган. 19[+]Кижи бүрүзү Аңаа холу-биле дээй кааптарын оралдажып, чүткүп турган, чүге дээрге бүгү улусту экиртиптер күчү-күш Оон үнүп турар болган.

20[+]Бодунуң өөреникчилерин эргий көргеш, Иисус мынча дээн:

«Ядыылар[*], амыр-чыргалдыг силер, чүге дээрге Бурганның Чагыргазы[†] силернии болур.

21[+][+]Ам аштап-суксааннар, амыр-чыргалдыг силер, чүге дээрге тода бээр силер.

Ам муңгарап ыглааннар, амыр-чыргалдыг силер, чүге дээрге каттыржып-хөглей бээр силер.

22[+]Кижи амытан Оглу дээш улус силерге көөр хөөн чок болуп, силерни дорамчылаар база үндүр-киир сывыртаар, ат-алдарыңарны бужартадыр болза, ынчан амыр-чыргалдыг силер. 23[+]Ол хүн кээрге, аажок өөрүп-байырлаңар, чүге дизе силерни аажок улуг шаңнал дээрде манап турар. Силерни көөр хөңнү чок улустуң өгбелери Бурганның медээчилерин[†] база-ла шак ынчалдыр аажылап чорааннар.

24[+]А байлар, ат болур силер, чүге дээрге боттарыңарның аргалалыңарны шагда-ла алган силер.

25[+][+]Ам эмин эрттир тотканнар, ат болур силер, чүге дээрге аштап-суксай бээр силер.

Ам каттыржып турарлар, ат болур силер, чүге дээрге ыглап-сыктап, ондап-остай бээр силер.

26[+]Хамык улус силерниң дугайыңарда экини чугаалаар болза, ат болур силер, оларның өгбелери меге медээчилерни база-ла шак ынчалдыр хүлээп ап чораан».


Дайзыннарыңарга ынак болуңар


(Мф. 5:38-48)

27«Ынчалза-даа силерге, Мени дыңнап турар улуска, чугаалап тур мен: дайзыннарыңарга ынак болуңар, силерни көөр хөңнү чок улуска буяндан кылып чоруңар, 28[+]силерни каргап турарларны алгап-йөрээңер база силерни дорамчылап турарлар дээш мөргүңер. 29[+]Сээң бир чаагыңче дажыпкан кижиге өске чаагың база дөгеп бер. Сээң тонуң хунаап ап турар кижиге хөйлеңиң база уштуп бер. 30[+]Сенден кым-даа диленип кээр болза, беривит; сээң чүвең алган кижиден орнун дедир негеве.

31[+]Силерге улус кандыг хамаарылгалыг боорун күзей-дир силер, улуска база шак ындыг хамаарылгалыг болуңар. 32Чүгле силерге ынак улуска ынак болзуңарза, чүнүң-биле өскелерден дээредээр силер? Бачыттыглар база оларга ынак улуска ынак болгай. 33Чүгле силерге буян кылып чоруур улуска буян кылыр болзуңарза, силер кандыг ачы-хавыяалыг болур силер? Бачыттыглар база ынчаар кылып чоруур болгай. 34Дедир эгидип бээр боор деп идегээриңер улуска чээлиге бээр болзуңарза, өскелерден чүнүң-биле дээредээр силер? Бачыттыглар база, дедир ынча хирени алыр дээш, бачыттыгларга чээлиге берип турар болгай. 35[+]А силер дайзыннарыңарга ынак болуңар база оларга буяндан кылыңар, орнун дедир эгидип алыр дивейн, чээлиге бериңер. Ынчан силерниң шаңналыңар улуг болур база Дээди Өрүкү Бурганның ажы-төлү болур силер, а Ол өөрүп четтирерин билбес-даа улуска, бузуттуг-даа улуска буянныг болгай. 36[+]Адаңарның өршээлдии дег, силер база өршээлдиг болуңар».


Өскелерни шиитпеңер


(Мф. 7:1-5)

37[+][+][+]«Кымны-даа шиитпеңер, Бурган[†] ынчан силерни база шиитпес; буруудатпаңар, Ол ынчан боттарыңарны база буруудатпас; өршээңер, Ол ынчан боттарыңарны база өршээр. 38[+][+]Бериңер, Бурган силерге база бээр. Элбек-долу, дыгып-тыраан, харын-даа эриин ажып турар хемчээл-биле силерге узуп бээр, чүге дээрге кандыг хемчээл-биле хемчээп бээр-дир силер, Бурган силерге база ынчалдыр хемчээп бээр».

39[+]Иисус оларга мындыг угаадыглыг чугаа[†] база чугаалап берген: «Бир согур кижи өске согур кижини чедип алгаш, баштап шыдаар бе? Олар ийилээ оңгарже кээп дүшпес чүве бе? 40[+]Өөреникчи башкызындан бедивес, ынчалза-даа эчизинге чедир өөренген кижи башкызы дег апарып болур. 41Бодуңнуң карааңда чудукту эскербейн тургаш, эжиңниң караанда чартыны чүге эскерип каар сен? 42Азы бодуңнуң карааңда чудукту эскербейн тура, эжиңге канчап: „Эжим, сээң карааңда чартыны ап кааптайн“ – дээр сен? Ийи арынныың ол-дур! Баштай бодуңнуң карааңда чудукту уштуп каавыт, эжиңниң караанда чартыны канчаар уштурун ынчан көрүп каар сен».


Ыяш биле ооң чимизи


(Мф. 7:17-20; 12:33-35)

43«Багай чимис бээр эки ыяш чок, чаагай чимис бээр багай ыяш база чок. 44Кандыг-даа ыяшты ооң чимизинден билип аар. Харагандан фига чимизи чыгбазын база ыт-кадындан виноград[†] чимизи чыгбазын кым-даа билир. 45[+][+]Буянныг кижи бодунуң чүрээнге шыгжап чорааны буянны уштуп бээр, а бузуттуг кижи бодунуң чүрээнге чыып чорааны бузутту уштуп бээр, чүге дээрге кижиниң чүрээн долган чүве ооң аксындан үнер».


Ийи аңгы бажың таваа


(Мф. 7:24-27)

46[+]«Мени чүге „Дээрги, Дээрги“ деп адаар силер, а Мээң чугаалааным ёзугаар чүге кылбас силер? 47Менче келгеш, Мээң сөстеримни дыңнап алгаш, чугаалаан аайым-биле кылып чоруур кижи кымга дөмей боорун Мен ам силерге көргүзүп берейн. 48[+]Ындыг кижи бажың тударда, черни ханыладыр каскаш, таваан даш кырынга салып алган тудугжуга дөмей боор. Үерлээн суг келгеш, ооң бажыңын хөме алза-даа, ону шимчедип шыдавас, чүге дээрге ыяк быжыг кылдыр тудуп каан-дыр. 49А Мээң сөзүмнү дыңназа-даа, ону сагывас кижи таваан салбайн, бажың туткан кижиге дөмей-дир. Үер суу хөме алырга, ооң бажыңы дораан буступ кээп дүжер. Ол бажыңдан чүгле бузундулар артар».

#### 7


Чүс шериг баштыңчызының чалчазын экирткени


(Мф. 8:5-13)

1Чонга чугаазын төндүргеш, Иисус[†] Капернаумга чедип келген. 2Аңаа бир чүс шериг баштыңчызының аажок үнелээр чалчазы аарааш, өлүрүнүң кырында чыткан. 3Ол чүс шериг баштыңчызы Иисустуң дугайында дыңнап кааш, Ол чедип кээп, ооң чалчазын экиртип берзин деп дилээр кылдыр, иудей баштыңнарны[†] Олче чорудупкан. 4[+]Олар Иисуска чедип келгеш, мынча деп дилээннер: «Силерниң ачы-дузаңар алырынга чүс шериг баштыңчызы төлептиг кижи. 5Ол бистиң чонга ынак-тыр, харын-даа биске синагога[†] безин туттуруп берди».

6Иисус олар-биле кады чорупкан. Ол ооң бажыңынга чоокшулап кээрге, чүс шериг баштыңчызы Аңаа мынча деп дамчытсын дээш, эштерин чорудупкан: «Дээрги, бодуңарны хей-ле човатпаңар, Силерни бажыңымче киирип, хүлээринге төлеп чок кижи-дир мен. 7[+]Ынчангаш бодумну төлептиг эвес деп санааш, Силерге бодум барбааным ол. Силер чүгле дужаап көрүңерем, ынчан мээң чалчам экирий бээр. 8Мен бодум чагырга адаанда кижи-дир мен, ол ышкаш мээң чагырганым шериглер база бар. Оларның бирээзинге: „Бар“ – дээримге, бар чыдар; өскезинге: „Бээр кел“ – дээримге, чедип кээр; чалчамга: „Мону кыл“ – дээримге, кылып каар болгай».

9Ындыг сөстер дыңнааш, Иисус кайгай берип, Бодун эдерип чораан чонче эргилип келгеш, мынча дээн: «Израиль[†] чон аразынга безин мындыг улуг бүзүрелге[†] таварышпаанымны силерге чугаалап тур мен». 10Сөс чедирип чораан улус чүс шериг баштыңчызының бажыңынче ээп келгеш, аарыг чалчаның экирий бергенин көрүп кааннар.


Дулгуяк кадайның оглун диргискени

11Ооң соонда үр болбаанда, Иисус Наин дээр хоорайже чорупкан. Ооң өөреникчилери[†] болгаш өске хөй чон Ону эдерип чораан. 12Иисус ол хоорайның хаалгазынга[†] чоокшулап кээрге, оон дулгуяк иениң эр чаңгыс оглу болур өлген кижини үндүрүп бар чыткан, а иени хөй чон эдерип чораан. 13[+]Аваны көрүп кааш, Дээрги Иисус ону кээргей бергеш: «Ыглавайн көр» – деп дилээн. 14[+]Иисус кылаштап баргаш, өлүг мага-бот салган хааржакка дээптерге, ону көдүрүп чораан улус тура дүшкен. Ол ынчан: «Аныяк оол! Сеңээ чугаалап тур мен: туруп кел!» – дээн. 15[+]Өлүг чыткаш, дирлип келген кижи ковайгаш, чугааланып эгелээрге, Иисус ону иезинге хүлээдип берген.

16[+]Улус шупту коргуп-сүртээш, Бурганны алдаржыдып: «Өндүр улуг медээчи[†] биске чедип келди. Бурган[†] Бодунуң чонун камгалаар дээш келген-дир» – деп турган. 17Иисустуң дугайында ындыг медээ бүгү Иудеяга база ооң чоок-кавызы черлерге тарай берген.


Иоанн Медеглекчиниң дугайында


(Мф. 11:2-19)

18Иоанның[†] өөреникчилери ол бүгүнүң дугайында аңаа чугаалап чеде бергеннер. 19[+]Иоанн оларның ийизин кый деп алгаш, Дээрги Иисустан мынча деп айтырары-биле айбылапкан: «Чедип кээр ужурлуг Кижи Силер силер бе азы өскезин манаар бис бе?»

20Олар Иисуска келгеш: «Бисти Иоанн Медеглекчи Силерден: „Чедип кээр ужурлуг Кижи Силер бе азы өскезин манаар бис бе?“ – деп айтырары-биле чорудупту» – дээннер.

21Иисус ынчан хөй улусту аарыг-аржыындан, аза-бугундан экиртип, арыглап[†] каан, хөй согур кижилерни каракталдырып каан турган. 22[+]Ол айбычыларга мынча деп харыылаан: «Силер баргаш, көрген, дыңнаан чүвеңерни Иоаннга чугаалап чедиңер: согурлар каракталып, аскактарның буду бастынып, кеш аарыглыглар арыгланып, дүлейлерниң кулаа дыңнай берип, өлгеннер катап дирлип база ядыыларга Буянныг Медээни[†] дыңнадып турар-дыр деңер. 23[+]Меңээ бүзүрелин чидирбес кижи амыр-чыргалдыг болур».

24[+]Иоанның айбычылары чоруй баарга, Иисус чонга ооң дугайында чугаалап эгелээн: «Ээн кургаг ховуже чүнү көөр дээш барып чордуңар? Хатка чайгаткан кулузунну бе? 25Ындыг эвес болза, чүнү көрүп чордуңар? Каас-коя хептиг кижини бе? Ынчалза-даа каас-коя хеп кедер база бай-шыырак чурттап чоруур улус хааннар ордуларынга турар болгай. 26[+]Чүнү көөр бис деп бодадыңар? Бурганның медээчизин бе? Ийе, медээчини. Харын-даа силерге чугаалап тур мен: Иоанн – медээчиден-даа артык кижи-дир. 27[+]Бижилгеде ол дугайында Бурганның: „Көр даан, Мээң төлээм Сээң мурнуңда орукту белеткеп берзин дээш, Сени мурнай ону чорудуп тур мен“ – дээн кижизи ол-дур. 28[+]Чер кырынга чурттап чораан бүгү улустуң аразында Иоанндан артык кижи чогун Мен силерге чугаалап тур мен, ындыг-даа болза, Бурганның Чагыргазында[†] эң чөгенчиг кижи оон улуг болур.

29[+]Бүгү чон, оон туржук, үндүрүг хавырыкчылары[†] безин Иоанның суртаалын дыңнааш, Бурганның бодалын шын деп хүлээп көргеш, аңаа барып, сугже суктуруп алганнар-дыр. 30А фарисейлер болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары Бурганның күзел-соруун хүлээп албайн, сугже суктурарындан[†] ойталааннар-дыр.

31Ынчангаш бо салгалдың улузун Мен кымның-биле деңнээйн? Кандыг улузул ол? 32Олар кудумчуга олуруп алгаш, бот-боттарынга:

„Бис силерге лимбилеп бердивис,
а силер самнавадыңар;
бис силерге кажыыдал ыры ырлап бердивис,
а силер ыглашпадыңар“ – деп алгырышкан бичии уруглар олчаан-дырлар.

33[+]Иоанн Медеглекчи чедип келгеш, хлеб-даа чивес, арага-даа ишпес боорга, силер ону: „Букшуураан-дыр“ – деп баар-дыр силер. 34[+][+]Кижи амытан Оглу[†] чедип келгеш, чемненир, ижер боорга, силер Ону: „Көрүңер даан, чазый, арагачы хей-дир, үндүрүг хавырыкчылары болгаш бачытка борашканнарның өңнүү-дүр“ – деп баар-дыр силер. 35А мерген угаан бүгү үре-түңнели-биле шынзыттынар».


Иисустуң буттарын чаап берген херээжен кижи


(Мф. 26:6-13; Мк. 14:3-9; Ин. 12:1-8)

36Фарисейлерниң[†] бирээзи Иисусту кады чемнениринче чалаарга, ол фарисейниң бажыңынга келгеш, хөлестеп чыдып алган. 37Ол өйде ук хоорай чурттуг бир-ле бачыттыг херээжен кижи Иисустуң фарисейниң бажыңында чемненип олурарын билип алгаш, ынаар чаагай чыттыг үс куткан алебастр сава эккелген. 38Ол Иисустуң артынга, Ооң буттарының чанынга туруп алгаш, ыглап-сыктай берген. Ооң карааның чажы Иисустуң буттарынче дамдылаарга, ол бажының дүгү-биле оозун чодуп, Ооң буттарын ошкап база чаагай чыттыг үс-биле чаап берип турган. 39[+]Иисусту чалаан фарисей ону көргеш, иштинде бүдүү чугааланган: «Бо кижи ылап-ла Бурганның медээчизи турган болза, Аңаа дээп турар херээжен – бачыттыг кижи дээрзин Ол билгей эртик».

40Иисус аңаа: «Симон! Мен сеңээ бир чүве чугаалаайн дээш» – дээн.

Демгизи: «Чугаалап көрүңер, Башкы» – деп харыылаан.

41[+]Иисус мынча дээн: «Чээли бээр бир кижиге өрелиг ийи кижи турган: бирээзи беш чүс, өскези бежен мөңгүн чоос өрелиг чүве-дир. 42[+]Кайызының-даа өре төлээр харыы чок боорга, ол ийилдирзиниң өрезин өршээген. Чугаалап көрем, оларның кайызы аңаа артык ынак болурул?»

43Симон: «Ооң хөй өрезин өршээгени кижи деп бодаар мен» – деп харыылаан.

Иисус аңаа: «Сен шын шиитпирледиң» – дээн. 44Оон херээжен кижиже эргилип келгеш, Иисус Симонга мынча дээн: «Бо херээжен кижини көрүп тур сен бе? Мен сээң бажыңыңга кирип келдим, ынчаарга сен Меңээ бут чуур суг безин бербедиң, а ол Мээң буттарымны карааның чажы-биле чуггаш, бажының дүгү-биле чодуп берди. 45Сен Мени мендилеп тургаш, безин ошкавадың, а ол бо бажыңга келгенимден бээр, Мээң буттарымны соксаал чок ошкап келди. 46[+]Сен Мээң бажымны үс-биле чагбадың, а ол улуг үнелиг чаагай чыттыг үс-биле Мээң буттарымны чаап берди. 47Сеңээ чугаалап тур мен: ооң хөй бачыттары өршээттинген болгаш, ынакшылы ындыг улуг болган-дыр. А эвээш-биче бачыттары өршээттинген кижиниң ынакшылы база бичии боор».

48[+]Ооң соонда Иисус демги херээженге: «Бачыттарың өршээттинген-дир» – дээн.

49Өске аалчылар дөгерези аразында: «Бачыттарны безин өршээп турар бо чүү ындыг Кижил?» – деп айтыржып турган.

50[+]А Иисус ол херээженге: «Бүзүрелиң сени камгалап кагды, амыр-тайбың чоруй бар» – дээн.

#### 8


Иисусту эдерип чораан херээжен улус

1[+]Ооң соонда Иисус[†] Бурганның Чагыргазының[†] дугайында Буянныг Медээни[†] суртаалдап, хоорай, суурларны эргий кезип чорупкан. Ооң-биле кады он ийи элчини[†] болгаш 2[+][+]Ооң буктардан[†] адырып база аарыг-аржыктан экиртип кааны элээн каш херээжен кижи чораан: бодундан чеди букту Аңаа үндүр сывырткан Магдалина деп аттыг Мария,[†] 3[+]Иродтуң бажың эргелекчизи Хузаның кадайы Иоанна,[†] Сусанна база өске-даа хөй херээжен улус ол чүве-дир. Олар хууда эт-хөреңгизи-биле Иисуска болгаш Ооң өөреникчилеринге[†] дузалажып турганнар.


Тараа чажыкчызының дугайында


(Мф. 13:1-9; Мк. 4:1-9)

4Өске хоорайлардан Иисуска кээп турган хөй чон чыглы бээрге, Ол оларга мындыг угаадыглыг чугаа[†] чугаалаан: 5«Тараа чажыкчызы үрезин чажып үнүп келген. Үрезинин чажып турда, чамдыктары орук кыдыынга кээп дүжерге, оларны таптай базып каапкан база дээрниң куштары соктап чипкен. 6Чамдыктары сай-даштыг черже кээп дүшкеш, шымырарып үнүп келгеш-ле, кадып калган, чүге дээрге оларга өл-шык чедишпээн. 7[+]Өскелери тенниг үнүш үнер черже кээп дүжерге, тенниг үнүш өзүп келгеш, оларны боой базырыпкан. 8[+]Артканнары үнүш-дүжүткүр хөрзүннүг черже кээп дүшкеш, мандып өскеш, чашканындан чүс катап хөй дүжүт берген».[*] Ону чугаалап дооскаш: «Дыңнаар кулаа бар кижи дыңназын!» – деп кыйгырган.


Угаадыглыг чугааның утказы


(Мф. 13:10-23; Мк. 4:10-25)

9Иисустуң өөреникчилери бо угаадыглыг чугааның утказын Оон айтырганнар. 10[+][+]Ол мынча дээн: «Силерге Бурганның Чагыргазының чажыттарын билип алырын хайырлаан-дыр, а өске улус көрзе-даа, эскербезин база дыңназа-даа, билбезин дээш, оларга чүгле угаадыглыг чугаалар хайырлаан-дыр. 11[+]Бо угаадыглыг чугааның утказы мындыг: үрезин дээрге Бурганның медээзи-дир. 12Орук кыдыынга кээп дүшкеннери дээрге медээни дыңнап турар кижилер-дир. Ынчалза-даа ооң соонда оларга эрлик чедип келгеш, дыңнаан чүвезинге бүзүрей бербезиннер база камгалал[†] албазыннар дээш, оларның чүректеринден медээни алгаш баар. 13[+]Сай-даштыг черже кээп дүшкеннери дээрге медээни дыңнааш, өөрүшкү-биле хүлээп алыр, ынчалза-даа дазылы чок кижилер-дир. Олар элээн үе дургузунда бүзүреп-даа турза, шенелделер үези кээрге, Бургандан хая көрнү бээрлер. 14[+][+]Тенниг үнүш үнер черже кээп дүшкеннери дээрге, өске улус ышкаш, медээни дыңнап турар кижилер-дир. Ынчалза-даа олар ажаанзырал-човаанга, байлакшылга база амгы амыдыралының чыргал-таалалынга элзеттиргеш, оон оспаксырай бээр, оларның үрезини дүжүт бербес. 15[+]Үнүш-дүжүткүр хөрзүннүг черже кээп дүшкеннери дээрге медээни дыңнааш, ону боттарының буянныг болгаш арыг[†] чүректеринге кадагалап шыгжааш, туруштуг чоруунуң ачызында дүжүдүн бээр кижилер-дир.

16[+]Кым-даа болза чырыткыны кывыскаш, ону сава-биле дуй базырбас азы орун адаанга салбас, харын кирген улус чырыкты көрзүн дээш, колдуга салып каар. 17[+]Көстүп келбес кандыг-даа чажыт чүве чок база ажыттынып билдине бербес кандыг-даа ажытталчак бүдүү чүве чок. 18[+]Ынчангаш канчаар дыңнап турарыңарже кичээнгейден салыңар: чүге дээрге кымда чүве барыл, аңаа оон-даа хөйнү бээр, а кымда чүве чогул, ооң „бодумнуу-дур“ деп бодаар чүвезин безин хунаап аар».


Иисустуң ёзулуг өг-бүлези


(Мф. 12:46-50; Мк. 3:31-35)

19[+]Иисуска бир-ле катап авазы биле дуңмалары[*] чедип келгеш, Ону үглээн чон дыка хөй болганындан, Олче эртер дээш чадап кааннар. 20Иисуска улус мынча дээн: «Аваңар база дуңмаларыңар даштын Силерни көрүксеп турлар».

21[+]Ол мынча деп харыылаан: «Мээң авам база ха-дуңмам[†] дээрге Бурганның чугаалаан чүүлүн дыңнааш, сагып чоруур улус ол-дур».


Иисустуң чалгыгларны томаартканы


(Мф. 8:23-27; Мк. 4:35-41)

22[+]Бир-ле хүндүс Иисус Бодунуң өөреникчилери-биле кады хемеге олурупкаш, оларга: «Хөлдүң ол чарыынче кеже берээли» – дээн. Ынчангаш эжиндирип чорупканнар. 23Олар эжиндирип чоруп орда, Иисус удуп калган. А хөлге күштүг шуурган көдүрлү берген, чалгыглар ынчан хемени ажыр шаап эгелээрге, оларның байдалы озалдыг апарган.

24[+]Өөреникчилери Иисусту оттурупкаш: «Хайырааты! Хайырааты! Дүжүп өлдүвүс-ле!» – дээннер.

Ол оттуп келгеш, шуурган биле калчаараан сугну: «Соксаңар!» – деп хоруурга, олар оожургай берген. 25Ол ынчан өөреникчилеринге: «Силерниң бүзүрелиңер[†] кайы чүвел?» – дээн.

Олар кайгап-магадааш база коргуп-сүртээш, удур-дедир: «Суг биле шуурганны безин дужаарга, Аңаа чагыртып турар – бо чогум кымыл?» – деп айтыржырынга өй болганнар.


Букшуураан кижини экирткени


(Мф. 8:28-34; Мк. 5:1-20)

26Галилея[†] девискээринге дужааш эрикте чыдар Гераса[*] черинге эжиндирип келгеннер. 27Иисус эрикче дүжүп кээрге, хоорайдан Аңаа уткуштур букшуураан кижи үнүп келген. Ол кижи шагдан бээр кандыг-даа хеп кетпес, бажыңынга эвес, а хөөржүдүлге куйларынга чурттаар турган. 28[+]Иисусту көрүп кааш, ол Ооң баарынче доңгая кээп дүшкеш, ыыткыр үн-биле: «Силерге менден чүү херегил, Иисус, Дээди Өрүкү Бурганның Оглу? Силерден дилеп тур мен: мени хилинчектевейн көрүңер» – деп алгырыпкан. 29Чүге дээрге Иисус букка ол кижиден үне бээрин дужааган чүве-дир. Ооң мурнунда ол бук ону үргүлчү аайынга киирип ап келген, ынчангаш тудуп хоругдадып, илчирбе-биле холдарын, буттарын хүлүттүрүп шаг болган кижи чүве-дир. Ынчалза-даа ол илчирбени үзе соп кааптарга, демги бук ону ээнзиргей черлерже дезерин албадаар турган.

30Иисус оон: «Сээң адың кымыл?» – деп айтырган.

Ол: «Дүк-түмен» – деп харыылаан, чүге дээрге ол кижиже дыка хөй буктар кире берген болган. 31Буктар Иисустан оларны тамыже[†] чорутпазын дилеп эгелээннер.

32Ол черден ырак эвес дагга бир кодан хаван одарлап чораан. Буктар Иисустан: «Хаваннарже кире бээрин чөпшээреп көрүңер» – деп дилээннер. Ол чөпшээрепкен. 33Буктар кижиден үнгеш, хаваннарже кире бээрге, бүгү кодан кадыр элден хөлче шурай бергеш, дүжүп өлүп калган.

34Хаван кадарчылары чүү болганын көрүп кааш, маңнажып чоруткаш, хоорай биле суурларга ол бүгүнүң дугайында чугаалап четкеннер. 35[+]Улус чүү болганын көөрү-биле чыглып келген. Иисуска чоокшулап келгеш, буктарын үндүр сывыртаттырып алган кижини көрүп кааннар. Ол кижи Иисустуң буттарының чанында идик-хептиг база угааны орталаны берген олурар боорга, олар коргуп-сүртей берген. 36Болган чүүлдү көргеннер букшуураан кижиниң канчап экирээнин өске улуска чугаалап турганнар. 37[+]Гераса* чериниң бүгү чону Иисусту оларның аал-оранындан ырап чоруурун дилээн, чүге дээрге оларның кортканы ындыг күштүг болган. Ол ынчан хемезинге олурупкаш, дедир эжиндирип чоруй барган.

38Буктары үнүп чоруй барган кижи: «Мени эдертип алыңар» – деп, Иисустан дилеп шаг болган.

Ынчалза-даа Иисус ону чорудуп: 39[+]«Бажыңыңче чана бергеш, Бурганның сеңээ чүнү кылганын бирден бирээ чокка чугаалап бер» – дээн. Ол кижи чоруй баргаш, Иисустуң аңаа кандыг буян кылганын чугаалап, хоорайны бир кылдыр кезип чоруп берген.


Дарганың уруун диргискени, аарыг херээженни экирткени


(Мф. 9:18-26; Мк. 5:21-43)

40Иисус өске эрикче кежип кээрге, мөөң чон Ону мендилеп уткаан, чүге дээрге олар шупту Ону манап турган болган. 41[+]Синагога[†] даргазы Иаир дээр кижи чедип келгеш, Иисустуң мурнунче доңгая кээп дүшкеш, бодунуң бажыңынче кирерин Оон дилеп эгелээн. 42Чүге дээрге ооң он ийи хире харлыг кара чаңгыс уруу өлүрүнүң кырында чыткан.

Иисус ынаар бар чыдырда, мөөң чон Ону үглеп, сыңмарланчып турган. 43Он ийи чыл дургузунда ханы төктүп аараан херээжен кижи база аңаа турган.[*] Ол эмчилерге бүгү эт-хөреңгизин төлевирге берипкен-даа болза, чаңгызынга-даа экиртир эмнедип чадап каан. 44[+]Ол Иисустуң артынга чедип келгеш, Ооң хевиниң ужунга дээй кааптарга, ол-ла дораан ооң ханы төгүлбестей берген.

45Иисус: «Меңээ кым дээпти?» – деп айтырган. Кым-даа: «Мен-дир мен» – дивес боорга, Пётр: «Хайырааты, эңдерик чон Силерни үглеп алган, кызып-кыйып, ызыртыр сүрүп чоруур-дур» – дээн[*].

46[+]Ынчалза-даа Иисус мынча дээн: «Чок, бир-ле кижи Меңээ дээпти, күжүмнүң Менден үне бергенин эскерип кагдым».

47Демги херээжен ооң кылган чүвези канчап-даа эскертинмейн барбазын билгеш, сири-кавы чоокшулап кээп, Ооң мурнунга кээп дүшкеш, чүге Аңаа деггенин база канчап ол дораан экирий бергенин хөй улус мурнунга чугаалап берген.

48[+]Иисус аңаа мынча дээн: «Кызым, бүзүрелиң сени экиртип, камгалап кагды, амыр-тайбың чорувут».

49Иисус ону чугаалап турар аразында, синагога даргазының бажыңындан бир кижи үнүп келгеш, аңаа мынча дээн: «Сээң урууң өлү берди, Башкыны ам хей-ле шүүдетпе».

50Ынчалза-даа Иисус ону дыңнап кааш, Иаирге мынча дээн: «Кортпа, чүгле бүзүрелиң ышкынма, ынчан урууң экирип, камгалал алыр».

51[+]Бажыңга чедип келгеш, Ол Пётр, Иоанн, Иаковтан[†] база уругнуң ада-иезинден аңгы улустуң Ооң-биле кады ынаар кирерин чөпшээревээн. 52[+]Бажыңда улус шупту ол уругнуң ажыын ажып ыглашкан турган, ынчалза-даа Иисус: «Ыглаваңар, бо уруг өлбээн, а удуп чыдар кижи ышкажыл» – дээн. 53Уругну өлген деп билир болгаш, олар Ону кочулап, каттыржы бергеннер. 54[+][+]А Иисус уругнуң холундан тудуп алгаш: «Туруп кел, кызыжак!» – деп кый дээн. 55Уругнуң амы-тыны мага-бодунче ээп кээп, ол доп-дораан тура халаан. Иисус аңаа аъш-чемден бээрин дужааган. 56[+]Уругнуң ада-иези кайгай берген, а Иисус болган чүүлдүң дугайында кымга-даа чугаалавазын оларга чагып каан.

#### 9


Он ийи элчинни суртаал кылыры-биле чорутканы


(Мф. 10:5-15; Мк. 6:7-13)

1[+]Иисус[†] Бодунуң он ийи элчинин[†] чыып алгаш, оларга аарыг-аржыкты эмнээр күчү-күштү болгаш бүгү буктарны[†] үндүр сывырар эргени берген. 2Оон Иисус оларны Бурганның Чагыргазын[†] суртаалдазын дээш база аарыг кижилерни экиртсин дээш чорудупкан. 3Ол элчиннерге мынча дээн: «Орукка бодуңарга чүнү-даа албаңар: даянгыыш-даа, хап-сава-даа, хлеб-даа, акша-мөңгүн-даа албаңар; солуп кедер хеп-даа албаңар. 4Силерни хүлээп алыр кандыг-бир бажыңга кирип келзиңерзе, ол черден чоруур үе келгижеге чедир, аңаа туруңар. 5[+]А бир эвес силерни кандыг-бир черге хүлээп албас болза, ол хоорайдан үнүп бар чыда, ооң чурттакчыларынга херечилел-сагындырыг кылдыр буттарыңарның довураан кактап кааптыңар».

6[+]Олар суурларны дургаар кезип чорупкаш, каяа-даа баргаш, Буянныг Медээни[†] медеглеп база улусту экиртип чорааннар.


Иродтуң хөлзеп-дүвүрээни


(Мф. 14:1-12; Мк. 6:14-29)

7[+][+]Галилеяның[†] чагырыкчызы Ирод[*] болуп турар бүгү чүүлдер дугайында дыңнап кааш, аайын тыппайн турган, чүге дээрге чамдык улус: «Бо дээрге Иоанның[†] өлүглер аразындан катап дирилгени ол-дур» – дээр болган. 8[+]Өскелери: «Илия[†] медээчиниң[†] келгени ол-дур», а чамдыктары: «Эрте-бурунгу медээчилерниң бирээзиниң катап дирилгени ол-дур» – деп турганнар.

9[+][+]Ирод мынча дээн: «Иоанның бажын мен кестиртип кагдым чоп. Ооң дугайында ындыг чүүлдер дыңнап турарым ам бо кым тыптып келди?» Ынчангаш ол Иисусту көөр арга дилей берген.


Беш муң кижини тоттурганы


(Мф. 14:13-21; Мк. 6:30-44; Ин. 6:1-14)

10[+]Элчиннер ээп келгеш, кылган бүгү чүвезиниң дугайында Иисуска чугаалап бергеннер. Оон Ол элчиннерин эдертип алгаш, чүгле олар-биле кады Вифсаида дээр хоорайга[*] чеде берген. 11Ындыг-даа болза, улус ону билип каапкаш, Ооң соондан чеде берген. Иисус оларны хүлээп алгаш, Бурганның Чагыргазының дугайында чугаалап берип, эмнээшкин хереглээн кижилерни экиртип турган.

12Кежээликтей, хүн ажып турда, он ийи элчин Аңаа чедип келгеш, мынча дээн: «Бо улусту чорудуптуңар, чоок-кавыда чурттакчылыг черлерге, суурларга баргаш, хонуп-дүжүп база аъш-чем тып алзыннар, чүге дээрге бис мында ээн черде-дир бис».

13[+]Ынчалза-даа Иисус өөреникчилеринге:[†] «Силер оларны чемгериңер» – дээн.

Олар: «Бисте чүгле беш хлеб биле ийи балык бар-дыр, кай, бо хамык улуска четчир аъш-чем садып эккээр бис бе?» – деп харыылааннар. 14Олаага 5000 хире эр кижи турган чүве-дир.

Ынчалза-даа Иисус өөреникчилеринге мынча дээн: «Бо улусту бежен-бежен кижи кылдыр бөлүктей олуртуптуңар». 15Олар улусту черге ынчаар олуртупканнар. 16Ол ынчан беш хлеб биле ийи балыкты алгаш, дээрже көрүнгеш, аъш-чем дээш Бурганга өөрүп четтирген болгаш хлеб биле балыкты кезектей үзе тырткылааш, чонга үлээри-биле өөреникчилеринге дамчыдып берген. 17Шупту улус ону чигеш, тода берген, а артып калган кескиндилерни чыырга, он ийи аргаан хааржак долуп турар болган.


Пётрнуң Иисусту Христос деп хүлээп көргени


(Мф. 16:13-19; Мк. 8:27-29)

18Бир-ле катап Иисус улус чок черге мөргүп олурда, өөреникчилери база Ооң-биле кады турганнар. Иисус олардан: «Мени улус кым деп билип турарыл?» – деп айтырган.

19[+][+]Оларның харыызы мындыг болган: «Чамдык улус Силерни Иоанн Медеглекчи-дир деп, өскелери – Илия-дыр деп, а чамдыктары – катап дирлип келген эрте-бурунгу медээчилерниң бирээзи-дир деп бодап турар-дыр».

20[+]Ол немей айтырган: «А силер Мени кым деп бодаар силер?»

Пётр: «Силер Бурганның шилип алган Христозу-дур силер» – деп харыылаан.


Иисустуң өлүрүнүң дугайында баш удур чугаалааны


(Мф. 16:20-28; Мк. 8:30–9:1)

21Ынчалза-даа Иисус бо дугайында кымга-даа чугаалавазын дужаап кааш, 22[+][+]мынча деп немей чугаалаан: «Кижи амытан Оглу[†] хөй хилинчекти көрүп эртер ужурлуг-дур, чоннуң баштыңнарынга,[†] Бурганның дээди бараалгакчыларынга[†] болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчыларынга тооп көрдүрбес-тир база өлүртүп каар-дыр, ынчалза-даа оон үшкү хүнде катап дирлип кээр-дир».

23[+]Иисус шупту улуска мынча дээн: «Мени эдерер дээн кижи бар болза, ол бодунуң күзел-бодалындан ойталап, бодунуң белдир-ыяжын хүн бүрүде чүктеп алгаш, Мени эдерип чорупсун.[*] 24Бодунуң амы-тынын камгалап аар дээн кижи амы-тынын ышкынып аар, а амы-тынын Мен дээш ышкынган кижи амы-тынын камгалап аар. 25[+]Бүгү делегейни холга киирип-даа алгаш, бодунуң амы-тынын ышкынып аар азы көңгүс херекчок чүве кылып аар болза, ол кижиге ооң ажыы чүл? 26[+][+]Менден база Мээң сөстеримден ыядып-човаар кижи бар болза, Кижи амытан Оглу база Бодунуң, Адазының болгаш дээрниң ыдыктыг[†] төлээлериниң өндүр чырыы-биле чедип келгеш, ол кижиден ыядып-човаар болгай. 27[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: мында турар улустуң чамдыызы, өлбейн чыткаш-ла, Бурганның Чагыргазын көрүп каарлар».


Иисустуң хевир-шырайының өскерилгени


(Мф. 17:1-8; Мк. 9:2-8)

28[+]Ол сөстерни чугаалаан соонда сес хире хонганда, Иисус Пётрну, Иоанны болгаш Иаковту[†] эдерткеш, мөргүүрү-биле[†] дагже үне берген. 29[+]Мөргүп тура, Ооң хевир-шырайы өскерли берген, а хеви чайынналчак аккыр апарган. 30[+]Ийи эр кижи көстүп келгеш, Ооң-биле чугаалажы берген, олар дээрге Моисей[†] биле Илия болган. 31Олар база-ла өндүр чырык апарган чедип келгеш, Иисустуң Иерусалимге болур деп барган өлүмүнүң дугайында чугаалап турганнар. 32Пётр база ооң кады чораан өөрү уйгуга алзыпкан болганнар, ынчалза-даа оттуп келгеш, Ооң өндүр чырык хевирин база Ооң-биле кады турган ийи эр кижини көрүп кааннар.

33Демги ийи эр Оон ырап бар чыдырда, Пётр Иисуска мынча дээн: «Хайырааты, мында турарывыс эки-дир! Үш чадырдан тип берээли: бирээзин – Силерге, бирээзин – Моисейге база бирээзин – Илияга». Чүнү чугаалап турарын Пётр боду-даа эки билбээн.

34Пётр ынча деп турар аразында, булут көжүп келгеш, оларны шыва апкан. Булутче шымны бергеш, өөреникчилер аажок корткан. 35[+][+]А булут аразындан үн дыңналып: «Бо дээрге Мээң шилип алган[*] Оглум-дур, Ону дыңнап чоруңар» – дээн. 36Ол үн дыңналган соонда, Иисус чааскаан арткан болган. Өөреникчилери аксынче суг пактаан дег апарып, көрген чүвезиниң дугайында ол хүннерде кымга-даа чугаалавааннар.


Букшуураан оолду экирткени


(Мф. 17:14-18; Мк. 9:14-27)

37Дараазында хүндүс Иисус үш өөреникчизи-биле дагдан бадып кээрге, оларны хөй чон уткуп алган. 38Хенертен чон аразындан бир-ле кижи алгыра берген: «Башкы! Дилеп тур мен, эр чаңгыс оглумну көрүп көрүңерем! 39Бук ону бо-ла аайынга киирип алгаш, хенертен алгырты бээр-дир, аксындан көвүк төгүлгүже курулдурар-дыр. Бук аңаа черле амыр-дыш бербейн хилинчектеп, ат кыла берди. 40Мен Силерниң өөреникчилериңерден букту үндүр сывырып бээрин дилээримге, олар чадап кагды».

41Иисус мынча деп харыылаан: «О, бо салгалдың бүзүрел[†] чок, будалган улузу! Силер-биле чеже мынчап чоруур мен, силерни чеже шыдажып кээр мен? Оглуңну бээр эккел». 42[+]Оол кылаштап кел чыдырда, бук ону черже ойтур октааш, курулдуруп эгелээн, ынчалза-даа Иисус букту соксаткаш, элээди оолду экирткеш, адазынга хүлээдип берген. 43Шупту улус Бурганның өндүр улуг күжүн кайгап турган.


Иисустуң Бодунуң өлүмүнүң дугайында ийиги удаа чугаалааны


(Мф. 17:22-23; Мк. 9:30-32)

Улус Иисустуң кылган хамык чүүлүн кайгап турда, Ол Бодунуң өөреникчилеринге мынча дээн: 44[+]«Мээң силерге ам чугаалаар чүвемни кичээнгейлиг дыңнаңар: Кижи амытан Оглун удавас улус холунга тудуп бээр-дир». 45[+]Ынчалза-даа олар Ооң чүнү чугаалаанын билип чадап кааннар, чүге дээрге чугааның утказын билип шыдавас кылдыр олардан чажырып каан турган, а Иисустан ол дугайында айтырарындан дидинмээннер.


Кым эң чугулал?


(Мф. 18:1-5; Мк. 9:33-40)

46Иисустуң өөреникчилери оларның кайызы эң чугула болурун аразында маргыжа бергеннер. 47Иисус оларның ындыг бодалын билгеш, бир чаш уруг ап алгаш, Бодунуң чанынга тургускаш, 48[+]оларга мынча дээн: «Бо чаш уругну Мен дээш хүлээп алыр кижи Мени база хүлээп ап турар. А Мени хүлээп алган кижи Мени айбылап чоруткан Бурганны база хүлээп ап турар. Силерниң араңарда эң бичииңер эң улууңар ол болур».

49[+][+]Иоанн мынча деп харыылаан: «Хайырааты! Силерниң адыңар-биле буктарны үндүр сывырып турар кижи көргеш, ону кылырын хоруп кагдывыс, чүге дээрге ол кижи бистиң-биле кады чоруп турар эвес».

50[+]Иисус аңаа мынча дээн: «Ону хоруваңар, чүге дээрге силерге удурланмас кижи силер-биле бир аай болур».


Самарияда суурнуң Иисусту хүлээп албааны

51[+]Иисусту бо делегейден дээрже үндүрүп алгаш баар үе чоокшулап орда, Ол Иерусалимче чоруурун быжыы-биле шиитпирлеп алган. 52[+]Бодун мурнай айбычыларын чорудупкан. Олар чоруткаш, бүгү чүвени Аңаа белеткеп бээри-биле, Самарияның[†] бир суурунга чедип келгеннер. 53Ынчалза-даа аңаа: «Ону хүлээп албас бис» – дээннер, чүге дээрге Иисустуң Иерусалимче бар чыдары илдең болган.

54[+]Ындыызын көргеш, Ооң өөреникчилери Иаков биле Иоанн мынча дээннер: «Дээрги! Күзээр силер бе? Дээрден дүшкеш, оларны узуткап каарын отка чугаалаалы бе?»[*] 55-56Ынчалза-даа Иисус хая көрүнгеш, оларга хоруп каан. Оон олар өске суурже чорупкан[*].


Иисусту эдерери берге


(Мф. 8:19-22)

57Олар орукка чорда, бир кижи Иисуска: «Кайнаар-даа баар болзуңарза, мен Силерни эдерер мен» – дээн. 58Иисус аңаа: «Дилгилер үңгүрлүг болур, дээрниң куштары уялыг болур, а Кижи амытан Оглунга кум кыннып аар чер безин тывылбас-тыр» – деп харыылаан.

59А өске-бир кижиге Ол: «Мени эдерип чорувут» – дээн. Ынчалза-даа ол кижи мынча дээн: «Дээрги! Баштай ачамны барып хөөржүдүп каарын чөпшээреңер». 60А Иисус аңаа: «Өлүглер боттарының өлүг кижилерин хөөржүдүп тургай аан, а сен чоруткаш, Бурганның Чагыргазының дугайында медегле» – деп харыылаан.

61[+]База бир кижи мынча дээн: «Дээрги, мен силерни эдерип чоруптайн! Ынчалза-даа баштай өг-бүлем-биле байырлажып алырын чөпшээреп көрүңер». 62Ынчалза-даа Иисус аңаа: «Андазын сывын тудуп алгаш, хая көрнүп турар кижи Бурганның Чагыргазынга таарышпас болур» – деп харыылаан.

#### 10


Иисустуң чеден ийи кижини чорутканы


(Мф. 10:7-16)

1Ооң соонда Дээрги Иисус[†] баштайгыларынга немей чеден ийи[*] өөреникчини шилип алган. Оларны ийи-ийилеп үскеш, Бодунуң чедер дээни бүгү хоорайлар болгаш чурттакчылыг черлерже Бодун мурнай чорудупкан. 2[+]Оларга мынча дээн: «Ажаар дүжүт хөй, а ажылдаар улус эвээш-тир. Ынчангаш дүжүт ажаалдазының Ээзинден дилеңер: Ол шөлдерже ажылдаар улустан ам-даа чорутсун. 3[+]Барыңар! Мен силерни кокайлар аразынче хураганнарны[†] дег чорудуп тур мен. 4[+]Шоодай, хап-сава, идик-даа албаңар база орукка кымның-биле-даа менди солчуп, чугаалашпаңар. 5Кандыг-бир бажыңга кирип келгеш, баштай: „Бо бажыңга амыр-тайбың доктаазын!“ – деп чугаалаңар. 6Бир эвес ында амыр-тайбыңга төлептиг кижи бар болза, күзээн амыр-тайбыңыңар аңаа боттанып артар, а бир эвес чок болза, аңаа күзээшкиниңер чогуп бүтпес. 7[+]Ол бажыңга туруп алыңар, ынчангаш ээлеринде кандыг аъш-чем бар болдур, ону ижип-чиңер, чүге дээрге ажылдаан кижи төлевир алырынга төлептиг болур. Бажыңнар кезип чоруп бербеңер.

8[+]Кандыг-бир хоорайже кирип кээриңерге, силерни аңаа хүлээп алыр болза, силерге чүнү салып бээр-дир, ону чиңер. 9[+]Ол хоорайда аарыг кижилерни экирткеш, оларга: „Бурганның Чагыргазы[†] силерже чоокшулап келген-дир!“ – деп чоруңар. 10Кандыг-бир хоорайже кирип кээриңерге, силерни хүлээп албас болза, ол хоорайның кудумчуларынга мынча деп кылаштажыр силер: 11[+]„Силерниң хоорайыңарга бистиң будувуска чыпшынган довуракты безин силерге удурланып, кактап берип тур бис. Ындыг-даа болза, Бурганның Чагыргазы чоокшулап келгенин билип алыңар!“ 12[+]Шииткел хүнүнде[†] ол хоорайга көөрде, Содом хоорайга безин өршээл улуг боорун силерге чугаалап тур мен».


Галилеяның хоорайларынга кеземче


(Мф. 11:20-24)

13[+][+]«Хоразин, ат болур сен! Вифсаида, ат болур сен! Силерге көргүскеним дег кайгамчык чүүлдер Тир, Сидон хоорайларга болгулаан болза, олар шагда-ла бачыттарын миннип, качыгдалдың самдар хевин кедип, баштарын хүл-биле бызап аарлар ийик[*]. 14[+]Ынчангаш шииткел хүнүнде силерге көөрде, Тир биле Сидонга безин өршээл улуг болур. 15[+]Капернаум, сен база-ла дээрге чедир көдүрлүрүн кордадың бе? Чок, тамыже[†] дүңдерлип дүжер сен!

16[+]Силерни дыңнап турар кижи Мени база дыңнап турары ол, силерни хүлээп көрбейн турар кижи Мени база хүлээп көрбейн турары ол, а Мени хүлээп көрбейн турар кижи Мени айбылап чоруткан Бурганны база хүлээп көрбейн турары ол».


Чеден ийи өөреникчиниң ээп келгени

17[+]Чеден ийи[*] өөреникчи Иисуска өөрүшкүлүг ээп келгеш: «Дээрги! Силерниң адыңардан дужаарывыска, буктар[†] безин биске чагыртып тур» – дээннер.

18[+]Иисус оларга мынча дээн: «Мен дээрден чаңнык ышкаш кээп дүшкен эрликти көрдүм. 19[+]Мен силерге чыланнарны, хоралыг скорпион курттарны таптай базар эргени база дайзыныңарның күжүн бүрүнү-биле чагырар эргени бердим, ол бүгү силерге хора чедирбес. 20[+]Ындыг-даа болза, буктарның силерге чагыртып турары дээш эвес, а силерниң аттарыңарның дээрде бижиттингени дээш амыраңар».


Иисустуң өөрүшкүзү


(Мф. 11:25-27; 13:16-17)

21[+]Ол шакта Ыдыктыг[†] Сүлде[†] Иисусту өөрүшкү-биле бүргептерге, Ол мынча дээн: «Ачай, дээр биле черниң Дээргизи! Бо чүүлдерни мерген угаанныглар болгаш эртем-билиглиглерден чажыргаш, чаштарга көргүскениң дээш, Сени алдаржыдып тур мен! Ийе, Ачай, Сээң күзел-сорууң ындыг болган.

22[+]Бүгү чүүлдү Адам[†] Меңээ хүлээдип берген[*]. Оглу кым дээрзин Адазындан өске кым-даа билбес, а Адазы кым дээрзин Оглундан база Оглунуң ону айтып бээрин күзээн улузундан өске кым-даа билбес». 23[+]Оон өөреникчилеринче[†] эргилип келгеш, чүгле олар дыңнаар кылдыр чугаалаан: «Силерниң көрүп турар чүвеңерни көрген карактар амыр-чыргалдыг-дыр! 24[+]Силерге чугаалап тур мен: Бурганның хөй медээчилери[†] болгаш хааннар силерниң көрүп турар чүвеңерни көрүксээн-даа болза, көрбээннер база силерниң дыңнап турар чүвеңерни дыңнаксаан-даа болза, дыңнавааннар».


Самария чурттуг буянныг кижи дугайында

25[+]Ном-хоойлу[†] тайылбырлакчыларының бирээзи туруп келгеш, Иисусту шенээр сагыштыг: «Башкы! Мөңге амыдыралды[†] салгап алыр дизимзе, чүнү кылзымза экил?» – дээн.

26Иисус оон мынча деп айтырган: «Ыдыктыг хоойлуда чүнү бижээнил? Канчаар номчуур-дур сен?»

27[+][+]Демгизи мынча деп харыылаан: «Бодуңнуң Бурганың Дээрги-Чаяакчыга бүгү-ле чүлдү-чүрээң-биле, бүгү-ле сеткил-сагыжың-биле, шыдаар-ла шааң-биле, бүгү-ле угаан-сарыылың-биле ынак бол», а оон ыңай: «Чаныңда кижиге[†] бодуңга бодуң дег ынак бол».

28[+]Иисус аңаа мынча дээн: «Сен шын харыыладың, ынчалдыр кылып чоруур болзуңза, кезээ-мөңгеде амылыг артар сен».

29Ынчалза-даа демгизи, бодун агартынар дээш, Иисустан айтырган: «А мээң ынак болур ужурлуум чанымда кижим деп кымыл?»

30Харыызынга Иисус мынча дээн: «Бир кижи Иерусалимден Иерихонче бар чыткаш, орук ара дээрбечилер холунга кире берген. Олар ооң идик-хевин уштуп алгаш, эттеп-эттеп, ишти тынныг чыттырзын каапкаш барганнар. 31Таварылга бооп, ол орук-биле Бурганның бир бараалгакчызы[†] кел чыткаш, демги кижини көрүп кааш, оруктуң өске кыдыы-биле оюп эрте берген. 32[+]Бир левит кижи база-ла ол черге чедип келгеш, ону көрүп кааш, оруктуң өске кыдыы-биле оюп эрте берген. 33[+]Оон Самария[†] чурттуг бир кижи чорук кылып чорааш, чыткан кижиге база таваржы берген. Ол ону көрүп кааш, кээргей берип, 34[+]аңаа чеде бергеш, балыгларын эм үс болгаш арага-биле чуггаш, шарып берген. Оон бодунуң элчигенинге олурткаш, аалчылар бажыңынга эккеп, ону аңаа ажаап-карактап турган. 35А даартазында чоруп тура, аалчылар бажыңының эргелекчизинге ийи мөңгүн чоос бергеш, мынча дээн: „Бо кижини ажаап-карактап туруп көрем, бир эвес чарыгдалың моон көвүдей берзе, дедир кел чыткаш, сеңээ төлеп бээр мен“. 36Чүү деп бодаар сен, ол үш кижиниң кайызы дээрбечилер холунга кирген кижиниң эң ынак, чанында кижизи болганыл?»

37Ном-хоойлу тайылбырлакчызы: «Аңаа энерелин көргүскен кижи» – деп харыылаан.

Иисус ынчан аңаа: «Сен база ынчаар кылып чор» – дээн.


Мария биле Марфаның бажыңында

38[+]Өөреникчилери-биле кады оруун уламчылап чорупкаш, Иисус бир-ле суурга чедип келген. Аңаа Марфа деп аттыг херээжен кижи Ону бажыңынче чалап алган. 39[+]Марфа Мария[†] деп дуңмалыг турган. Ол Дээрги Иисустуң буттарының чанынга олуруп алгаш, Ооң чугаазын дыңнап эгелээн. 40А Марфа аъш-чемин салып, дүвүреп турган болгаш, Аңаа чоокшулай бергеш, мынча дээн: «Дээрги! Дуңмамның хамык ажылды менче чууй каапкаш олурары Силерге сагыш чованчыг эвес-тир бе? Меңээ дузалашсын деп аңаа чугаалап көрүңерем».

41[+]Дээрги Иисус мынча деп харыылаан: «Марфа, Марфа! Сен хөй-ле чүве дээш сагыш човап, дүвүрээр-дир сен. 42[+]А херектиг чүве чүгле чаңгыс. Мария эки үлүгнү шын шилип алган-дыр, ону ам оон хунаап аары болдунмас».

#### 11


Мөргүүрүнүң дугайында өөредиг


(Мф. 6:9-15; 7:7-11)

1[+]Бир-ле катап Иисус[†] бир черге мөргүп олурган. Ол мөргүлүн[†] төндүрүптерге, өөреникчилериниң[†] бирээзи Аңаа мынча дээн: «Дээрги! Иоанның[†] бодунуң өөреникчилерин мөргүл кылырынга өөреткени дег, бисти база мөргүп билир кылдыр өөредип калыңарам». 2Иисус өөреникчилеринге чугаалаан: «Мынча деп мөргүүр силер:

Адавыс![*]
Сээң ыдыктыг[†] адың алдаржызын,
Сээң Чагыргаң чедип келзин.
3[+]Амыдыраар хлеб-тараавысты
хүн бүрү биске хайырла.
4[+]Биске буруулуг кижи бүрүзүн өршээривис дег,
бачыттарывысты база биске өршээ!
Ол ышкаш күткүлгеге алыспас кылып каап көр[*]».

5Оон Иисус оларга мынча дээн: «Силерниң кайы-бирээңер өңнүктүг дижик. Ол кижи өңнүүнге дүн ортузунда чеде бергеш, аңаа мынча дээн дижик: „Өңнүк! Меңээ үш хлебтен чегдирип көр, 6чүге дээрге орук-суурга чораан эжим кирип келди, а менде ону чемгерери-биле салып бээр чүү-даа чок-тур“. 7А демгизи бажыңындан мынча деп харыылаан-дыр: „Мени хөлзетпейн көр, эжик-хаалгам дүкчүп алдым, ажы-төлүм-биле кады удуп чыдыптывыс. Мен туруп, сеңээ хлеб ап берип шыдавас мен“. 8Силерге чугаалап тур мен: бир эвес ол чүгле өңнүү-биле найыралы дээш, туруп кээп, хлевин бербес-даа болза, өңнүү оон салдынмайн, дилеп туруп берзе, чежени дилээн болдур, ынчаны аңаа бээр апаар.

9Ынчангаш Мен силерге чугаалап тур мен: дилениңер – Бурган[†] силерге бээр; дилеңер – тып аар силер; эжикти соктаңар – Бурган силерге ажыдып бээр. 10[+]Диленген кижи бүрүзү алыр, дилээн кижи бүрүзү тывар, эжикти соктаан кижи бүрүзүнге ажыдып бээр.

11Силерниң араңарда балык айтырган оглунче балык орнунга чылан сунар ада бар бе?[*] 12Азы чуурга айтырган оглунче скорпион сунар ада бар бе? 13[+][+]Бир-тээ, бузуттуг-бак-даа тургаш, ажы-төлүңерге буянныг белек берип шыдаар болзуңарза, силерниң дээрде Адаңар Оон диленгеннерге Ыдыктыг Сүлдени[†] бербес деп бе?»


Иисус азы Веелзевул?


(Мф. 12:22-30, 43-45; Мк. 3:20-27)

14Бир-ле катап Иисус кижини үнү чок кылыр букту бир кижиден үндүр сывырыпкан. Ол бук үне бээрге, үнү чок кижи чугааланып эгелээн, а аңаа турган чон кайгап-харай берген. 15[+]Чамдык улус: «Иисус буктарның[†] чагырыкчызы Веелзевулдуң[†] күжү-биле оларны үндүр сывырып турар-дыр» – деп турган. 16[+]А өскелери, Иисусту күткүдер сагыштыг, дээрден кайгамчык демдек көргүзерин Оон дилээннер.

17Ынчалза-даа Иисус ол улустуң сагыжын өттүр билгеш, оларга мынча дээн: «Иштинден аңгыланып эгелээн кандыг-даа күрүне сандарап-буураар, ол ышкаш аңгыланчып, кырышкан өг-бүле бүдүн турбас. 18Бир эвес эрлик база бодунга удур боду демисежир болза, ооң күрүнези бүдүн туруп шыдаар бе? А силер Мени Веелзевулдуң күжү-биле буктарны үндүр сывырып турар дээр-дир силер. 19[+]Мен Веелзевулдуң күжү-биле буктарны үндүр сывырып турар болзумза, силерниң өөреникчилериңерге буктарны үндүр сывырар күштү кым берип турарыл? Ынчангаш өөреникчилериңер боттары силерни шииткей аан. 20А бир эвес Мен Бурганның күжү-биле буктарны үндүр сывырып турар болзумза, Бурганның Чагыргазы[†] силерге ылап-ла келгени ол-дур.

21Мөге-шыырак кижи чепсегленгеш, бодунуң бажыңын камгалаар болза, ооң эт-хөреңгизи бүдүн-бүрүн артар. 22[+]А оон артык күштүг кижи олче халдап келгеш, ону тиилеп үнзе, ооң идегеп органы чепсээн хунаагаш, эт-хөреңгизин олчалап аппаар.

23[+]Мээң-биле кады эвес кижи Меңээ удур болур, Мээң-биле кады чыгбас кижи төтчеглеп турар.

24Бук кижиден үне бергенде, амыр-дыш дилеп, суг чок черлерге тояап-тояап, дилээн чүвезин тыппайн баар. Ол ынчан: „Каапканым эрги бажыңымче дедир чана берейн“ – дээр. 25Оон демги кижиже эглип келгеш, чурттап турган черин аштап-ширбип, эдип-чазап каанын эскерер. 26[+]Бук ынчан чоруткаш, бодундан артык каржы чеди букту эдертип эккээр, оон олар демги кижиже кирип, аңаа чурттай бээрлер. Ынчан ол кижиниң байдалы мурнунда турганындан-даа дора апаар».

27[+]Иисус ону чугаалап турда, бир-ле херээжен кижи чон аразындан дыңзыг үн-биле Аңаа: «Силерни божааш, эмзирип өстүрген ава амыр-чыргалдыг-дыр!» – дээн.

28[+]Иисус: «Бурганның медээзин дыңнааш, ону сагып чоруур улус оон-даа амыр-чыргалдыг!» – деп харыылаан.


Иона медээчиниң демдээ


(Мф. 12:38-42; 16:1-4; Мк. 8:11-13)

29Чон эңдере чыглып кээрге, Иисус чугаалап эгелээн: «Ам чурттаан салгалдың будалганы кончуг-дур. Олар кайгамчык демдек-даа негеп турза, оларга Иона[†] медээчиниң[†] бергенинден өске демдек турбас. 30Ниневия[†] чурттугларга Иона боду бадыткал демдээ апарганы дег, бо салгалдың улузунга Кижи амытан Оглу[†] база ындыг болур. 31[+][+]Мурнуу чүктүң кадыны Шииткел хүнүнде[†] бо салгалдың улузу-биле кады турупкаш, оларны буруудады бээр, чүге дээрге ол кадын Соломон[†] хаанның мерген угаанныг өөредиин дыңнаар дээш, черниң өске кыдыындан кээп чораан-дыр. А ам мында Соломондан-даа артык улуг Кижи бар-дыр. 32[+]Ниневияның чурттакчылары бо салгалдың улузу-биле шииткел хүнүнде чаргылдажып туруп келгеш, оларны шиидип каарлар, чүге дээрге олар Ионаның суртаалын дыңнааш, бачыдын билингеннер-дир, а ам мында Ионадан-даа артык улуг Кижи бар-дыр».


Мага-боттуң чырыткызы


(Мф. 6:22-23)

33[+]«Чырыткыны кывыскаш, кым-даа ону улус көрбес черже чажыра салбас азы сава-биле дуй базырбас, харын бажыңче кирген улус чырыкты көрзүн дээш, колдуга салып каар. 34Мага-бодуңнуң чырыткызы – карактарың ол-дур. Карактарың кадык болза, бүгү мага-бодуңну база чырык долган болур; а карактарың четпестээн болза, мага-бодуңну база караңгы бүргээр[*]. 35Ынчангаш бодуңда бар чырык караңгыже шилчий бербезин дээш, таптыг көр. 36Бүгү мага-бодуңну чырык долган база ында чаңгыс-даа караңгы кезек чок болза, чырыткының сени херелдендир чырытканы дег, бүгү бодуң херелдендир чырый бээр».


Ном-хоойлу тайылбырлакчылары биле фарисейлерни буруу шапканы


(Мф. 23:1-36; Мк. 12:38-40; Лк. 20:45-47)

37Иисус ону чугаалап доозупканда, бир фарисей Ону бажыңынче дүштеки чем чиири-биле чалаан. Ол чедип келгеш, хөлестеп чыдып алган. 38[+]Иисустуң чемненир бетинде холдарын чуп албаанын көргеш, фарисей кайгай берген.[*]

39Ынчалза-даа Дээрги Иисус аңаа мынча дээн: «Ийе, силер, фарисейлер, аяк-тавааңарның даштын аштап-арыглап-даа[†] турзуңарза, ишти-хөңнүңерни чазый-харам чорук болгаш бузут долган-дыр. 40Сарыыл чоктар! Даштын чаяаган Бурган иштин база чаяаган болбас чүве бе? 41Аяк-саваңарда бар хамык чүвени ядыыларга үлеп бериптиңер, ынчан бүгү бодуңар арыгланы бээр.

42[+]Фарисейлер,[†] ат болур силер, чүге дээрге рута, мята болгаш өске-даа үнүштериңер дүжүдүнүң оннуң бир кезиин Бурганга берип-даа турзуңарза, чөптүг чорукту болгаш Бурганның ынакшылын тооп көрбес-тир силер. Баштайгызын кылыр ужурлуу шын, ынчалза-даа сөөлгүзүн кылыры эң чугула.

43[+]Фарисейлер, ат болур силер, чүге дээрге синагогаларга[†] хүндүлүг дөрге олурарынга болгаш улус чыглыр шөлдерге мактал-хүндү алырынга ынак-тыр силер. 44[+]Ат болур силер, чүге дээрге демдектеп кагбаан чевеглерге[†] дөмей-дир силер – улус оларны билбейн таптай базып, бужартадып турар».[*]

45Иисус ынча дээрге, ном-хоойлу[†] тайылбырлакчыларының бирээзи: «Башкы! Ону чугаалааш, Силер бисти база хомудадыптыңар» – деп чугаалаан.

46Ынчалза-даа Иисус мынча дээн: «Ном-хоойлу тайылбырлакчылары, силер база ат болур силер, чүге дээрге кижилерге угдунмас аар чүъктү чүктедип кааш, оларга дузалаары-биле чаңгыс салааңар безин шимчетпес-тир силер. 47Ат болур силер: Бурганның медээчилериниң чевеглеринге тураскаалдар тургузуп турар-дыр силер, а оларны силерниң-не ада-өгбеңер өлүрүп каан болгай. 48[+]Силер ооң-биле ада-өгбеңерниң үүлгеткен херектерин чүүлзүнгениңерни херечилээниңер ол-дур: олар медээчилерни өлүрүп каан, а силер медээчилерниң чевеглеринге тураскаалдар тургузуп турар-дыр силер. 49[+]Ынчангаш Бурганның мерген угааны чугаалаан болгай: „Оларже медээчилерим болгаш элчиннеримни[†] чорудуп берейн; ынчан олар чамдыызын өлүрүп каарлар, а өскелерин истеп сүре бээрлер“.

50-51[+][+][+]Бо салгалдың улузун бүгү медээчилерниң делегейни чаяаганындан бээр төгүлген ханы дээш: Авелдиң[†] өлүмүнден эгелээш, өргүл салыр бедигээш[†] биле Бурганның өргээзиниң аразынга өлүрткен Захарияның өлүмүнге чедир – кеземчеге онааштырар. Ийе, бо салгалдың улузу, ол бүгү дээш кеземчеге онаажырыңарны чугаалап тур мен.

52Ном-хоойлу тайылбырлакчылары, ат болур силер, чүге дээрге билиглерден дүлгүүрнү холгаарлап, хунаап алгаш, боттарыңар-даа билиг чедип албаан, өскелерниң-даа ону чедип алырынга шаптыктаан-дыр силер».

53Иисус сөзүн доозупкаш, чоруп турда, ном-хоойлу тайылбырлакчылары биле фарисейлер Аңаа аажок ажынып-хорадап, хөй-ле айтырыглар салып, 54[+]Ооң аксындан үнген сөстер дозуп шаг болганнар.

#### 12


Ийи арынныг чорукка удур сагындырыг

1[+]Ол аразында хөй муң чон чыглып келгеш, үңмерлежип, бот-боттарын иткилежип турган. Иисус[†] баштай Бодунуң өөреникчилеринге[†] чугаалап эгелээн: «Фарисей ажыткыдан[†] азы ийи арынныг чоруктан кичээнип чоруңар. 2[+]Көстү бербес хире чажыт чүү-даа чок база илерей бербес хире бүдүү чүү-даа чок. 3Ындыг болганда, силерниң караңгыда чугаалаан чүвеңер хүн чырыында дыңналы бээр, а чажыт өрээлге сымыранган чүвеңер бажың кырындан шупту улуска чарлаттына бээр».


Кижилерден кортпаңар


(Мф. 10:17-20, 28-33)

4[+]«Мээң өңнүктерим, силерге чугаалап тур мен: кижилерден кортпаңар, олар чүгле мага-ботту өлүрүп каар, оон ыңай силерге чүнү-даа кылып шыдавас. 5[+]Кымдан коргар ужурлууңарны силерге чугаалаайн: силерни өлүргеш, оон тамыже[†] киир октаптар эрге-чагыргалыг Бургандан коргуп чоруңар. Ийе, Оон коргар ужурлууңарны силерге чугаалап тур мен.

6Беш бора-хөкпешти ийи чес чоос-биле садып албас ийикпе? Ынчалза-даа оларның чаңгызын-даа Бурган[†] утпаан болдур ийин. 7[+]А Бурган силерниң бажыңарда дүктерни безин санап каан деп билип алыңар. Ынчангаш кортпаңар, силер эңдерик хөй бора-хөкпештерден үнелиг силер.

8[+]Силерге чугаалап тур мен: Мени улус мурнунга ажыы-биле хүлээп көөр кижини Кижи амытан Оглу[†] Бурганның төлээлериниң мурнунга база ажыы-биле хүлээп көөр. 9[+]А Менден улус мурнунга ойталаар кижиден Мен база Бурганның төлээлериниң мурнунга ойталаар мен. 10[+]Кижи амытан Оглунга удур сөс сөглээн кижи бүрүзү өршээл алыр, а Ыдыктыг[†] Сүлдени[†] бак сөглээр кижиге өршээл турбас.

11Силерни синагогаларже,[†] чагырыкчылар болгаш эрге-чагырга ээлээн кижилер мурнунче эккелзе,[*] чүнү чугаалаарыл база канчаар камгаланырыл деп сагыш човаваңар. 12[+]Ыдыктыг Сүлде ол өйде чүнү чугаалаарын силерге өөредип каар».


Эт-хөреңги дугайында сагыш човаашкын


(Мф. 6:19-21, 25-34)

13Чон аразындан бир кижи Иисуска: «Башкы! Салгап алган өнчүвүстү мээң-биле үлежир кылдыр акымга чугаалап көрүңерем» – дээн.

14А Ол демги кижиден: «Өңнүк, силерни шиидер азы өнчүңер үлээр эргени Меңээ кым берген чүвел?» – деп айтырган. 15[+][+]Ооң соонда улуска мынча дээн: «Көрдүңер бе, алыксак-чиксек чоруктан кичээнип чоруңар, кижиниң амыдыралы ооң эт-хөреңгизиниң элбээнден хамаарышпас болгай».

16Оон Иисус оларга угаадыглыг чугаа[†] чугаалап берген: «Бир бай кижиниң шөлүнге чаагай дүжүт үнген. 17Ол ынчан иштинде бүдүү боданган: „Канчаар кижи боор мен? Дүжүдүм шыгжаар черим чок болгай“. 18Оон шиитпирлеп ап-тыр: „Мынчаар кылыптайн адырам: бодумнуң бар-ла аңмаарларымны бускаш, чаа, алгыг аңмаарлардан тудуп алгаш, ынаар бүгү тараамны база эт-хөреңгимни чыып алыйн. 19[+]Ынчангаш бодумга мынча дээйн: ‘Сенде хөй чылдарда үзүп-төтпес эңдерик эртине-байлак шыгжаттынган-дыр – чыргап-таала, ижип-чи база хөгле’“.

20[+]Ынчалза-даа Бурган аңаа мынча дээн: „Сээдеңмей! Бо дүне-ле амы-тыныңны сенден алгаш баар-дыр; чыып-шыгжап алган ол чүвең кымга дуза чедирерил?“ 21[+]Эртине-байлакты бодунга чыып ап чоруур, а Бурганның мурнунга ёзулуг байлакшыл чок кижи ындыг салымга таваржыр».

22[+]А өөреникчилеринге Иисус мынча дээн: «Ынчангаш Мен силерге чугаалап тур мен: амыдыраар дизе, чүнү чиирил деп; мага-бодуңарга-даа чүнү кедерил деп сагыш човаваңар. 23Амыдырал чүгле аъш-чемден хамаарышпас, а мага-боттуң чаагай чоруу чүгле хептен хамаарышпас. 24[+]Каарганнарже көрүп көрүңер даан: олар тараа-даа тарывас, дүжүт-даа ажаавас-тыр, оларда аңмаарлар-даа, тараа урар черлер-даа чок-тур, ындыг-даа болза, Бурган оларны ашкарып-чемгерип турар-дыр. А силер куштардан оранчок үнелиг болгай силер. 25Силерниң араңардан кайыңар ол бүгү дээш сагыш човааш, назынын оода-ла бир шак хире узадып шыдааныл?[*] 26Бир-тээ ыя ол-даа хирени кылып шыдавас болзуңарза, арткан хамык чүве дугайында сагыш човаан херээңер чүл?

27[+]Лилия чечектерниң канчаар өзерин бодап көрүңер даан: ажылдавас, аргыттынмас ышкажыктар, ынчалза-даа Соломон[†] хаан безин бодунуң бүгү өндүр-чаагайы-биле ол чечектерниң оода кайы-бирээзи дег кеттинип көрбээнин силерге чугаалап тур мен. 28[+]Шөлде бөгүн бар, а даарта суугуже киир октаттына бээр оът-сигенни безин Бурган ынчаар хепкерип турар болганда, а силерни кайы хире хепкерер деп бодаар силер, биче бүзүрелдиглер!

29Ынчангаш силер: „Чүнү чиир азы чүнү ижер улус боор бис?“ – деп сагыш човаваңар, ол дээш ажаанзыраваңар. 30Бо делегейниң улузу ол бүгү дээш хөлзеп чоруур. А Дээрде Адаңар ол бүгү силерге херек дээрзин билир. 31[+]Ынчангаш силер Ооң Чагыргазынга башкартырын кызыңар, а Ол силерге бо бүгүнү бээр.

32[+][+]Кортпайн көр, бичежек кодан-сүрүүм! Силерниң Адаңар Чагырганы силерге бээрин күзеп турар болгай. 33[+][+]Эт-хөреңгиңерни саткылапкаш, ядыыларга үлеп бериптиңер. Боттарыңарга эргижиреп-элевес барба-савалардан кылып алыңар, эвээжеп төнмес эртине-байлакты дээрлерге чыып алыңар; аңаа олче оор-даа чоокшулавас, үзүт-ховаган-даа ону үгдередип чивес. 34Чүге дээрге силерниң эртине-байлааңар кайда болдур, чүректериңер база ында болур».


Кезээде белен удувас чалча


(Мф. 24:45-51)

35«Кезээде белен болуңар: кеткен хевиңер куржанып алгаш олуруңар, колдуда чырыткыңар хып турар болзун. 36[+]Боттарының дээргизи куда доюндан келгеш, эжик соктаарга, дораан ажыдып бээр дээш, ооң чанып кээрин манап орар чалчаларга дөмей болуңар. 37Дээргизи чедип кээрге, бут кырында одуг манап турар чалчалар амыр-чыргалдыг. Силерге алыс шынын чугаалап тур мен: ол дээрги чалчаның хевин кеткеш, оларны столга олуртуп алгаш, боду оларга бараан болур. 38Дээргизи дүн ортузунда азы оон-даа орай өйде чедип келгеш, оларның одуг-сергек олурарын көрүп каар чалчалар амыр-чыргалдыг. 39[+]Мону база билип алыңар: бажың ээзи каш шакта оор кээрин билир турган болза, бодунуң бажыңын оорлаттырбас ийик. 40Силер база белен болуңар, чүге дээрге Кижи амытан Оглу силерниң манаваан шагыңарда чедип кээр».

41Пётр ынчан: «Дээрги! Бо угаадыглыг чугааны чүгле биске чугаалап тур силер бе азы шупту улуска бе?» – деп айтырган.

42Дээрги Иисус мынча дээн: «Шынчы болгаш сарыылдыг ажыл-херек эргелекчизи кандыг болурул? Бажың ээзи чалчаларының бирээзин өскелериниң бажынга салгаш, оларга аъш-чемни чогуур үезинде үлээр кылдыр томуйлап каан дижик. 43[+]Ээзи чедип келгеш, ооң ынчалдыр кылып турарын көрүп каар болза, ол эргелекчи амыр-чыргалдыг. 44Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: ээзи ону бүгү ээлээн чүвезиниң бажынга олуртуп каар. 45[+]А бир эвес ол эргелекчи чалча бодунга боду: „Мээң дээргим ам дораан келбес-ле болгай“ – дээш, өске эр, херээжен чалчаларны эттеп-соп, ижип-чип, эзиртир арагалап эгелээн дижик. 46Ындыг чалчаның ээзи ооң манавааны хүнде база бодавааны шакта чедип келгеш, ону чула кезеткеш, бүзүрел[†] чок өске улус-биле дөмей аажылаар.

47Дээргизиниң күзел-соруун билир хирезинде-ле, белен эвес болган азы дээргизиниң аңаа чугаалап каанын ёзугаар кылбайн барган чалча сылба шаптырар. 48[+]А ээзиниң күзел-соруун билбейн, кеземчеге чүүлдежир үүлгедиг кылган чалча эвээш кеземче алыр. Кымга хөйнү берген болдур, оон хөйнү айтырар; кымга хөйнү бүзүреп дааскан болдур, ооң харыысалгазы улуг болур».


Христос – аңгылажыышкынның чылдагааны


(Мф. 10:34-36)

49«Мен бо делегейге от кыпсыр дээш чедип келдим, ол оттуң шагда-ла өөскүй бээрин күзээрим аажок! 50[+]Сугже суктурган кижи дег, хилинчээмге суктурар ужурлуг мен, ооң боттанырын манааш, Мээң халаазырап турарымны кандыг дээр!

51[+]Силер Мени чер-делегейге амыр-тайбың бээр дээш келген деп бодадыңар бе? Чок! Харын аңгылажыышкын бээр дээш чедип келдим. 52Моон соңгаар беш кижилиг өг-бүле аңгыланчы бээр: үжү ийизинге удур база ийизи үжүнге удур апаар. 53[+]Адазы оглунга удур болгаш оглу адазынга удур; иези уруунга удур болгаш уруу иезинге удур; кунчуу кеннинге удур болгаш кенни кунчуунга удур апаар».


Үениң демдээ


(Мф. 5:25-26; 16:2-3)

54Иисус чонга мынча деп турган: «Барыын чүктен кара булуттуң көдүрлүп кел чыдарын көргеш, силер ол дораан: „Чаъс чаар-дыр“ – дээриңерге, удавайн чаъс чаай бээр ийик чоп. 55Мурнуу чүктен хат хадып келгенин эскергеш, силер: „Изиир-дир“ – дээриңерге, ылап ындыг болур ийик чоп. 56Ийи арынныглар! Чер биле дээрже көргеш, агаарның кандыызын билип каар хиреңерде, бо үениң кандыызын канчап билип шыдавас силер? 57Шын кайдазын чүге боттарыңар шиитпирлей албас силер?

58[+]Сээң-биле чаргылдажып, сени буруудаткан кижи-биле шииткел черинче бар чыткаш, орук ара ооң-биле эптежип аарын оралдаш, оон башка ол сени шииткекчиге эккээр, а шииткекчи херектеннер таңныылынга хүлээдип бээр, а ол кара-бажыңче киир октаптар. 59Сеңээ чугаалап тур мен: сөөлгү үүрмек чоозуңну кактап тургаш, өреңни төлеп бербээн шааңда, оон үнүп шыдавас сен».

#### 13


Өлбес дээш, бачыдыңар минниңер

1[+]Ол өйде аңаа турган чамдык улус Иисуска чедип келгеш, Бурганга өргүл кылып тура, Пилат чагырыкчыга өлүртүп каан Галилея[†] чурттуглар дугайында Аңаа чугаалаан чүве-дир. 2[+]Иисус[†] мынча деп харыылаан: «Ынчаар когараанын бодаарга, ол Галилея чурттуглар арткан бүгү галилейжилерден бачыттыг турган деп бодадыңар бе? 3Силерге чугаалап тур мен: чок! Ынчалза-даа бачыдыңар миннип, Бурганче ээлбес болзуңарза, шуптуңар база ынчалдыр өлүр силер. 4[+]Азы Силоамның суургазы кырынче кээп ужарга, өлүр бастыртып каан он сес кижи база Иерусалимниң арткан бүгү чурттакчыларындан улуг буруулуг болган деп бодадыңар бе? 5Силерге чугаалап тур мен: чок! Ынчалза-даа бачыдыңар миннип, Бурганче ээлбес болзуңарза, шуптуңар база ынчалдыр өлүр силер».


Чимизи чок фига ыяжының дугайында

6[+]Оон Иисус мындыг угаадыглыг чугаа[†] чугаалаан: «Бир кижиниң шөлүнге фига ыяжы[†] өзүп үнүп турган. Оон ол ыяжының чимизин чыып аары-биле чеде бээрге, чүү-даа үнмээн болган. 7[+]Ол ынчан чимистиг үнүштер ажаакчызынга мынча дээн: „Көрем, мен бо фига ыяжының чимизин чыып аары-биле үш чыл улай келгеш, куруг болдум; ам ону кезип каавыт! Хей-ле чер ээлеп турган херээ чүл ооң?“

8Ынчалза-даа демгизи аңаа мынча дээн: „Дээрги! Ону ам-даа бир чылда арттырып каап көрүңерем. Мен ооң черин үлдүрерткеш, чемишчидер мен. 9Келир чылын чимизин берип эгелээр чадавас, а бербес болза, ону кезип кааптыңар“».


Херээжен кижини амыр-дыш хүнүнде экирткени

10[+]Иисус амыр-дыш хүнүнде[†] синагогаларның[†] бирээзинге суртаал кылып турган. 11Аңаа аарыынга алыскаш, бүшкүгүр апарган херээжен кижи турган. Ол херээженни аарыыр кылып каан бук он сес чыл дургузунда аңаа хөндүрлүр арга бербээн чүве-дир. 12Иисус ону көрүп кааш, кый депкеш: «Угбай, бодуңнуң аарыыңдан адырылган-дыр сен» – дээн. 13[+]Оон Ол холдарын аңаа дегзиптерге, херээжен кижи доп-дораан хөндүрлү бергеш, Бурганны алдаржыдып эгелээн.

14[+][+]Синагога даргазы ынчан Иисустуң амыр-дыш хүнүнде кижи экирткенинге хорадап, чонга: «Ажылдазын дээн алды хүн бар-дыр, эмненири-биле амыр-дыш хүнүнде эвес, а ол хүннерде кээп туруңар» – дээн.

15[+]Дээрги Иисус аңаа мынча деп харыылаан: «Ийи арынныглар! Силерниң кайыңар-даа бодунуң шарызын азы элчигенин амыр-дыш хүнүнде кажаада турар черинден чежип алгаш, суггарары-биле чедип аппарбас ийик бе? 16Ынчаарга эрликтиң мырыңай он сес чыл дургузунда хүлүп келгени Авраамның[†] бо уруун амыр-дыш хүнүнде ол хүлүг-бегинден хоставас турган бе?»

17[+]Иисус ону чугаалаан соонда, Аңаа удурланып турган улус шуптузу ыядып-човай берген, а бүгү чон Иисустуң кылып турганы кайгамчык ажыл-херээ дээш өөрүп турган.


Горчица үрезини биле ажыткы дугайында


(Мф. 13:31-33; Мк. 4:30-32)

18Оон Иисус мынча дээн: «Бурганның Чагыргазы[†] чүге дөмейил база Ону чүнүң-биле дөмейлей көөр мен? 19[+][+]Ол бир кижиниң сесерлиинге тарып алганы хензиг горчица[†] үрезининге дөмей-дир, ол үрезин өзүп келгеш, улуг ыяш дег апаарга, дээрниң куштары безин ооң будуктарынга уя тудуп алганнар».

20Оон улаштыр мынча дээн: «Бурганның Чагыргазын чүнүң-биле дөмейлей көрейн? 21[+]Херээжен кижиниң дыка хөй далганга холааш, бүгү далган хөөй бергижеге чедир булгап турары ажыткыга[†] Ол дөмей-дир».


Тар эжик-хаалга


(Мф. 7:13-14, 21-23)

22Иисус хоорайлар, суурлар таварты, орук ара чонну өөретпишаан, Иерусалимче шиглей чоруп олурган. 23Бир-ле кижи Оон: «Дээрги, камгалал[†] алыр кижилер чүгле каш санныг бе?» – деп айтырган.

24Иисус мынча деп харыылаан: «Бурганның Чагыргазынче тар эжик дамчыштыр эрте бээрин кызыдыңар, чүге дээрге хөй кижи ынаар кирерин оралдажыр, ынчалза-даа шыдавас дээрзин силерге чугаалап тур мен. 25[+]Бажың Ээзи бир-ле туруп келгеш, эжиин хаап аарга, силер даштыгаа туруп калгаш, эжик соктап: „Дээрги, биске ажыдып көрүңерем!“ – деп чанныр силер.

А Ол мынча деп харыылаар: „Мен силерни-даа, кайыын келгениңерни-даа билбес мен“.

26Ынчан: „Бис Силер-биле кады ижип-чип турдувус чоп, Силер кудумчуларывыска бисти өөредип турдуңар чоп“ – дээр силер.

27[+]А Ол мынча деп харыылаар: „Мен силерни-даа, кайыын келгениңерни-даа билбес мен, бузуттуг херектер үүлгедикчилери, дөгереңер Менден ырап чоруңар!“

28[+]Авраам, Исаак[†] болгаш Иаковтуң[†] база бүгү медээчилерниң[†] Бурганның Чагыргазында турарын, а силерни Оон үндүр ойладып турарын көрүп каар силер. Ынчан ыглап-сыктап, дижиңер кыжырадыр силер. 29[+]Чөөн болгаш барыын чүктен, соңгу болгаш мурнуу чүктен улус чедип келгеш, Бурганның Чагыргазынга дойга олурар олуттарын ээлеп алыр. 30[+]Ынчаарга амгы амыдыралда сөөлгүлер аңаа баштайгылар апаар, а ам баштайгылар – сөөлгүлер апаар».


Иисустуң Иерусалим дээш кажыыдалы


(Мф. 23:37-39)

31[+]Ол өйде Иисуска элээн каш фарисей чедип келгеш: «Бо черге турбайн, өске-бир черже чоруй барыңар, чүге дээрге Ирод Силерни өлүрер деп тур!» – дээннер.

32Ол мынча деп харыылаан: «Баргаш, ол хоралыг дилгиге Менден мындыг сөс чедириңер: „Мен бөгүн болгаш даарта буктарны[†] үндүр сывырар база улусту экиртир мен, а үшкү хүнде ажыл-херээмни төндүрер мен“. 33Ындыг-даа болза, Мен бөгүн, даарта болгаш соңгузу хүн оруум уламчылаар ужурлуг мен, чүге дээрге Бурганның медээчизи Иерусалимниң даштынга өлүр деп чүве турбас ужурлуг!

34[+][+]О, Иерусалим[†], Иерусалим! Бурганның медээчилерин өлүрүп турар, сенче чорутканнарны даш-биле соккулап каар хоорай! Куштуң чаш төлдерин чалгынының адаанга чыып аары дег, Мен чеже катап Иерусалимниң чурттакчыларын чыып аарын күзедим, ынчалза-даа силер ону күзеведиңер! 35[+]Ол-дур эвеспе, силерниң өргээңер ээн кагдынган-дыр. „Дээрги-Чаяакчының адындан кел чыдар Кижи алгадып-йөрээтсин!“ – деп чугаалай бээриңер үе-шаг келбээн шаанда, Мени ам көрбезиңерни силерге чугаалап тур мен».

#### 14


Иисус фарисейниң бажыңында

1[+]Бир-ле катап амыр-дыш хүнүнде[†] Иисус[†] бир дарга фарисейниң бажыңынга чемненир дээш чедип келген. Фарисейлер[†] Иисустуң чүнү кылырын кичээнгейлиг хайгаарап турганнар. 2Ооң мурнунга суг ыжыындан хаваңнап аараан кижи олурган. 3[+]Иисус ынчан фарисейлер болгаш ном-хоойлу тайылбырлакчыларындан мынча деп айтырган: «Амыр-дыш хүнүнде улус экиртирин ыдыктыг хоойлу[†] чөпшээрээр бе?»

4Олар ыытташпаан.

Иисус ынчан демги кижиге холун дээскеш, экиртип кааш, бажыңынче чорудупкан. 5[+]Оон оларга мынча дээн: «Силерниң бирээңерниң оглу азы шарызы-даа амыр-дыш хүнүнде кудукче кире берген болза, таанда-ла ол-ла дораан баргаш, ушта тыртып албас силер бе?»

6Олар аңаа удур чугаалаптар чүве тыппааннар.


Аалчыларга болгаш бажың ээзинге угаадыг

7[+]Чалаткан аалчыларның чамдыызы стол артынга эң хүндүлүг олуттарны шилип ап турарын эскерип кааш, Иисус оларга угаадыглыг чугаа[†] чугаалаан: 8[+]«Куда доюнче сени чалаар болза, эң хүндүлүг олут ээлеве, сенден-даа алдар-хүндүлүг кым-бир кижи база чалаткан туруп болур болгай. 9Ынчан сени болгаш ол кижини чалаан ээ кижи сеңээ чедип келгеш: „Бо кижиге олудуң чайлап бер“ – дээр болгай. Сен кочу-шоотка кирип, бажың ээзинден эң ырак олут ээлээр апаар сен. 10Сени дойже чалаар болза, аңаа чеде бергеш, дөрден эң ырак олутту ээлеп ал, ынчан сени чалаан ээ кижи сенче келгеш: „Өңнүк, оон чоок черже олуруп ал“ – дээрге, бүгү чалаткан аалчылар мурнунга алдар-хүндүң улгады бээр. 11[+]Бодун өрү көрдүнер кижи бүрүзү дора көрдүрер, а бодун дора көрген кижи бүрүзү өрү көдүртүр».

12Оон Иисус Ону чалаан бажың ээзинге мынча дээн: «Дүштеки азы кежээки дойлаашкынче улус чалап тура, харыы чалаашкын кылып, сеңээ орнун тургузуп берип шыдаар эш-өөрүңнү, акы-дуңмаңны, төрелдериңни азы бай кожаларыңны чалаары-биле кызыгаарланма. 13А аалчылар чалап тура, ядыылар, бертик-бежелдер, аскак-бүскектер болгаш согурларны чала. 14[+]Ынчан амыр-чыргалдыг болур сен: оларның сеңээ харыы тудуп, өөрүп четтиргенин илередир харыы чок, ынчангаш чөптүг-шынныг кижилер катап дирлир өйде, Бурган[†] сени шаңнаар».


Улуг дой дугайында


(Мф. 22:1-10)

15[+]Ону дыңнап кааш, Иисус-биле кады хөлестеп чытканнарның бирээзи Аңаа: «Бурганның Чагыргазынга[†] аштанып-чемненир кижи амыр-чыргалдыг-дыр!» – дээн.

16Иисус аңаа мынча деп харыылаан: «Бир кижи улуг дой кылгаш, дыка хөй аалчы чалаан. 17Дойлаар үе кээрге, ол чалатканнарже бодунуң чалчазын: „Чедип келиңер, хамык чүве шагда-ла белен“ деп сөгледири-биле чорудупкан. 18Ынчалза-даа шупту чалаткан улус бир аай ойталап эгелээн. Биргизи мынча дээн: „Мен шөлде чер садып алдым, ону барып көөрү меңээ чугула апарды, буруудатпайн көрем“. 19Өскези мынча дээн: „Мен беш эжеш шары садып алгаш, оларны шенеп көөрү-биле чоруптум, буруудатпайн көрем“. 20[+]Үшкүзү мынча дээн: „Мен мырыңай чаа өгленип алдым, ынчангаш кээп шыдавас-тыр мен“.

21Чалча ээп келгеш, ээзинге шупту чүвени чугаалаан. Бажың ээзи ынчан ажына бергеш, чалчазынга мынчаар дужааган: „Хоорайның хамык улуг-биче кудумчуларын шалыпкын эргий кезээш, бүгү-ле ядыы, бертик-бежел, согур болгаш аскак-бүскек улусту бээр эдертип эккел“.

22Чалчазы оон: „Силерниң дужаалыңарны күүсеттим, ынчалза-даа хос олуттар ам-даа бар-дыр“ – деп чугаалаан.

23Дээрги чалчазынга мынча дээн: „Орук-кокпаларны эргий кезээш, мээң бажыңымны аалчылар дола бээр кылдыр, бүгү-ле душкан улузуңну албадал-биле бээр эккел. 24Сеңээ чугаалап тур мен: баштай чалааным улустуң кайызы-даа ам мээң доюмга келбес“».


Иисустуң өөреникчизи болуру


(Мф. 10:37-38)

25Иисус-биле кады мөөң чон чоруп олурган. Ол чонче эргилип келгеш, мынча дээн: 26[+]«Мени эдерип чоруур дээн, ынчалза-даа ада-иезинге, кадайынга, ажы-төлүнге, ха-дуңмазынга[†] болгаш харын-даа бодунуң амы-тынынга ынаа Меңээ ынаандан артык кижи бар болза, ол Мээң өөреникчим болуп шыдавас. 27[+]Бодунуң белдир-ыяжын чүктеп алгаш,[*] Мени эдерип чорбас кижи Мээң өөреникчим болуп шыдавас.

28Силерниң араңардан бир-ле кижи таңныыл суургазы тудуп аар дээн дижик. Ол баштай олуруп алгаш, тудугну төндүреринге акша-хөреңгизи четчирин билип алыр дээш, бүгү чарыгдалдарын санавас чүве бе? 29Оон башка, ол кижи суурганың таваан салып алгаш, төндүр тудуп шыдавайн барза, ындыызын көрген бүгү улус: 30„Бо кижи тудугну эгелеп кааш, төндүрер харыы чок болду“ – дижип, ону шоодар болгай.

31Азы бир хаан өске хаанга удур дайылдажып үнер дээн дижик. Ол баштай олуруп алгаш, олче 20 000 шериглиг кел чыдар удурланыкчызынга удур 10 000 шериглиг чаалажып шыдаар-шыдавазын боданмас чүве бе? 32Бир эвес ооң чаалажыр харыы чок болза, удурланыкчызы ам-даа ырак чорда, тайбың керээзиниң негелделерин билип аары-биле, элчилерин олче чорудар болгай. 33Силер база боттарыңарда бар бүгү чүведен шак ынчалдыр ойталаваан болзуңарза, Мээң өөреникчилерим[†] болуп шыдавас силер.

34[+]Дус – эки бүдүмел, ынчалза-даа ол ажыг эвес апарза, ооң дуссуун чүнүң-биле дедир эгидерил? 35[+]Ол дус черге чемишчидилге кылдыр безин ажыглаттынмас болгай, ону чүгле үндүр октаары артар. Дыңнаар кулаа бар кижи дыңназын!»

#### 15


Читкен хой дугайында


(Мф. 18:12-14)

1Бир-ле катап бүгү үндүрүг хавырыкчылары[†] болгаш бачыттыг кижилер Иисусту дыңнаар дээш чыглып келген. 2[+]А фарисейлер болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары: «Иисус[†] бачыттыг кижилер-биле харылзажып, оларның-биле кады чемненип олурар-дыр» – деп химиренчип турганнар.

3Ынчаарга Иисус оларга угаадыглыг чугаа[†] чугаалап берген: 4[+]«Силерниң араңарга чүс хойлуг кижи тургаш, оларның бирээзин чидирипкен дижик. Ол тозан тозун ээн одарга арттырып кааш, чиде бергенин тып алгыжеге чедир, ону дилеп чоруппас бе? 5А тып алгаш, ону эктинче өөрүшкү-маңнайлыг салып алыр. 6[+]Оон бажыңынче аппаргаш, эш-өөрү болгаш кожаларын кый деп алгаш, оларга: „Өөрүшкүмнү үлежиңер, мен читкен хоюмну тып алдым!“ – дээр. 7[+]Силерге чугаалап тур мен: дээрлерге шак-ла ынчаар, амыдыралын өскертири албан эвес, „Миннир ужурлуг бачыдым чок“ дээр тозан тос кижиге бодаарга, бачыдын миннип, Бурганче ээлген чаңгыс-ла бачыттыг кижи дээш өөрүшкү улуг болур».


Читкен чоос дугайында

8«Азы кандыг-бир херээжен кижи он мөңгүн чоостуг тургаш, оларның бирээзин чидирипкен дижик. Ол чырыткызын кыпсып албас бе база, ол чоозун тып алгыжеге чедир, бажың иштин бир кылдыр ширбип, хынамчалыг дилей бербес бе? 9А тып алгаш, эш-өөрү болгаш кожаларын кый деп алгаш, оларга: „Өөрүшкүмнү үлежиңер, мен чидирипкен чоозумну тып алдым“ – дээр. 10Силерге чугаалап тур мен: дээрлерге шак-ла ынчаар, бачыдын миннип, Бурганче ээлген чаңгыс-ла бачыттыг кижи дээш, Бурганның төлээлери өөрүүр».


Будалып-читкен оол дугайында

11Оон Иисус мынча дээн: «Ийи оолдуг бир кижи чораан чүве-дир. 12[+]Биче оглу ачазынга мынча дээн: „Ачай! Эт-хөреңгивистиң меңээ онаажыр кезээн үзүп берип көр“. Ынчаарга ачазы эт-хөреңгизин оолдарының аразынга үлеп берген. 13Үр болбаанда, биче оглу үлүүн дөгерезин садыпкаш, акшазын ап алгаш, ырак чуртче чорупкан. Ол аңаа будалып чурттааш, бодунуң бүгү акша-хөреңгизин төтчеглеп каапкан.

14Ооң хамык өнчүзүнден чүү-даа артпаанда, ол чуртка улуг аш эгелээн, оол аштап-түрей берген. 15Оол барып, демги черниң чурттакчыларының бирээзинге хөлезиленип туруп алган, а ол кижи аңаа бодунуң шөлүнде хаваннарын кадартып каан. 16Демги оол аштаанындан хаван чеми-биле-даа хырнын долдурарынга белен турган, ынчалза-даа ону безин кым-даа аңаа бербес бооп-тур.

17Угаан кире бергеш, ол мынча дээн: „Мээң ачам чеже хире хөлезилеттинген чалчалыг ийик, олар шупту хырын быжыы-биле чемненип турар болгай, а мен мында аштап өлүр четтим-не! 18[+]Ачамга чеде бергеш, аңаа мынча дээйн: ‘Ачай! Мен дээрде Бурганга-даа, силерге-даа удур бачыт[†] үүлгеттим. 19Мен ам силерниң оглуңар деп ададырынга төлеп чок болу бердим, оода-ла чалчаларыңар бирээзи кылдыр мени хүлээп ап көрүңерем’“.

20Оон ачазынче чорупкан. Оглу чоокшулап келбээнде-ле, ачазы ону ырактан көрүп кааш, кээргей берип-тир. Ачазы оглунга маңнап чеде бергеш, ону кужактааш, ошкап эгелээн. 21Оглу аңаа мынча дээн: „Ачай! Мен дээрде Бурганга-даа, силерге-даа удур бачыт үүлгеттим. Мен ам силерниң оглуңар деп ададырынга төлеп чок болу бердим“.

22[+]А ачазы бодунуң чалчаларынга мынча дээн: „Эки дээн хепти саадал чокка эккелгеш, ону хепкерип калыңар, ооң холунга билзектен, а будунга идиктен кедириңер. 23Семиртир азырап каан молдургадан эккелгеш, соп бериңер: ам дой кылып, хөглээр бис. 24[+]Чүге дээрге мээң бо оглум өлүг тургаш, ам дирлип келген-дир, чидип чорааш, ам тыптып келген-дир“. Ынчангаш олар байырлап-дойлап эгелээн.

25Улуг оглу ол өйде шөлге турган, оон чанып кел чыда, бажыңынга чоокшулап келгеш, ыр-шоор биле танцы-самның шимээнин дыңнап каан. 26Ол чалчаларның бирээзин кый деп алгаш: „Бо чүү болуп турар чүвел?“ – деп айтырган.

27Демгизи аңаа: „Сээң дуңмаң чанып кээрге, ачаң семиртир азырап каан молдурга соп берди, чүге дээрге оглу дириг-менди ээп келген-дир“ – деп харыылаан.

28Акызы хорадай бергеш, бажыңче кирбес-тир деп бодап алган. Ачазы үнүп келгеш: „Кирип көрем“ – деп дилей берген.

29Ынчалза-даа ол ачазынга мынча деп харыылаан: „Көр даан, ачай, мен силерге мынча чыл дургузунда чалчаңар дег бараан болуп, чугаалаан сөзүңерниң аайындан эртпейн келдим, ынчалза-даа силер меңээ, эш-өөрү-биле кады хөглеп-байырлазын дээш, кажанда-даа өскүс анай безин берип көрген эвес силер. 30[+]А силерниң бо оглуңар самыын-садар херээженнер-биле будалып, эт-хөреңгиңерни төтчеглеп каапкаш, чедип кээрге, силер аңаа семиртир азырап каан молдурга соп бердиңер!“

31Ачазы ынчан аңаа мынча дээн: „Оглум! Сен үргүлчү-ле мээң-биле кады сен, менде бар бүгү чүве сээңии болгай. 32Сээң бо дуңмаңның өлүг тургаш, ам дирлип келгени дээш база чидип чорааш, ам тыптып келгени дээш өөрүп-хөглевейн, чүү дээш өөрүп-хөглээр бис?!“»

#### 16


Бай-байлакка хамаарылга кандыг боору

1А Бодунуң өөреникчилеринге[†] Иисус[†] мынча дээн: «Бир бай кижиниң ажыл-агый эргелекчизи ээзиниң эт-хөреңгизин самчыгдап турар деп сойгалаткан чүве-дир. 2Ээзи эргелекчини кыйгырткаш, аңаа: „Сээң дугайыңда чүнү дыңнап турарым ол? Бодуңнуң башкарылгаң дугайында меңээ харыыдан тут, моон соңгаар бо албан-дужаалга артып каап шыдавас-тыр сен“ – дээн.

3Эргелекчи ынчан мынча деп боданган: „Мен ам чүнү канчаайн? Ээм мени ажылымдан үндүрер деп барды. Чер казыптар хире күш-шыдалым бар эвес, улустан хайырлал дилээр дээрге, ыядынчыг-дыр. 4А, ындыг эвес, мени бо ажылдан үндүрүптерге, улус мени бажыңнарынга хүлээп алыр кылдыр чүнү кылыр ужурлуумну ам-на билип кааптым!“

5Ол бодунуң дээргизинге өрелиг бүгү улусту кыйгыртып алгаш, биргизинден айтырган: „Мээң ээмге өрең чежел?“

6Демгизи: „Чүс доскаар үс“ – деп харыылаан.

Эргелекчи аңаа: „Хол үжүүң алгаш, олургаш, бежен кылдыр дүрген эде бижи“ – дээн. 7Оон өскезинден айтырган: „А сээң өрең чежел?“

Оозу: „Чүс шоодай кызыл-тас“ – деп харыылаан. Эргелекчи аңаа: „Хол үжүүң алгаш, сезен деп бижи“ – дээн.

8[+]Бузурукчу эргелекчини, ооң тывынгыр чоруу дээш, ээзи безин мактап каан. Ийет, бо делегейниң улузу ажыл-херээн чогудар дээнде, чырыктың ажы-төлүнден артык тывынгыр болдур ийин. 9Силерге чугаалап тур мен: бо делегейге чыып алган эртине-байлааңар ажыглап, боттарыңарга эш-өөрден тып алыңар, ынчан бо делегейниң бүгү чүвези төне бээрге, олар силерни мөңге турар өргээлеринге хүлээп алыр.

10[+]Хензиг чүвеге шынчы кижи улуунга база шынчы болур, а хензиг чүвеге шынчы эвес кижи улуунга база шынчы эвес болур. 11[+]Ынчангаш силерге бо делегейниң эртине-байлаан бүзүреп болбас чүве болза, алыс шын эртине-байлакты кым силерге бүзүрээрил? 12Ол ышкаш силерге өскениң эт-хөреңгизин бүзүреп болбас чүве болза, бодуңарныын кым силерге бүзүрээрил?

13[+]Кандыг-даа чалча ийи дээргиге хары угда бараан бооп шыдавас: чок-ла болза бирээзин көөр хөңнү чок, а өскезинге ынак боор азы бирээзинге кызып бараан болгаш, өскезин тоовас боор. Силер база Бурганга болгаш акша-мөңгүнге хары угда бараан болуп шыдавас силер».


Бурганның хоойлузу биле Дээрниң Чагыргазы


(Мф. 11:12-13)

14[+]Ол бүгүнү акша-мөңгүнге ынак фарисейлер база дыңнаан болгаш, Иисусту кочулап, каттыржып турганнар.

15[+]Ол фарисейлерге мынча дээн: «Силер боттарыңарны өске улус мурнунга чөптүг-шынныг кылдыр көргүзерин оралдажыр-дыр силер, ынчалза-даа Бурган[†] чүректериңерни билир. Кижилерниң үнелиг деп санаар чүвези Бурганның мурнунга чүдек-бужар болур. 16[+][+]Ыдыктыг хоойлу[†] болгаш медээчилерниң[†] Бижилгелери Иоанның[†] мурнунда-ла бар турган. Ынчаарга Иоанның чедип келген үезинден бээр, Бурганның Чагыргазының[†] дугайында Буянныг Медээни[†] суртаалдап эгелээн, а кижи бүрүзү ол Чагыргаже кирер дээш, чүткүдүп турар-дыр. 17[+]Ындыг-даа болза, ыдыктыг хоойлунуң оода чаңгыс шыйыы күжүн чидирериниң орнунга, дээр биле черниң чок апаары белен!

18[+]Бодунуң кадайындан чарылгаш, өске кадай алган кижи бүрүзү ашак-кадайның шынчы чоруун үрээни ол. А ол ышкаш бодунуң ашаандан чарылган херээженни кадайланып алган кижи база ашак-кадайның шынчы чоруун үрээни ол».


Бай кижи биле Лазар

19Иисус улаштыр чугаалаан: «Бир бай кижи турган, ол каас-коя хеп кедип, хүннүң-не өөрүп-байырлап келген. 20А ооң хаалгазының баарынга Лазар деп аттыг, бүгү боду оюлганнап кодурлаан ядыы кижи чыдар турган. 21Ол байның столундан кээп дүшкен аъш-чем артынчызы-биле хырнын дүптээр дээш манап чыдар күжүр чүве-дир. Ыттар безин келгеш, ооң оюлганнаан балыгларын чылгап берип турганнар. 22[+]Ядыы кижи өлүп каарга, дээрниң төлээлери ону дээрже – Авраамның[†] чанында хүндүлүг черже алгаш барганнар. Бай кижи база өлүп каарга, ону орнукшудуп кааннар.

23[+][+]Тамыга[†] баргаш, хилинчектенип чыда, ол бай кижи карактарын өрү хере көрүпкеш, ынаар ыракта Авраамны болгаш ооң чанында олурар Лазарны көрүп каан. 24[+]Бай кижи ынчан: „Авраам, ачам, мени кээргеп, Лазарны бээр чорудуп көрем. Ол салаазының бажын сугга өттүргеш, мээң дылымны шыгытсын. Чүге дээрге мен бо чалбыыш-отка хилинчектенип, ат болдум“ – деп кыйгырган.

25Ынчаарга Авраам мынча деп харыылаан: „Оглукум, сен чуртталгаңда чүгле эки чүүлдү-ле четтирип чорааныңны сактып келем, а Лазар чүгле багын четтирип келди чоп. Ам кээп, ол мында аргалалын алды, а сен хилинчек көре бердиң. 26Оон аңгыда сээң-биле бистиң аравыста канчаар-даа аажок ханы оңгар чыдып турар-дыр, ынчангаш кандыг-бир кижи моон сенче эртер-даа дээш, эртип шыдавас-тыр, ол ышкаш оон база кым-даа бээр эртип шыдавас-тыр“.

27Бай кижи мынча дээн: „Ынчаарга Лазарны мээң төрелдеримче чорударын сенден дилеп тур мен, ачам. 28Мен беш дуңмалыг кижи болгай мен, оларның кайызы-даа маңаа кээп, мен ышкаш хилинчектенмезин дээш, Лазар оларны баш бурунгаар сагындырып кагзын“.

29[+]Авраам аңаа: „Оларда Моисей[†] база Бурганның өске-даа медээчилери бар болгай, оларны дыңнап чорзуннар“ – деп харыылаан.

30А бай кижи мынча дээн: „Чок, Авраам ада, өлгеш, катап дирилген кижилерниң кайы-бирээзи оларга чеде бээр болза, олар ынчан бачыдын минни бээр ийик“.

31[+]Ынча дээрге, Авраам: „Бир эвес олар Моисейни база өске-даа медээчилерни дыңнавас чүве болза, өлген кижилерниң кайы-бирээзи-даа катап дирлип келгеш, оларны бүзүретпес-тир ийин“ – деп харыылаан».

#### 17


Бачыт биле өршээл дугайында


(Мф. 18:6-7, 21-22)

1[+]А Бодунуң өөреникчилеринге[†] Иисус[†] мынча дээн: «Күткүлгелерниң кээри чайлаш чок, ынчалза-даа оларның кээриниң чылдагааны болган кижи ат болур! 2[+]Бо бичии улустуң кайы-бирээзин бачытче чыгапкан кижи бар болза, ооң мойнунга дээрбе дажы баглааш, далайже киир октаптары безин ол кижиге оон дээре салым болур ийик.

3[+]Кичээнгейлиг болуңар! Бир эвес эжиң бачыт[†] үүлгедипсе, ону чемелеп чугаала, а бир эвес бачыдын миннир болза, ону өршээ. 4[+]А бир эвес ол сеңээ удур хүнде чеди катап буруулуг херек үүлгеткеш, чеди катап келгеш: „Буруулуг-дур мен“ – дээр болза, ону өршээ».


Бүзүрел биле албан-хүлээлге дугайында

5[+]Дээрги Иисустуң элчиннери[†] бир-ле катап Аңаа: «Бүзүреливисти[†] өстүрүп көрүңер» – дээннер. 6[+]Дээрги мынча деп харыылаан: «Бир эвес силерде оода-ла горчица[†] үрезини хире бүзүрел бар болза, силер ынчан бо фига ыяжынга:[†] „Дазылыңдан тура тырттылгаш, бодуңну далайга солуй олуртувут“ – дээр болзуңарза, ол силерге чагыртыр ийик.

7Силерниң бирээңер чер чарып азы хой кадарып хүнзээр чалчалыг дижик. Ол шөлден чанып кээрге, аңаа: „Дүрген кирем, олургаш, чемненип көрем“ – деп чугаалавас болгай сен. 8Оон байтыгай, мынча дээр болгай сен: „Меңээ чемден белетке, оон эде кеттингеш, ижип-чип олурумда, меңээ бараан бол, а ооң соонда бодуң ижип-чип боор сен“. 9Айыткан аайың-биле бараалгааны дээш, чалчаңга ооң соонда өөрүп четтиргениң илеретпес-ле болгай сен. 10Силер база шак ындыг болуңар, „кылыңар“ деп айыткан бүгү чүүлдү кылып каапкаш: „Бис дээрге төлеп чок чалчалар-дыр бис, чүгле хүлээлгевис күүсеткенивис ол-дур“ – деп чугаалаңар».


Экирий берген кеш аарыглыг он кижи

11Иисус Иерусалимче углап, Самария[†] биле Галилеяның[†] аразында кызыгаарны дургаар чоруп олурган. 12[+][+]Ол бир-ле суурже кирип кел чыдырда, Ону кеш аарыглыг он кижи уткуп алган. Олар элээн ырадыр туруп алгаш, 13ыыткыр үн-биле кый дей бергеннер: «Иисус, Хайырааты, бисти кээргеп көрүңер!»

14[+]Оларны көрүп кааш, Иисус: «Баргаш, Бурганның бараалгакчыларынга[†] көстүп калыңар» – дээн. Олар чорупкаш, орук ара арыгланып,[†] экирий бергеннер.

15Оларның бирээзи экирий бергенин көрүп кааш-ла, Иисусче эглип келгеш, ыыткыр үн-биле Бурганны алдаржыдып эгелээн. 16[+][+]Ол Иисустуң мурнунче кээп дүшкеш, Аңаа өөрүп четтиргенин илереткен. Ол болза Самария чурттуг кижи болган.

17Иисус мынча деп айтырган: «Арыгланган он кижи турган эвес чүве бе? А арткан тозу кайыл? 18Бо даштыкы кижиден аңгыда, оларның чаңгызы-даа Бурганны алдаржыдып, ээп келбээни ол бе?» 19[+]Оон демги кижиге: «Че, чорувут, бүзүрелиң сени экиртип, камгалап каан-дыр» – дээн.


Бурганның Чагыргазының чедип кээри


(Мф. 24:23-28, 37-41)

20[+]Бир-ле катап фарисейлер Иисустан Бурганның Чагыргазы[†] кажан кээрин айтырарга, Ол мынча деп харыылаан: «Бурганның Чагыргазы көскү кылдыр чедип келбес. 21Кым-даа: „Ол мында-дыр“ азы: „Ол дуу ында-дыр“ – деп шыдавас, чүге дээрге Бурганның Чагыргазы силерниң араңарда-дыр[*]».

22[+]Оон Иисус Бодунуң өөреникчилеринге мынча дээн: «Кижи амытан Оглунуң[†] оода чаңгыс хүнүн-даа болза аажок көрүксей бээриңер үе чедип кээр, ынчалза-даа көрүп шыдавас силер. 23[+]Улус силерге: „Ол мында-дыр“ азы „Дуу ында-дыр“ – дижир, ынчалза-даа ынаар барбаңар база сүрүп маңнаваңар. 24Чүге дээрге Кижи амытан Оглу Бодунуң чедип кээр хүнүнде, кызаш кынгаш, дээрни бир кыдыындан өске кыдыынга чедир чайынналдыр чырыдыпкан чаңнык дег болур. 25[+]Ынчалза-даа мурнунда Ол хөй хилинчекти көрүп эртер база бо салгалдың улузунга тооп көрдүрбес ужурлуг.

26[+]Нойнуң үезинде ынчаар болуп турганы дег, Кижи амытан Оглунуң чедип кээр хүннеринде база-ла ындыг болур. 27[+][+]Бажың-хемезинче Нойнуң кире бергени хүнге чедир улус-чон ижип-чип, кадай ап база ашакка барып келген болгай. Оон суг халавы хөме алгаш, оларның шуптузун чок кылып каан ийик чоп. 28Лоттуң үезинде база-ла шак ындыг болган. Кижилер ижип-чип, садыглап-даа, боттары садыг кылып-даа, тарып-олуртуп база тудуг кылып турганнар. 29[+]Ынчалза-даа Лоттуң Содом хоорайны каггаш үнүпкен хүнүнде дээрден оттуг күгүрден[†] бүткен чаъс чаггаш, оларның шуптузун чок кылып каан ийик чоп.

30Кижи амытан Оглу чедип кээрге, база шак ындыг болур. 31[+]Ол хүн боду бажыңының кырында турар, а эт-севи бажың иштинде чыдар кижи оозун алыры-биле дүшпезин; а шөлге чораан кижи база ээп чанмазын. 32[+]Лоттуң кадайын сактып келиңер! 33[+]Амы-тынын арттырып алыр дээш чүткээн кижи – амы-тынындан чарлыр, а амы-тынындан чарылган кижи – амы-тынын кадагалап алыр. 34Силерге чугаалап тур мен: ол дүне ийи кижи кады удуп чыдырда, оларның бирээзин алгаш баар, а өскезин арттырып каар. 35-36Ийи херээжен кижи кады тараа дээрбелеп турар болза, бирээзин алгаш баар, а өскезин арттырып каар»[*].

37Өөреникчилери Иисустан: «Ол каяа болурул, Дээрги?» – деп айтырганнар.

«Кайда сек барыл, аңаа сек чиир куштар чыглып кээр» – деп, Иисус харыылаан.

#### 18


Дулгуяк кадай биле шииткекчи дугайында

1[+]Өөреникчилериниң[†] үргүлчү мөргүүр болгаш идегелин чидирбес ужурлуун көргүзер дээш, Иисус[†] оларга угаадыглыг чугаа[†] чугаалап берген. 2Ол мынча дээн: «Бир-ле хоорайга Бургандан-даа кортпас, улустан-даа ыятпас шииткекчи турган. 3Ол-ла хоорайга бир дулгуяк кадай чурттап чораан. Ол шииткекчиге үргүлчү кээп: „Чөптүг шииткел үндүрүп, мени хомудаткан кижиден камгалап көрүңер“ – деп дилеп шаг болган чүве-дир. 4Ынчаарга шииткекчи элээн үр ынаваан. Ынчалза-даа адак соонда ол мынча деп боданган: „Мен Бургандан-даа кортпас, улустан-даа ыятпас болзумзажок, 5бо дулгуяк кадай меңээ амыр-дыш бербестеди. Моон соңгаар мээң кулаам коңгалап, кээп-ле турбазын дээш, ооң чаргызын үзүп берейн адырам“».

6Оон Дээрги Иисус мынча дээн: «Арын-нүүр чок шииткекчиниң чүнү чугаалаанын дыңнап тур силер бе? 7[+][+]А Бурган[†] Олче дүн-хүн дивейн кыйгы салган, Бодунуң шилип алган улузун канчап камгалавас чүвел? Ол харыызын саададыр деп бе? 8[+]Бурган оларны доп-дораан камгалаарын Мен силерге чугаалап тур мен. Ындыг-даа болза, Кижи амытан Оглу[†] ээп келгеш, чер кырындан ындыг бүзүрелди[†] тывар ирги бе?»


Фарисей биле үндүрүг хавырыкчызының дугайында

9[+]Боттары чөптүг-шынныг дээрзинге бүзүрээр, а өскелерни куду көрүп чоруур чамдык улуска Иисус дараазында угаадыглыг чугааны чугаалап берген:

10[+]«Бирээзи фарисей, а өскези үндүрүг хавырыкчызы болур ийи кижи мөргүүрү-биле,[†] Бурганның өргээзинче кирип келген. 11[+]Фарисей аңгы туруп алгаш, тейлеп эгелээн: „Бурганым, мээң өске улус дег: дээрбечилер, арын-нүүр чоктар дег, самыырааннар азы оода-ла бо үндүрүг хавырыкчызы дег болбааным дээш, Сеңээ өөрүп четтирдим. 12[+]Мен чеди хонук дургузунда ийи катап шээрленип, ап турар бүгү олча-ажыымның оннуң бир кезиин Сеңээ берип турар-дыр мен“.

13[+]А үндүрүг хавырыкчызы ырадыр туруп алгаш, дээрже карактарын көдүрерин безин диттип чадаан, а чүгле бодунга чөгенген хевирлиг хөрээн шанчып: „Бурганым, бачыттыг меңээ өршээлиң көргүс“ – дээн.

14[+]Бо кижи бажыңынче чанарда, фарисейге көөрде, Бургандан агартыышкын[†] алганын силерге чугаалап тур мен. Бодун өрү көрдүнер кижи бүрүзү дора көрдүрер, а бодун дора көрген кижи бүрүзү өрү көдүртүр».


Иисустуң бичии уругларны алгап-йөрээгени


(Мф. 19:13-15; Мк. 10:13-16)

15Иисус оларга холу-биле дегзин дээш, улус Аңаа бичии уругларын эккеп турган. А өөреникчилери, ону көргеш, оларны эрттирбейн турганнар. 16Ынчалза-даа Иисус бичии уругларны Бодунче кый деп алгаш, мынча дээн: «Чаш уруглар Меңээ кээп турзун, оларга шаптыктап, эртерин хоруваңар! Чүге дээрге Бурганның Чагыргазы[†] олар ышкаш улустуу боор. 17[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: Бурганның Чагыргазын чаш төл дег кылдыр хүлээп албас кижи канчап-даа ынаар кирбес».


Иисус биле бай кижи


(Мф. 19:16-30; Мк. 10:17-31)

18[+]Бир дарга кижи Иисустан: «Буянныг Башкы! Мөңге амыдыралды[†] алыр дизимзе, мен чүнү кылыйн?» – деп айтырган.

19[+]Иисус аңаа мынча дээн: «Мени чүге буянныг деп адап тур сен? Чаңгыс-ла Бургандан өске, кым-даа буянныг эвес. 20[+]Ооң айтыышкыннарын билир болгай сен: кады чурттаан эжиңге өскерилбе, кижи өлүрбе, оорлава, мегелеп херечилеве, ада-иеңни хүндүлеп чор».

21[+]Демгизи: «Мен ол бүгүнү бичиимден-не сагып келдим» – дээн.

22[+]Ону дыңнааш, Иисус аңаа мынча дээн: «Сенде ам-даа бир чүүл четпейн турар-дыр: бодуңда бар бүгү чүвени садыпкаш, акшазын ядыыларга үлеп беривит, ынчан дээрлерге эртине-байлактыг боор сен. Оон чедип келгеш, Мени эдерип чорувут».

23Дарга ону дыңнааш, аажок муңгарай берген, чүге дээрге ол кедергей бай кижи чүве-дир. 24[+]Иисус ооң муңгарай бергенин көргеш, мынча дээн: «Бай-шыдалдыг улустуң Бурганның Чагыргазынче кирери дыка-ла берге! 25Бай кижиниң Бурганның Чагыргазынче киреринден тевениң ине үдүн өттүр эрте бээри белен».

26Ону дыңнаан улус: «Ынчаарга камгалалды[†] кым ап шыдаарыл?!» – деп айтырган.

27[+]Иисус: «Улуска болдунмас чүвени Бурган кылып шыдаар» – деп харыылаан.

28[+]Пётр ынчан: «Көрүңер даан, бис хамык бар чүвевисти каапкаш, Силерни эдерип чоруптувус» – дээн.

29-30[+]Иисус оларга: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: Бурганның Чагыргазы дээш бодунуң өг-бүлезин: ада-иезин, акы-дуңмазын, алган кадайын азы ажы-төлүн каапкаш барган кижи бо үедеги амыдыралында оон оранчок хөйнү, а келир үеде – мөңге амыдыралды алыр» – деп харыылаан.


Иисустуң Бодунуң өлүмүнүң дугайында үшкү удаа чугаалааны


(Мф. 20:17-19; Мк. 10:32-34)

31Бодунуң он ийи элчинин[†] кый деп алгаш, Иисус оларга мынча дээн: «Дыңнаңар, Иерусалимче чоокшулап бар чыдыр бис, Кижи амытан Оглунуң дугайында Бурганның медээчилери[†] дамчыштыр бижээн бүгү чүве аңаа боттаныр-дыр. 32Ону өске чоннар улузунга[†] тудуп бериптер, олар Ону дорамчылап-бастыр, бак сөглээр база Олче дүкпүрүп-каккырар. 33[+]Ону эттеп-согар база өлүрүп каар. Ынчалза-даа үшкү хүнде Ол катап дирлип кээр». 34[+]Ындыг-даа болза, өөреникчилери бо бүгүден чүнү-даа билбээннер, чүге дээрге Иисустуң чугаазының утказын олардан чажырып каан болган.


Согур ядыы кижини экирткени


(Мф. 20:29-34; Мк. 10:46-52)

35[+]Иисус Иерихон хоорайже чоокшулап кээрге, орук кыдыынга бир согур кижи хайырлал диленип олурган чүве-дир. 36Ооң чаны-биле мөөң чон шуужуп эртип турарын дыңнап кааш, ол чүү болуп турарын айтырган. 37Олар аңаа: «Назарет чурттуг Иисус эртип бар чор» – деп харыылааннар. 38[+]Согур кижи ынчан: «Давидтиң[†] Оглу, Иисус! Мени кээргеп көрүңер!» – деп алгырып үнген.

39Мурнунга чоруп олурган улус аңаа: «Ыыттава!» – дижип турган, ынчалза-даа согур кижи улам ыыткыр кышкырган: «Давидтиң Оглу! Мени кээргеңерем!»

40Иисус тура дүшкеш, ол кижини эккээрин дужааган. Демгизи чедип кээрге, Ол оон: 41«Менден чүнү күзеп тур сен? Чүнү кылып берейн?» – деп айтырган.

Ол кижи: «Дээрги, карактарым көре берген болза!» – деп харыылаан.

42[+]Иисус аңаа мынча дээн: «Карактарың көре берзин! Бүзүрелиң сени экиртип, камгалап кагды!» 43Согур кижиниң карактары ол-ла дораан көре берген. Ол Бурганны алдаржытпышаан, Иисусту эдерип чорупкан. А бүгү чон, ону көргеш, Бурганны алгап-мактап турган.

#### 19


Үндүрүг хавырыкчызы Закхей

1[+]Иисус[†] Иерихон хоорайны таварты эртип бар чыткан. 2Аңаа Закхей деп аттыг, үндүрүг хавырыкчыларының[†] даргазы болур бай-шыдалдыг кижи турган. 3Закхей келген улустуң кайызы Иисус боорун билип алыксаан, ынчалза-даа улус артындан Ону көрүп чадап каан, чүге дээрге дурт-сыны чолдак кижи чүве-дир. 4Закхей ынчан мурнунче эрте чүгүргеш, Иисусту көөрү-биле фига ыяжынче[†] үне берген, чүге дээрге Ол ооң баарында орук-биле эртер ужурлуг болган. 5Иисус ол черге чедип келгеш, өрү көргеш, Закхейге мынча дээн: «Закхей, дүрген бээр дүш, Мен бөгүн сээң бажыңыңга доктаар ужурлуг мен».

6Закхей далаш-биле дүжүп келгеш, Ону бодунуң бажыңынга өөрүшкү-маңнайлыг уткуп-хүлээп алган. 7[+]Ол бүгүнү көрүп турган шупту улус таарзынмайн: «Иисус бачыттыг кижиниң бажыңынга аалчы болду!» – деп химиренчип эгелээн.

8[+]А Закхей туруп келгеш, Дээрги Иисуска: «Дээрги! Аазап тур мен: эт-хөреңгимниң чартыын ам ядыыларга үлеп бериптейн, а бир эвес кандыг-бир кижиден артыкка мегелеп алган болзумза, оон дөрт катап хөйнү дедир эгидип берейн!» – дээн.

9[+]Иисус мынча дээн: «Камгалал[†] бөгүн бо бажыңда келген-дир; бо кижи база Авраамның[†] үре-салгалы болуру чөп-түр! 10А Кижи амытан Оглу[†] читкен чүвени тып алыр база камгалаар дээш келген болгай».


Он чоос дугайында


(Мф. 25:14-30)

11[+]Ону дыңнап турган улуска Иисус аңаа улаштыр бир угаадыглыг чугаа[†] чугаалап берген. Чүге дээрге Ол Иерусалимге чоокшулап келген турган боорга, улус Бурганның Чагыргазы[†] удавас дүжүп кээр деп манап турган чүве-дир.

12Иисус мынча дээн: «Бир дарга кижи ырак чурт четкеш кээр деп барган. Ол аңаа хаан дүжүлгезин ап алгаш, оон дедир чанып кээр сорулгалыг турган. 13Чоруур бетинде, ол бодунуң он чалчазын келдирткеш, оларга он алдын чоос үлеп бергеш: „Бо акшаны мен келгижемге чедир саарылгага киириштирип, ажыглаңар“ – дээн. 14[+]А албаты чон ону көөр хөңнү чок болгаш, демги ырак чуртка баргаш: „Ол кижиниң биске хаан болурун күзевейн тур бис“ – деп сөс чедирзиннер дээш, ооң соондан элчилер чорудупканнар.

15А ол кижи дөмей-ле чуртунуң хааны апаргаш, ээп чанып келген. Оларның кандыг ажык-орулга алганын билип алыры-биле, демги акша берген чалчаларын ол келдиртип-тир. 16Бирги чалча чедип келгеш: „Дээрги, бир чоозуңарны он чедир өстүрүп алдым“ – дээн.

17[+]Ээзи ону мактап каан: „Эр хей! Эки чалча-дыр сен. Бичии чүвеге безин шынчы болганың дээш, ам он хоорайны эргелеп-башкарар сен“.

18Ийиги чалча чедип келгеш: „Дээрги, бир чоозуңарны беш чедир өстүрүп алдым“ – дээн.

19Ээзи аңаа мынча дээн: „Сен база беш хоорайны эргелеп-башкарар сен“.

20Өске-бир чалча чедип келгеш: „Дээрги, бир чоозуңар бо-дур, мен ону аржыылга ораап алгаш, шыгжап чыттым. 21Чүге дээрге силерден корттум: каржы-хажагай кижи-ле болгай силер: салып кагбаан-даа чүвеңерни ап алыр, тарып кагбаан-даа чүвеңерни ажаап алыр“ – дээн.

22[+]Ээзи ынчан мынча дээн: „Бодуңнуң аксы-сөзүң аайы-биле сени шиидер мен, сөлгүжок бак чалча! Сен мени каржы-хажагай, салып кагбаан-даа чүвезин ап алыр, тарып кагбаан-даа чүвезин ажаап алыр кижи дээрзин билир турдуң де?! 23Ынчаарга акшамны саарылгаже чүге киирбээниң ол? Мен чедип келгеш, орулгазын алгай-ла мен!“ 24Оон чанынга турган улуска ээ: „Ооң бир чоозун алгаш, он чоос ажылдап алган кижиге бериптиңер“ – дээн.

25Ынчалза-даа олар аңаа: „Дээрги, демги кижиде ол чокка-ла он чоос бар-дыр“ – дээннер.

26[+]Хаан мынча деп харыылаан: „Силерге чугаалап тур мен: чүвези бар кижиге оон-даа немей бээр, а чүвези чок кижиниң бичии бар чүвезин безин хунаап алыр. 27[+]А мээң оларга хаан болурумну күзевейн турган дайзыннарымны бээр эккелгеш, көрүп турумда, узуткап калыңар“».


Иисустуң Иерусалимче байырлалдыг моорлап киргени


(Мф. 21:1-11; Мк. 11:1-11; Ин. 12:12-19)

28Ону чугаалап дооскаш, Иисус Иерусалимче оруун уламчылап чорупкан. 29[+]Елеон дааның чанында турар Виффагия биле Вифания суурларга чоокшулап келгеш, Ол Бодунуң ийи өөреникчизин бурунгаар айбылапкаш, мынча дээн: 30«Мурнуңарда чыдар суурже барыңар. Ынаар кире бергеш, кымның-даа мынчага дээр мунуп көрбээни аныяк элчигенни баглап каан турарын көрүп каар силер. Ону чешкеш, бээр эккелиңер. 31Бир эвес кандыг-бир кижи силерден: „Элчигенни чүге чеже бердиңер?“ – деп айтырар болза, аңаа: „Ол Дээргиге херек апарды“ – дээр силер».

32Айбыга барганнар чорупкаш, бүгү чүвени Иисустуң чугаалааны дег кылдыр тып алганнар. 33Олар аныяк элчигенни чежип турда, ооң ээлери: «Элчигенни чүге чеже бердиңер?» – деп айтырганнар.

34Олар: «Ол Дээргиге херек апарды» – деп харыылааннар. 35Олар элчигенни эккелгеш, боттарының хевин чонактай салгылааш, Иисусту олуртупканнар. 36[+]Оон Ол Иерусалимче бар чыдырда, улус хептерин орук дургаар Ооң мурнунга чадып берип чораан.

37Иисус Елеон даандан бадар кудургайга чедип кээрге, чыылган хөй өөреникчилер[†] көргени кайгамчык чүүлдер дээш Бурганны өөрүшкү-маңнайлыы-биле ыыткыр алдаржыдып эгелээннер:

38[+]«Дээрги-Чаяакчының адындан кел чыдар Хаан алгадып-йөрээтсин!
Дээрге амыр-тайбың доктаазын, өрү дээрде Бурганга алдар!»

39[+]Чон аразынга турган чамдык фарисейлер Иисуска: «Башкы, өөреникчилериңерни соксадып көрүңер!» – дээннер.

40[+]А Ол: «Олар ыытташпайн баар болза, даштар алгыржып эгелээрин силерге чугаалап тур мен» – деп харыылаан.

41[+]Хоорайга чедип келгеш, ону көрүп тура, Иисус ооң ажыын ажып ыглап, 42[+]мынча дээн: «О, сен оода-ла бөгүн чүү чүве сеңээ амыр-тайбың эккээрин билген болзуңза! Ынчалза-даа ону ам сээң карактарыңга ажытпаан-дыр. 43[+]Чүге дээрге дайзыннарыңның сени долгандыр оңгуланып-быжыглангаш, сени бүзээлээри база сенче бүгү чүктерден халдаары хүннер чедип кээр. 44[+]Олар сени тавааңга чедир үреп-бускаш, чурттакчыларыңны ханаларың иштинге кырып каар. Олар сени хүл-далган кылдыр чылча базар, чүге дээрге Бурганның сеңээ камгалал саналдап келген үезин билбейн эрттирипкен-дир сен».


Садыгжыларны өргээден үндүр ойлатканы


(Мф. 21:12-17; Мк. 11:15-19; Ин. 2:13-22)

45Иисус оон Бурганның өргээзиниң шөлүнче киргеш, ында садыг-саймаа кылган улусту үндүр сывыртап, оларга: 46[+]«Бижилгеде: „Мээң өргээм мөргүл[†] өргээзи болзун“ – деп бижиттинген болгай, а силер ону дээрбечилер уязы кылып алган-дыр силер!» – деп турган.

47Бурганның өргээзинге Иисус хүннүң-не улусту өөредип турган. А Бурганның дээди бараалгакчылары,[†] ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары болгаш чоннуң баштыңнары[†] Ону өлүрүп каар эптиг өй манап эгелээннер. 48Ындыг-даа болза, олар ону канчаар кылыр аайын тыппааннар, чүге дээрге бүгү чон Иисустуң чаңгыс-даа сөзүн эрттирбезин кызып, туда дыңнааш турар болган.

#### 20


Иисустуң эрге-чагыргазының дугайында


(Мф. 21:23-27; Мк. 11:27-33)

1Оон Иисус[†] бир-ле катап Бурганның өргээзинге чонну өөредип, Буянныг Медээни[†] оларга медеглеп турда, Бурганның дээди бараалгакчылары[†] болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары чоннуң баштыңнары-биле[†] кады Аңаа чедип келгеш: 2[+]«Биске чугаала! Сен бо бүгүнү кандыг эрге-чагырга-биле кылып тур сен? Сеңээ ол эрге-чагырганы кым берди?» – дээннер.

3Иисус мынча деп харыылаан: «Мен база силерден бир чүве айтырайн, харыылаңарам: 4[+]Иоанның[†] сугже сугар эргези Бургандан келген бе азы кижилерден бе?»

5[+]Олар аразында сүмележи бергеннер: «Бир эвес бис: „Бургандан“ – дээр болзувусса, Ол: „Ынчаарга силер чүге Иоаннга бүзүревээниңер ол?“ – дээр болгай. 6[+]А бир эвес: „Кижилерден“ – дээр болзувусса, шупту улус бисти даштар-биле соккулап кааптар, чүге дээрге олар Иоанны Бурганның медээчизи[†] деп санаар болгай». 7Ынчангаш: «Кымдан дээрзин билбес бис» – деп харыылааннар.

8Иисус оларга мынча дээн: «Мен база бо бүгүнү кандыг эрге-чагырга-биле кылып турарымны силерге чугаалавас мен».


Виноград шөлүнүң ээзиниң дугайында


(Мф. 21:33-46; Мк. 12:1-12)

9[+][+][+]Оон Иисус чонга мындыг угаадыглыг чугаа[†] чугаалап эгелээн: «Бир кижи виноград[†] шөлү тарып алгаш, оозун виноград ажаакчыларынга ачыладып кааш, боду үр үе дургузунда өске чуртче чоруй барган. 10Виноград ажаап аар үе-даа келген. Ажаакчылар дүжүттүң аңаа хамааржыр кезиин берзиннер дээш, демги ээ кижи оларже чалчазын чорудупкан. Ынчалза-даа виноград ажаакчылары ону эттеп-эттеп, хол куруг дедир ойладыпканнар. 11Ол ынчан база бир чалчазын ыткан. Ынчалза-даа олар ону база эттеп-эттеп, чүнү-даа бербейн, дорамчылалдыг сывыртапканнар. 12[+]Оон ол кижи үшкү чалчазын база ыткан. Ынчалза-даа олар ону кемдедир эттээш, виноград тараан шөлден үндүр октапканнар. 13[+]Шөлдүң ээзи ынчан мынча дээн: „Чүнү канчаар кижи боор мен? Ынак оглумну чорудуп көрейн, канчап билир, оода-ла ону хүндүлеп көөрлери чадавас“.

14[+]Ынчалза-даа виноград ажаакчылары ооң оглун көргеш, аразында мынча деп шиитпирлээннер: „Бо-даа салгакчызы-дыр! Ону өлүрүп каапсывысса, ооң өнчүзү бистии апаар“. 15[+]Олар ону виноград шөлүнден үндүре бергеш, өлүрүп каапканнар. Ол бүгүнүң соонда виноград шөлүнүң ээзи оларны канчап кааптарыл? 16[+]Ол чедип келгеш, виноград ажаакчыларын өлүрүп кааптар, а виноград шөлүн өске улуска бериптер».

Иисусту дыңнап турган улус: «Ындыг чүве болбас болзун!» – дээннер.

17[+]Ынчалза-даа Иисус оларже көрнүп келгеш, мынча дээн: «Ынчаарга Бижилгеде: „Тудугжуларның, херекчок дээш, октапкан дажы эң чугула даш апарган“ – дээн сөстер чүнү көргүскен деп? 18[+]Кым ол дашче кээп дүжерил, чуурулдур ужуп аар, а кымче ол даш кээп дүжерил, ону чылча базып каар».


Императорга бээр үндүрүг дугайында


(Мф. 22:15-22; Мк. 12:13-17)

19Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш ном-хоойлу тайылбырлакчылары ол угаадыглыг чугаа оларның дугайында дээрзин билгеш, Иисусту ол-ла дораан тудуп хоругдаар арга дилей бергеннер, ынчалза-даа чондан кортканнар. 20[+][+]Ынчангаш олар Иисусту кичээнгейлиг хайгааравышаан, Ооң бир-ле сөзүнге сылдаглап тудуп алгаш, Римден олурткан чагырыкчының эргезинге хүлээдип бээр сорулга-биле ак сеткилдиг улус бооп мегеленген авыяас кижилерни Олче ыдып турганнар.

21Олар Иисустан мынча деп айтырган: «Башкы, бистиң билиривис-биле, Силер чөптүг сөстер чугаалап, шынга өөредип турар болгай силер. Кижилерни ылгай көрбейн, Бурганның алыс шын оруунга өөредир-дир силер. 22[+]Ынчаарга императорга[†] үндүрүгнү төлээр ужурлуг бис бе азы чок бе?»

23[+]Иисус оларның кара сагыштыын билгеш: 24«Меңээ мөңгүн чоостан көргүзүңерем: ында кымның чурук-дүрзүзү база кымның ады бар-дыр?» – деп айтырган.

Олар: «Императорнуң» – деп харыылааннар.

25[+]Иисус оларга мынча дээн: «Ынчаарга императорга – императорнуун, а Бурганга – Бурганныын бериңер». 26Олар Иисусту чон мурнунга Ооң чугаалаан чүвезинге сылдаглап, холга киирип чадап кааннар. Ооң харыызын кайгааш, оларның аксы хак дээн.


Өлгеннерниң катап дирлириниң дугайында


(Мф. 22:23-33; Мк. 12:18-27)

27[+]Ооң соонда «Өлген улус катап дирилбес» деп бадыткаар саддукейлерниң чамдыызы Иисуска чедип келгеш, айтырыг салган: 28[+]«Башкы! Моисей[†] биске мынча деп бижээн болгай: „Бир эвес кадайлыг кижи ажы-төл чок тургаш, өлү бээр болза, ооң дуңмазы дулгуяк чаавазы-биле өгленип алыр база ооң-биле бодунуң өлген акызының үре-салгалын үспес ужурлуг“. 29Ындыг болза, чеди алышкы чораан дижик. Биргизи кадайланып алгаш, ажы-төл чок өлүп калган. 30-31Ооң ол кадайын ийигизи, ооң соонда үшкүзү дээш-ле, улаштыр шуптузу ап келгеш, чеделээн ажы-төл арттырбайн, өлү бергеннер. 32Адак соонда кадай база өлүп калган. 33Хамык өлген улус катап дирлип кээрге, ол ам кымның кадайы боорул? Алышкылар ону чедээлээн кадайланып чораан болгай».

34Иисус мынча деп харыылаан: «Бо делегейде ам чурттаан улус кадай ап база ашакка барып турар-дыр. 35[+]А келир үеде өлүглер аразындан катап дирлиринге база чаа амыдыралдыг болурунга төлептиг улус кадай-даа албас база ашакка-даа барбас. 36Чаа амыдыралынга олар дээрниң төлээлеринге дөмей апарып, өлүр тын чок болурлар. Олар Бурганның ажы-төлү апаарлар, чүге дээрге өлгеш, катап дирилген-дирлер.

37[+]Моисей хып турар чадаң ыяшка Дээрги-Чаяакчыга таваржы бергеш, Ону Авраамның[†] Бурганы, Исаактың[†] Бурганы болгаш Иаковтуң[†] Бурганы деп адааш, өлген улустуң катап дирлири ылаптыг дээрзин ооң-биле көргүскен болгай[*]. 38Бурган[†] – өлүглерниң эвес, а дириглерниң Бурганы-дыр! Бурганга хамааржыр бүгү улус дириг-дир!»

39Ном-хоойлу тайылбырлакчыларының чамдыызы: «Башкы, Силер эки харыы бердиңер!» – деп харыылааннар. 40[+]Ооң соонда кым-даа Оон кандыг-бир чүве айтырарындан дидинмээн.


Давидтиң Оглунуң дугайында


(Мф. 22:41-46; Мк. 12:35-40)

41[+]Оон Иисус оларга мынча дээн: «Улус чүге Бурганның шилип алган Христозун „Давидтиң[†] Оглу-дур“ дижирил? 42-43[+]Давид боду Ыдыктыг ырылар[†] номунда мынча деп турар болгай:

„Дээрги-Чаяакчы[†] мээң Дээргимге мынча дээн:
‘Дайзыннарыңны буттарың адаанга эккеп салбаан шаамда,
Мээң оң таламга олур’“.

44Бир-тээ Давид Ону Дээргим деп адаан болганда, Христос[†] канчап Давидтиң оглу болурул?»

45Бүгү чон дыңнап турда, Ол Бодунуң өөреникчилеринге[†] мынча дээн: 46[+]«Ном-хоойлу тайылбырлакчыларындан кичээнип чоруңар. Олар каас-коя тоннар кедеринге база улус чыылган шөлдерге хүндүледиринге ынак, синагогаларга[†] база найыр-дойларга эң хүндүлүг черлерге саадаарынга ынак болгайлар. 47Олар дулгуяк херээженнерниң[†] эт-хөреңгизин сыырыпкаш, ооң соонда арын чаап үр мөргүүрлер. Ындыгларны эң-не шыңгыы кеземче манап турар».

#### 21


Дулгуяк кадайның өргүлү


(Мк. 12:41-44)

1[+]Иисус[†] ыңай-бээр көрүнгеш, Бурганның өргээзиниң акша-мөңгүн чыыр аптаразынче[†] өргүлдерин салып турган бай улусту көрүп каан. 2Ийи эң үүрмек чоос салып чыткан ядыы дулгуяк кадайны база көрүп каан. 3Ол мынча дээн: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен, бо ядыы дулгуяк херээжен[†] шупту улустан хөйнү салды. 4[+]Чүге дээрге шупту улус боттарының артыкшылдыг байындан Бурганга өргүл салып турду, а ол кадай, ындыг ядыы хирезинде, бодунуң амыдыраарынга херек бүгү кошкулун салып кагды».


Бадыткал демдектери биле истеп сүрүүшкүннер


(Мф. 24:1-14; Мк. 13:1-13)

5Чамдык улус Бурганның өргээзиниң дугайында, ооң кайы хире чараш даштар болгаш Бурганга өргүп салган белектер-биле каастаттынганының дугайында чугаалажы бергеннер. Ынчалза-даа Иисус мынча дээн: 6[+]«Силерниң мында магадап көрүп турарыңар бүгү чүвени шуптузун үрегдеп-бузуп кааптар. Маңаа туружундан шимчевээн даш безин артпас – ындыг үе чедип кээр».

7Иисустан мынча деп айтырганнар: «Башкы, а ол бүгү кажан болу бээрил? Ук болуушкуннар чоокшулап келгениниң кандыг бадыткал демдектери турарыл?»

8[+][+]Ол мынча деп харыылаан: «Силерни дуурайлап кааптарындан кичээниңер, Мээң адым тудуп: „Христос[†] – мен-дир мен“ – деп база „Ол үе келген-дир“ – дижип, хөй кижи чедип кээр. Оларны эдере бербеңер. 9А дайын-чаалар болгаш үймээн-хөлзээзиннер дугайында дыңнааш, кортпаңар, баштай ол бүгү болур ужурлуг, ынчалза-даа бүгү чүвениң ылап төнчүзү ындыг дораан келбес».

10[+]Оон Иисус улаштыр мынча дээн: «Бир чонче өске чон база күрүнеже күрүне халдай бээр. 11[+][+]Күштүг чер шимчээшкиннери, чер болганга аш-чут, аарыг-аржык, коргунчуг болуушкуннар болгаш дээрден келген өндүр улуг, кайгамчык демдектер болгулаар. 12[+]Ынчалза-даа ол бүгү болур бетинде, силерни тудуп хоругдап, истеп сүрүп эгелээр. Мээң адым дээш, силерни хааннар болгаш чагырыкчыларның холунга тудуп берип, синагогаларга[†] шиидип, кара-бажыңнарже киир октап эгелээр. 13Ынчан силерге Мээң дугайымда херечилээр арга тыптып кээр. 14Ынчангаш боттарыңарны камгалаары-биле чүнү чугаалаарыл деп, баш бурунгаар ажаанзыраваңар. 15[+]Чүге дээрге Мен силерге удурланыкчыларыңарның кайызы-даа удур туржуп база чаргылдажып шыдавазы чечен дыл болгаш мерген угаанны бээр мен. 16Ада-иеңер-даа, акы-дуңмаңар-даа, дөргүл-төрелиңер-даа, эш-өөрүңер-даа силерге өскерли бээр, харын-даа силерниң чамдыыңарны өлүрүп каар. 17Мээң адым ужун бүгү улус силерни көөр хөңнү чок апаар. 18[+]Ынчалза-даа бажыңардан чаңгыс дүк безин кээп дүжүп читпес. 19Ол бүгүнү шыдажып эртер болзуңарза, амы-тыныңарны камгалап алыр силер».


Иерусалимниң буурап дүжериниң дугайында


(Мф. 24:15-21; Мк. 13:14-19)

20«Иерусалимни аг-шериг бүзээлеп алган турарын көрүп кагзыңарза, ооң буурап дүжери удавас дээрзин билип алыңар. 21Ынчан Иудеяда чурттаан улус дагларже дезипсин; а хоорайның бодунда турар улус оон үнүп чорупсун; а чоок-кавы суурларга турган улус хоорайже дедир барбазын. 22Чүге дээрге Бижилгеде бижиттинген бүгү чүвениң боттаныр ужурлуу кеземче үезиниң келгени ол-дур. 23[+]Ол үеде иштиг-сааттыг болгаш эмер чаш уруг-дарыглыг улус ат болур! Бүгү чуртту улуг айыыл-халап хөме алыр, бо чонну Бурганның килеңи[†] таварыыр. 24[+]Улустуң чамдыызы хылыштың чидиг бажындан калыр, а чамдыызын өске чоннарже тудуп алгаш баар. Өске чоннар улузу,[†] тергиидээр үези төнгүжеге чедир, Иерусалимни таптай базып кээр».


Кижи амытан Оглунуң чедип кээри


(Мф. 24:29-31; Мк. 13:24-27)

25«Хүнге, айга болгаш сылдыстарга кайгамчык демдектер көстүр, а далайның шимээргеп, хөлзээринден аймаараан чоннар чер кырынга сүрээдеп, мөгүдей бээрлер. 26Чер бөмбүрзээнче кел чыдар айыыл-халапты манааш, корткан улустуң тыны үстүп эгелээр, чүге дээрге дээрниң аг-шерии сириңейнип, божаңнай бээр. 27[+]Олар ынчан улуг күчү-күжү-биле база өндүр чырыы-биле булут кырлап кел чыдар Кижи амытан Оглун[†] көрүп каарлар. 28А ол бүгү боттанып эгелээрге, саң дорт туруп алгаш, баштарыңар өрү көдүрүңер, чүге дээрге хосталгаңар чоокшулап келген-дир».


Фига ыяжының чижээ-биле кичээндириг


(Мф. 24:32-35; Мк. 13:28-31)

29Оон Иисус оларга угаадыглыг чугаа[†] чугаалаан: «Фига ыяжынче[†] база шупту-ла өске ыяштарже топтап көрүңер даан: 30оларның бүрүлери частып эгелээрге, чай удавас дээрзин эндевес болгай силер. 31Шак ынчалдыр, ол бүгүнүң боттанып эгелээнин көрүп кагзыңарза, Бурганның Чагыргазы[†] чоокшулап келгенин билип алыңар. 32[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: ол бүгү чүве боттанмаан шаанда, бо салгалдың улузу өлүп читпес. 33[+]Дээр биле чер эстип-хайлы бээр, а Мээң сөстерим эстип-хайлы бербес».


Удувайн, белен болуңар

34-35[+]«Оваарымчалыг болуңар: силерниң чүректериңер үен-даян хөглээшкинге, арагалаашкынга болгаш амыдыралдың сагышсыралдарынга алзып, дашталбазын база ол хүн хенертен, какпа дег, кырыңарга келбезин. Чүге дээрге ол хүн чер кырын ээлей чурттаан бүгү улуска чедип кээр. 36[+][+]Ынчангаш бо бүгү кел чыдар айыыл-халаптардан чайлай бээр харыктыг болур дээш база Кижи амытан Оглунуң мурнунга бараалгаар дээш, үргүлчү серемчилелдиг болуңар, а ол ышкаш мөргүңер».

37[+]Иисус хүннүң-не Бурганның өргээзинге өөредип турган, а кежээ дүжерге, Елеон даанче чоруткаш, аңаа хонуп ап турган. 38А бүгү чон, Ону дыңнаары-биле, даң бажында-ла Бурганның өргээзинге чыглып кээр болган.

#### 22


Иисуска удур сүлчээ


(Мф. 26:1-5, 14-16; Мк. 14:1-2, 10-11; Ин. 11:45-53)

1[+]Хаарган далганнар байырлалы[†] (азы Хосталыышкын байырлалы) чоокшулап олурган. 2Бурганның дээди бараалгакчылары[†] болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары чондан коргуп турганнар, ынчангаш Иисусту чажыды-биле өлүрүп каар эптиг арга дилей бергеннер.

3[+]Эрлик[†] ынчан он ийи элчинниң[†] бирээзи болур Искариот деп адаткан Иудаже[†] кире берген. 4Оон Иуда, Иисусту оларга канчаар садыптарын дугуржуп алыр дээш, Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш Бурганның өргээзиниң таңныылдар даргаларынга чеде берген. 5Олар амырай берип, Иудага акша төлээрин аазааннар. 6[+]А Иуда аксы-сөзүн бергеш, Иисустуң чанынга чон чок турда, Ону садыптар эптиг арга дилеп эгелээн.


Хосталыышкын байырлалынга белеткел


(Мф. 26:17-25; Мк. 14:12-21; Ин. 13:21-30)

7[+]Хосталыышкын байырлалында чиир хураганны[†] дөгерер хүн – Хаарган далганнар байырлалының бирги хүнү үнүп келген. 8Иисус[†] Пётр биле Иоанны[†] айбылап чоруткаш: «Баргаш, байырлалда дойлаарывыс чемден белеткеп калыңар» – дээн. 9Олар Оон: «Силер ону бисти каяа белеткеп кагзын деп күзеп тур силер?» – деп айтырганнар.

10Ол мынча деп харыылаан: «Силер хоорайже кирип кээриңерге, суглуг доңга туткан кижи уткужуп кээр эвеспе. Ол кижиниң кире бээри бажыңче ону эдерип чеде бергеш, 11бажың ээзинге мынча дээр силер: „‘Өөреникчилерим-биле[†] кады Хосталыышкын байырлалының кежээки чемин четтирерим өрээл кайдал?’ – деп, Башкы сенден айтырып тур“. 12Оон ол силерге аайлап-белеткеп каан үстүкү делгем өрээлди айтып бээр. Шупту чүвени аңаа белеткээр силер». 13Олар чоруткаш, бүгү чүвени Иисустуң чугаалаан аайы-биле тып алгаш, байырлалдың чемин белеткеп кааннар.


Дээрги-Чаяакчының кежээки чеми


(Мф. 26:26-30; Мк. 14:22-26; 1 Кор. 11:23-25)

14Үе-шак кээрге, Иисус элчиннери-биле кады чемненири-биле олурупкан. 15Иисус оларга мынча дээн: «Хосталыышкын байырлалының бо чемин хилинчээмниң мурнуу чарыында силер-биле кады четтирерин дыка-ла күзээн мен. 16[+]Силерге чугаалап тур мен: байырлал дою Бурганның Чагыргазынга[†] болбаан шаанда, Мен оон ыңай ону четтирбес мен». 17Оон Иисус дашканы тудуп алгаш, Бурганга өөрүп четтиргеш, мынча дээн: «Мону хүлээп алгаш, араңарда үлүглей үлежип алыңар. 18Силерге чугаалап тур мен: Бурганның Чагыргазы келбээн шаанда, Мен оон ыңай виноград[†] арагазын ишпес мен».

19[+]Оон Иисус хлебти алгаш, Бурганга өөрүп четтиргеш, ону үзе тырткаш, оларже сунмушаан, мынча дээн: «Бо дээрге силер дээш берип турарым Мээң мага-бодум-дур. Мону Меңээ тураскаал кылдыр ынчаар кылып чоруңар». 20[+]Кежээки чем соонда, Иисус база катап дашканы алгаш, мынча дээн: «Бо дашка дээрге силер дээш төгерим Мээң ханым-биле чардынар чаа чагыг-керээ-дир.[†]

21[+]Ынчаарга көрүңер! Мени садыптар кижиниң холу Мээң холум-биле кады стол кырында салдынган-дыр. 22[+]Кижи амытан Оглу[†] Бодунуң салымынга уткуштур баш удур айытканын ёзугаар чоруур ужурлуг, ынчалза-даа Ону садыптар кижи ат болур!»

23Өөреникчилер бот-боттарындан: «Бистиң аравыста ындыг чүве кылыптар кижи кымыл?» – деп айтыржып эгелээннер.


Кым эң чугулал?


(Мф. 18:1-5; Мк. 9:33-37; Лк. 9:46-50)

24Оон өөреникчилер аразынга оларның кайызы эң чугула боорул деп маргылдаа база үнүп келген. 25Иисус ынчан оларга мынча дээн: «Өске чоннар улузун[†] хааннары чагырар боор чүве, а чагырыкчылар боттарын „ачы-буянныглар“ деп адазын дээр болгай. 26[+]А силер оларга дөмей болбаңар. Харын-даа силерниң араңарда эң улууңар эң бичеңер дег болзун, а башкарып турарыңар – бараан болган чалчаңар дег болзун. 27[+]Кым чугулал? Стол артында чемненип олурар кижи бе азы бараан болуп турар кижи бе? Чемненип олурар кижи деп бодадыңар бе? А Мен силерниң араңарда бараан болган чалчаңар дег-дир мен.

28[+]Бүгү шенелделеримни Мээң-биле кады ажып эрткен болгай силер. 29[+]Ынчангаш Мен база Чагырганы, Адамның[†] Меңээ бергени дег, силерге берип тур мен. 30[+]Ындыг болганда, Мээң Чагыргам кээрге, Мээң столум артынга дойлаар силер; дүжүлгелерге саадапкаш, Израильдиң он ийи аймаан[†] шиидер силер».


Пётрнуң Иисустан ойталаарын баш бурунгаар медеглээни


(Мф. 26:31-35; Мк. 14:27-31; Ин. 13:36-38)

31[+]Оон Дээрги Иисус мынча дээн: «Симон, Симон, көрдүң бе! Кызыл-тасты богундан арыглаары[†] дег, силерни шишкиир эргени эрлик негеп алыксап турду. 32[+]Ынчалза-даа Мен сен дээш, бүзүрелиң[†] читпези дээш мөргүп турдум. А сен ооң соонда, Менче катап эглип келгеш, ха-дуңмаң[†] быжыктырып көр».

33[+]Пётр: «Дээрги, мен Силер-биле кады кара-бажыңче-даа, өлүмче-даа баарынга белен мен» – деп харыылаан.

34Ынчаарга Иисус мынча дээн: «Сеңээ чугаалап тур мен, Пётр, бөгүн аскыр-дагаа алгыргалакта, Мени билбес болуп, Менден үш катап ойталаар-дыр сен».

35[+]Оон Иисус оларга мынча дээн: «Мен силерни шоодай, хап болгаш идик чокка чорудуп турумда, кандыг-бир чүвеге чединмес турдуңар бе?»

Олар: «Чединмес чүвевис чок турган» – деп харыылааннар.

36Иисус өөреникчилеринге мынча дээн: «А ам кымда шоодай барыл, оозун ап алзын, хавыңарны база ап чоруңар. А кымда хылыш чогул, хевин садыпкаш, хылыштан садып алзын. 37[+]Бижилгеде Мээң дугайымда „Ону кем-херек үүлгедикчизи кылдыр санаан“ деп бижээн чүве боттаныр ужурлуун силерге чугаалап тур мен. Мээң дугайымда бижиттинген бүгү чүве удавас чогуп бүдер ужурлуг».

38Олар мынча дээннер: «Дээрги, көрүңерем, бисте ийи хылыш бар-дыр».

Иисус оларга: «Ол четчир» – деп каан.


Иисустуң Елеон даанга Бурганга мөргүл кылганы


(Мф. 26:36-46; Мк. 14:32-42)

39Иисус хоорайдан үнгеш, чаңчыккан аайы-биле Елеон даанче чорупкан. Өөреникчилери база Ону эдерип чорупканнар. 40[+]Чедер черинге келгеш, Иисус оларга: «Күткүлгеге алыспазы-биле мөргүңер» – дээн. 41А Боду олардан даш октам хире черже ырай бергеш, дискектенип олурупкаш, мынчаар мөргүй берген: 42[+][+]«Ачай, Сээң күзел-сорууң ындыг болза, хилинчектиң бо дашказын Менден чайлады берем. Ындыг-даа болза, бүгү чүве Мээң эвес, а Сээң күзел-сорууң ёзугаар болзун!» 43-44[+][Аңаа дээрниң төлээзи[†] чедип келгеш, Ону быжыктыра берген. Хилинчээн төде бергеш, Иисус улам күштүг мөргүй берген, Ооң дери, ханның дамдылары дег, черже төктүп бадып турган.][*] 45Ол мөргүп алган соонда, туруп келгеш, өөреникчилерин барып көөрге, олар хилегдеп-муңгарааш, удуп калган болганнар. 46Иисус оларга мынча дээн: «Чүге удуп чыдыр силер? Күткүлгеге алыспас дээш, туруңар база мөргүңер!»


Саттыныкчы чорук, Иисусту тудуп хоругдааны


(Мф. 26:47-56; Мк. 14:43-50; Ин. 18:3-11)

47[+]Иисус ону чугаалап турда, мөөң чон бо келген, он ийи элчинниң бирээзи болур Иуда дээр кижи оларны баштап чораан. Оон ол Иисусту ошкап каар дээш, Аңаа чоокшулап келген[*]. 48Иисус аңаа: «Иуда, Кижи амытан Оглун таанда-ла ошкаашкын-биле садарың ол бе?» – дээн.

49[+]Херек кандыг шиглиг апарганын көргеш, Иисустуң чанынга турган өөреникчилери: «Дээрги, хылыштарывыс сегирип алыылы бе?» – деп айтырганнар. 50Оларның бирээзи Бурганның дээди бараалгакчызының чалчазының оң талакы кулаан хылыш-биле одура шаапкан. 51Иисус ынчан: «Соксаңар, ам болзун!» – дээн. Оон чалчаның кулаанга холу-биле деггеш, экиртип каан.

52Ону тудуп хоругдаары-биле келген Бурганның дээди бараалгакчыларынга, Бурганның өргээзиниң таңныылдар даргаларынга база баштыңнарга[†] Иисус мынча дээн: «Силер чүге мени тудуп алыр дээш, хылыштарлыг, моңнарлыг келгениңер ол? Кай, Мен дээрбечи-дир мен бе? 53[+][+]Мен хүннүң-не силер-биле кады Бурганның өргээзинге турдум, ынчан силер Меңээ хол дегбээн болгай силер, ынчалза-даа ам – дүмбейге чагырткан силерниң үеңер келген-дир».


Пётрнуң Иисустан ойталааны


(Мф. 26:57-58, 69-75; Мк. 14:53-54, 66-72; Ин. 18:12-18, 25-27)

54Олар Иисусту тудуп аппаргаш, Бурганның дээди бараалгакчызының бажыңынга эккелгеннер. А Пётр ырактан эдерип чоруп орган. 55Чыылган улус херим иштинге от салгаш, дөгере чыннып олуруп алырга, Пётр база оларның аразынга олуруп алган.

56Бир чалча херээжен от чырыынга Пётрну көрүп кааш, олче топтап кайгааш: «Бо кижи база Ооң-биле кады чораан чүве» – дээн.

57Ынчалза-даа Пётр аңаа: «Дуңмам, мен Ону танывас мен» – деп чугаалааш, Иисустан ойталап каапкан.

58Элээн болганда, өске-бир кижи ону көрүп кааш: «Сен база оларның бирээзи-дир сен» – дээн.

Ынчалза-даа Пётр: «Чок-чок, өңнүк!» – деп харыылаан.

59Бир шак хире үе эрткенде, база бир кижи бүзүрелдиг чугаалаан: «Бо кижи ылап-ла Ооң-биле кады чораан-дыр, чүге дээрге Галилея[†] чурттуг кижи ышкажыл».

60Ынчалза-даа Пётр аңаа: «Өңнүк, чүү деп турарыңны билбейн-дир мен» – дээн. Пётр чугаазын төндүргелекте-ле, аскыр-дагаа алгыра берген. 61[+]Ол өйде Дээрги Иисус эргилип келгеш, Пётрже чиге көре каапкан. Пётр ынчан Дээргиниң: «Бөгүн, аскыр-дагаа алгырар бетинде, сен Менден үш катап ойталаар-дыр сен» – дээнин сактып келген. 62Ол ооң соонда үнгеш, мөөредир ыглай берген.


Иисустуң улуска дорамчылаттырганы


(Мф. 26:67-68; Мк. 14:65)

63[+]Иисусту кадарган таңныылдар Ону бак сөглеп, эттеп эгелээннер. 64Олар Ооң карактарын дуй шарааш: «Сени кым шанчыпты? Өттүр билип медегле!» – деп айтырып турганнар. 65Олар оон-даа өске хөй дорамчылалды Аңаа сөглеп турганнар.


Дээди иудей Чөвүлелдиң мурнунда


(Мф. 26:59-66; Мк. 14:55-64; Ин. 18:19-24)

66Хүн үнүп кээрге, чоннуң баштыңнары, Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш ном-хоойлу тайылбырлакчылары чыглып келгеш, Иисусту дээди иудей Чөвүлелче[†] киире бергеннер. 67Оон: «Сен – Христос[†] сен бе? Биске чугаала!» – дээннер.

Иисус мынча деп харыылаан: «Мен силерге чугаалаарымга-даа, бүзүрээр эвес силер. 68А Бодум-даа силерден айтырыг салзымза, харыылаар эвес силер[*]. 69[+]Ынчалза-даа амдыгааштан эгелээш, „Кижи амытан Оглу күчү-күштүг Бурганның оң талазынга олуруп аар-дыр“».

70Олар дөгере: «Ынчаарга Сен – Бурганның Оглу сен бе?» – деп айтырганнар.

Иисус мынча деп харыылаан: «Мени Ол дээрзин боттарыңар чугаалап тур силер».

71[+]Олар ынчан: «Биске ам кандыг херечилел херегил? Боттарывыс-ла бүгү чүвени Ооң аксындан дыңнадывыс ышкажыл!» – дээннер.

#### 23


Рим чагырыкчы Пилаттың мурнунда


(Мф. 27:1-2, 11-14; Мк. 15:1-5; Ин. 18:28-30)

1[+]Оон олар шупту туруп келгеш, Иисусту Пилатка хүлээдип бергеш, 2[+][+]Ону мынчаар буруудадып эгелээннер: «Бо кижи бистиң чонувусту үймээнче күткүп турарын тодараттывыс. Ол Бодун Христос[†] азы Хаан мен деп чарлап, императорга[†] үндүрүг төлээн херээ чок дээр-дир».

3[+]Пилат ынчан Оон айтырган: «Сен – иудей хаан сен бе?»

Иисус[†] аңаа: «Силер бодуңар ынча дидиңер» – деп харыылаан.

4[+]Пилат ынчан Бурганның дээди бараалгакчыларынга[†] база чонга мынча дээн: «Бо кижини буруудадыр кандыг-даа чылдагаан тыппас-тыр мен».

5Ынчалза-даа олар негеп-ле турган: «Ол бүгү Иудеяга Бодунуң өөредиин тарадып, чонну үймээнче ыдалап тур, баштай Галилеяга[†] эгелеп алгаш, ам мында келгени бо-дур».


Иродтуң мурнунда

6Пилат ону дыңнап кааш: «Ол Галилея чурттуг кижи бе?» – деп айтырган. 7[+]Оон Пилат Иисустуң Иродка чагырткан девискээрден келгенин билип алгаш, ол үеде база-ла Иерусалимге келген турган Иродче Ону чорудупкан. 8[+]Ирод Иисусту көрүп кааш, аажок өөрээн, чүге дээрге шагдан бээр Ону көрүксээн чүве-дир. Ол Иисустуң дугайында хөйнү дыңнаан база Ооң кандыг-бир кайгамчык чүүл кылырын көөр деп идегеп турган. 9Ирод Аңаа хөй-ле айтырыглар салган, ынчалза-даа Иисус харыылаваан. 10Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары аңаа турарын уламчылап, Ону бар шаа-биле буруудадып-ла турганнар. 11А Ирод бодунуң шериглери-биле кады Иисусту мага хандыр дорамчылап база кочулап алгаш, Аңаа каас-коя хеп кедиргеш, Пилатче дедир чорудупкан. 12Пилат биле Ирод ол хүнден эгелээш, аразында өңнүк-тала апарганнар, а ооң мурнунда көрүшпес дайзыннар турган чүве-дир.


Иисустуң өлүмге шииттиргени


(Мф. 27:15-26; Мк. 15:6-15; Ин. 18:39–19:16)

13Пилат Бурганның дээди бараалгакчыларын, даргаларны база чонну чыгдыргаш, 14оларга мынча дээн: «Силер меңээ бо кижини, чонну үймээнче күткүп турар-дыр дээш, эккелдиңер. Ынчаарга мен силер бүгүдениң мурнунга Ону байысаагаш, Аңаа онаап турар буруудадыышкыннарыңарны бадыткапкы дег кандыг-даа барымдаа тыппадым. 15Ирод база-ла Ону буруулуг деп санавайн, дедир чорудупкан болду. Ону өлүрүп шаажылаар хире кандыг-даа чүвени Ол кылбаан дээрзин көрүп тур силер. 16-17Ынчангаш Ону кезеткеш, салыптарым ол-дур»[*].

18Ынчан бүгү улус, чаңгыс кижи дег, алгыржы берген: «Аңаа – өлүм! Биске Варавваны хостап бериңер!» 19Варавва дээрге хоорайга үймээн үндүрген дээш база өлүрүкчү чорук дээш кара-бажыңнаткан турган кижи чүве-дир. 20А Пилат Иисусту салып чорудуптарын күзээш, база катап үнүн бедидип, чугаа кылган. 21Ындыг-даа болза, олар алгыржып-ла турган: «Ону хере шавыңар! Ону хере шавыңар!»

22Пилат үшкү удаа оларга мынча дээн: «Бо кижи кандыг кемниг херек үүлгеткенил? Ону өлүрүп шиитки дег кандыг-даа буруу тыппадым. Мен Ону кезеткеш, салыптарым ол-дур!» 23Ынчалза-даа олар бар шаа-биле алгыржып, Иисусту хере шаварын негеп туруп бергеннер. Чыылган улустуң[*] алгы-кышкызы кедерей бээрге, 24Пилат оларның негелдезин күүседип бээрин шиитпирлээн. 25Ол чыылган улустуң дилээн ёзугаар үймээн үндүрген дээш база өлүрүкчү чорук дээш кара-бажыңнаткан Варавваны хостап салгаш, а Иисусту оларның күзелин ёзугаар шаажылаар кылдыр чөпшээрээн.


Иисустуң хере шаптырганы


(Мф. 27:32-44; Мк. 15:21-32; Ин. 19:17-27)

26Шериглер Иисусту шаажылаары-биле аппар чорааш, шөлдерден чанып орган Киринея чурттуг Симон деп кижиге таварышкаш, ону тудуп алганнар. Олар аңаа белдир-ыяшты[†] чүктеткеш, ону Иисустуң соондан көдүрүп чедиреринче албадапканнар. 27Мөөң чон Иисусту эдерип чоруп орган. Чон аразында Ол дээш кажыыдап, ыглап-сыктаан дыка хөй херээжен улус турган. 28Иисус оларже эргилип келгеш, мынча дээн: «Иерусалимниң херээженнери, Мээң ажыым ажып ыглашпаңар! Ооң орнунга боттарыңар дээш база ажы-төлүңер дээш ыглажыңар. 29[+]Чүге дээрге улустуң: „Үре-төл чок, кажан-даа божуваан болгаш эмер чаш ажы-төлү чок херээжен кижилер амыр-чыргалдыг“ – деп чугаалай бээри үе кел чыдар-дыр. 30[+]Улус ынчан дагларга: „Бисче кээп дүжүңер“ база тейлерге: „Бисти дуглай дүжүңер!“ – дижи бээр. 31[+]Ногаан ыяшты безин ынчаар аажылап турар болганда, кургаг ыяшты канчап кааптар деп?»

32Ооң-биле кады шаажылаар дээш, ийи дерзии херектенни аппар чорааннар. 33Баш сөөгү деп адаар черге чедип келгеш, орта Иисусту база херектеннерни: бирээзин Ооң оң талазында, өскезин – солагай талазында белдир-ыяштарга хере шаап кааннар. 34[+][+][Иисус мынча дээн: «Ачай! Оларны өршээ, чүнү кылып турарын билбес улус-тур».][*] А шериглер Ооң идик-хевин, кымның чүнү алырын үлүг тыртып шиитпирлээш, үлежип алганнар. 35[+][+]Чыылган чон көрүп турган. А оларның даргалары Иисусту: «Өскелерни камгалап турган де! Бир эвес Ол Бурганның шилип алган Христозу болза, Бодун Боду камгалазын!» – деп кочулап турганнар.

36Шериглер база чедип келгеш, Аңаа ажыг виноград[†] арагазы берип, Ону дора көрүп: 37«Сен – иудей хаан болзуңза, Бодуңну Бодуң камгалап ал!» – деп турганнар. 38Иисустуң кырынга: «Бо – иудей хаан-дыр» – деп бижиктиг самбыражыгаш[*] азып каан чүве-дир.

39Хере шаптырган херектеннерниң бирээзи Ону: «Сен Христос болдуң чоп, Бодуңну база бисти камгала!» – деп бак сөглеп турган.

40А өскези эжин соксадып, мынча дээн: «Бургандан кортпазың ол бе? Бодуң база ындыг шииткел алганыңны бода! 41[+]Бистиң шииттиргенивис чөптүг болгай, үүлгеткен херээвистиң кем-буруузу ол хире-дир, а Ол багай чүнү-даа кылбаан-дыр». 42Оон ол Иисуска мынча дээн: «Иисус, Хаан болуп, чагырып келгеш, мени база сактып кээп көрүңерем».

43Иисус аңаа мынча деп харыылаан: «Алыс шынны сеңээ чугаалап тур мен: бөгүн-не Мээң-биле кады дываажаңга[*] турар сен».


Иисустуң өлүмү


(Мф. 27:45-56; Мк. 15:33-41; Ин. 19:28-30)

44[+]Хүн үнгенден бээр алдыгы шактан тоску шакка чедир чер кырын дүмбей караңгы шыва апкан. 45[+]Хүн караа көзүлбестей берген, Бурганның өргээзиниң иштинде аскан көжеге[†] ийи чара орлуп калган. 46[+]Иисус: «Ачай! Амы-тынымны Сээң холуңга хүлээдип тур мен» – дыңзыг үн-биле алгырыпкан. Ону чугаалааш, амы-тыны үстү берген. 47Чүс шериг баштыңчызы бүгү болган чүүлдү көргеш, Бурганны алдаржыткаш: «Бо кижи ылап-ла актыг, чөптүг-шынныг турган-дыр!» – дээн.

48[+]Аңаа чыглып келген бүгү улус база болган чүүлдү көргеш, качыгдал илередип, хөректерин шанчып, тарап чанып эгелээн. 49[+]А Иисусту билир чораан шупту улус база Галилеядан бээр Ону эдерип келген херээжен кижилер ырадыр туруп алгаш, ол бүгүнү хайгаарап турганнар.


Иисусту орнукшутканы


(Мф. 27:57-61; Мк. 15:42-47; Ин. 19:38-42)

50-51Ол черге Иосиф[†] деп аттыг, Иудеяның Аримафея[*] хоорайдан келген бир кижи турган. Ол болза дээди иудей Чөвүлелдиң[†] кежигүнү, буянныг база чөптүг-шынныг, Бурганның Чагыргазының[†] кээрин манап чоруур кижи чүве-дир. Иосиф дээди иудей Чөвүлелдиң Иисусту өлүрер деп шиитпир хүлээп аарынга-даа, ооң херектеринге-даа киришпейн барган. 52Ол кижи Пилатка келгеш, Иисустуң мага-бодун дилеп алган.[*] 53[+]Иосиф Ооң мага-бодун дүжүргеш, чуга пөс-биле ораагаш, хаяда оя каккан, мынчага дээр кымны-даа орнукшутпаан чевег-куйга[†] орнукшудуп каан.

54Ол хүн пятница турган, амыр-дыш хүнү[†] үнүп орган[*]. 55Галилеядан Иисус-биле кады келген херээжен кижилер Иосифти эдерип чеде бергеш, чевег-куйну база Ооң мага-бодун канчаар салганын көрүп алганнар. 56[+]Оон ээп келгеш, чаагай чыттыг үстер биле чаар чүүлдерни белеткеп алганнар. Ыдыктыг хоойлунуң айытканын ёзугаар амыр-дыш хүнүн олар дыштанып эрттирген.

#### 24


Иисустуң катап дирилгени


(Мф. 28:1-10; Мк. 16:1-8; Ин. 20:1-10)

1А улуг-хүнде, эртен эрте, ол херээжен кижилер белеткеп алган чаагай чыттыг чүүлдерин ап алгаш, чевег-куйга[†] чедип келгеннер[*]. 2Чевег-куйнуң аксында дашты чайладыр идип каанын олар көрүп каан! 3Оон иштинче кирип келгеш, Дээрги Иисустуң мага-бодун тыппааннар. 4[+]Олар аайын тыппайн турда, хенертен оларның мурнунга карак чылчырыктаар кылаңнааш хептерлиг ийи эр кижи көстүп келген. 5Херээженнер корга бергеш, доңгая кээп дүжерге, демгилери оларга мынча дээн: «Дириг Кижини чүге өлүглер аразындан дилеп тур силер? 6Ол мында чок: Ол катап дирли берген. Галилеяга[†] тургаш-ла, Ооң силерге мынча дээнин сактып келиңер даан: 7[+]„Кижи амытан Оглун[†] бачыттыг улус холунга хүлээдип бээр база хере шаап каар, а үшкү хүнде Ол катап дирлип кээр“». 8[+]Херээженнер ынчан Иисустуң ол сөстерин сактып келгеннер.

9Чевег-куйдан ээп чедип келгеш, олар ол бүгүнү он бир элчинге[†] база арткан бүгү улуска чугаалап бергеннер. 10[+]Ол херээжен кижилер болза Мария Магдалина, Иоанна[†] болгаш Иаковтуң[†] авазы Мария[†] база олар-биле кады турган өске-даа херээженнер чүве-дир. Олар бо бүгүнүң дугайын элчиннерге чугаалаарга, 11[+]демгилерге херээженнерниң чугаазы тоолзуг кылдыр сагындырган, ынчангаш оларга бүзүревейн барганнар. 12Ынчалза-даа Пётр тура халааш, чевег-куйга маңнап четкеш, ээккештиң, иштинче бакылап көөрге, чүгле пөс шывыглар чыдар болган. Оон ол болган чүүлдү кайгап-харап чанып келген.


Эммаусче баар орукка


(Мк. 16:12-13)

13Ол-ла хүн Иисустуң ийи өөреникчизи Иерусалимден алдан стадий[*] черде турар Эммаус деп суурже базып үнүпкеннер. 14Олар бүгү болган чүүлдер дугайында аразында чугаалажып чорааннар. 15Өөреникчилер[†] ол бүгүнүң дугайында чугаалажып бар чыдырда, Иисус[†] Боду чедип келгеш, олар-биле кады чорупкан. 16[+]Ынчалза-даа оларның карактарын хаптап каан дег бооп, Ону танывайн барганнар.

17Иисус олардан: «Силер чүү дугайында чугаалажып чорууруңар ол?» – деп айтырган.

Демгилери муңгаргай арын-шырайлыг доктаай бергеннер. 18[+]Оларның Клеопа деп аттыг бирээзи Аңаа: «Бо хүннерде Иерусалимге чүү болуп турганын билбес кижи чаңгыс силер боор силер аа?» – дээн.

19Иисус: «Чүнү ынча дээриңер ол?» – деп айтырган.

Олар Аңаа мынча дээн: «Назарет чурттуг Иисус-биле болган бүгү чүүл дугайында аан. Ол Бурганның болгаш бүгү чоннуң мурнунга ажыл-херээ болгаш сөзү-биле күштүг медээчи[†] турган. 20[+]Бурганның дээди бараалгакчылары[†] болгаш даргаларывыс Ону өлүрер кылдыр тудуп берипкеш, хере шаап кааннар. 21А бис Израильди хостаар кижи Ол боор деп идегеп турдувус. А оон ыңай мындыг чүүл база болган де: бөгүн, бо бүгү болгандан бээр үшкү хүнде, 22аравыста турар херээжен кижилерниң чамдыызы бисти кайгаткан болгай. Олар эртен эрте чевег-куйга барып чорааш, 23Ооң мага-бодун тыппааннар-дыр. Дедир ээп келгеш, оларга дээрниң төлээлери көзүлгеш, Ону дириг бар кылдыр чугаалаан дижир болдулар. 24Оон бистиң чамдыывыс чевег-куйга чеде бээрге, шупту чүве херээженнерниң чугаалааны олчаан болган, ынчалза-даа Иисустуң Бодун көрбээннер».

25Иисус ынчан оларга мынча дээн: «Бурганның медээчилериниң чугаазынга бүзүрээр хире эвес, чүге ындыг сарыыл чок база даамчыргай чүректерлиг улус боор силер! 26[+]Христос[†] бо бүгү хилинчекти шыдажып эрткеш, Бодунуң алдарын чедип алыр ужурлуг эвес чүве бе?» 27[+][+][+]Оон Ол Моисейниң[†] хоойлузундан[†] эгелеп алгаш, шупту медээчилерниң номнарын эргий шүүштүрүп, Бижилгеде Ооң дугайында бижээн чүүлдерни оларга тайылбырлап берген.

28Олар чедер дээн суурунга чоокшулап келгенде, Иисус оруун уламчылаар аян-шинчилиин көргүскен. 29Ынчалза-даа олар Оон салдыкпайн: «Бистиң-биле кады артып калыңар, хүн ажып, кежээ дүжүп орар болгай» – деп ээрежип эгелээннер. Ол бажыңче кирип келгеш, олар-биле кады артып калган.

30[+]Иисус олар-биле кады чемненип олурупкаш, хлебти алгаш, ол дээш Бурганга өөрүп четтиргеш, үзе тырткылааш, оларже сунган. 31Оларның карактары ынчан ажыттынып келген болгаш, олар ам-на Иисусту танып кааннар, ынчалза-даа Ол каракка көзүлбес апарган. 32Олар бот-боттарынга мынча дээннер: «Ол орук ара бистиң-биле чугаалажып чорда база Бижилгениң утказын биске тайылбырлап чорда, чүректеривис хып чорбажык бе?»

33Оон доп-дораан тура халышкаш, Иерусалимче ээп келгеннер. Аңаа он бир элчинни база олар-биле кады чораан улусту катай-хаара тып чеде бээрге, 34[+]олар база мынча дижип турар болган: «Дээргивис ылап-ла катап дирилген-дир. Ол Симонга кээп көзүлген-дир».

35Оон демги ийи өөреникчи олар-биле орукка болган бүгү чүүлдү база Ол хлебти үзе тыртып турда, Ону танып каанын чугаалап бергеннер.


Бодунуң өөреникчилеринге Иисустуң көзүлгени


(Мф. 28:16-20; Мк. 16:14-18; Ин. 20:19-23; Аж.-ч. 1:6-8)

36Олар ол дугайында чугаалап турда, Иисус Боду оларның аразынга туруп алгаш: «Амыр-менди-ле!» – дээн. 37[+]Өөреникчилер аймап-сүртей бергеш, хей-сүнезин көрүп каан эвес бис бе деп бодааннар. 38Ынчалза-даа Иисус оларга мынча дээн: «Чүге аймаарай бердиңер? Чүректериңерни чүге чигзиниг долганыл? 39[+]Хол-будумче көрүңер даан, бо – Мен-дир мен. Мени тудуп суйбап, топтап көрүңер: Менде бар деп көрүп турарыңар эът-бот болгаш сөөк-даяк хей чүведе бар эвес». 40Ону чугаалааш, Иисус холдарын база буттарын оларга көргүскен. 41[+]Өөреникчилер өөрээн түлүү-биле ам-даа бүзүреп чадап, кайгап-харап турганнар. Иисус ынчан оларга: «Силерниң мында кандыг-бир чем бар бе?» – дээн. 42Олар аңаа быжырган балыының кезиин[*] ап бергеннер. 43Иисус ону ап алгаш, оларның мурнунга чип алган.

44Оон Иисус оларга мынча дээн: «Моисейниң хоойлузунда, медээчилерниң номнары болгаш Ыдыктыг ырыларда[†] Мээң дугайымда бижээн бүгү чүве боттаныр ужурлуун силер-биле кады чоруур шаамда-ла чугаалап турдум чоп, ол чүве ам бо ышкажыл». 45[+]Ынчан Ол өөреникчилериниң угаанын Бижилгени угаап билиптер кылдыр ажыдып берген.

46[+]Иисус оларга мынча дээн: «Христос хилинчекти көрүп эртер база үшкү хүнде өлүглер аразындан катап дирлир ужурлуг дээрзин Ында бижээн-дир. 47Иерусалимден эгелеп алгаш, бүгү делегейниң чоннарынга баар силер, бачыттары дээш өршээл алыры-биле оозун миннип, Бурганче эглирин Мээң адымдан суртаалдаан турар ужурлуг. 48[+]Силер ол бүгүнүң херечилери-ле болгай силер. 49[+][+]Мен Адамның[†] аазаан чүвезин силерге ам чорудуп бээр мен. А силер өрүтен күштү албаан шааңарда, Иерусалим[†] хоорайга артып калыңар».


Иисустуң дээрже көдүрлүп үнгени


(Мк. 16:19-20; Аж.-ч. 1:9-11)

50[+][+]Иисус оларны Иерусалимден Вифанияга чедир эдерткеш, холдарын өрү көдүргеш, алгап-йөрээп каан. 51Оларны алгап-йөрээп тура-ла, Ол олардан ырап, дээрже көдүрлүп үнүп эгелээн. 52[+]Өөреникчилери Аңаа мөгейип, доңгая кээп дүшкүлээш, Иерусалимче аажок өөрүшкү-маңнайлыг ээп келгеннер. 53[+]Оон Бурганны алдаржытпышаан, Бурганның өргээзинге доктаамал турганнар.

### Иоанн

#### Иоанн

Иоанн


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Киирилде


Иоанның бижээни Буянныг Медээ


Киирилде

Христиан чаңчылдың санап турары-биле, бо номну бижээн кижи – Иисуска эң чоок элчиннерниң бирээзи Иоанн. Иоанн болза он ийи элчинниң аразында Христоска бүзүрели дээш өлүртпейн, кыраан назынынга чедир чурттаан чаңгыс-ла кижи. Ол болза Иоанн Медеглекчиден өске кижи болуп турар. Иоанн бодунуң Буянныг Медээзин өскелерден соңнай бижээн – бистиң эраның 90 чылдар үезинде чадавас.

Бо номнуң бот-боттарынга дөмейи аажок баштайгы үш Буянныг Медээден кол ылгалы чүдел? Иоанның тоожулалында Иисустуң амыдыралын ылаптыг дес-дараалай тодарадып бижиир чүткүл чок. Иоанн кол кичээнгейни Иисустуң узун чугааларынче углаан. Ол Иисустуң кыска угаадыглыг чугааларын номунче киирбээн. Бо номну бижип тура, Иоанның кол сорулгазы – өске үш Буянныг Медээниң четпес чүүлдерин немээри база Иисус дээрге Аңаа бүзүрээн улуска мөңге амыдыралды ажыдып турар Бурганның Оглу-дур дээрзин номчукчуларга шынзыдары. Бо Буянныг Медээ кайгамчык чырык поэтиктиг овур-хевирлерни өскелеринден хөйнү сиңирип алган.

Номну дөрт кезекке чарып болур: 1) киирилде, ында Иисус болза кижи төрелгетенни камгалаар дээш, Кижи апарган Бурган-дыр дээрзи тода ажыттынган (1:1-18); 2) Иисустуң чаяаганы чеди кайгамчык чүүл Ооң алыс Бурган бүдүштүүн база хүлээлгезин шынзыткан (1:19–12:50); 3) Иисустуң Бургандан алган даалгазын эчизинге чедир күүседир база алдаржыыр үези келген (13–20 эгелер); 4) эпилог, катап дирлип келген Иисустуң Бодунуң өөреникчилери-биле харылзашканы (21 эге).

#### 1


Бурганның Сөзүнүң кижи болу бергени

1[+][+][+]Эң эгезинде Сөс турган. Сөс Бурган[†]-биле кады турган болгаш Сөс Бурган болуп турган. 2Ол эгезинде-ле Бурган-биле кады турган. 3[+]Бүгү-ле бар чүве ол Сөстү дамчып чаяаттынган, чүү-даа чүве Ол чокка чаяаттынмаан. 4[+][+]Чаяаттынган бүгү чүвеге ол Сөс амыдыралдың үнер дөзү турган, а ол амыдырал кижи төрелгетенге чырык апарган. 5Чырык караңгыда чырыдып турар, а караңгы Чырыкты хөме ап шыдаваан.

6[+]Бурганның айбылап чорутканы Иоанн[†] деп аттыг кижи турган. 7[+][+]Ол кижи Чырыктың херечизи болур дээш база шупту улус ону дамчыштыр бүзүрезин дээш чедип келген. 8Иоанн боду Чырык эвес турган, а Чырыктың херечизи болур дээш келген кижи турган.

9[+]Ол Сөс бо делегейге чедип келген ёзулуг Чырык болган. Ол кижи бүрүзүн чырыдып турар[*]. 10Ол Чырык Ооң Бодун дамчыштыр чаяаттынган делегейде бар турда-ла, делегей Ону танываан. 11[+]Ол Бодунуң албаты чонунга чедип келген, а олар Ону хүлээп албаан. 12[+]А Ону хүлээп алган база Ооң ады дээш бүзүрээн бүгү улуска Ол Бурганның ажы-төлү болур эргени хайырлаан. 13[+]Ол ажы-төл бойдустуң чаяап каанындан-даа, кижилерниң хандыкшылындан-даа, эр кижиниң күзээшкининден-даа төрүттүнмээн, а Бургандан төрүттүнген. Бурган Боду оларның Адазы-дыр.

14[+]Демги Сөс Кижи апаргаш, бистиң аравыска чурттап турган. Бис Ооң өндүр чырыын – авырал[†] болгаш алыс шын-биле долдунган Адазының эр чаңгыс Оглунуң өндүр чырыын көрген бис. 15[+]Иоанн Ооң дугайында херечи болуп, улуска мынчаар медеглээн: «Мээң соомдан чедип кээр Кижи менден арта берген боор, чүге дээрге Ол мээң мурнумда-ла бар турган-дыр. Мээң чугаалап турганым Кижи ол-дур». 16Биске херек бүгү чүве Ында бар, шуптувус Ооң авыралын бажывыс ажыр четтирип келдивис. 17[+][+]Бурган Бодунуң хоойлузун[†] биске Моисейни[†] дамчыштыр берген, а авырал биле алыс шын Иисус[†] Христосту[†] дамчыштыр келген болгай. 18[+]Бурганны кым-даа, кажан-даа көрбээн. Чүгле Адазы-биле тудуш харылзаалыг эр чаңгыс Оглу[*] биске Адазын илереткен болгай.


Иоанн Медеглекчиниң херечилели


(Мф. 3:1-12; Мк. 1:2-8; Лк. 3:15-17)

19Иоанның херечилээни бо-дур.

Иерусалим[†] чурттуг иудейлер Иоанндан: «Кым сен?» – деп айтырзын дээш, олче Бурганның бараалгакчыларын[†] база левиттерни чорудупканнар.

20[+]Иоанн дорт харыы бээринден ойталавайн, ажыы-биле мынча дээн: «Мен Бурганның шилээн Христозу эвес мен».

21[+][+]Олар оон: «Ынчаарга чогум кым сен? Илия[†] сен бе?» – деп айтырганнар.

Ол: «Чок» – деп харыылаан.

«Азы Бурганның аазааны медээчи[†] сен бе?» – деп айтырганнар.

Иоанн: «Чок» – деп харыылаан.

22Олар ынчан: «Кым сен? – деп түңнелинде айтырганнар. – Бисти айбылап чорудупкан улуска чүү дээривисти чугаала. Бодуңну кым мен дээр сен?»

23[+]Ол мынча деп харыылаан: «Мен – Исайя[†] медээчиниң чугаалааны дег: „Ээн кургаг ховуга: ‘Дээрги-Чаяакчыга оруктан белеткеңер!’ деп алгырган үн“ – мен».

24Айбылаттырган улус фарисейлер турган. 25Олар Иоанндан мынча деп айтырган: «Сен Бурганның шилээн Христозу-даа, Илия-даа, Бурганның аазааны медээчи-даа эвес болзуңза, улусту чүге сугже суп[*] турарың ол?»

26Иоанн оларга: «Мен улусту сугже сугар мен, ынчалза-даа силерниң араңарда билбезиңер бир Кижи бар-дыр, 27Ол мээң соомдан чедип кээр-даа болза, мен Ооң идииниң шидиишкинин безин чежеринге төлеп чок амытан-дыр мен» – деп харыылаан.

28Бо чугаа Иоанның улусту сугже сугар черинге – Иордан хемниң[†] ындында Вифанияга болган. 29[+]Даартазында хүндүс Иоанн олче кел чыдар Иисусту көрүп кааш, мынча дээн: «Бо дээрге Бурганның Хураганы-дыр![†] Ол делегейниң улузунуң бачыдын чайладып аппаар. 30Ооң дугайында: „Мээң соомдан чедип кээр Кижи менден арта берген боор, чүге дээрге Ол мээң мурнумда-ла бар турган-дыр“ – дээним демги Кижи ол-дур. 31[+]Мен Ол ылап кымыл дээрзин билбес турдум, ынчалза-даа израильчилер Ону танып алзын дээш, улус-чонну сугже сугары-биле келген мен».

32[+]Оон Иоанн мынча деп херечилээн: «Дээрден көге-буга дег бадып келгеш, ол Кижиниң кырынга артып калган Ыдыктыг[†] Сүлдени[†] көрдүм. 33[+]Мен Ол кымыл дээрзин билбес турдум, ынчалза-даа улус-чонну сугже суксун дээш, мени айбылаан Бурган мынча дээн: „Сүлде Олче бадып келгеш, Ооң кырынга артып каар кижи көрзүңзе, улусту Ыдыктыг Сүлдеже сугар Кижи ол болур эвеспе“. 34Мен ону көрген болгаш, „Ол – Бурганның Оглу-дур“ деп херечилеп тур мен».


Иисустуң баштайгы өөреникчилери

35[+]Дараазында хүндүс Иоанн база катап бодунуң өөреникчилериниң[†] ийизи-биле кады аңаа турган. 36[+]Эртип бар чыдар Иисусту көрүп кааш, Иоанн: «Бурганның Хураганы бо-дур!» – дээн. 37Иоанның ол сөстерин дыңнааш, ооң өөреникчилериниң ийизи Иисусту эдерип чорупкан.

38[+]Иисус хая көрнүп келгеш, оларның Бодунуң соондан чоруп олурарын көрүп кааш: «Силерге чүү херегил?» – деп айтырган.

А олар: «Равви (ол дээрге „Башкы“ дээни ол), Силер кайда турар силер?» – деп айтырганнар.

39«Бараалы че, көрүп аар силер» – деп, Ол харыылаан. А ынчан хүн үнгенден бээр онгу шак үези турган чүве-дир. Олар эдерип баргаш, Иисустуң кайда турарын көрүп алгаш, хүннү бадыр Ооң чанынга турганнар.

40[+]Иисустуң дугайында Иоанның сөстерин дыңнааш, Ону эдерип чорупкан ийи кижиниң бирээзи Симон Пётрнуң дуңмазы Андрей болган. 41[+]Андрей ол дораан бодунуң акызы Симонну тып алгаш, аңаа мынча дээн: «Бис Мессияны (Бурганның шилээн Христозун дээни ол) тып алдывыс». 42[+]Оон акызын Иисуска эккелген.

Иисус олче көрүнгеш: «Иоанның оглу Симон-на-дыр сен. Ам Кифа деп адаттырар сен» – дээн. (Ол дээрге «Даш» азы грек дылда «Пётр» дээни ол.)


Филипп биле Нафанаилди кый дээни

43Дараазында хүндүс Иисус Галилеяже[†] чоруурун шиитпирлээн. Ол Филиппти тып алгаш, аңаа мынча дээн: «Мени эдерип чорувут». 44[+]Филипп база-ла Вифсаидадан келген, Андрей биле Пётрнуң чаңгыс чер чурттуу кижи чүве-дир. 45[+][+][+]Филипп, бодунуң ээлчээнде, Нафанаилди тып алгаш, аңаа мынча дээн: «Моисейниң хоойлузу болгаш медээчилерниң номнарында бижээн Кижини тып алдывыс. Ол болза Назарет чурттуг Иосифтиң[†] оглу Иисус болду».

46А Нафанаил: «Назареттен өөделиг чүве тыптыр деп бе ынчаш?» – дээр болган[*].

Филипп аңаа: «Баргаш, бодуң көрүп көр даан» – деп харыылаан.

47[+][+]Олче кел чыдар Нафанаилди көрүп кааш, Иисус ооң дугайында мынча дээн: «Ынай-даа оп-меге чок, ёзулуг израильчи бо-дур».

48Нафанаил Оон: «Силер мени канчап билир силер?» – деп айтырган.

«Филипп сени кый дээр бетинде-ле, Мен сээң фига ыяжы[†] адаанга турганыңны көрдүм» – деп, Иисус харыылаан.

49[+]Нафанаил Аңаа мынча деп харыылаан: «Башкы! Силер – Бурганның Оглу болгаш Израильдиң хааны-дыр силер!»

50«„Мен сээң фига ыяжының адаанга турганыңны көрдүм“ дээримге, Меңээ бүзүреп турарың ол бе? – деп, Иисус аңаа чугаалаан. – Оон-даа өндүр улуг херектерни көре бээр сен». 51[+]Ол улаштыр мынча дээн: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: дээрниң аңгайтыр ажыттына бээрин база Бурганның төлээлериниң өрү үнүп турарын-даа, Кижи амытан Оглунче[†] дүжүп бадып турарын-даа көрүп каар силер».

#### 2


Канага болган куда дою

1[+]Ийи хүн эрткенде[*], Галилеяның[†] Кана хоорайжыгажынга куда дою болган, а Иисустуң авазы аңаа киржип келген. 2Иисус[†] биле Ооң өөреникчилери[†] база ынаар чалаткан чүве-дир.

3Арага төне бээрге, авазы Иисуска: «Бо улустуң арагазы чок-тур» – дээн.

4[+]«Меңээ база силерге ол кандыг хамаан чүвел, авай? – деп, Иисус аңаа харыылаан. – Меңээ доктаадып каан үе-шак ам-даа келбээн болгай».

5Авазы арага кудукчуларынга: «Ооң айыткан аайы-биле кылыңар» – дээн.

6[+]Иудейлерниң[†] арыгланып[†] чунар ёзулалын сагыырынга херек, бирээзи-ле ийи азы үш метретес ишкир[*] алды улуг даш доскаар аңаа турган чүве-дир. 7Иисус арага кудукчуларынга: «Доскаарларга сугдан долдур кудуңар» – деп чугаалаан. Олар доскаарларның эриин ажыр долдурупканнар. 8Оон Иисус оларга: «Ам хымыш-биле ускулааш, куда доюнуң башкарыкчызынга аппарып бериңер» – дээн. Олар Ооң дужааган аайы-биле күүсеткеннер. 9Башкарыкчы виноград[†] арагазынче хуулган сугну амзап көрген. Бо араганы кайыын эккелгенин ол билбес, ону чүгле суг ускан чалчалар билир турган. Ынчан башкарыкчы күдээни кый деп алгаш, 10аңаа мынча дээн: «Шупту улус баштай эки арагазын кудар, а оон улустуң эзирээнин ажыглап, багайын кудар болгай. А сен эки араганы мынчага дээр шыгжап турган-дыр сен».

11Иисус ынчалдыр Галилеяның Каназынга кайгамчык бадыткалдарының баштайгызын кылгаш, ооң-биле Бодунуң өндүр күчү-күжүн көргүскен. Ынчангаш Ооң өөреникчилери Аңаа бүзүрей берген. 12[+]Иисус ооң соонда авазы, дуңмалары[*] болгаш өөреникчилери-биле кады Капернаум хоорайже бадып келгеш, аңаа элээн каш хонганнар.


Бурганның өргээзин арыглааны


(Мф. 21:12-13; Мк. 11:15-17; Лк. 19:45-46)

13[+]Иудейлерниң Хосталыышкын байырлалы[†] чоокшулап олурар боорга, Иисус Иерусалимче чорупкан. 14Бурганның өргээзиниң шөлүнде бода мал, хойлар[†] болгаш көге-бугалар саткан улустуң база боттарының ажыл-херээн кылган акша солукчуларының олурарын Ол көрүп каан.[*] 15Иисус ынчан хендирден кымчы өрүп алгаш, Бурганның өргээзинден садыг кылган хамык улусту база хойлар биле бода малды үндүр ойладыпкаш, акша солукчуларының столдарын аңдара октап, акшазын тө чашканнап каапкан. 16[+]Көге-буга сатканнарга Иисус: «Ооңарны моон ырадыңар! Мээң Адамның[†] өргээзин садыг-саарылга чери кылбаңар!» – деп дужааган. 17[+]Ооң өөреникчилери Бижилгеде мынча дээнин сактып келгеннер:

«Сээң өргээңге дендии күштүг ынакшыл

Мени от дег оя чиптер».

18[+]Ол өйде иудейлер киржи берип, Иисуска мынчаар харыылааннар: «Ынчаар кылыр эргең барын Сен кандыг кайгамчык демдек-биле биске шынзыдар сен?»

19[+][+]«Бурганның бо өргээзин үрегдеп-бузуп кааптыңар, Мен ону үш хүн дургузунда тудуп тургузуптар мен» – деп, Иисус оларга харыылаан.

20Ынчаарга иудейлер мынча дээн: «Бурганның бо өргээзин дөртен алды чыл дургузунда тудуп келди, а Сен ону үш-ле хүн дургузунда тудуп тургузуптар сен бе?!»

21А Иисус Бурганның өргээзи[†] деп тура, Бодунуң мага-бодунуң дугайында чугаалаан чүве-дир. 22[+]Иисус өлүглер аразындан катап дирлип келгенде, өөреникчилери Ооң бо сөстерин сактып келгеш, Ооң чугаалаан чүвезинге база Бижилгеге бүзүрей бергеннер.


Иисус бүгү улусту өттүр билир

23[+]Иисустуң Иерусалимге Хосталыышкын байырлалынга тургаш, кылып турары кайгамчык чүүлдерин көргеш, хөй улус Аңаа бүзүрей берген. 24Ынчалза-даа Иисус Боду улуска бүзүревейн барган, чүге дээрге оларның кандыызын билир турган. 25Ол ышкаш кандыг-бир кижи дугайында өске кижиниң Аңаа чугаалап бээрин Ол хереглевес болган. Кижиниң сеткилинде чүү барын Ол Боду билир турган.

#### 3

1[+]Иудейлерниң[†] даргаларының бирээзи болур, Никодим деп аттыг, фарисейлер бөлүүнге хамааржыр кижи турган. 2Никодим бир-ле дүне Иисуска келгеш, Аңаа мынча дээн: «Башкы! Силерни Бурганның бисче чорутканы башкы деп билир бис. Чүге дээрге Бурганның дузазы чокта, кым-даа Силерниң кылып турарыңар дег кайгамчык чүүлдер кылып шыдавас».

3Иисус[†] аңаа: «Алыс шынны сеңээ чугаалап тур мен: чүгле катап төрүттүнген[*] кижи Бурганның Чагыргазын[†] көрүп шыдаар» – деп харыылаан.

4«Кырый берген кижи канчап катап төрүттүнерил? – деп, Никодим Аңаа чугаалаан. – Таанда-ла ол иезиниң иштинче дедир киргеш, катап төрүттүнүп кээр бе?»

5[+][+]Иисус мынча деп харыылаан: «Алыс шынны сеңээ чугаалап тур мен: чүгле суг биле Сүлдеден[†] төрүттүнген кижи Бурганның Чагыргазынче кирип шыдаар! 6Кижи мага-боттуң амыдыралын ада-иезинден алыр, а Сүлдеге башкарткан амыдыралды чүгле Бурганның Сүлдезинден алыр.

7Мээң сеңээ: „Силер катап* төрүттүнер ужурлуг силер“ – дээнимни элдепсинип кайгава. 8Хат[*] бодунуң туралаан черинге хадыыр. Сен ооң шимээнин дыңнап турар сен, ынчалза-даа ооң кайыын келгенин база кайнаар барганын билбес сен. Сүлдеге башкарткан амыдыралдыг кижи бүрүзү-биле база шак ындыг болур».

9Никодим Оон: «Ол канчап ындыг болур чүвел?» – деп айтырган.

10«Сен, Израильдиң башкызы эртип, ону канчап билбезиң ол? – деп, Иисус аңаа харыылаан. – 11Алыс шынны сеңээ чугаалап тур мен: бис чүгле билир чүвевис дугайында чугаалап, көрген чүвевис дугайында херечилеп турар бис, а силер бистиң херечилеливисти хүлээп алыр хөңнүңер чок-тур. 12Мен бо делегейге хамааржыр чүүл дугайында силерге чугаалаарымга, Меңээ бүзүревейн тургаш, дээрге хамааржыр чүүл дугайында силерге чугаалаарымга, канчап Меңээ бүзүрээр силер? 13[+]Дээрден дүжүп келген[*] Кижи амытан Оглундан[†] өске, кым-даа дээрже көдүрлүп үнмээн-не болгай. 14[+]Ээн кургаг ховуга Моисейниң[†] чыланны өрү көдүргени дег, Кижи амытан Оглу база шак ынчаар бедидир көдүртүр ужурлуг, 15[+]ынчан Аңаа бүзүрээн кижи бүрүзү мөңге амыдыралдыг[†] болур[*]».

16[+]Аңаа бүзүрээн кижи бүрүзү өлбезин, харын мөңге амыдыралдыг болзун дээш, Бурган[†] Бодунуң эр чаңгыс Оглун берипкен. Ол бо делегейниң улузунга ол хире ынак болган-дыр. 17[+]Бурган Бодунуң Оглун бо делегейже айбылап чорударда, бо делегейни шиидер дээш эвес, харын Ону дамчыштыр бо делегейни камгалаар дээш чоруткан болгай. 18[+]Бурганның Оглунга бүзүрээр кижи шииттирбес, а бүзүревес кижи – эрте дээре-ле шииттирип алган болур, чүге дээрге Бурганның эр чаңгыс Оглунуң адынга бүзүревейн барган-дыр. 19[+][+]Оларның шииттирер ужуру чүдел: бо делегейже Чырык чедип кээрге, кижилер ол Чырыкка көөрде, караңгыга артык ынак болганнар-дыр, чүге дээрге оларның үүлгеткен херектери бузуттуг-дур. 20[+]Бузут үүлгедип турар кижи бүрүзү чырыкты көөр хөңнү чок болур база ооң үүлгеткени бузуттуг херектер илерей бээринден корткаш, чырыктан дезе бээр. 21А алыс шынның аайы-биле чурттап чоруур кижи ындыг эвес. Ооң ажыл-херээ Бурганга чүүлдежип турарын Чырык көргүссүн дээш, ол Чырыкче бар чыдар.


Иисус биле Иоанн Медеглекчи

22[+]Иисус ооң соонда өөреникчилери-биле[†] Иудеяже чедип келгеш, олар-биле кады аңаа элээн өйде артып калгаш, улусту сугже суп турган. 23А Иоанн[†] база-ла ол өйде Салимниң[†] чоогунда суу элбек Енон деп черге улусту сугже сугарын уламчылаан. Улус аңаа сөктүп кээп турган, а ол оларны сугже суп турган. 24[+](Ол үеде Иоанн ам-даа кара-бажыңнатпаан турган чүве-дир).

25[+]Бир-ле катап Иоанның өөреникчилери биле бир иудейниң[*] аразынга арыглаашкын[†] ёзулалы дугайында маргылдаа үнүп келген. 26[+]Олар Иоаннга чедип келгеш, мынча дээннер: «Башкы, Иорданның ол чарыынга кады турганыңар база Ооң дугайында херечилеп чугаалааныңар Кижини сактыр-дыр силер бе? Ынчаарга Ол база улусту сугже суп тур, а хамык улус Олче сөктүп кээп туруп берди».

27[+]Иоанн мынча деп харыылаан: «Кижи чүгле дээрниң аңаа даандырып берген чүвезин кылып шыдаар. 28[+]„Мен Христос[†] эвес-тир мен, ынчалза-даа Бурган мени Ону мурнай чоруткан“ – дээнимни боттарыңар бадыткап болур силер. 29[+][+]Душтук кыс күдээ оолга хамааржыр. А күдээниң эжи оол ооң чанынга турар, ынчангаш күдээниң чугаазын дыңнааш, өөрүүр боор чүве. Меңээ база шак ындыг өөрүшкү ам-на келгени бо-дур. 30Ол ам өзер ужурлуг, а мээң үүлем – бичиилеп чидери-дир».

31Кым өрүтен келгенил, Ол өске бүгү улустан өндүр улуг болур. А черден тывылган кижи – боду чернии болур база черде дег кылдыр чугаалаар. Ынчалза-даа кым дээрден кээрил, Ол өске бүгү улустан өндүр улуг. 32Ол Бодунуң көрген болгаш дыңнаан чүвезин херечилеп чугаалап турар, чүгле кым-даа Ооң херечилелин хүлээп албас-тыр. 33[+]А Ооң херечилээн сөстерин хүлээп алган кижи Бурганның алыс шынныын бадыткап турары ол. 34Бурганның айбылап чоруткан Кижизи Бурганның сөстерин чугаалаар, чүге дээрге Бурган Аңаа Сүлдени хемчээл чогу-биле берип турар. 35[+]Бурган Ада Оглунга ханы ынак-тыр база бүгү чүвени Ооң холунга тыпсып берген-дир. 36[+]Оглунга бүзүрээн кижи мөңге амыдыралдыг болур. А Оглун тооп дыңнаваан кижи мөңге амыдыралды көрбес, харын Бурганның килеңи[†] ооң-биле артып каар.

#### 4


Иисус биле Самария чурттуг херээжен кижи

1Иисустуң, Иоаннга[†] бодаарга, хөй өөреникчилер[†] хаара тудуп база хөй улусту сугже суп турарын фарисейлер дыңнап каан. 2[+](Чогум Иисус[†] Боду эвес, а Ооң өөреникчилери улусту сугже суп турган чүве-дир.) 3[+]Ынча деп турарын билип алгаш, Иисус Иудеяны каггаш, дедир Галилеяже[†] чорупкан. 4[+]Ооң оруу Самарияның[†] черин таварып эртер турган.

5[+]Ынчангаш Иисус Самарияның Сихар деп хоорайынче чеде берген. Ол хоорай шаг шаанда Иаковтуң[†] бодунуң оглу Иосифке[†] берген ээлел черинден ырак эвесте турар чүве-дир. 6Ында Иаковтуң кудуу бар болган[*]. Орукка могап-шылай берген Иисус кудук чанынга дыштанып олуруп алган. Хүн дүъш чедип турган.

7Самария чурттуг бир херээжен кижи суг узуп алыр дээш чедип кээп-тир. Иисус аңаа: «Сууңдан Меңээ берем» – дээн. 8Ооң өөреникчилери чем садып алыр дээш, хоорайже чорупкан турган. 9Самарий херээжен Оон: «Силер иудей хиреңерде, канчап самарий херээжен менден ижер суг дилээриңер ол?» – деп айтырган. (Чүге дээрге иудейлер Самария чурттугларның ажыглаар савазын ажыглавас турган.)[*]

10[+]Иисус: «Сен Бурганның бээр хайыразын база кым сеңээ: „Сууңдан Меңээ берем“ – деп турарын билген болзуңза, бодуң-на Оон дилей бээр ийик сен, а Ол сеңээ тынгарар сугну бээр ийик» – деп харыылаан.

11Херээжен кижи Аңаа мынча дээн: «Дээрги! Силерде суг узупку дег чүү-даа чок, а кудук ханы-дыр. Силерге ындыг суг кайыын кээр деп? 12Бо кудуктуң суун боду, ажы-төлү болгаш мал-маганы ижип чораан база ону биске арттырып каан кижи – бистиң өгбевис Иаков болгай. Таанда-ла Силер канчап оон арта берген болдуңар?»

13Иисус мынча деп харыылаан: «Бо сугну ижер кижи дагын суксай бээр. 14[+]А Мээң аңаа бээрим сугну ижер кижи кажан-даа суксавас. Мээң аңаа бээр суум ооң иштинге мөңге амыдыралче[†] агып баткан суг бажы болу бээр».

15«Дээрги – деп, херээжен кижи Аңаа чугаалаан. – Моон соңгаар кажан-даа суксавас база бээр суглап келбес апаар кылдыр, меңээ ол сууңардан берип көрүңерем».

16Иисус аңаа: «Ашааңны барып кый деп алгаш, бээр чедип кел» – дээн.

17Херээжен кижи Аңаа: «Ашак чок мен» – деп харыылаан.

Иисус аңаа мынча дээн: «Ашаам чок деп, сен шынын чугааладың. 18Беш катап ашакка барган-дыр сен. А ам олуртуп алган кижиң сээң ашааң эвес-тир. Сээң ол чугааң ылап шын болду».

19[+]Херээжен кижи Аңаа мынча дээн: «Дээрги! Силерни Бурганның медээчизи[†] дээрзин көрүп тур мен. 20[+][+]Бистиң ада-өгбевис бо дагга[*] Бурганга тейлеп чораан, а иудейлер силер болза, тейлээр чер чүгле Иерусалимде дээр-дир силер».

21Иисус аңаа мынча дээн: «Угбай, Меңээ бүзүреп көр, Бурган[†] Адага бо дагга-даа, Иерусалимге-даа мөгейип тейлевейн баарыңар үе кел чыдар-дыр. 22[+][+]Силер, самарийлер, чүү чүвеге тейлеп чорууруңарны билбес-тир силер, а иудейлер бис чүү чүвеге тейлеп чоруурувусту билир бис, чүге дээрге Бурганның камгалалы[†] иудейлерни дамчыштыр кээр болгай. 23[+][+]Ынчалза-даа ёзулуг мөгейикчилерниң Бурган Адага сүлде[†] болгаш алыс шындан мөгейип тейлей бээри үе кел чыдар, харын-даа ам келгени бо-дур. Ылап-ла ындыг мөгейикчилерни Ада Бодунга дилеп чоруур. 24[+]Бурган дээрге Сүлде-дир. Ынчангаш Аңаа мөгейип тейлээннер сүлде болгаш алыс шындан мөгейип тейлээр ужурлуг».

25[+][+][+]Херээжен кижи Аңаа мынча дээн: «Мессия (Ону Христос[†] деп база адаар) бо делегейге кээр ужурлуг деп билир-ле мен. Ол чедип келгеш, биске шупту чүвени тайылбырлап бээр».

26[+]«Ол – Мен-дир мен, сээң-биле чугаалажып турар аан» – деп, Иисус харыылаан.

27Ол үеде Иисустуң өөреникчилери Ону каапкан черинче ээп келгеш, Ооң демги херээжен-биле чугаалажып турарын көргеш, кайгап калганнар. Ынчалза-даа кым-даа Иисустан Аңаа чүү херегин база Ооң чүге ол херээжен-биле чугаалажып турарын айтырбаан. 28Ынчан самарий херээжен кижи суглаар савазын каапкаш, хоорайже ээп келгеш, улуска мынча дээн: 29«Кудукче баргаш, кылган бүгү чүүлүмнү меңээ чугаалап берген Кижиже көрүп көрүңерем: Ол Христос эвес ирги бе?» 30Ынчангаш улус хоорайдан үнгеш, Иисусче чорупканнар.

31Ол өйде өөреникчилери Иисустан: «Башкы, чемнениңер!» – деп дилеп турганнар.

32А Ол: «Мээң аъш-чемим бар, силер ооң дугайында билбес-тир силер» – деп харыылаан.

33Ынчаарга өөреникчилери аразында: «Өске-бир кижи Аңаа чем эккеп берген эвес ирги бе?» – дишкен.

34[+][+]Иисус оларга мынча дээн: «Мээң аъш-чемим болза Мени айбылап чоруткан Адамны[†] тооп дыңнаары болгаш Ооң Меңээ дааскан ажыл-херээн эчизинге чедир кылыры болур. 35[+]„Ам дөрт ай эртсе, дүжүт ажаар үе кээр“ – деп чугаалашпас ийик силер бе? А мен силерге чугаалап тур мен: карактарыңарны хере көргеш, тараа шөлдеринче көрүңер даан, олар кайы хире алдын-сарыг апарып, тараазы бышкан-дыр! 36[+]Тараа ажаакчызы бодунуң шаңналын алыр боорда, ооң дүжүдү – мөңге амыдыраар улус болур, ындыг болганда, тараа чажыкчызы-даа, дүжүт ажаакчызы-даа деңге өөрүүр апаар. 37Ол таварылгада „Бирээзи тарыыр, өскези ажаар“ деп үлегер сөс бадыткаттына бээр. 38Мен силерни боттарыңарның ажаап-тарываан шөлүңерни ажаап алзын дээш чорудуп турарым бо – аңаа өске улус ажылдап каан, а силер оларның ажылының үре-түңнелин кады үлежип турарыңар бо».

39«Кылган бүгү чүүлүмнү Ол меңээ чугаалап берди» – деп бадыткаан самарий херээжен кижиниң чугаазының аайы-биле ол хоорайдан элээн хөй самарийлер Иисуска бүзүрей берген. 40Самарийлер Аңаа келгеш, олар-биле артып каарын Оон аажок дилээннер, ынчангаш Ол орта ийи хонган. 41Иисустуң чугаазының аайы-биле оон-даа хөй улус Аңаа бүзүрей берген.

42[+]А демги херээжен кижиге олар мынча дээн: «Бистиң бүзүрей бергенивис ам чүгле сээң чугааларыңдан келбээн. Бис ам Ону боттарывыс дыңнаан болгаш, Ол ылап-ла бо делегейниң улузунуң Камгалакчызы-дыр деп билдивис».


Хаанның дүжүмединиң оглун экирткени

43Ийи хонганда, Иисус Галилеяже чорупкан. 44[+]Бурганның медээчизи бодунуң төрээн чуртунга[*] алдар-хүндү көрбес дээрзин Ол Боду-ла чугаалап турган чүве-дир. 45[+]Иисус Галилеяга чедип кээрге, ол чер чурттуглар Ону эвилең-ээлдек уткуп-хүлээп алган: олар Иерусалимге болган байырлалга барып чораан болгаш, Ооң аңаа кылган кайгамчык чүүлдерин шуптузун көрген чүве-дир.

46[+][+]Иисус оон ооң мурнунда сугну арагаже хуулдурупкан чери болур Галилеяның Канаже ээп келген. Ол үеде Капернаум хоорайга хаанның бир дүжүмеди турган, а ооң оглу аарый берген болган. 47Иисустуң Иудеядан Галилеяже ээп чанып келгенин дыңнааш, ол кижи Аңаа чедип келгеш: «Өлүп чыдар оглумну экиртип бээри-биле Капернаумче бадып кээп көрүңер» – деп Оон дилеп эгелээн.

48[+]Иисус аңаа мынча дээн: «Кайгамчык демдектерни көрбээн шааңарда, силерниң кайыңар-даа бүзүрээр ийик бе!»

49Хаанның дүжүмеди: «Дээрги! Оглум өлбейн чыдырда, барып көрээли!» – дээн.

50Иисус: «Чана бер че, оглуң дириг артар-дыр» – деп харыылаан.

Ол кижи Иисустуң сөстеринге бүзүрээш, чоруй барган. 51Орук ара ону чалчалары уткуп алгаш: «Оглуңар дириг!» – дээннер.

52«Каш шак үезинде оглум чүгээртеп эгеледи?» – деп, ол чалчаларындан айтырган.

Олар аңаа: «Дүүн, хүн үнгенден бээр чедиги шак үезинде, ооң эъдиниң изии намдай берди» – деп харыылаан.

53[+][+]Иисустуң аңаа: «Оглуң дириг артар-дыр» – дээн шагында оглу экирий берген дээрзин адазы билип каан. Ынчан ол боду база бүгү өг-бүлези бүзүрей бергеннер. 54[+]Иудеядан Галилеяже ээп чанып келгеш, Иисустуң кылганы ийиги кайгамчык чүүл ол болган.

#### 5


Эштир черге аарыг кижини экирткени

1Ооң соонда иудей байырлал болган, Иисус[†] ынчан Иерусалимче чорупкан. 2[+]Иерусалимде Хой хаалгазының чанында еврей дылда Вифезда дээр эштир чер, а ында серилеп каан беш өдүг бар. 3-4Оларда эңдерик хөй аарыг улус: согурлар, аскак-бүскектер, чартыктааннар чыдар чүве-дир[*]. 5Аңаа үжен сес чыл дургузунда чартыктап аарып келген бир кижи турган. 6Иисус ол кижиниң чыдарын көргеш база ооң ынча үр үеде аарып келгенин билир болгаш: «Экириирин күзеп тур сен бе?» – деп айтырган.

7Аарыг кижи Аңаа мынча деп харыылаан: «Дээргим, суг чалгып дойлу бээрге, мени эштир черниң суунче суптар кижим чок күжүр-дүр мен. Сугга чедип чадап турумда-ла, өске кандыг-бир кижи мени мурнай кире берген боор-дур».

8[+]Иисус аңаа: «Тургаш, дөжээңни алгаш, кылаштап чорувут!» – дээн. 9Аарыг кижи ол дораан экирий бергеш, дөжээн алгаш, кылаштап чорупкан.

А ол чорук амыр-дыш хүнүнде[†] болган чүве-дир. 10[+]Ынчангаш иудейлер экирээн кижиге мынча дээннер: «Бөгүн – амыр-дыш хүнү-дүр. Сен дөжээң көдүрбес ужурлуг сен!»

11Ол оларга: «Мени экиртип каан Кижи меңээ: „Дөжээңни алгаш, кылаштап чорувут“ – дээн-не болгай» – деп харыылаан.

12Ол кижиден: «Сеңээ: „Дөжээң алгаш, кылаштап чорувут“ – дээн кижи чогум кым чүвел?» – деп айтырганнар. 13Экирий берген кижи Ол чогум кымыл дээрзин билбес болган, чүге дээрге Иисус ол дораан орта турган чон аразынче ажытталы берген чүве-дир.

14Иисус ооң соонда Бурганның өргээзинден демги кижини тып алгаш, аңаа мынча дээн: «Көрем, сен ам кадык апардың. Сээң-биле оон-даа дора чүве болу бербезин дээш, моон соңгаар бачыт[†] кылба». 15Оон ол кижи иудей чагырыкчыларга баргаш, ону экиртип каан кижи Иисус-тур деп чугаалаан. 16[+]Ынчангаш иудейлер амыр-дыш хүнүнде ындыг чүүлдер кылганы дээш, Иисусту истеп сүрүп эгелээннер.

17Ынчаарга Иисус оларга: «Мээң Адам[†] үргүлчү ажылдаар-дыр, Мен база ынчаар кылыр ужурлуг мен» – дээн. 18[+][+]Иудейлер[†] ынчан Ону өлүрер арганы улам кызымак дилей бергеннер. Чүге дээрге Иисус чүгле амыр-дыш хүнүнүң хоойлузун[†] хажыткан эвес, харын Бурганны «Мээң Адам» деп адап, Бодун Бурганга деңней көрген болган.


Оглунуң эрге-чагыргазы

19Ынчаар орта Иисус оларга мынча дээн: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: Адазы ажыл-херээн канчаар кылганын көрбээн шаанда, Оглу Бодунуң адындан чүнү-даа кылып шыдавас. Адазы чүнү кылырыл, Оглу база-ла ону кылыр. 20[+]Чүге дээрге Адазы Оглунга ынак база Бодунуң кылып турар бүгү чүвезин Аңаа көргүзер. Оон-даа артык ажыл-херектерни Ол Оглунга көргүзүп бээр, силер ынчан улам-на кайгап магадаар силер. 21[+][+]Адазының өлүглерни канчаар диргизип, оларга амы-тынны хайырлап турары дег, Оглу база-ла күзээн улузунга амы-тынны хайырлаар. 22[+]Оон туржук, Адазы кымны-даа шиитпейн турар, Ол шиидер бүгү эргени Оглунга дамчыдып берген. 23[+]Бүгү улустуң Адазын хүндүлеп көөрү дег, олар Оглун база хүндүлеп көрзүн дээш, Ооң ынчанганы ол-дур. Оглун хүндүлеп көрбес кижи Ону айбылап чоруткан Адазын база хүндүлеп көрбейн турар-дыр.

24[+][+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: Мээң сөзүмнү дыңнап турар болгаш Мени айбылап чоруткан Адамга бүзүрээр кижи бүрүзү мөңге амыдыралды[†] алыр база шииткелге онаашпас, харын өлүмден амыдыралче шилчий берген болур. 25[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: өлүглер Бурганның Оглунуң үнүн дыңнап каар үе-шак кел чыдар, харын-даа ол хүн мырыңай чедип келген-дир. Кымнар ол үннү дыңнаарыл, амыдыралче эглип кээр. 26[+]Адазы Боду канчап амыдыралдың үнер дөзү болганыл, Оглун база Ол ынчалдыр амыдыралдың үнер дөзү кылып каан. 27[+]Адазы оон ыңай шиидер эргени база Оглунга хайырлаан, чүге дээрге Ооң Оглу – Кижи амытан Оглу-дур.[†]

28[+]Ындыг боорга, элдепсинмеңер: чевеглерде[†] чыдар бүгү улус Ооң үнүн дыңнааш, чевеглерден туруп кээр үе-шактың келгени бо-дур. 29[+]Ынчан буян кылып чорааннар катап дирилгеш, амыдыраар, а бузут-бак кылып чорааннар катап дирилгеш, шииттирер. 30[+]Мен чүнү-даа Бодумнуң эрге-чагыргам-биле кылып шыдавас мен. Мен канчаар дыңнап турар-дыр мен, ынчаар шиидер мен. Мээң шииткелим чөптүг шииткел болур, чүге дээрге Мен Бодумнуң күзел-соруумнуң аайы-биле эвес, а Мени айбылап чоруткан Адамның күзел-соруунуң аайы-биле кылыр мен».


Иисустуң дугайында херечилел

31[+]«Мен Бодумнуң дугайымда Бодум херечилээр болзумза, Мээң сөстерим шынныг эвес. 32Ынчалза-даа Мээң таламче херечилеп турар өске кижи бар. Мээң дугайымда ооң херечилеп турар чугаазы алыс шынныг дээрзин Мен билир мен. 33[+]Силер Иоаннче[†] улус чорударыңарга, ол алыс шынны херечилээн болгай. 34Ынчаарга кижилерниң херечилели Меңээ херекчок-даа болза, камгалалды[†] алзыннар дээш, силерге ол дугайында чугаалап турарым бо. 35[+]Иоанн чырыдыр кыпкан чырыткы дег болган. А силер ооң чырыынга, хензиг-даа өйде болза, өөрүүрүнге чөпшээрешкен силер.

36[+]Ынчалза-даа Менде Иоанның бергенинден-даа артык күштүг херечилел бар. Мээң кылып чоруурум, Адамның кылзын дээш Меңээ берген ажыл-херээ – Мени Ооң айбылап чорутканының херечилели ол-дур! 37Мени айбылап чоруткан Адам Боду Мээң дугайымда шак ынчаар херечилээн-дир. Силер Ооң үнүн кажан-даа дыңнаваан, Ооң хевир-шырайын кажан-даа көрбээн силер. 38Силер Ооң сөзүн чүрээңерде шыгжавайн чоруур силер, чүге дээрге Ооң айбылап чорутканы Меңээ бүзүревес-тир силер. 39[+]Бижилгелер дузазы-биле мөңге амыдыралды алырын бодааш, оларны хынамчалыг шинчилеп чоруур силер. А олар база-ла Мээң дугайымда херечилеп турар болгай. 40Ынчалза-даа Мээң дузам-биле амыдыралды алыр дээш, Меңээ чедип кээрин дөмей-ле күзевес-тир силер.

41[+]Кижилерден алдар-хүндү алыксавас мен. 42Ынчалза-даа силерни өттүр билир мен: силерде Бурганга ынакшыл чок! 43[+][+]Мен силерге Адамның адындан чедип келдим, а силер Мени хүлээп албайн тур силер. А өске-бир кижи бодунуң-на адын тудуп чедип кээрге, силер ону хүлээп алыр-дыр силер! 44[+]Бот-боттарыңардан алдар-хүндү дилээр, а кара чаңгыс Бургандан алдар-хүндү алыр дээш кыспас болганыңарда, канчап черле бүзүрей бээр силер?! 45Чок, Мени Адамның мурнунга силерни буруудадыр дээш келген деп бодаваңар. Силерни боттарыңарның аажок идегеп турарыңар Моисей[†] буруудады бээр. 46[+]Моисейге ылап-ла бүзүреп чораан болзуңарза, Меңээ база бүзүрей бээр ийик силер, чүге дээрге ол Мээң дугайымда бижээн-не болгай. 47Силер ооң бижээн чүвезинге бүзүревес тургаш, Мээң силерге чугаалаан чүвемге канчап бүзүрээр силер?»

#### 6


Беш муң кижини тоттурганы


(Мф. 14:13-21; Мк. 6:30-44; Лк. 9:10-17)

1Ооң соонда Иисус[†] Галилея[†] (азы Тивериада) хөлүнүң ол чарыынче чорупкан. 2Ооң соондан эңдерик хөй чон чоруп олурган, чүге дээрге аарыг кижилерни экиртип тура, Ооң кылганы кайгамчык чүүлдерни улус көрген чүве-дир. 3Иисус даг кырынче үне бергеш, аңаа Бодунуң өөреникчилери-биле[†] кады олуруп алган. 4[+]Иудей Хосталыышкын байырлалы[†] чоокшулап орган.

5[+][+]Иисус эргий көргеш, Бодунче эжен-эңдерик чоннуң кел чыдарын көрүп кааш, Филиппке: «Оларны чемгерипки дег хлебти кайыын садып алыр бис?» – дээн. 6Чүнү кылыр деп турарын Ол билир турган, ынчалза-даа Филиппти шенээр дээш, ынча дээн чүве-дир.

7Филипп Аңаа: «Оларның кижи бүрүзүнге хензигни-даа бол бээр дизе, 200 мөңгүн чоос-биле безин хлеб сатса[*], четпейн баар-дыр» – деп харыылаан.

8[+]Иисустуң өөреникчилериниң бирээзи – Симон Пётрнуң дуңмазы Андрей Аңаа мынча дээн: 9«Мында турар бир оолда беш арбай далганының хлеви болгаш ийи балыкчыгаш бар-дыр. Ынчалза-даа мынча хөй чонга ыя ол чүү боор деп?»

10Иисус: «Улусту черге олуртуптуңар» – дээн. Ол кезек чер терең оът-сигенниг болган. А олургулапкан улус 5000 хире эр кижи чүве-дир. 11[+]Иисус хлебтерни алгаш, аъш-чем дээш, Бурганга өөрүп четтиргеш: «Олурган улуска үлеңер» – дээш, өөреникчилеринге берипкен. Балыкты база-ла ынчанган. Кым чежени күзээнил, аңаа ол хирени берип турган. 12Улус тода бээрге, Иисус Бодунуң өөреникчилеринге: «Чүү-даа черге калбазы-биле, арткан кескиндилерни чыып алыңар» – дээн. 13Өөреникчилер улус чемненген соонда беш арбай хлевиниң арткан кескиндилерин чыггаш, он ийи хааржакты долдуруп алганнар.

14[+]Улус Иисустуң кайы хире кайгамчык чүүл кылганын көргеш: «Бо делегейге кээр ужурлуг демги Медээчи[†] ылап-ла бо-дур!» – дээннер. 15А Иисус улустуң чедип келгеш, Ону хенертен тудуп алгаш, хаан кылып аар деп турарын билип кааш, база катап дагже чааскаан чоруй барган.


Иисустуң суг кырлап кылаштааны


(Мф. 14:22-27; Мк. 6:45-52)

16Кежээ дүжүп кээрге, Иисустуң өөреникчилери хөл кыдыынче бадып келген. 17Оон хемеге олурупкаш, хөл кежилдир Капернаумче эжиндирип чорупканнар. Караңгылай берген, а Иисус ам-даа келбээн, сураг барган. 18Күштүг хат хадыырга, хөл хөлзеп чыткан. 19Олар чээрби беш азы үжен стадий[*] хире ырадыр эжиндире бергеш, хемеже хөлдү кырлап чоокшулап кел чыдар Иисусту көрүп кааннар. Өөреникчилер корга берген. 20Иисус: «Мен-дир мен, кортпаңар!» – дээн. 21Олар Ону хемеге күзелдии-биле олуртуп алганнар, хемези ынчан оларның эжиндирип бар чытканы эрикке ол дораан чеде берген.


Амы-тынны бээр хлеб

22Даартазында хөлдүң ындыы чарыынга артып калган чон аңаа чүгле чаңгыс хеме турганын сактып келген. Иисустуң хемеже өөреникчилери-биле кады олурбаанын база оларның чүгле боттары эжиндирип чорупканын улус база билир турган. 23Ынчан Тивериададан элээн каш өске хеме Дээрги Иисустуң аъш-чем дээш, Бурганга өөрүп четтирип мөргүл[†] кылганының соонда, улустуң хлеб чип олурган черинче эжиндирип чеде берген. 24Улус чүү боор ийик, Иисустуң-даа, Ооң өөреникчилериниң-даа ында чогун көрүп кааш, хемелеринге дедир олургулапкаш, Ону дилеп, Капернаумче эжиндирип чорупкан.

25Иисусту хөлдүң ол чарыындан тып алгаш, Оон: «Башкы, Силер кажан бээр чедип келдиңер?» – деп айтырганнар.

26Иисус оларга мынча деп харыылаан: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: силер Мени кайгамчык демдектерни көрүп, билгеш эвес, а тоттур хлеб чиген болгаш, дилеп турарыңар ол-дур! 27[+]Эстип-хайлы бээр аъш-чем дээш сагышсыравайн, мөңге амыдыралды[†] берип шыдаар аъш-чем алыр дээш, кызып-кылайыңар. Ол чемни силерге Кижи амытан Оглу[†] бээр, чүге дээрге Бурган[†] Ада Боду Аңаа таарзынып, Ону демдектээн-дир».

28Олар Оон: «Бистиң ажыл-херээвис Бурганга таарымчалыг болзун дизивиссе, чүнү кылыр ужурлуг бис?» – деп айтырганнар.

29[+]Иисус: «Силерниң Бурган дээш кылыр ажыл-херээңер дээрге-ле Ооң айбылап чорутканы Кижиге бүзүрээри ол-дур» – деп харыылаан.

30[+]Ынча дээрге, олар: «Силерге бүзүрей бээривис хире кандыг кайгамчык демдекти биске көргүзер силер? Чүнү кылыр силер? – деп айтырганнар. – 31[+][+]Бистиң ада-өгбевис ээн кургаг ховуга манна[†] деп чемни чип турган болгай. Бижилгеде ол дугайында: „Оларга аъш-чем кылдыр дээрден баткан хлебти берген“ – деп бижээн-дир».

32Иисус мынча деп харыылаан: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: силерге дээрден хлебти Моисей[†] эвес, а Мээң Адам[†] берип турган, алыс шын хлебти дээрден Ол ам-даа берип турар. 33Чүге дээрге кым дээрден дүжүп келгеш, бо делегейге амыдыралды хайырлаарыл, Бурганның хлеви Ол болур».

34[+]Ынчан Аңаа мынча дээннер: «Дээргивис, биске ындыг хлебти үргүлчү берип туруңарам».

35[+]Иисус оларга мынча дээн: «Мен дээрге амы-тынны бээр хлеб-тир мен. Мени сурап кээр кижи кажан-даа аштавас база Меңээ бүзүрээн кижи кажан-даа суксавас. 36Ынчалза-даа Мээң силерге чугаалап турганым дег, силер көрген-даа болзуңарза, бүзүревес-тир силер! 37[+]Адамның Меңээ берген бүгү чүвези Меңээ чедип кээр база Меңээ чедип келген кижини черле үндүр сывырбас мен. 38[+][+]Чүге дээрге Мен, дээрден дүжүп кээримде, Бодумнуң күзел-соруумнуң аайы-биле кылыр дээш эвес, а Мени айбылап чоруткан Адамның күзел-соруун күүседир дээш келген мен. 39[+]Мени айбылап чоруткан Адамның күзел-соруу мындыг: Ооң Меңээ берген чүвезинден чүнү-даа өлүрүп-чидирбези, харын оларны сөөлгү хүнде амыдыралче катап диргизери. 40[+]Мээң Адамның күзел-соруу – Оглун көргеш, Аңаа бүзүрээн кижи бүрүзүнге мөңге амыдыралды бээри. Мен оон ол кижини сөөлгү хүнде катап диргизиптер мен».

41Иисустуң: «Мен дээрге дээрден дүжүп келген хлеб-тир мен» – деп чугаалааны дээш, иудейлер Аңаа хорадап, хыйланы берген. 42[+]Олар мынча дээн: «Ол дээрге Иосифтиң[†] оглу Иисус эвес чүве бе? Бис Ооң адазын-даа, авазын-даа билир-дир бис. Канчап черле Ол: „Мен дээрден дүжүп келдим“ – дээрил?»

43Иисус оларга мынча деп харыылаан: «Хорадап, хыйланырын соксадыңар. 44[+]Мени айбылап чоруткан Адам кандыг-бир кижини хаара тутпас чүве болза, кым-даа Менче чедип кээп шыдавас. А кээр болза, Мен ону сөөлгү хүнде катап диргизер мен. 45[+]Медээчилерниң номнарында мынчаар бижээн: „Олар шуптузу Бургандан өөредиг алыр“. Адамны дыңнааш, Оон өөренип алган бүгү улус Меңээ чедип кээр. 46[+]Ынчалза-даа олар Аданы көрген дээни ол эвес-тир. Чүгле Бургандан келген Кижи, чүгле Ол чааскаан, Аданы көрген. 47Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: бүзүрей берген кижи мөңге амыдыралдыг болганы ол.

48Мен дээрге тынгарар хлеб-тир мен. 49Силерниң ада-өгбеңер ээн кургаг ховуга манна дээр чем чип турдулар, ынчалза-даа өлгүлей бердилер. 50А дээрден дүжүп кээр хлеб ындыг эвес: ону чиген кижи кажан-даа өлбес. 51[+][+]Мен дээрге дээрден дүжүп келген, амылыг хлеб-тир мен. Ол хлебти чиген кижи мөңге амыдыралды алыр. Мээң аңаа бээрим хлеб дээрге-ле Мээң мага-бодум ол-дур. Мен ону, бо делегейниң улузу амыдыразын дээш, берип турар мен».

52Ынчан иудейлер аразында изигленип маргыжа берген: «Ол Кижи канчап бисти чизин дээш, бодунуң мага-бодун берип шыдаар чүвел?»

53[+]Иисус мынча деп харыылаан: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: бир эвес Кижи амытан Оглунуң мага-бодун чивес база Ооң ханын ишпес болзуңарза, амы-тынныг артпас силер. 54Мээң мага-бодумну чиир база Мээң ханымны ижер кижи мөңге амыдыралдыг болур, оон Мен ону сөөлгү хүнде катап диргизиптер мен. 55Мээң мага-бодум – ёзулуг чем, а Мээң ханым – ёзулуг суксун болур. 56[+]Мээң мага-бодумну чиир болгаш Мээң ханымны ижер кижи Мээң-биле тудуш харылзаалыг болур, а Мен ооң боду-биле харылзаалыг артып каар мен. 57Мени айбылап чоруткан мөңге дириг Адамның ачызында Мээң амыдырап чоруурум дег, Мени чиир кижи база-ла Мээң ачымда амы-тынныг артар. 58Дээрден дүжүп келген хлеб ындыг боор-дур. Ол силерниң ада-өгбеңерниң чип турган манназы дег эвес болур – олар өлүп калгылаан ийик чоп. А бо хлебти чиир кижи мөңге амыдыралдыг болур».

59Иисус ол сөстерни Капернаумнуң синагогазынга[†] өөредиг берип тургаш, чугаалаан чүве-дир.


Өөреникчилериниң Иисусту кагганы

60Иисустуң өөреникчилериниң элээн хөйү ону дыңнааш, химиренчи берген: «Кандыг кончуг берге өөредиг боор! Кым ону дыңнап шыдаарыл?»

61Иисус Бодунуң өөреникчилериниң хыйланып турарын билир болгаш: «Силерге ол таарышпас-тыр бе? – деп айтырган. – 62[+]А бир эвес Кижи амытан Оглунуң ооң мурнунда турган черинче көдүрлүп үнүп бар чыдарын көрүп кагзыңарза, чүү болурул че? 63[+]Амы-тынны чүгле Сүлде[†] бээр, а кижиниң күжү ынай-даа ажыглаттынмайн турар. Мээң силерге чугаалаан сөстерим – амы-тынны бээр Сүлде ол-дур. 64[+]Ынчалза-даа араңарда бүзүревес улус база бар-дыр». Иисус эгезинден тура-ла, кымның Аңаа бүзүревезин база кымның Ону садыптарын билир турган. 65Оон мынча дээн: «Мээң Адам кандыг-бир кижиге ындыг арга бербес чүве болза, Менче кым-даа чедип кээп шыдавазын чогум-на ынчангаш силерге чугаалааным ол-дур».

66Ол үеден эгелээш, Иисустуң өөреникчилериниң хөй кезии Ону каапкаш, Ооң-биле кады чорбас апарган. 67А Иисус он ийи элчининден:[†] «Силер база ойлап чоруурун күзевейн-дир силер бе?» – деп айтырган.

68Симон Пётр Аңаа мынча деп харыылаан: «Дээрги, кымга баар улус бис? Мөңге амыдыралды бээр сөстер Силерде-дир. 69[+]Бис ам Силерге бүзүрей бергеш, Силерни Бурганның Ыдыктыг[†] Төлээлекчизи[*] деп билип алдывыс».

70[+]Иисус: «Мен силерни он ийи элчин кылдыр шилип албажык мен бе? – деп харыылаан. – А силерниң бирээңер эрлик-тир оң!» 71[+]Ол Симон Искариоттуң оглу Иуданың[†] дугайында чугаалап турган. Иуда, он ийи элчинниң бирээзи тургаш, Иисусту алызында барып садыпкан чүве-дир.

#### 7


Иисустуң Чадырлар байырлалынче чорупканы

1[+]Иисус[†] ооң соонда Галилеяны[†] эргип чорупкан. Иудейлер[†] Ону өлүрер деп турар боорга, Ол Иудеяга барбас деп шиитпирлеп алган. 2[+]Иудейлерниң Чадырлар байырлалы[†] чоокшулап орган.

3[+]Иисустуң дуңмалары[*] ынчан Аңаа мынча дээннер: «Бо черни каггаш, Иудеяже чоруп көрем! Сээң кылып турар ажыл-херээңни өөреникчилериң[†] база көрзүн. 4Чүге дээрге кым-даа бодунуң билдингир боорун күзээр болза, ажыл-херээн бүдүү кылбас. А Сен мындыг ажыл-херекти чаяап чоруур-дур сен, ынчангаш Бодуңну бо улус мурнунга көргүс!» 5Ооң дуңмалары безин Аңаа бүзүревейн турган чүве-дир.

6[+]Иисус оларга мынча дээн: «Меңээ доктаадып каан үе ам-даа келбээн-дир. А силерге кандыг-даа үе тааржыр-дыр. 7[+][+]Бо делегейниң улузу силерни көөр хөңнү чок болу берип шыдавас, а Мени көөр хөңнү чок-тур, чүге дээрге Мен ооң ажыл-херээ бузуттуг дээрзин херечилеп турар-дыр мен. 8А силер байырлалче барыңар. Мен амдыызында[*] ол байырлалче барбаайн, чүге дээрге Меңээ доктаадып каан үе-шак ам-даа келбээн-дир».

9Ону чугаалааш, Иисус Галилеяга артып калган. 10Ынчалза-даа дуңмалары байырлалче чорупкан соонда, Иисус база ынаар чорупкан, чүгле ажыы-биле эвес, а бүдүү. 11Иудей чагырыкчылар байырлал үезинде Ону дилеп турган. Олар: «Ол Кижиңер кайдал?» – деп айтырар болганнар. 12Чон аразынга база-ла Ооң дугайында маргыштыг хөй чугаа-соот үнген. Чамдыызы Иисусту: «Буянныг кижи-дир» – дээннер. А өскелери: «Чок, Ол чонну мегелеп турар-дыр» – деп удурланыр болган. 13[+]Ындыг-даа болза, иудей эрге-чагыргадан корткаш, кым-даа Ооң дугайында ажыы-биле чугаалаваан.

14А байырлал орту кирип чорда, Иисус Бурганның өргээзинге кирип келгеш, өөредип эгелээн. 15Иудей чагырыкчылар: «Каяа-даа өөренмээн хирезинде, Ол ынча хөй чүвени кайыын билип алган чоор?» – дижип, элдепсинип турган.

16[+]Иисус мынча деп харыылаан: «Мээң өөредиим – Мээңии эвес, а Мени айбылап чоруткан Адамныы[†] чүве. 17Ооң күзел-соруун чогудар дээн кижи, ол өөредиг Бургандан-даа келген болза азы Мен Бодумнуң адымдан-даа чугаалаан болзумза, ооң дугайында билип аар.

18[+]Бодунуң адындан чугаалап чоруур кижи бодунга алдар-хүндү чедип алыксаар. А Ону айбылап чоруткан Адазынга алдар-хүндү чедип алыксаар Кижи алыс шынны чугаалаар болгаш, Ооң чүрээнде меге чок болур. 19[+]Моисей[†] силерге ыдыктыг хоойлуну[†] берди чоп? Ынчалза-даа силерниң чаңгызыңар-даа ыдыктыг хоойлуну сагывайн чоруур-дур! Чүү дээш, мени өлүрер деп бардыңар?»

20[+]Чыылган чон: «Сен букшуурай бердиң бе? Кым Сени өлүрер дээн чүвел?» – деп харыылаан.

21Иисус улаштыр мынча дээн: «Мен чаңгыс-ла кайгамчык чүүл кылдым, а силер шупту кайгап калдыңар. 22Моисей силерге кыртыжап демдектээрин[†] айтып берген (херек кырында ол Моисейни эвес, а бурунгу өгбелерни дамчып келген-даа болза), ынчангаш силер оолдарыңарны амыр-дыш хүнүнде-даа[†] кыртыжап демдектээр-дир силер. 23[+]Моисейниң хоойлузун хажытпас дээш, кижини амыр-дыш хүнүнде кыртыжап демдектеп болур турда, Мен кижини амыр-дыш хүнүнде бүдүн-бүрүнү-биле сегидип каарымга, чүге ол дээш Менче хорадап турарыңар ол? 24[+]Эреңгейлеп шиитпеңер, а чөптүг шииткел-биле шиидиңер».


Иисустуң дугайында аңгы-аңгы бодалдар

25Ынчан Иерусалимниң чамдык чурттакчылары мынча дээннер: «Даргаларывыстың өлүрер деп турар кижизи Ол эвес чүве бе? 26Ынчаарга көрүңер даан, Ол ажыы-биле өөредип тур, а кым-даа Аңаа удур чүве чугаалавас-тыр. Христос[†] ылап-ла Бо-дур деп, бистиң даргаларывыс билир чадавас. 27[+]Ынчалза-даа бис Ону таныыр, Ооң кайыын келгенин билир-дир бис. А Христос чедип кээрге, Ооң кайыын кээрин кым-даа билбес болур дээн чүве болгай».[*]

28Иисус ынчан Бурганның өргээзинге өөредиг берип тура, дыңзыдыр мынча дээн: «Мени таныыр база Мээң кайыын келгенимни билир-дир силер бе? Дөмей-ле Мен Бодумнуң адымдан келбээн мен. Мени айбылап чоруткан Адамга ылаптыы-биле бүзүреп боор, ынчалза-даа силер Ону билбес-тир силер. 29[+]А Мен Ону билир мен, чүге дээрге Мен Ооң чанындан келген мен. Ол Мени айбылап чоруткан чүве».

30[+][+]Ынчан олар Иисусту тудуп хоругдап алыр бодаан, ынчалза-даа кым-даа Олче хол көдүрбээн, чүге дээрге Аңаа доктаадып каан үе-шак ам-даа келбээн болган. 31[+]Чон аразындан хөй кижи Аңаа бүзүрей берген. Олар: «Христос чедип кээр болза, бо Кижиниң кылганындан хөй кайгамчык демдектер көргүзүп шыдаар бе кай?» – дижип турганнар.

32Чонда Ооң дугайында ындыг чугаалар чоруп турарын фарисейлер дыңнап кааннар. Ынчан фарисейлер болгаш Бурганның дээди бараалгакчылары[†] Ону тудуп хоругдаары-биле Бурганның өргээзиниң таңныыл шериин чорудупканнар. 33[+][+]Иисус ол өйде мынча деп турган: «Мен ам силер-биле ындыг-ла үр эвес кады турар мен, оон Мени айбылап чоруткан Адамче чоруптарым ол. 34[+]Мени дилей бээр силер, ынчалза-даа тыппас силер. Мен каяа турар-дыр мен, силер ынаар чедип кээп шыдавас силер».

35Ынчан иудейлер боттарының аразында: «Биске тывылбайн баар кылдыр, Ооң кайнаар баар деп турары ол? Гректер аразында тоо быдаргай чурттаан бистиң чонче чоруткаш, гректерни өөредир дивээн бе? 36Ооң: „Мени дилей бээр силер, ынчалза-даа тыппас силер“ база „Мен каяа турар-дыр мен, силер ынаар чедип кээп шыдавас силер“ – деп чугаазының ужур-утказы чүл?» – дижи бергеннер.

37[+][+][+]Байырлалдың адак сөөлгү, эң өндүр улуг хүнүнде Иисус туруп келгеш, дыңзыг үн-биле мынча дээн: «Кым суксай-дыр, Меңээ чедип келзин база суксунун хандырып алзын! 38[+]Бижилгеде айтып каанын ёзугаар, кым Меңээ бүзүрээрил, ооң чүрээнден тынгарар суглуг хемнер агып бадар». 39[+][+]Иисуска бүзүрей берген улустуң алыр ужурлуу Ыдыктыг[†] Сүлдениң[†] дугайында Ооң ынчаар чугаалааны ол. Ынчан Бурган[†] Бодунуң Сүлдезин оларга ам-даа бербээн турган, чүге дээрге Иисустуң Адазынче ам-даа өрү көдүрүлбээн.

40[+]Иисустуң ол сөстерин дыңнааш, чамдык улус: «Манаанывыс Медээчи[†] Ол дээрзи ылап-тыр!» – дишкен.

41Өскелери мынча дээннер: «Ол Христос-тур!»

А бир чамдыызы: «Христос канчап Галилеядан чедип кээр чүвел? – дижип, удурланыр болган. – 42[+][+][+]Христос Давид[†] хаанның үре-салгалы болур болгаш Давидтиң чурттап чораан хоорайы Вифлеемге төрүттүнер деп Бижилгеде чугаалаан-на болгай». 43[+]Чон аразынга Иисус дээш алгыш-кырыштыг маргылдаа үнген. 44Чамдык улус Ону тудуп хоругдаар дей берген, ынчалза-даа кым-даа Олче хол көдүрбейн барган.


Иудей даргаларның бүзүревээни

45А Бурганның өргээзиниң таңныыл шерии дээди бараалгакчылар болгаш фарисейлерже ээп чедип кээрге, демгилери оларга: «Чүге силер Ону тудуп эккелбедиңер?» – дээр болган.

46Бурганның өргээзиниң таңныыл шерии: «Ол кижи дег кылдыр кым-даа, кажан-даа чугаалап көрбээн» – деп харыылаан.

47Фарисейлер[†] оларга мынча дээн: «Таанда-ла, силер база мегеледип алдыңар бе? 48[+]А эрге-чагырга тутканнарның азы фарисейлерниң аразындан Аңаа бүзүрей берген чаңгыс-даа кижи бар-дыр бе? 49Чүгле бо, Моисейниң хоойлузун билбес, бүдүүлүк улус ынчалды, Бурганның каргыжы оларга четкен-дир!»

50[+]Фарисейлерниң бирээзи болур, Иисуска дүне када кээп турган Никодим дээрзи олардан: 51[+]«Баштай Ооң өчүүн дыңнап албайн база ооң чүнү үүлгедип каанын билип албайн чыда, ол Кижиге шииткел онаарын бистиң ыдыктыг хоойлувус чөпшээрээр чүве бе?» – деп айтырган.

52[+]Олар Никодимге харыы кылдыр: «Бо чүү болду? Сен база Галилеядан келген сен бе?! Бижилгени өөрен, ынчан Бурганның медээчизи Галилеядан келбес дээрзин билип каар сен» – дээннер.


Ашаанга өскерилген херээжен кижи

53[Оон олар шупту бажыңнарынче тарап чангылай бергеннер.

#### 8

1А Иисус[†] Елеон даанче чорупкан. 2Эртен эрте Ол база катап Бурганның өргээзиниң девискээринге көстүп келген. Бүгү чон Ону үглей чыглып кээрге, Иисус, олуруп алгаш, оларны өөредип эгелээн. 3Ол өйде ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары болгаш фарисейлер бир херээжен кижини, ол ашаанга өскерлип турда, туткаш, Иисуска эккелгеннер. Олар ол херээженни чон ортузунга тургускаш, 4Иисуска мынча дээннер: «Башкы! Бо херээжен ашаанга өскерлип тура, туттурган-дыр. 5[+]Моисей[†] бодунуң хоойлузунга ындыгларны даш-биле өлүр согарын биске дужаап чораан болгай. А Силер чүү дээр силер?» 6[+]Иисусту буруудадыр кандыг-бир чылдак тып алыр дээш ынча деп турганнары ол чүве-дир.

Ынчалза-даа Иисус, доңгайып алгаш, салаазы-биле довуракка бир-ле чүве бижий берген. 7[+]Олар Оон салдыкпайн, айтыргаш туруп бээрге, Ол ковайып келгеш, оларга мынча дээн: «Силерниң араңарда кажан-даа бачыт[†] кылбаан кижи ол херээженче дашты баштай октапсын!»[*] 8Оон катап-ла доңгайып алгаш, довуракка чүве бижиирин уламчылай берген.

9Ону дыңнааш, улус чаңгыстап тарап эгелээн, эң баштай эң улуглары чоруй барып-тыр. Иисус биле чон ортузунга турган херээжен кижиден өске, кым-даа артпаан. 10Иисус бажын көдүрүп келгеш, оон: «Дуңмам! Сээң буруудадыкчыларың кайыл? Сени кым-даа шиитпээни ол бе?» – деп айтырган.

11[+]Оозу: «Кым-даа шиитпеди, Дээргим» – деп харыылаан.

Иисус аңаа мынча дээн: «Мен база сени буруудатпайн тур мен. Чорупкаш, моон соңгаар бачыт үүлгетпе».][*]


Иисус – делегейге Чырык

12[+][+]Иисус база катап фарисейлер-биле чугаалажы берген: «Мен – бо делегейниң улузунга Чырык-тыр мен. Мени эдерген кижи караңгыга азып чорбас, харын амы-тын бээр чырыкты алган болур».

13[+]Фарисейлер[†] мынча дээн: «Бодуң-на Бодуң дугайыңда херечилээр-дир сен. Ынчангаш Сээң херечилээниң күш чок болур».

14[+][+]Иисус мынча деп харыылаан: «Бодум-на Бодумнуң дугайымда безин херечилеп турзумза, Мээң сөстерим алыс шынныг. Чүге дээрге Мен кайыын келгенимни болгаш кайнаар чоруй баарымны билир-дир мен, а силер Мээң кайыын келгенимни болгаш кайнаар чоруй баарымны билбес-тир силер. 15[+]Силер кижилерниң хемчээ-биле шиидер-дир силер, а Мен кымны-даа шиитпес-тир мен. 16[+]А бир эвес Мен шиидип-даа турган болзумза, Мээң шииткелим алыс шынныг болур, чүге дээрге Мен чааскаан эвес мен: Мени айбылап чоруткан Адам[†] Мээң-биле кады-дыр. 17[+]А силерниң ыдыктыг хоойлуңарда ийи кижиниң херечилээнинге бүзүреп болур дээн болгай. 18[+]Бодум-на Бодумнуң дугайымда херечилээнимден аңгыда, Мени айбылап чоруткан Адам база Мени дээш херечилээн-дир».

19[+]«А Сээң Адаң кайдал?» – деп, олар айтырган.

Иисус: «Силер Мени-даа, Мээң Адамны-даа билбес силер – деп харыылаан. – Мени билир турган болзуңарза, Мээң Адамны база билгей эртик силер». 20[+]Иисус ол сөстерни Бурганның өргээзинге өөредиг берип тургаш, акша-мөңгүн өргүлү шыгжаар чер чанынга чугаалаан. Ынчаарга кым-даа Ону тудуп хоругдаваан, чүге дээрге Аңаа доктаадып каан үе-шак ам-даа келбээн болган.

21[+][+]Иисус оларга: «Мен-даа чоруур дей бердим. А силер Мени дилей бээр силер, ынчалза-даа хай-бачыдыңар өршээттинмейн өлүр силер. Мен кайнаар чоруй баар-дыр мен, силер ынаар чедип шыдавас силер» – деп немеп чугаалаан.

22Иудейлер[†] ынчан мынча дижи берген: «„Мен кайнаар чоруй баар-дыр мен, силер ынаар чедип шыдавас силер“ – деп чүзүл ооң, ынча деп турарын бодаарга, Ол амы-тынынга четтинер дээн эвес бе?»

23[+][+]Иисус мынча деп харыылаан: «Силер бо чер-делегейден силер, а Мен – өрүтен келген мен. Силер бо делегейден силер, а Мен бо делегейден эвес мен. 24Ынчангаш Мен силерге: „Хай-бачыдыңар өршээттинмейн өлүр силер“ – дидим. Бир эвес Мени Ол-дур деп бүзүревес болзуңарза, силер хай-бачыдыңар өршээттинмейн өлүр силер».

25Олар Иисустан: «Сен чогум кым сен?» – деп айтырганнар.

Иисус мынча деп харыылаан: «Кым Мен дээрзин силерге үргүлчү чугаалап келдим. 26[+][+]Силерниң дугайыңарда чугаалааш, силерни шиидип болгу дег чүвем-не хөй. Ынчалза-даа Мени бо делегейже айбылап чоруткан Адамдан дыңнаан чүвемни-ле маңаа чугаалап чоруур-дур мен, а Мени айбылап чоруткан Адам алыс шынны чугаалаар болгай». 27Иисус иудейлерге Бодунуң дээрде Адазының дугайында чугаалап турарын олар билбээн.

28[+][+]Иисус улаштыр мынча дээн: «Кижи амытан Оглун[†] өрү көдүрүпкеш, Мени Ол-дур деп база Бодумнуң адымдан чүнү-даа кылбайн чоруур мен деп биле бээр силер: Ада Мени чүү чүвеге өөреткенил, ону-ла чугаалап чоруур-дур мен. 29[+]А Мени айбылап чоруткан Адам Мээң-биле кады – Ол мени чааскаандырзымны кагбаан, чүге дээрге Мен кезээде-ле Аңаа таарымчалыг чүүлдү кылып чоруур мен». 30[+]Ооң ол сөстери дээш, хөй кижи Аңаа бүзүрей берген.


Хосталга бээр алыс шын

31Ынчан Иисус Аңаа бүзүрээн иудейлерге мынча дээн: «Силер Мээң өөредиим ёзугаар чурттаар болзуңарза, Мээң ёзулуг өөреникчилерим[†] болур силер. 32[+]Ынчан алыс шынны билип алыр силер – оон ол шын силерни хостуг кылып каар».

33[+]Олар Аңаа: «Бис – Авраамның[†] үре-салгалы бис, кажан-даа, кымның-даа кулдары болуп чорбаан бис! „Хостуг апаар силер“ деп сээң ол чүү дээриң ол чүвел?» – деп харыылааннар.

34[+]Иисус оларга мынча деп харыылаан: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: бачыт кылган кижи бүрүзү бачыттың кулу болур чүве. 35[+]Кул өг-бүлеге үргүлчү туруп шыдавас, а ээниң оглу аңаа үргүлчү турар. 36Ынчангаш Оглу силерге хосталганы бээр болза, ёзулуг-ла хостуг болур силер. 37[+]Мен силерни Авраамның үре-салгалы деп билир мен. Ынчалзажок Мени өлүрер деп тур силер – чүге дээрге Мээң сөзүм силерже кирип, сиңмээн-дир. 38Адамның чанынга тургаш, Мен чүнү көржүк мен, ол дугайында силерге чугаалап тур мен, а силер бодуңарның адаңардан дыңнаан чүвеңерни кылып турар-дыр силер».


Авраамның ажы-төлү азы эрликтиң ажы-төлү?

39[+]Олар: «Бистиң адавыс – Авраам!» – деп харыылааннар.

Иисус оларга мынча дээн: «Силер ылап-ла Авраамның ажы-төлү болзуңарза, ооң ажыл-херээн кылып чораай силер. 40А силер дээрге ындыг эвес, Мени – Бодунуң Бургандан дыңнааны алыс шынны силерге чугаалап берген кижини – өлүрер деп турар-дыр силер! Авраам ынчап турган эвес. 41[+]Чок ыңар, силер бодуңарның адаңарның ажыл-херээн кылып чоруур-дур силер».

«Бис сурас болуп төрүттүнмээн бис – деп, олар удурланып үнген. – Бистиң чаңгыс Адавыс – Бурган[†] ол-дур».

42Иисус оларга: «Силерниң Адаңар Бурган турган болза, Меңээ ынак болгай-ла силер, чүге дээрге Бургандан чедип келген болгаш, Мен ам мында турар-дыр мен. Бодум-на Бодумнуң адымдан чедип келбээн мен – Бурган Мени айбылап чоруткан! – деп харыылаан. – 43[+]Чүге Мээң сөзүмнү билип албайн турар силер? Чүге дээрге Мээң медээмни дыңнап шыдавас-тыр силер. 44[+][+]Силерниң адаңар – эрлик-тир, ынчангаш силер бодуңарның адаңарның күзээн-не чүвезин күүседирин бодаар-дыр силер. А ол эң эгезинден-не кижи өлүрүкчүзү чораан база алыс шынны хүлээп көрбейн келген, чүге дээрге ооң бодунда алыс шын чок. Ол мегелей бергеш, бодунуң төрээн дылынга чугаалап турары ол, чүге дээрге ол боду мегечи-дир база нүгүл-мегениң адазы-дыр. 45А Мен алыс шынны чугаалап турумда-ла, Меңээ бүзүревес-тир силер! 46Силерниң араңардан кым Мени бачыттыг деп сойгалаар харыктыгыл? Мен силерге алыс шынны чугаалап турар болзумза, чүге Меңээ бүзүревес силер? 47Кым Бурганныыл, ол кижи Бурганның сөстерин тооп дыңнаар. Силер Бурганга хамаарышпас болгаш, Мээң сөстеримни тооп дыңнавазыңар ол-дур».


Иисус Авраамның мурнунда-ла турган

48[+]Оон иудейлер Иисуска: «Сени „Самариядан[†] келген хей-дир“ деп база „Букшуураан-дыр бо“ деп, бис шынын чугаалап келген-дир бис» – дээннер.

49[+]Иисус мынча деп харыылаан: «Мен букшууравадым, харын Мээң Адамны хүндүлээр-дир мен, а силер Мени бак сөглеп, дора көөр-дүр силер. 50[+]Мен Бодумга алдар дилевейн тур мен. Дилеп тып база Мээң таламче шиидип турар өске Кижи бар болгай. 51[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: Мээң сөзүмнү бодунга кадагалап алыр кижи өлүмнү кажан-даа көрбес».

52Иудейлер Аңаа мынча дээннер: «Сени букшуураан дээрзин бис ам-на ылап билдивис. Авраам болгаш Бурганның медээчилери[†] өлү бергилээн болгай. А Сен: „Мээң сөзүмнү бодунга кадагалап алыр кижи кажан-даа өлбес“ – дээр-дир сен. 53Таанда-ла Сен бистиң өгбевис Авраамдан улуг сен бе? Ол ышкаш өлү бергилээн медээчилерден база улуг сен бе? Бодуңну кым мен деп көргүзер бодап тур сен?»

54[+][+]Иисус мынча деп харыылаан: «Бодум-на Бодумну алдаржыдар болзумза, Мээң ол алдарым хей хоозун боор. Ынчалза-даа Мени Мээң Адам алдаржыдып турар – а силер Ону бистиң Бурганывыс дижир болгай силер! 55[+]Силер Ону черле билбес турган силер, а Мен Ону билир мен. „Ону билбес мен“ дээн болзумза, силер ышкаш мегечи болур ийик мен. Ынчалза-даа Мен Ону билир база Ооң сөзүн сагып чоруур мен. 56[+]Силерниң адаңар Авраам Мээң кээр хүнүмнү көөрүн бодап келгеш, өөрүп-байырлап турган. Ол ону көрген-даа, аас-кежиктиг болган-даа!»

57Ынчан иудейлер Аңаа мынча дээннер: «Сээң харың бежен безин четпээн-дир, а Сен Авраамны көргениң ол бе?»

58Иисус оларга мынча дээн: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: Авраамның төрүттүнериниң мурнунда-ла, МЕН-ДИР МЕН»[*]. 59[+]Ынчан олар Ону согар дээш, даштар сегирип алганнар. Ынчалза-даа Иисус ажытталы бергеш, Бурганның өргээзинден үнүп чоруй барган[*].

#### 9


Төрүмелинден согур кижини экирткени

1Иисус[†] оон, эртип бар чыткаш, төрүмелинден согур кижи көрүп каан. 2[+]Ооң өөреникчилери:[†] «Башкы! Бо кижиниң согур төрүттүнген ужуру чүдел, кым бачыт[†] үүлгеткенил: ол боду бе азы ооң ада-иези бе?» – деп айтырганнар.

3Иисус мынча деп харыылаан: «Ол боду-даа, ооң ада-иези-даа бачыт үүлгетпээн-дир, а Бурганның күчү-күжү аңаа бодарап көзүлзүн дээш, согур болганы ол-дур. 4[+][+]Хүн дурту төнмээнде, Мени айбылап чоруткан Адамның[†] ажыл-херээн улаштыр кылыр ужурлуг бис. Дүн дүжүп кел чыдыр, ынчан кым-даа чүнү-даа кылып шыдавас болгай. 5[+]Бо делегейге турар шаамда, Мен – бо делегейге Чырык-тыр мен».

6[+]Ону чугаалааш, Иисус черже дүкпүрүпкеш, чараазы-биле довуракты хоюткаш, оозу-биле согур кижиниң карактарын чаап берген. 7[+]Оон аңаа мынча дээн: «Баргаш, Силоамның (ол дээрге „Айбылаткан“ дээни ол) эштир хөөлбээнге арның чуп каавыт». Ол кижи барып чунуп каапкаш, караа көстүр апарган дедир ап четкен.

8Ынчан ооң кожалары болгаш ону согур деп мурнунда көрген улус мынча дээннер: «Орта чоор бе? Хайырлал дилеп олурар кижи бо бе, кай?»

9Чамдык улус: «Ийе, ол-дур» – дишкен.

Өскелери: «Чок, ооң-биле дөмей кижи-дир» – деп удурланганнар.

А демги кижи: «Мен-дир мен» – дээн.

10Олар оон айтырганнар: «А сээң карааң канчап көре берди?»

11Ол мынча деп харыылаан: «Иисус деп аттыг бир Кижи хоюткан малгаш-биле карактарымны чаап бергеш: „Баргаш, Силоамга чунуп каавыт“ – диди. Мен баргаш, чунуп кааптым, оон караам көре берди».

12Олар: «Ол Кижи кайдал?» – деп айтырганнар.

Демгизи: «Билбес мен» – дээн.

13Мурнунда согур чораан ол кижини фарисейлерге эккелгеннер. 14[+]А Иисустуң хоюткан малгаш кылгаш, ооң караан ажыдып каан хүнү амыр-дыш хүнү[†] турган чүве-дир. 15Фарисейлер[†] база-ла ооң караа канчап көстү бергенин ол кижиден айтырып эгелээннер.

Ол мынча дээн: «Иисус мээң карактарымны хоюткан малгаш-биле чаап берди. Оон мен чунуп каапкаш, көре бердим».

16[+][+]Ынчан чамдык фарисейлер: «Ол Кижи Бургандан эвес-тир, чүге дээрге амыр-дыш хүнүнүң хоойлузун[†] сагывас-тыр» – дээннер.

Өскелери: «Ынчаарга бачыттыг кижи канчап ындыг кайгамчык чүүлдерни кылып шыдаарыл?» – дижип, удурланыр болган.

Ынчангаш оларның аразынга маргылдаа үнген. 17[+]Согур чораан кижиден база катап: «Ол сээң карааңны көөр кылып каан дээр-дир сен. Ооң дугайында бодуң чүнү чугаалап болур сен?» – деп айтырганнар.

Демгизи: «Ол – Бурганның медээчизи-дир»[†] – деп харыылаан.

18Иудейлер[†] ол кижи баштай согур чорааш, оон караа көстү берген дээрзинге дөмей-ле бүзүрээрин күзевээннер. Олар караа көстү берген кижиниң ада-иезин келдиртип эккелгеш, 19олардан: «Бо силерниң оглуңар бе? Ону согур төрүттүнүп келген деп тур силер бе? Ам канчап көре бергени ол?» – деп айтырганнар.

20Ооң ада-иези мынча деп харыылаан: «Бо дээрге бистиң оглувус деп база ол согур төрүттүнүп келген деп билир бис. 21А ооң ам канчап көре бергенин база кым ооң карактарын көрүптер кылып бергенин билбес бис. Ооң бодундан айтырыптыңар, улуг апарган кижи-дир, боду чугаалап берзин». 22[+][+](Иудей эрге-чагыргадан корткаш, ооң ада-иези ынчаар харыылаан. Ужуру чүдел дизе, Иисусту Бурганның шилээн Христозу деп хүлээп көрген кижини синагогадан[†] аңгылаар дугайында шиитпирни иудей эрге-чагырга хүлээп апкан болган. 23Ындыг болурга, ооң ада-иези: «Улуг апарган кижи-дир, ооң бодундан айтырыптыңар» – дээн чүве-дир.)

24[+]Ынчангаш согур чораан кижини ийиги удаа келдирткеш, аңаа: «Шынын чугаалап, Бурганны алдаржыт! Ол Кижи бачыттыг дээрзи биске билдингир» – дээннер.

25Согур чораан кижи мынча деп харыылаан: «Ооң бачыттыын билбес мен, чаңгыс-ла билир чүвем: мен согур чордум, а ам көре бердим».

26Олар оон катап-ла айтырган: «Ол сени канчапты? Сээң карааңны канчап көре бээр кылыпты?»

27Согур чораан кижи оларга: «Мен силерге дем-не чугааладым, а силер дыңнавас чордуңар. Ам чүү болдуңар, база катап дыңнаксап тур силер бе? Азы боттарыңар база Ооң өөреникчилери болуксап тур силер бе?» – деп харыылаан.

28Олар ону дора көрүп: «Сен-не харын Ооң өөреникчизи боор сен! А бис Моисейниң[†] өөреникчилери-дир бис! 29[+]Бурганның Моисей-биле чугаалашканын билир бис, а ол Кижиниң дугайында, Ооң кайыын келгенин-даа билбес бис» – деп алгыржы бергеннер.

30Караа көстү берген кижи оларга мынча деп харыылаан: «Кара элдеп! Ол караамны көөр кылыпты, а силер Ооң кайыын келгенин ам-даа билбес-тир силер. 31[+]Ынчалза-даа Бурган[†] бачыттыгларны дыңнавас, харын кымнар Аңаа мөгеерил база Ооң күзел-соруун күүседирил, чүгле ол улусту дыңнаар дээрзин билир бис. 32Кандыг-бир кижи төрүмелинден согур кижиге карааның көөрүн эгидип берген деп чүве бо делегейниң тывылганындан бээр дыңналбаан херек-тир. 33Ол Бургандан келбээн турган болза, чүнү-даа кылып шыдавас ийик!»

34Фарисейлер аңаа харыылап: «Бүрүнү-биле бачытка алыскан бооп төрүттүнген бодуң, бисти өөредирин канчап семээр сен?!» – деп алгыргаш, ону үндүр сывыртапканнар.

35Иисус ол кижиниң үндүр сывыртадып алганын дыңнааш, ону тып алгаш: «Сен Кижи амытан Оглунга[†][*] бүзүрээр сен бе?» – деп айтырган.

36Ол кижи: «Дээрги, Ол кымыл дээрзин чугаалап көрүңерем, мен база Аңаа бүзүрээйн дээш» – деп харыылаан.

37[+]Иисус аңаа: «Сен Ону көрген сен. Сээң-биле чугаалажып турар кижи Ол-дур» – дээн.

38«Бүзүреп тур мен, Дээрги!» – деп, ол харыылааш, Аңаа мөгейип-тир.

39Ынчан Иисус: «Мен бо делегейже караа көрбестер көрзүн дээш, а караа көөрлер согурара берзин дээш, шииткел кылып келген мен» – дээн.

40[+]Ону дыңнааш, Ооң чанынга турган фарисейлер Аңаа: «Чүүже? Таанда-ла бис база согур бис бе?» – дээннер.

41[+]Иисус мынча деп харыылаан: «Силер ылап-ла согур турган болзуңарза, бачыт дээш буруудавас ийик силер. Ынчалза-даа силер „көрүп тур бис“ дижир-дир силер, ынчангаш бачыдыңар силерге артып каар».

#### 10


Кадарчы биле хойлар

1«Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: хой кажаазынче эжик дамчыштыр эвес, а кандыг-бир өске арга-биле кирер кижи – оор болгаш дээрбечи-дир. 2А эжик дамчыштыр кирер кижи – хойларның[†] кадарчызы ол-дур. 3Таңныыл аңаа эжикти ажыдып бээр. Хойлар ооң үнүн дыңнаар, ынчангаш ол бодунуң хойларының адын адап кыйгыргаш, сүрүп үндүре бээр. 4Ол бодунуң хойларын шуптузун үндүр сүрүп алгаш, оларның мурнунга чоруур, а хойлары ооң үнүн таныыр болгаш, ону эдерип чоруптарлар.[*] 5Хойлар өске кижини эдербес, харын хоюп маңнажы бээрлер, чүге дээрге өске кижиниң үнүн билир эвестер». 6[+]Иисус[†] бо угаадыглыг чугааны[†] иудейлерге чугаалап берген, ынчалза-даа Ооң чүнүң дугайында чугаалаанын олар билбейн барган.

7Иисус улаштыр мынча дээн: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: Мен – хойларга эжик-тир мен. 8Мээң мурнумда кээп турганнарның дөгерези – оорлар болгаш дээрбечилер-дир. Ынчалза-даа хойлар оларны дыңнавайн барган. 9[+]Мен – хойларга эжик-тир мен. Мени дамчыштыр кирер кижи камгалалды[†] алыр. Ол эжик дамчыштыр кире бээр болгаш үне бээр база бодунга одар-белчиирни тып алыр. 10Оор чүгле оорлаар, өлүрер болгаш үрегдеп-бузар дээш кээр. А Мен оларга амыдыралды – артыкшылдыг элбек амыдыралды эккээр дээш келген мен.

11[+][+]Мен – ачылыг кадарчы-дыр мен: ачылыг кадарчы бодунуң хойлары дээш, амы-тынын бээр болгай. 12[+]А хөлезиленикчи кижи ёзулуг кадарчы эвес-тир, хойлар ооңуу эвес-ле болгай, ол кижи бөрү келгенин көрүп кааш, кодан хоюн каапкаш, дезе бээр. А бөрү хойларже шурай бергеш, тарадыр ойладыптар. 13[+]А хөлезиленикчи дезе бээр, чүге дээрге хөлезиленген болгаш, хойларже сагыш салбас.

14Мен – ачылыг кадарчы-дыр мен, Бодумнуң хойларымны билир мен, Мээң хойларым база Мени билир. 15[+]Адамның[†] Мени канчалдыр билири ышкаш, Адамны Мен база ынчалдыр билир мен. Мен амы-тынымны хойларым дээш бээр мен. 16[+][+]Менде бо кодандан эвес, өске хойлар база бар – Мен оларны база бөлүп эккээр ужурлуг мен. Олар база-ла Мээң үнүмнү дыңнаар, ынчангаш чаңгыс кадарчылыг чаңгыс кодан турар! 17[+]Ону катап хүлээп аар дээш, амы-тынымны берип турар боорумга, Адам Меңээ ынак. 18[+]Амы-тынымны Менден кым-даа хунаап албайн турар, Мен ону Бодум берип тур мен. Менде ону бээр эрге бар, ону катап хүлээп алыр эрге база бар. Адам Меңээ ынчалдыр айыткан».

19[+]Иисустуң сөстериниң ужун иудейлер аразынга база катап аңгылаашкын, маргылдаа үнген. 20[+][+]Оларның дыка хөйү: «Ол-даа букшуураан-дыр, угааны база сээдеңнээн-дир. Чүге Ону дыңнаар силер?» – дээннер.

21[+]А өскелери: «Букшуураан кижиниң чугаазы эвес-тир бо. Кай, бук согурарган улустуң караан көөр кылып шыдаар бе?!» – деп турганнар.


Бурган биле Иисус – тудуш чаңгыс

22Кыш дүжүп келген. Иерусалимге Чаартылга байырлалы[†][*] болган. 23[+]Иисус ынчан Бурганның өргээзинге, Соломоннуң серизи[†] дээр черни дургаар кылаштап турган. 24[+]Иудейлер[†] Ону үглеп келгеш: «Сен бисти чежеге дээр алаң кайгадып, шенеп кээр сен? Ылап-ла Христос[†] болзуңза, биске ажыы-биле чугаала» – дээннер.

25[+]Иисус оларга мынча деп харыылаан: «Мен силерге чугаалап турдум чоп, ынчалза-даа бүзүрээрин күзеведиңер. Адамның адындан кылып турарым ажыл-херек – Мени бадыткаар херечилел ол-дур. 26Ынчалза-даа силер бүзүревес-тир силер, чүге дээрге Мээң хойларымның санынче кирбээн-дир силер[*]. 27Мээң хойларым Мээң үнүмнү дыңнап турар. Мен база оларны билир мен, олар Мени эдерип чоруур. 28[+]Мени эдерип чоруур улуска мөңге амыдыралды[†] бээр мен, ынчангаш олар кажан-даа өлбес база кым-даа оларны кажан-даа Мээң холумдан ушта соп шыдавас. 29Оларны Меңээ берген Адам хамык улустан өндүр улуг, ынчангаш кым-даа оларны Мээң Адамның холдарындан хунаап ап шыдавас. 30[+]А Адам биле Мен – тудуш чаңгыс бис».

31[+]Ону согар дээш, иудейлер ынчан база катап даштар сегирип алган. 32Ынчаарга Иисус: «Мен дыка хөй буянныг ажыл-херекти Адамның адындан силерге көргүстүм. Оларның кайызы дээш, силер Мени даштар-биле согар деп турарыңар ол?» – дээн.

33[+]Иудейлер Аңаа мынча деп харыылаан: «Буянныг ажыл-херээң дээш Сени согар диведивис. Харын Бурганны дорамчылааның дээш база Сээң, анаа кижи хиреңде, Бодуңну Бурган[†] мен деп турарың дээш, Сени даштар-биле согар деп бардывыс».

34[+]Иисус оларга мынча дээн: «Силерниң ыдыктыг хоойлуңарда:[†] „Мен: ‘Силер бурганнар-дыр силер’ – деп чугааладым“ – деп биживээн чүве бе? 35Бурганның сөзү четкен улусту Ол бурганнар деп адап турар-дыр. А Бижилгени хажыдып болбас херек. 36[+][+][+]Силер канчап черле Адазының ыдыктааш, бо делегейже айбылап чорудупканы Мени: „Мен – Бурганның Оглу мен“ – депкен сөстерим дээш, „Бурганны дорамчылаан“ деп семээр силер че? 37Адамның Мени кылзын дээн ажыл-херээн кылбайн турар болзумза, Меңээ бүзүревеңер! 38[+]А Мен ону кылып турар болзумза, Мээң чугаамга бүзүревейн-даа турзуңарза, Мээң ажыл-херээмге бүзүреңер! Адамны – Мээң-биле сырый харылзаалыг, а Мени – Адам-биле харылзаалыг деп ынчан медереп билип алыр силер». 39[+]Олар ынчан Ону база катап тудуп хоругдаар бодааннар. Ынчалза-даа Иисус оларның холундан адырлып чоруй барган.

40[+]Иисус оон база катап Иорданның ол чарыынче, ооң мурнунда Иоанның[†] улусту сугже суп турган черинче чоруй баргаш, орта артып калган. 41[+]Хөй улус Аңаа кээп турган. Олар: «Иоанн кандыг-даа кайгамчык чүүл кылган эвес. А ол Кижи дугайында чугаалап турган чүвези шын болган-дыр» – деп чугаалажыр болган. 42[+]Ынчангаш ол черге хөй улус Иисуска бүзүрей берген.

#### 11


Лазарның өлүмү

1[+]Лазар дээр кижи аарый берген чүве-дир. Ол Мария[†] биле Марфа угбашкыларның чурттап олурганы Вифания суур чурттуг кижи турган. 2[+]А Мария дээрге Дээрги Иисусту чаагай чыттыг үс-биле чаггаш, Ооң буттарын бажының дүгү-биле чодуп берген херээжен кижи ол чүве-дир. Ол аарый берген Лазарның дуңмазы турган. 3Угбашкылар Иисуска мынча деп сөгледипкен: «Дээрги! Силерниң ынак кижиңер аарый берди».

4Иисус[†] ону дыңнааш, мынча дээн: «Бо аарыг эчизинде барып, өлүмге чедирбес, а Бурганның алдары нептерээринге – Бурганның Оглун алдаржыдарынга чедирер аарыг-дыр». 5Иисус Марфага, ооң дуңмазынга база Лазарга ынак турган. 6Ындыг-даа болза, Лазарның аарый бергенин дыңнааш, ынчан турган черинге ам-даа ийи хүн дургузунда артып калган. 7Ооң соонда Иисус өөреникчилеринге:[†] «Ам Иудеяже дедир чоруулуңар» – дээн.

8[+]Өөреникчилери Аңаа: «Башкы! Иудейлер[†] Силерни даштар-биле согар деп турганындан бээр үр болчук бе, а Силер база катап ынаар баарыңар ол бе?» – дээннер.

9[+]Иисус мынча деп харыылаан: «Хүнде он ийи шак бар эвес чүве бе? Хүндүс кылаштап чоруур кижи илдигип кээп дүшпес, чүге дээрге ол бо делегейниң чырыын көрүп чоруур. 10[+]А дүне кылаштап чоруур кижи илдигип кээп дүжер, чүге дээрге ол кижиниң чырыы чок-тур». 11[+][+]Иисус оларга ынча дээш, оон немеп каан: «Бистиң өңнүүвүс Лазар удуй берген-дир. Мен ону оттурар дээш чоруурум ол-дур».

12Ооң өөреникчилери: «Дээрги! Лазар удуп чыдар болза, экирий бээр дээн-дир» – дээннер.

13Иисус ол чугаазы-биле Лазарны өлген-дир деп турган, а өөреникчилери Ол анаа уйгу дугайында чугаалаан боор деп бодааннар. 14Иисус ынчан оларга дорту-биле чугаалаан: «Лазар өлген-дир. 15Силерни бодааш, бүзүрей бээриңер дээш, ооң-биле кады турбаанымга өөрүп тур мен. Че, ам олче бараалыңар».

16[+][+]Ийис дээр шола аттыг Фома ынчан арткан өөреникчилерге: «Баргаш, бис база Ооң-биле кады өлү берээли» – дээн.


Улусту катап диргизер эрге-күш Иисуста бар

17Иисус ынаар чеде бергеш, Лазарның мага-бодун чевег-куйга[†] суп, орнукшутканындан бээр дөрткү хүн чоруп турарын билип алган. 18Вифания Иерусалимниң чоогунга, он беш стадий хире[*] ырак черге турган. 19Ынчангаш иудейлерниң аразындан хөй кижи оларның калган акызының кажыыдалын үлежир дээш, Марфа биле Марияга чедип келген чүве-дир.

20Марфа Иисустуң кел чыдарын дыңнай сал-ла, Аңаа уткуштур үнүпкен, а Мария бажыңынга артып калган. 21Марфа Иисуска: «Дээрги! Силер маңаа турган болзуңарза, мээң акым өлбес ийик. 22Ынчалза-даа Бургандан Силер чүнү-даа дилээр болзуңарза, Бурган[†] Силерге ам-даа болза бээрин билир мен» – дээн.

23Иисус аңаа: «Акың катап дирлип кээр-дир» – дээн.

24[+]Марфа Аңаа: «Сөөлгү хүнде, катап дирлиишкин үезинде, ооң катап дирлип кээрин билир мен» – дээн.

25[+]Иисус аңаа: «Мен улусту өлүглер аразындан катап диргизип, оларга амы-тынны бээр мен. Меңээ бүзүрээр кижи, өлү-даа бээр болза, дирлип кээр. 26[+]Чурттап чорааш, Меңээ бүзүрээр кижи база кажан-даа өлбес. Ындыг деп бүзүрээр сен бе?» – дээн.

27[+][+]Марфа Аңаа: «Ийе, Дээрги! Делегейже чедип кээр ужурлуг Бурганның Оглу, Христос[†] – Ол силер-дир дээрзинге бүзүрээр мен» – дээн.

28Ону чугаалааш, Марфа чорупкан, оон бодунуң дуңмазы Марияны бүдүү кый деп алгаш: «Башкы чедип келди. Ол сени кыйгырып тур» – дээн. 29Мария дыңнай сал-ла, далаш-биле тура халааш, Аңаа уткуй чорупкан. 30Иисус ам-даа суурже кирбээн, Марфаның Ону уткуп алган черинге турбушаан турган чүве-дир. 31Мария-биле кады бажыңга ону оожуктуруп турган иудейлер ооң далаш-биле тургаш, үне бергенин көргеш, ол чевегге баргаш, аңаа ыглап аар дээн-дир деп бодааш, ону эдерип чорупканнар. 32А Мария Иисустуң турган черинге чеде бергеш, Ону көрүп кааш, Ооң мурнунче кээп дүшкеш, Аңаа: «Дээрги! Силер маңаа турган болзуңарза, акым өлбес ийик!» – дээн. 33Иисус ооң ыглап турарын база ооң-биле кады келген ыглап-сыктаан иудейлерни көргеш, Боду база сеткилинден кажыыдап, хөлзей берген.

34Оон Ол: «Силер ону кайда орнукшудуп кагдыңар?» – деп айтырган.

Иудейлер Аңаа: «Дээрги, бараалыңар, Бодуңар көрүптер силер» – деп харыылааннар.

35[+]Иисус ыглай берген.

36Иудейлер ынчан: «Ооң Лазарга кайы хире ынак турганын көрүңер даан!» – деп турганнар.

37[+]А оларның чамдыктары: «Иисус согур кижиниң караан көөр кылып каан болгай. Лазарны база өлбес кылдыр кылып каап шыдавас турган ирги бе?» – дижип турганнар.

38[+]Иисус, ишти-хөңнүнүң көдүрлүрү дам барып, чевегге чедип келген. Ол дээрге аксын даш-биле дуглап каан куй болган. 39Иисус: «Дашты ап кааптыңар» – деп дужааган.

Өлген кижиниң дуңмазы Марфа Аңаа: «Дээрги! Чыдый берип-тир. Ооң мөчээнинден бээр дөрткү хүн-дүр» – дээн.

40Иисус Марфага мынча дээн: «„Бүзүрээр-ле болзуңза, Бурганның күчү-күжүн көөр сен“ – деп, Мен сеңээ чугаалаважык мен бе?»

41[+]Дашты ап каапканнар. Иисус карактарын дээрже углай көргеш, мынча дээн: «Адам![†] Мени дыңнап турарың дээш, Сеңээ өөрүп четтирдим. 42[+]Мени үргүлчү дыңнап турарыңны билир мен. Ынчалза-даа Мени Сээң айбылап чорутканыңга бүзүрезиннер дээш, мында турар улуска өнезин ынча дидим». 43[+]Ону чугаалааш, Иисус ыыткыр үн-биле: «Лазар, куй иштинден үнүп кел!» – деп кый дээн. 44[+]Холдарын болгаш буттарын орнукшудулга шывыглары-биле ораап каан өлген кижи үнүп келген. Ооң арнын аржыыл-биле дуй шарып каан болган. Иисус улуска: «Ооң шывыгларын ап кааптыңар, хостуг кылаштазын!» – дээн.


Иисуска удур сүлчээ


(Мф. 26:1-5; Мк. 14:1-22; Лк. 22:1-2)

45[+]Марияның бажыңынга келгеш, Иисустуң чүнү кылганын көрген хөй иудейлер ынчан Аңаа бүзүрей берген. 46Ынчалза-даа оларның чамдыызы баргаш, Иисустуң чүнү кылганын фарисейлерге чугаалап бергеннер. 47Бурганның дээди бараалгакчылары[†] база ол фарисейлер ынчан дээди Чөвүлелин чыгганнар. Олар мынча дээн: «Канчапса экил? Ол Кижи хөй-ле кайгамчык чүүлдер кылгаш туруп берди. 48Ону ол хевээр арттырып каар болзувусса, шупту улус Аңаа бүзүрей бээр. Римчилер ынчан Бурганывыс өргээзин болгаш чонувусту чок кылып каар».

49Оларның бирээзи, ол чылын Бурганның дээди бараалгакчызы турган Каиафа дээрзи[*] өөрүнге: «Чүү болуп турарын билбес-тир силер! 50[+]Бүгү иудей чон кырлырының орнунга, чон дээш, чаңгыс кижиниң өлүрү силерге дээре дээрзин угааптар шааңар чок-тур» – дээн. 51[+]Каиафа ону бодунуң мерген угаанныындан чугаалаваан: Бурганның ол чылгы дээди бараалгакчызы турган боорга, Иисустуң чон дээш өлүрүн Бурган ооң аксы-биле медеглээн. 52[+]Чүгле иудей чон эвес, а Бурганның тоо быдараан бүгү ажы-төлү чер болгандан чыглып келзин дээш, ынчаар болур ужурлуг турган.

53[+]Ол хүнден эгелээш, олар Иисусту канчап чок кылырын боданы бергеннер. 54Ооң уржуундан Иисус иудейлерниң аразынга ажыы-биле көстүп, харылзашпас апарган. Ол оортан ээн кургаг хову чанында Эфраим дээр хоорайже чоруй баргаш, аңаа Бодунуң өөреникчилери-биле кады артып калган.

55[+][+]Иудейлерниң Хосталыышкын байырлалы[†] чоокшулап орган болгаш, бүгү чурттан хөй улус арыглаашкын[†] ёзулалдары сагыыр дээш, байырлал мурнуу чарыында Иерусалимче чорупкан чүве-дир. 56Олар Иисусту дилеп турган база Бурганның өргээзинге чыылгаш, бот-боттарынга: «Силер чүү деп бодаар силер? Байырлалга Ол келбес боор аа?» – деп турганнар. 57[+]Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш фарисейлер Иисустуң кайда турарын билир кижи бүрүзү Ону тудуп хоругдаары-биле оларга дыңнадыр ужурлуг деп дужаал таратканнар.

#### 12


Вифанияга кежээки чем


(Мф. 26:6-13; Мк. 14:3-9; Лк. 7:36-50)

1[+][+]Хосталыышкын байырлалынга[†] чедир алды хүн артканда, Иисус[†] Ооң өлүглер аразындан катап диргискени Лазарның чурттап турганы Вифанияже чедип келген. 2[+]Аңаа Иисустуң алдар-хүндүзү дээш, кежээки чем белеткээн. Марфа бараан болуп, чем салган, а Лазар Ооң-биле база өске аалчылар-биле кады хөлестеп олурган. 3[+]Мария[†] ынчан арыг[†] нардтан[†] кылган улуг үнелиг, бир литра хемчээлдиг[*] чаагай чыттыг үстү алгаш, Иисустуң буттарын чаггаш, бажының дүгү-биле Ооң буттарын чодуп берген. Бажың ишти чаагай чыттыг үстен айдызалы берген.

4Ооң өөреникчилериниң[†] бирээзи болур, сөөлүнде барып Ону садыпкан Иуда[†] Искариот[*] ынчан: 5«Чүге бо чаагай чыттыг үстү 300 мөңгүн чооска[*] садыпкаш, акшазын ядыыларга үлеп берип болбас турганыл?» – дээн. 6[+]Ындыг сөстерни Иуда ядыылар дээш сагыш салгаш эвес, а ооржу болган ужурунда чугаалаан чүве-дир: ол акша шыгжаар ниити хааржакты бодунга ап чораан болгаш, оон акшаны бодунуң хереглели дээш уштуп алыр чаңныг турган.

7Иисус мынча дээн: «Аңаа дегбеңер! Ол херээжен кижи Мени орнукшудар хүнге чедир үстү шыгжап чоруур ужурлуг турган-дыр. 8[+]Ядыылар силер-биле үргүлчү кады турар болгай, а Мен силер-биле үргүлчү турбас мен».


Лазарга удур сүлчээ

9[+]Ооң ында турарын эңдерик хөй иудейлер билип алгаш, чүгле Иисус дээш эвес, харын Ооң өлүглер аразындан катап диргискени Лазарны көөр дээш, ынаар чедип келгеннер. 10Бурганның дээди бараалгакчылары[†] ынчан Лазарны база өлүрер деп шиитпирлээн. 11Чүге дээрге ооң уржуундан хөй иудейлер Иисуска чедип кээп, Аңаа бүзүреп турганнар.


Иисустуң Иерусалимче байырлалдыг моорлап киргени


(Мф. 21:4-9; Мк. 11:7-10; Лк. 19:35-38)

12Даартазында хүндүс байырлалга келген мөөң чон Иисусту Иерусалимче кел чыдар деп дыңнап каан. 13[+]Олар пальма ыяштың бүрүлүг будуктарын тудуп алгаш, Аңаа уткуштур үнүп келгеш:

«Осанна![*] Дээрги-Чаяакчының адындан кел чыдар
Израильдиң Хааны алгадып-йөрээтсин!» – деп кыйгырып турганнар.

14Иисус аныяк элчиген тып алгаш, ону мунупкаш, чорупкан. Ол болза Бижилгеде: 15[+]«Сион-кыс,[†] кортпа! Көр даан, сээң Хааның элчиген оглу мунган кел чор» – деп бижээни дег болган.

16[+]Ооң өөреникчилери эгезинде ону билип чадап кааннар. Ынчалза-даа Иисус алдаржый берген соонда, Бижилгеде Ооң дугайында ынчалдыр бижээнин база Ооң-биле ол бүгүнүң ынчалдыр болганын сактып келгеннер.

17Иисус Лазарны чевегден[†] үндүр кыйгыргаш, ону өлүглер аразындан катап диргизип турган өйде, Ооң-биле кады чораан улус ол дугайында чугаалажы берген. 18Чон ол кайгамчык чүүлдү Иисустуң кылганын дыңнаан болгаш, Ону уткуп үнүп келген чүве-дир. 19[+]А фарисейлер боттарының аразында: «Чүнү-даа кылып шыдавазывысты көрүп тур силер бе? Бүгү делегей Ону эдерип чорупту» – дишкеннер.


Иисустуң Бодунуң өлүмүнүң дугайында баш удур чугаалааны

20Иерусалимге байырлалче Бурганга мөгейип келгеннерниң аразында чамдык гректер база турган. 21[+]Олар Галилеяның[†] Вифсаида чурттуг Филиппке чеде бергеш, оон дилег кылып: «Дээрги! Бис Иисусту көрүксеп тур бис» – дээннер. 22Филипп чоруткаш, ол дугайында Андрейге чугаалаан, а ооң соонда Андрей биле Филипп ийилээ баргаш, Иисуска дамчытканнар.

23[+]Иисус оларга мынча деп харыылаан: «Кижи амытан Оглунуң[†] алдаржыыр шаг-үези ам келген-дир. 24[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: кызыл-тас үрезини хөрзүнче кээп дүшкеш, өлбес болза, ходугур чаңгыс үрезин бооп артар, а өлү берзе, элбек дүжүттү бээр. 25[+]Бодунуң амы-тынынга ынак кижи амы-тынын чидирип аар, а бо делегейге бодунуң амы-тынын кадагалаар хөңнү чок кижи оозун мөңге амыдырал[†] дээш кадагалап аар. 26Меңээ бараан болган кижи Мени эдерзин! Мен кайда турар болдур мен, Мээң чалчам база ында болур. Меңээ бараан болган кижини Мээң Адам[†] алдаржыдар.

27[+]Мээң сеткилим аажок хөлзеп-дойлуп тур! Чүү деп чугаалаар кижи боор мен? „Адам! Мени ол шактан камгалап көр!“ дээр бе? Ынчалза-даа Мен ол шак дээш келген-не болгай мен! 28[+]Адам! Бодуңнуң адыңны алдаржыт-ла!»

Ынчан дээрден: «Алдаржыткан мен, ам-даа алдаржыдар мен!» – дээн үн дыңналган.

29[+]Аңаа турган, ону дыңнаан чон: «Ол диңмирээшкин-дир» – дээн. А өскелери: «Ооң-биле дээрниң төлээзи[†] чугаалашкан боор» – дээннер.

30[+]Иисус оларга мынча дээн: «Ол үн Мени дээш эвес, а силерни дээш болган-дыр. 31[+]Бо делегейни шиидер үе келген-дир. Бо делегейниң чагырыкчызы[*] ам үндүр сывыртадыр-дыр. 32[+][+]Мени черден өрү көдүрүп үндүре бээрге, шупту улусту Бодумче хаара тудар мен». 33[+]Ооң кандыг өлүм-биле өлүрүн угаазыннар дээш, Иисус оларга ынча деп чугаалаан чүве-дир.

34[+]Ынчангаш чон Аңаа мынча деп харыылаан: «Христос[†] мөңгези-биле амыдыраар дээрзин ыдыктыг хоойлудан[†] билир бис. „Кижи амытан Оглу өрү көдүрлүп үне бээр“ деп, Силер канчап ынча дээр силер? Кижи амытан Оглу деп Ол кым чүвел?»

35[+][+]Оон Иисус оларга мынча дээн: «Чырык силер-биле кады ам-даа хензиг өйде турар-дыр. Силерни караңгы дүмбей бүргевезин дээш, ам дээрезинде – Чырык барда – орууңарны уламчылаңар. Чүге дээрге дүмбей караңгыда кылаштап чоруур кижи кайнаар бар чыдарын билбес болгай. 36[+]Ам дээрезинде, Чырык силер-биле кады турда, Аңаа бүзүреңер, ынчан Чырыктың ажы-төлү болур силер». Ону чугаалаан соонда, Иисус чоруй баргаш, олардан чашты берген.


Иудейлерниң бүзүревээни

37Иудейлер[†] көрүп турда, Иисус чеже-даа кайгамчык чүүлдер кылырга, олар Аңаа бүзүревээн. 38[+]Исайя[†] медээчиниң:[†]

«Дээрги-Чаяакчы[†], бистен дыңнаан медээзинге кым бүзүрээнил?
Дээрги-Чаяакчының күчү-күжү кымга ажыттынганыл?» – дээн сөзүнүң боттанганы ол болган.

39Оларның чүге бүзүревээниниң дугайында демги-ле Исайя мынча дээн турган:

40[+]«Бурган[†] оларның карактарын согурартып,
чүректерин чөрүү кылып каан,
ынчангаш олар карактары-биле көрбес, чүрээ-биле угаавас-тыр.
Оон башка Бурганче эглип келгейлер,
Ол ынчан оларны экирткей».

41[+]Христостуң өндүр чырыын көрген болгаш, Исайя ынча дээн. Ол Иисустуң дугайында чугаалаан чүве-дир.

42[+][+]Ынчалза-даа чагырыкчылар аразындан безин Иисуска бүзүрей берген улус хөй болган. Олар чүгле фарисейлер ужун, оларны демгилери синагогалардан[†] чара бербезин дээш, Аңаа бүзүрээнин ажыы-биле чугаалавааннар. 43[+]Чүге дээрге олар Бургандан кээр алдар-хүндүге көөрде, улус мурнунга ат-алдарга артык ынак болганнар.


Бүзүрээри болгаш бүзүревези

44[+]Иисус: «Меңээ бүзүрээн кижи чүгле Меңээ эвес, харын Мени айбылап чоруткан Адамга бүзүрээн-дир. 45[+]Мени көрген кижи Мени айбылап чоруткан Адамны база көрүп турар. 46[+]Меңээ бүзүрээн кижи бүрүзү дүмбей караңгыга артпазын дээш, Мен бо делегейге Чырык болуп келген мен. 47[+]Кандыг-бир кижи Мээң сөстеримни дыңнааш, сагывас болза, Мен ону шиитпес мен: Мен бо делегейни шиидер дээш эвес, а камгалаар дээш келген мен. 48[+]Менден ойталап, Мээң сөзүмнү хүлээп алыксавас кижи турар болза, ооң шииткекчизи бар: Мээң аңаа чугаалаан сөзүм шииткекчи болуп, ону сөөлгү хүнде шииде бээр. 49Чүге дээрге Мен Бодумнуң адымдан чугаалаваан мен, харын Мени айбылап чоруткан Адам чүнү база канчаар чугаалаарын Меңээ айтып-чагаан. 50Ооң айтыышкыны мөңге амыдыралды бээр дээрзин билир мен. Ынчангаш чүгле Адамның чугаала деп айыткан чүвезин Мээң чугаалап турарым ол» – деп бүгү улуска дыңналдыр чугаалаан.

#### 13


Өөреникчилериниң буттарын Иисустуң чуп бергени

1[+][+]Хосталыышкын байырлалының[†] бүдүүзү турган. Иисус[†] Бодунуң бо делегейни каггаш, Адазынче ээп чоруур үе-шагының чедип келгенин билир турган. Ол бо делегейде Бодунуу боор улуска ынак турган база оларга ынакшылын эчизинге чедир көргүскен. 2[+]А эрлик Симон Искариоттуң оглу Иуданың[†] сагыжынче Иисусту садыптар деп бодалды киирипкен турган.

Иисус өөреникчилери-биле[†] кады чемненип олурган. 3[+][+]Адазы бүгү чүвени Ооң холунга тыпсып бергенин, Бодунуң Бургандан келгенин болгаш ам Бурганче ээп чоруурун Иисус билип олурган. 4Ынчангаш Ол туруп келгеш, Бодунуң хевин ужулгаш, лён[†] пөс алгаш, ооң-биле куржанып алган. 5[+]Ооң соонда чунар саваже суг куткаш, өөреникчилериниң буттарын чуп, куржанып алган пөзү-биле чодуп эгелээн.[*]

6Иисус Симон Пётрга чедип кээрге, демгизи Аңаа: «Дээрги! Силер канчап мээң буттарым чуур дей бердиңер?» – дээн.

7Иисус аңаа: «Мээң чүнү кылып турарымны сен ам дээрезинде билбес-тир сен, ынчалза-даа сөөлүнде биле бээр сен» – деп харыылаан.

8[+]Пётр: «Хоржок! Мээң буттарым кажан-даа чугбас силер!» – дээн.

Иисус аңаа: «Буттарың чугбас болзумза, сенде Мээң-биле тудуш, дөмей чүү-даа чок болур» – деп харыылаан.

9Симон Пётр Аңаа: «Дээрги! Ынчаарга мээң чүгле буттарымны эвес, а холдарым биле бажымны база чуп бериңер!» – дээн.

10[+]Иисус: «Чунуп каапкан кижиниң чүгле буттарын чуур херек, чүге дээрге ооң бүгү боду арыг-дыр.[†] Силер база арыг силер, ынчалза-даа шуптуңар эвес» – деп харыылаан. 11[+]Ол Бодун кым садыптарын билир турган, ынчангаш: «Шуптуңар эвес» – дээни ол.

12Оларның буттарын чуп бергеш, Бодунуң хевин кедип алган соонда, Иисус база катап хөлестеп олурупкаш, оларга мынча дээн: «Силерге Мээң чүнү кылганымны билип тур силер бе? 13[+]Силер Мени Башкы болгаш Дээрги деп адаар-дыр силер, ол чугааңар шын болдур ийин – Мен ылап-ла ындыг мен. 14[+]Ынчангаш Дээргиңер болгаш Башкыңар болур Мен буттарыңар чуп бергенимде, силер база бот-боттарыңарның буттарыңарны чуп бээр ужурлуг силер. 15[+]Мээң силерге кылган чүвемни база шак ынчаар кылзыннар дээш, Мен силерге үлегер көргүстүм. 16[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: чалча бодунуң дээргизинден арта бербес, айбылаткан төлээ база ону айбылап чоруткан кижиден арта бербес. 17[+]Силер ам ону билир болганыңарда, ынчалдыр күүседип чоруур болзуңарза, амыр-чыргалдыг болур силер».


Иисусту кым садыптарыл?


(Мф. 26:21-25; Мк. 14:18-21; Лк. 22:21-23)

18[+][+]«Силерниң шуптуңарның дугайында чугаалавадым: шилип алган улузумну Мен билир мен. Ынчалза-даа Бижилгениң: „Мээң хлевим чип орган кижи Меңээ удур апарды“ дээн сөстери чогуп бүтсүн. 19[+]Ол бүгү боттаныр бетинде-ле, силерге ол дугайында чугаалап турарым бо. Оон ол бүгү боттаны бергенде, Мени Ол-дур деп бүзүрезиннер дээш, ынчаар кылдым. 20[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: Мээң айбылап чоруткан кижимни хүлээп аар кижи Мени хүлээп ап турары ол, а Мени хүлээп алган кижи Мени айбылап чоруткан Адамны[†] хүлээп ап турары ол».

21[+]Ону чугаалаан соонда, Иисустуң сагыш-сеткили аажок хөлзеп, мынча дээн: «Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: силерниң бирээңер Мени садыптар-дыр».

22Өөреникчилери Ол кымны ынча дээнин аайын тыппайн, удур-дедир кайгажып каап турганнар. 23[+]Иисустуң онза ынак турганы бир өөреникчи Ооң чанынга хөлестеп олурган чүве-дир[*]. 24Иисустуң ынчап турар кижизи кымыл дээрзин айтырзын дээш, Симон Пётр демги өөреникчиже имней каапкан.

25Оозу Иисусче ээккеш: «Дээрги! Ол кым ирги?» – деп айтырган.

26Иисус: «Хлеб кескиндизин тавакче суп, шыгыткаш, Мээң тутсуп бээрим кижи ол болур» – деп харыылаан. Оон Ол кескиндини шыгыткаш, Симон Искариоттуң оглу Иудаже сунган. 27Иуда хлеб кескиндизин тудуп аарга, дораан олче эрлик кире берген. Ынчан Иисус аңаа: «Кылыр ужурлуг херээңни дүрген кыл» – дээн. 28Ынчалза-даа хөлестеп олурганнарның аразындан кым-даа Ооң ынча дээн ужурун билбейн барган. 29[+]Иудада акша сугар ниити хааржак бар болганда, Иисус аңаа: «Биске байырлалга херек чүведен садып каг» – дээн-дир азы ядыыларга кандыг-бир чүведен бээрин айыткан-дыр аа деп, чамдыктары даап бодап каан. 30Иуда кескинди хлебти ап алгаш, дораан үне берген. Дүн дүшкен турган.


Чаа чагыг

31[+]Иуда үне бээрге, Иисус мынча дээн: «Ам Кижи амытан Оглу[†] алдаржый берди. Ооң алдары – Бурганның алдары-дыр. 32[+]Бурганның алдары Ону дамчыштыр илереп кээр болганда, Кижи амытан Оглунуң кайы хире өндүр улуун Бурган[†] Боду улуска көргүзүптер. Ийе, дораан-на көргүзүптер. 33[+]Ажы-төлүм! Мен ам силер-биле кады үр турбас мен. Мени дилей бээр силер, ынчаарга Мээң иудейлерге чугаалааным ышкаш, силерге база ынча деп тур мен: Мен кайнаар чоруй баар-дыр мен, силер ынаар чедип шыдавас силер.

34[+][+]Чаа чагыгны силерге берип тур мен: бот-боттарыңарга ынак болуңар. Силерге Мээң ынаам ышкаш, силер база бот-боттарыңарга ынчаар ынак болуңар. 35Силерниң араңарга ынакшыл-ла турар болза, силерни Мээң өөреникчилерим-дир деп делегейде хамык улус танып алыр».


Пётрнуң Иисустан ойталаарын баш бурунгаар медеглээни


(Мф. 26:31-35; Мк. 14:27-31; Лк. 22:31-34)

36Симон Пётр Иисустан: «Дээрги! Силер кайнаар баарыңар ол?» – деп айтырган.

Иисус аңаа мынча деп харыылаан: «Мээң чоруй баарым черже сен ам Мээң соомдан чоруп шыдавас сен. Ынчалза-даа сөөлүнде чеде бээр сен».

37[+]Пётр Аңаа: «Дээрги! Чүге мен ам Силерни эдерип шыдавазым ол? Мен Силер дээш, амы-тыным-даа бээринге белен мен!» – дээн.

38[+]Иисус мынча деп харыылаан: «Мени дээш, амы-тыныңны бээр деп че? Алыс шынны сеңээ чугаалап тур мен: аскыр-дагаа алгыргалакта, сен Мени танывас болуп, Менден үш катап ойталаар-дыр сен!»

#### 14


Адаже баар орук

1[+]«Силерниң чүректериңер муңгарап хөлзевезин! Бурганга бүзүрээриңер дег, Меңээ база бүзүреңер! 2Адамның[†] бажыңында чурттаар чер эмгежок. Ол ындыг эвес турган болза, Мен силерге чүге ону чугаалаар деп мен. Мен силерге турар чер белеткээр дээш, чоруурум бо-дур[*]. 3[+]Ам чорупкаш, силерге турар чер белеткеп кагзымза, дедир чедип келгеш, Мээң турар черимге турзуннар дээш, силерни база Бодумче ап алыр мен. 4А Мээң кайнаар чоруй баарым орукту билир болгай силер».

5[+]Фома Аңаа: «Дээрги! Кайнаар чоруптарыңарны билбес-тир бис. Ынчаарга ол орукту канчап билип алыр бис?» – дээн.

6[+]Иисус[†]: «Мен дээрге орук, алыс шын база амыдырал-дыр мен. Чүгле Мени таварты дээрден башка, кым-даа Адамга кээп шыдавас – деп харыылаан. – 7Силер Мени билир болзуңарза, Адамны база билген болур силер[*]. Амдан эгелеп, силер Ону билир силер, харын-даа Ону көрген силер».

8[+]Филипп Аңаа: «Дээрги! Адаңарны биске көргүзүңерем, биске ол-ла четчир» – дээн.

9[+]Иисус аңаа: «Мен силерниң араңарга мынча үр болдум, а сен Мени билбезиң ол чүве бе, Филипп? Мени көрген кижи Адамны көрген болур. Сен канчап-ла: „Адаңарны биске көргүзүңерем“ – дээр сен?» – деп харыылаан. 10[+]«Мени – Адам-биле сырый харылзаалыг, а Адамны – Мээң-биле харылзаалыг дээрзинге бүзүревейн тур сен бе? Силерге чугаалап турар сөстеримни Бодумнуң адымдан чугаалавайн тур мен: ол дээрге Менде бар Адамның Бодунуң ажыл-херээн чаяап турары ол-дур. 11[+]Мени – Адам-биле сырый харылзаалыг, а Адамны – Мээң-биле харылзаалыг деп, Меңээ бүзүреңер. Мээң сөстеримге бүзүревезиңерзе, кылган ажыл-херээм дээш, Меңээ бүзүреңер. 12[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: Меңээ бүзүрей берген кижи Мээң кылып турарым ажыл-херекти база кылып шыдаар, харын-даа оон артыкты кылыр, чүге дээрге Мен ам Адамче чоруптар-дыр мен. 13Силер Мээң адым адап, чүнү-даа дилээр болзуңарза, ону шуптузун күүседир мен, ынчан Оглун дамчыштыр Адам алдаржыыр. 14[+]Мээң адым адап, чүнү-даа дилээр болзуңарза, Мен ону күүседир мен».


Ыдыктыг Сүлдени аазааны

15[+]«Меңээ ынак болзуңарза, айтыышкыннарым сагыыр силер. 16[+]Адамдан ынчан дилээримге, Ол силерге кезээ-мөңгеде силер-биле кады чоруур өске Болчукчуну бээр. 17[+][+]Алыс шынны көргүзүп турар Сүлде[†] – Болчукчу ол-дур. Ону көрбес база билбес болганда, бо делегейниң улузу Ону хүлээп ап шыдавас. А силер Ону билир силер, чүге дээрге Ол силер-биле кады чоруур база силер-биле тудуш бар болур.

18Силерни өскүссүреди каапкаш барбас мен, харын силерже ээп кээр мен. 19[+]Ам бичии болгаш, бо делегейниң улузу Мени оон ыңай көрбейн баар, ынчалза-даа силер Мени көөр силер. Мен дириг мен, ынчангаш силер база өлбес силер. 20Ол хүн кээрге, Мени – Адам-биле сырый харылзаалыг, силерни – Мээң-биле харылзаалыг, а Мени – силер-биле харылзаалыг дээрзин билип каар силер. 21[+]Кым Мээң айтыышкыннарымны шыгжап алганыл база оларны сагып чоруурул, ол кижи Меңээ ынак болур. Кым Меңээ ынагыл, ол кижиге Мээң Адам база ынак. Мен база ол кижиге ынак болуп, аңаа Бодумну көргүзер мен».

22[+]Искариот эвес, өске Иуда[†] Иисуска: «Дээрги! Силер Бодуңарны бо делегейниң улузунга эвес, а чүгле биске көргүзер деп тур силер бе? Ол чүге ындыгыл?» – дээн.

23[+]Иисус аңаа мынча деп харыылаан: «Кым Меңээ ынагыл, ол Мээң сөзүмнү сагып чоруур. Адам ынчан аңаа ынак апаар, оон Адам-биле кады ол кижиге чеде бергеш, ооң-биле кады чурттай бээр бис. 24Меңээ ынак эвес кижи Мээң сөстеримни сагывас. А силерниң дыңнап турар өөредииңер болза Мээңии эвес, а Мени айбылап чоруткан Адамныы-дыр. 25Силер-биле кады турар болгаш, Мен ону силерге чугааладым. 26[+][+]Адамның силерге Мени дээш чорудуп бээри Болчукчу – Ыдыктыг[†] Сүлде силерни хамык чүвеге өөредип каар база Мээң силерге чугаалааным бүгү чүвени силерге сагындырар.

27[+]Мен амыр-тайбыңны силерге арттырдым, силерге бээрим амыр-тайбыңым ол-дур. Бо делегейниң бээри дег эвес амыр-тайбыңны Мен силерге берип тур мен. Силерниң чүректериңер хөлзевезин, ол ышкаш кортпаңар. 28[+][+]Мээң силерге: „Силерден чоруптум, оон силерже катап ээп кээр мен“ – дээнимни дыңнадыңар чоп. Силер Меңээ ынак турган болзуңарза, Мээң ам Адамче чоруптарым дээш, өөрүүр ийик силер. Чүге дээрге Адам Менден өндүр улуг болгай. 29[+]Ынчангаш ол бүгү боттаны бээрге, Мээң чугаалаан чүвем шын дээрзинге бүзүрезиннер дээш, ол бүгүнүң дугайында, боттанырының бетинде-ле, силерге чугаалап бердим. 30[+]Мен ам моон соңгаар силер-биле чугаалашпас мен, чүге дээрге бо делегейниң чагырыкчызы чоокшулап кел чор. Ооң Мени баш билир эргези чок, 31ынчалза-даа Адамга ынаамны бо делегейниң улузу билип алзын дээш, Мен ам Адамның айыткан чүвезин кылыр мен. Тургулаңар, моон чоруулуңар!»

#### 15


Виноград сывы-биле деңнелге

1[+]«Мен дээрге ёзулуг виноград[†] сывы мен, а Мээң Адам[†] – виноград ажаакчызы-дыр. 2[+]Мээң чимис үнмес шупту будуумну Ол одура кезип кааптар, а чимис үнер будуктарымны, оон-даа хөй дүжүттү берзиннер дээш, арыглап[†] кааптар. 3[+]Мээң силерге медеглээн сөзүмнүң ачызында ам арыгланы берген силер. 4[+]Силер – Мээң-биле тудуш харылзаалыг болур силер, а Мен – силер-биле харылзаалыг артып каар мен. Будук боду чайгаар чимистелип, дүжүт бербес, ол сыптың тудуш кезээ болур ужурлуг. Мээң-биле тудуш харылзаалыг артып калбас болзуңарза, силер база боттарыңар дүжүт эккеп шыдавас силер.

5[+][+][+]Мен дээрге сып мен, а силер – будуктар силер. Кым Мээң-биле тудуш харылзаалыг артып каарыл, Мен база ол кижи-биле тудуш харылзаалыг болур мен, ол ынчан элбек дүжүттү бээр. Мен чогумда, силер чүнү-даа кылып шыдавас силер. 6[+]А Мээң-биле харылзаа тутпаан кижи – үндүр октаттына берген, кадып калган будук дег. Ындыг будуктарны чыггаш, отче киир октап, өрттедиптер.

7[+]Силер Мээң-биле тудуш харылзаалыг болзуңарза база Мээң сөстерим силерде бар болза, күзээн-не чүвеңерни ынчан дилеңер, шуптузу бүде бээр. 8Силер Мээң өөреникчилерим[†] бооп, хөй дүжүттү бээр болзуңарза, Адам улам-на алдаржыыр. 9[+]Адамның Меңээ ынаа дег, Мен база силерге ынак мен. Мээң ынакшылымга бүргедип амыдыраңар! 10Мен Адамның айтыышкыннарын сагааш, Ооң ынакшылынга бүргедип амыдырап чоруурум бо. Силер база айтыышкыннарым сагыыр болзуңарза, Мээң ынакшылымга бүргеткеш амыдыраар силер. 11[+]Мээң өөрүшкүм силернии болзун дээш база өөрүшкүңер эгээртинмес долу болзун дээш, Мен ону силерге чугааладым. 12[+]Мээң силерге ынаам ышкаш, бот-боттарыңарга ынак болуңар. Мээң силерге чагыым ол-дур. 13[+]Бодунуң эш-өөрү дээш амы-тынын бээр кижиниң ынакшылындан дээди ынакшыл чок. 14[+]Мээң силерге айтыышкын кылдыр берген чүүлүмнү сагып чоруур болзуңарза, Мээң эш-өөрүм боор силер».


Иисус биле бүзүрээн кижи

15[+]«Мен ам силерни чалчалар деп адавастай бердим, чүге дээрге чалча кижи ооң дээргизи чүнү кылып турарын билир эвес. Харын Мен силерни эш-өөрүм деп ададым, чүге дээрге Адамдан дыңнааным бүгү чүүлдү силерге чугаалап бердим. 16[+]Силер Мени шилип албаан силер, харын бо делегейге чоруур кылдыр база кажан кезээде артар дүжүдүн бээр кылдыр хүлээндирип, силерни Мен Бодум шилип алдым. Ынчан Мээң адым адап, чүнү-даа дилээриңерге, Адам силерге дөгерезин бээр. 17[+]Мээң силерге чагыым бо-дур: бот-боттарыңарга ынак болуңар!»


Бүзүрээн кижи биле бо делегей

18[+]«Бо делегейниң улузу силерни көөр хөңнү чок болур болза, оларның баштай Мени көөр хөңнү чок апарганын сактып чоруңар. 19[+]Силер бо делегейге хамааржыр турган болзуңарза, ол силерге бодунуң улузунга дег ынак болур ийик. Ынчалза-даа силер бо делегейге хамаарышпас силер, чүге дээрге Мен силерни шилип алгаш, бо делегейден аңгыладым, ол дээш бо делегей силерни көөр хөңнү чок-тур. 20[+][+]„Чалча бодунуң дээргизинден арта бербес“ – деп силерге чугаалаан сөзүмнү сактып чоруңар. Мени истеп сүрүп турганда, силерни база истеп сүре бээр. Мээң сөстеримни сагып чорааннар болза, силерниин база сагыырлар. 21Мээң улузум бооруңарга, бо делегейниң улузу силерге ол бүгүнү кылыр, чүге дээрге олар кым Мени айбылап чорутканын билбес-тирлер. 22[+]Мен бо делегейже келбээн азы олар-биле чугаалашпаан болзумза, олар бачыды дээш буруудавас ийик. А ам оларда бачыды дээш агартыныг чок-тур. 23[+]Мени көөр хөңнү чок кижи Адамны база көөр хөңнү чок. 24[+]Өске кымның-даа кылып шыдавазы ажыл-херекти Мен оларның аразынга кылбаан болзумза, олар бачыды дээш буруудавастар ийик. А ам олар ажыл-херээмни көргеш-даа, дөмей-ле Мени база Адамны көөр хөңнү чок-турлар. 25[+]Ынчангаш оларның ыдыктыг хоойлузунда:[†] „Мени чылдагаан чок черге көөр хөңнү чок апарганнар“ деп бижээн чүүл чогуп бүткени ол».


Бүзүрээн кижи биле Сүлде

26[+][+]«Мээң силерже Адамның чанындан чорудуптарым, Адамдан үнүп турар алыс шынның Сүлдези[†] болур Болчукчу чедип кээр. Ол Мээң дугайымда херечилээр. 27[+]Силер база Мээң херечилерим силер, чүге дээрге эң эгезинден-не Мээң-биле кады турган силер».

#### 16


Истеп сүрүүшкүннер дугайында сагындырыг

1«Мен ол бүгүнү силерниң бүзүрелиңер[†] чайгыла бербезин дээш чугааладым. 2[+][+]Силерни синагогалардан[†] үндүр сывыртаптар. Силерни өлүрген улус ооң-биле Бурганга бараан болуп турарывыс ол деп бодай бээр ындыг безин үе чедип кээр. 3[+]Олар силерни ынчалдыр аажылай бээр, чүге дээрге Адамны-даа,[†] Мени-даа билбес-тирлер. 4[+]Ындыг үе чедип кээрге, Мээң силерге ол дугайында чугаалап турганымны сагынзыннар дээш, ол бүгүнү Мен силерге чугааладым».


Ыдыктыг Сүлдениң ажыл-херээ

«Силерге ол бүгүнү эң эгезинде чугаалаваан мен, чүге дээрге силер-биле кады турган мен. 5[+]А ам Мени айбылап чоруткан Адамче чоруурум ол-дур. Ынчалза-даа силерниң кайыңар-даа Менден: „Кайнаар баарыңар ол?“ – деп айтырбас-тыр. 6Мээң сөстеримни дыңнааныңар соонда, чүректериңерни муңгарал дола берген-дир. 7[+]Ынчалза-даа Мен силерге алыс шынны чугаалап тур мен: Мен чоруй барзымза, силерге ачы-дузалыг болур. Чүге дээрге Мен чорбазымза, Болчукчу силерге келбес, а чорупсумза, Ону силерже ыдыптар мен. 8Оон Ол чедип келгеш, бачыт[†], чөптүг-шынныг чорук[†] база Бурганның шииткели деп чүл ол дээрзин бо делегейниң улузунга көргүзүп, оларны сойгалаар. 9[+]Бачытты бо делегейниң улузу шын билбес-тир – олар Меңээ бүзүревес болгай. 10Чөптүг-шынныг чорукту олар шын билбес-тир – Мен ам Адамче чоруй баар болгай мен, силер ам Мени көрбес силер. 11[+]Шииткелди база олар шын билбес-тир – бо делегейниң чагырыкчызы шииттирип алган болгай.

12Оон-даа хөй чүвени силерге чугаалаар дээн мен, ынчалза-даа ам ону угаап шыдаар хире эвес-тир силер. 13[+][+]Алыс шынның Сүлдези[†] чедип келгеш, силерни алыс шынче баар орук-биле эдерти бээр. Ол Бодунуң адындан чугаалавас, а чүгле дыңнаан чүвезин силерге дамчыдар болгаш чүү болурун чугаалап бээр. 14Ол Мени алдаржыдар, чүге дээрге чугаалаар бүгү чүвезин Менден алгаш, силерге дамчыдып бээр-дир. 15[+]Адамда бар бүгү чүве Мээңии-дир. Ынчангаш Сүлдениң Менден алгаш, силерге дамчыдып бээрин чугааладым. 16[+]Удатпайн, силер Мени көрбейн баар силер, оон көңгүс үр болбайн, катап көре бээр силер»[*].


Өөреникчилерниң ажыг-шүжүү өөрүшкүже шилчий бээр

17Иисустуң өөреникчилериниң[†] чамдыызы ынчан аразында: «„Удатпайн, силер Мени көрбейн баар силер, оон көңгүс үр болбайн, катап көре бээр силер“ база „Мен Адамче чоруурум бо-дур“ – дээш, биске Ооң чүнү элдээртип турары ол? 18А: „Удатпайн“ – деп, ол чүү дээри ол? Бис Ооң чүнү чугаалаанын билбес-тир бис» – деп чугаалажып турганнар.

19Оларның чүнү айтырар деп бодаанын Иисус[†] билир турган. Ынчангаш оларга мынча дээн: «Мээң: „Удатпайн, силер Мени көрбейн баар силер, оон көңгүс үр болбайн, катап көре бээр силер“ – дээш, чүнү элдээрткеним ол боор деп, бот-боттарыңардан айтыржып тур силер бе? 20[+]Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: силер ыглап-сыктап база кажыыдай бээр силер, а бо делегейниң улузу ол өйде өөрүп-хөглей бээр. Силер муңгараар силер, ынчалза-даа силерниң муңгаралыңар өөрүшкүже шилчий бээр. 21[+]Херээжен кижи божуур деп баргаш, муңгарай бээр, чүге дээрге ооң хилинчек көөр үези келген-дир. Ынчалза-даа чаш төлүн божуп алганда, өртемчейге кижиниң төрүттүнгени дээш өөрээнинден, хилинчээн уттуптар. 22[+]Силер ам шак-ла ындыг муңгаралга алыскан-дыр силер, ынчалза-даа Мен силерни база катап көрүп каарымга, силерниң чүрээңер өөрүй бээр, а ол өөрүшкүңерни кым-даа силерден хунаап ап шыдавас. 23[+]Ол хүн кээрге, Менден чүнүң-даа дугайында айтырбас силер. Алыс шынны силерге чугаалап тур мен: Мээң адым адап, Адамдан чүнү-даа дилээр болзуңарза, Ол силерге дөгерезин бээр. 24[+]Мынчага дээр силер Мээң адым адап, чүнү-даа дилевээн силер. Дилеңер, оон алыр силер, силерниң өөрүшкүңер эгээртинмес долу болур».


Мен бо делегейни тиилээн мен

25[+]«Амдыгаа дээр Мен силерге элдээртиглиг чугаалар дузазы-биле чугаалап келдим. Ынчалза-даа силерге Адамның дугайында, элдээртиглиг чугаалар чокка, ажыы-биле чугаалай бээрим үе-шаг кел чор. 26Ол хүн кээрге, Мээң адым адап, Оон дилеңер. А Мен силер дээш Адамдан ээрежип дилээримни чугаалавайн тур мен, 27[+]Адам Боду-ла силерге ынак. Силер Меңээ ынак апаргаш, Мээң Бургандан келгенимге бүзүрээн бооруңарга, Ол силерге ынак. 28[+]Мен Адамдан чоруткаш, бо делегейге чедип келдим, а ам бо делегейни каапкаш, база катап Адамче чоруурум бо-дур».

29Ооң өөреникчилери Аңаа мынча дээн: «Силер ам кандыг-даа элдээртиглиг чугаа чокка, ажыы-биле чугаалап тур силер. 30[+]Силерниң хамык чүвени билириңерни база Силерден кымның-даа айтырыг салырын хереглевезиңерни ам билип тур бис. Ынчангаш Бургандан келгениңерге бүзүрей бердивис».

31Иисус оларга мынча дээн: «Ам-на бүзүредиңер бе?! 32[+][+]Силер шуптуңар Мени чааскаандырзымны каапкаш, чүк санай тарай маңнажы бээриңер үе мыя бо келди, харын мырыңай дүжүп келди. Ынчалза-даа Мен херек кырында чааскаан эвес мен, чүге дээрге Адам Мээң-биле кады болгай. 33[+][+]Мээң-биле харылзааңар силерге амыр-тайбыңны берзин дээш, Мен силерге бо бүгүнү чугааладым. Силерни бо делегейде качыгдал манап турар, ынчалза-даа туттунуңар: Мен бо делегейни тиилээн мен!»

#### 17


Өөреникчилери дээш Иисустуң мөргүлү

1[+][+][+]Ону чугаалааш, Иисус[†] карактарын дээрже углай көрүнгеш, мынча дээн: «Адам![†] Шаг-үем чедип келди. Оглуң Сени алдаржыдып шыдазын дээш, Оглуңнуң алдарын улуска көргүс. 2[+]Ол Сээң Аңаа бүзүреп хүлээткен улузуңнуң шуптузунга мөңге амыдыралды[†] берзин дээш, Сен Аңаа бүгү кижи төрелгетенни чагырар эргени бердиң. 3А мөңге амыдырал дээрге-ле кара чаңгыс алыс шын Бурган[†] болур Сени база Сээң айбылап чорутканың Иисус Христосту[†] билип алыры болгай. 4Сээң Меңээ кылзын дээш дааскан ажыл-херээңни күүсеткеш, Мен Сени чер кырынга алдаржыттым. 5[+]О, Адам, бо өртемчей бодарап тывылбаанда-ла, Мен Сээң-биле кады турумда, эдилеп чорааным Сээң өндүр чырыың-биле Мени ам алдаржыдып көр.

6Сээң бо делегейден алгаш, Меңээ хүлээдип берген улузуңга Сээң адыңны ажыдып бердим. Олар Сээң улузуң болуп чораан, оон Сен оларны Меңээ хүлээдип бердиң. Олар Сээң сөзүңнү дыңнаар-дыр. 7Сээң Меңээ бергениң хамык чүүл Сенден үнген дээрзин олар ам-на билип алды. 8[+]Чүге дээрге Сээң Меңээ берген сөстериңни оларга дамчыттым. Улус оларны хүлээп алгаш, Мээң Сенден келгенимни ылап деп билип кааннар база Мени Сээң айбылап чорутканыңга бүзүрей бергеннер. 9[+]Мен олар дээш мөргүп тур мен. Бо делегейде шупту улус дээш эвес, а чүгле Сээң Меңээ берген улузуң дээш мөргүп тур мен, чүге дээрге олар Сээң улузуң болгай. 10[+][+]Меңээ хамааржыр бүгү улус – Сээңии, а Сеңээ хамааржыры – Мээңии болгай. Мен оларны дамчыштыр алдаржый берген мен. 11[+]Мен ам бо делегейде эвес мен, Мен Сенче чоруптум, а олар бо делегейге артып каар. Ыдыктыг[†] Адам! Бистиң тудуш чаңгызывыс ышкаш, олар база чаңгыс эптиг болзун дээш, Меңээ бергениң Бодуңнуң адыңның күжү-биле оларны кадагалап көр. 12[+][+][+]Мен олар-биле кады бо делегейге тургаш, Меңээ бергениң Бодуңнуң адыңның күжү-биле оларны кадагалап чордум. Ол улусту кадагалап шыдадым-даа: Бижилгениң сөзү боттанзын дээш, өлүп чидер чолга онаашкан чүгле чаңгыс кижиден аңгыда, оларның кайызы-даа өлүп читпеди.

13[+]А ам Сенче дедир чоруурум бо-дур. Мээң өөрүшкүм оларның чүректеринге эгээртинмес долу бар болзун дээш, амдыызында бо делегейге тургаш, ол бүгүнү чугааладым. 14[+]Мен оларга Сээң сөзүңнү дамчыттым, ынчангаш бо делегейниң улузу оларны көөр хөңнү чок апарган, чүге дээрге Мээң бо делегейден эвезим ышкаш, олар база бо делегейден эвес болгайлар. 15[+]Сээң оларны бо делегейден алгаш баарыңны дилевейн тур мен, харын оларны бузуттан камгалаарыңны дилеп тур мен. 16Мээң бо делегейден эвезим ышкаш, олар база бо делегейден эвес-тирлер. 17[+]Оларны Бодуңнуң алыс шының-биле ыдыктап көр: Сээң сөзүң дээрге-ле алыс шын ол-дур. 18[+]Мени бо делегейже айбылап чорутканың ышкаш, Мен база оларны шак ынчаар бо делегейже айбылап чоруттум. 19Олар база Сээң ылап шын улузуң болзун дээш, Мен Бодумну Сеңээ бүрүнү-биле бараан болурунга хүлээдип тур мен.

20Чүгле олар дээш эвес, харын оларның өөредиин дамчыштыр Меңээ бүзүрей бээр бүгү улус дээш база дилеп тур мен. 21Олар шупту чаңгыс эптиг болзуннар: Адам Сээң – Мээң-биле сырый харылзаалыың, а Мээң – Сээң-биле харылзаалыым дег, олар база шак ынчаар Бис-биле сырый харылзаалыг болзуннар. Бо делегейниң улузу Мени Сээң айбылап чорутканыңга бүзүрезин. 22[+]Бистиң тудуш чаңгызывыс дег, олар база ындыг тудуш чаңгыс болзуннар дээш, Меңээ бергениң өндүр бедик байдалды Мен оларга база берип каан мен. 23Мен – олар-биле сырый харылзаалыг мен, а Сен – Мээң-биле харылзаалыг сен. Мени Сээң айбылап чорутканыңны база, Меңээ ышкаш, оларга ынааңны бо делегейниң улузу билип алзын дээш, олар база бүрүнү-биле тудуш чаңгыс болзуннар!

24[+]Адам! Сээң Меңээ берген улузуң Мээң турар черимге Мээң-биле кады турарын күзеп тур мен. Бо өртемчей чаяаттынар мурнунда-ла, Сен Меңээ ынак турдуң, ынчангаш Сээң Меңээ бергениң өндүр бедиимни олар көрзүн. 25[+][+]Чөптүг-шынныг Адам! Бо делегейниң улузу Сени билбейн барган. Ынчаарга Мен Сени билир мен, а Меңээ бүзүрээннер Мени Сээң айбылап чорутканыңны билирлер. 26[+]Сээң Меңээ ынакшылың дег, шак ындыг ынакшыл оларга турзун дээш база Мээң олар-биле сырый харылзаалыг болурум дээш, Мен Сээң адыңны оларга ажыдып берген мен база ам-даа ажыдар мен».

#### 18


Иуданың Иисусту садыпканы


(Мф. 26:47-56; Мк. 14:43-50; Лк. 22:47-53)

1[+]Адазынга ынчаар мөргүп алгаш, Иисус[†] Бодунуң өөреникчилери-биле[†] кады Кедрон суунуң аккан шынаазының[†] ындынче, сесерликтиг черже чорупкан. Ол сесерликче Бодунуң өөреникчилери-биле кады кире берген. 2[+]Саттыныкчы Иуда[†] ол черни билир турган, чүге дээрге Иисус Бодунуң өөреникчилери-биле кады аңаа болганчок-ла чыглыр турган чүве-дир. 3[+]Ынчангаш Иуда рим шериглерни база Бурганның дээди бараалгакчыларының[†] болгаш фарисейлерниң чорутканы таңныылдарны эдертип алгаш, ынаар чеде берген. Олар шупту деңнерлиг, чырыткыларлыг болгаш ок-чепсектиг болган.

4[+][+]Иисус Боду-биле чүү болурун дөгерезин билир болгаш, оларже уткуй үнгеш: «Кымны дилеп чор силер?» – деп айтырган.

5Олар: «Назарет чурттуг Иисусту» – деп харыылааннар.

Иисус оларга: «Мен-дир мен» – дээн. Саттыныкчы Иуда база олар-биле кады турган. 6Иисус оларга: «Мен-дир мен» – деп чугаалаптарга, олар аткаар баскаш, черже доңгая кээп дүшкеннер[*].

7Ол: «Кымны дилеп чор силер?» – деп база катап айтырган.

Олар: «Назарет чурттуг Иисусту» – дээннер.

8Иисус мынча деп харыылаан: «„Мен-дир мен“ деп силерге чугааладым чоп. Мени дилеп чоруур болзуңарза, бо улуска дегбейн, салып чорудуптуңар». 9[+](Иисустуң: «Адам,[†] Меңээ берген улузуңнуң аразындан Мен кымны-даа чидирбедим» – дээн сөзү ынчаар боттанган.)

10[+]Симон Пётр хылыштыг чораан болгаш, оозун ушта тырткаш, Бурганның дээди бараалгакчызының чалчазының оң талакы кулаан одура шаапкан. Чалчаның адын Малх дээр чүве-дир. 11[+]Ынчалза-даа Иисус Пётрга мынча дээн: «Хылыжың хыннап ал! Бо үлүг-дашканы Меңээ Адам берди. Таанда-ла Мен ону ишпес мен бе?»


Иисусту тудуп хоругдааны


(Мф. 26:57-58; Мк. 14:53-54; Лк. 22:54)

12Рим[†] шериглер болгаш оларның баштыңчызы база иудей таңныылдар ынчан Иисусту туткаш, Ооң холдарын хүлүп алганнар. 13[+]Оон Ону баштай Аннага чедире бергеннер. Анна болза ол чылын Бурганның дээди бараалгакчызы турган Каиафаның каты чүве-дир. 14[+]«Бүгү чон дээш, чаңгыс кижиниң өлү бергени дээре» деп, иудейлерге сүме каткан Каиафа ол турган. 15Иисусту Симон Пётр болгаш өске-бир өөреникчи эдерип чораан. Ол өөреникчини Бурганның дээди бараалгакчызы таныыр турган, ынчангаш ол Иисус-биле кады Бурганның дээди бараалгакчызының коданынче кире берген.


Пётрнуң Иисустан ойталааны


(Мф. 26:69-70; Мк. 14:66-68; Лк. 22:55-57)

16А Пётр даштыгаа, хаалга чанынга туруп калган. Бурганның дээди бараалгакчызының таныыры демги өөреникчи оон үнүп келгеш, хаалгачы уруг-биле чугаалашкаш, Пётрну иштинче киире берген. 17Хаалгачы чалча уруг ынчан Пётрга: «Сен база ол Кижиниң өөреникчилериниң бирээзи эвес сен бе?» – дээн.

Пётр: «Чок» – деп харыылаан. 18Соок боорга, чалчалар болгаш таңныылдар от ужудуп алгаш, чыннып турганнар. Пётр база-ла олар-биле кады чыннып туруп алган.


Иисусту байысааганы


(Мф. 26:59-66; Мк. 14:55-64; Лк. 22:66-71)

19Бурганның дээди бараалгакчызы Анна Иисусту Ооң өөреникчилериниң болгаш өөредииниң дугайында байысаай берген. 20[+]Иисус аңаа: «Мен бүгү улуска ажыы-биле чугаалап турдум. Мен кезээде хамык иудейлерниң үргүлчү чыглыр черлери – синагога[†] болгаш Бурганның өргээзинге өөредип турдум. Мен ажыт-чажыт чокка суртаалдап келдим. 21Чүге Мени байысаап тур силер? Мээң чүнү чугаалап турганымны дыңнаан улустан айтырыңар. Мээң чугаалап турган чүвемни олар билир-ле болгай» – деп харыылаан.

22[+][+]Иисус ону чугаалаптарга, чанынга турган бир таңныыл Ооң чаагынче дажыпкаш: «Бурганның дээди бараалгакчызы-биле Сээң канчаар чугаалажып турарың ол?» – дээн.

23Иисус аңаа: «Мен соора барган болзумза, кижи бүрүзүнге соора барганымны көргүс, а шынын чугаалаан болзумза, Мени чүге дажыырың ол?» – дээн.

24Анна Иисусту хүлүглүг хевээрзин Бурганның дээди бараалгакчызы Каиафаже чорудупкан.

25Симон Пётр чылынмышаан хевээр турган. Ынчан улус оон: «Сен база Ооң өөреникчилериниң бирээзи эвес сен бе?» – деп айтырганнар.

Ол ойталап: «Чок» – дээн.

26[+]Пётрга кулаан одура шаптырткан кижиниң төрели болур, Бурганның дээди бараалгакчызының база бир чалчазы ынчан: «Мен сени сесерликке, Ооң-биле кады туруңда көрген эвес ийик мен бе?» – дээн.

27[+]Пётр база катап ойталап каапкан. Оон дораан-на аскыр-дагаа алгыра берген.


Рим чагырыкчы Пилаттың мурнунда


(Мф. 27:1-2, 11-14; Мк. 15:1-5; Лк. 23:1-5)

28[+][+]Эртен эрте Иисусту Каиафадан рим чагырыкчының ордузунга чедире бергеннер. Арыг эвес[†] апарбас дээш, ёзулал сагып, иудей эрге-чагырга улузу ордуже кирбээн, а олар ынаар кире берген болза, Хосталыышкын байырлалының[†] чемин чип шыдавас апаар турган. 29[+]Ынчангаш Пилат оларга уткуй үнүп келгеш: «Силер Бо кижини чүү дээш буруудадып тур силер?» – деп айтырган.

30Олар аңаа: «Ол чүнү-даа үүлгетпээн болза, бис Ону силерге эккелбес ийик бис» – деп харыылааннар.

31Пилат оларга: «Силер Ону боттарыңар алгаш, хоойлуңар[†] ёзугаар шиидиңер» – дээн.

Иудейлер[†] аңаа: «Кымны-даа өлүрүп шаажылаар эргевис чок» – деп удурланганнар. 32[+](Иисустуң Бодунуң кандыг өлүм-биле өлүрүн баш удур чугаалаан сөстери ынчаар боттанганы ол.)

33[+]Пилат ынчан ордузунче дедир кире бергеш, Иисусту кый деп алгаш: «Сен иудей хаан сен бе?» – деп айтырган.

34Иисус: «Ону силер бодуңар ынча дидиңер бе азы силерге Мээң дугайымда өске улус чугаалады бе?» – деп удур айтырган.

35Пилат мынча деп харыылаан: «Мен иудей-дир мен бе? Сээң-не чуртташтарың база Бурганның дээди бараалгакчылары Сени меңээ тудуп эккелди чоп. Чүнү үүлгеткен кижи сен?»

36[+]Иисус: «Мээң Чагыргам бо делегейден эвес чүве. Мээң Чагыргам бо делегейден турган болза, албатыларым иудейлерге Мени тудуп бериптезин дээш болчуп, сокчурлар ийик. Чок, Мээң Чагыргам моон эвес» – деп харыылаан.

37[+][+]Пилат Аңаа: «Ынчаарга Сен черле хаан ышкажың чүл?» – дээн.

Иисус мынча деп харыылаан: «Мени хаан деп, силер бодуңар чугаалап тур силер. Мен алыс шынны херечилээр дээш төрүттүндүм база ол дээш бо делегейге чедип келдим. Алыс шынга хамааржыр кым-даа болза, Мээң үнүмнү дыңнап турар».

38[+]Пилат Иисустан: «Алыс шын деп ол чүңүл?» – деп айтырган.

Ону чугаалааш, Пилат база катап иудейлерже үнүп келгеш, оларга мынча дээн: «Мен бо кижиниң кандыг-даа кем-буруузун тыппас-тыр мен. 39[+]Силерниң ёзу-чаңчылыңар ёзугаар, Хосталыышкын байырлалы кээрге, силерге бир херектенни хостап бээр ужурлуг мен. „Иудей хаанны“ силерге хостап берейн, күзеп тур силер бе?»

40Олар харыызынга база катап: «Ону эвес! Варавваны!» – деп алгыржып үнгеннер. Варавва дээрге дээрбечи кижи чүве-дир.

#### 19


Иисусту өлүрер деп шииткени


(Мф. 27:15-31; Мк. 15:6-20; Лк. 23:13-25)

1Пилат ынчан: «Иисусту аппаргаш, кымчылаңар!» – деп дужааган. 2Шериглер тенниг харагандан дээрбек өрээш, Ооң бажынга салгаш, хааннар кедер хүрең-кызыл хепти Аңаа кедирип кааннар. 3Олар Иисустуң чанынга кээп: «Иудей хаан алдаржызын!» – дээш, Ооң чаагынче дажып турганнар.

4[+]Пилат база катап үнүп келгеш, иудейлерге: «Бо кижиниң кандыг-даа кем-буруузун тыппаанымны билзиннер дээш, мен Ону силерниң мурнуңарже үндүрүп келдим» – дээн. 5Ынчан Иисус[†] тенниг харагандан өрээн дээрбектиг база хааннар кедер хүрең-кызыл хептиг үнүп келген. Пилат оон оларга: «Ол бо-дур!» – дээн.

6Бурганның дээди бараалгакчылары[†] болгаш таңныылдар Ону көрүп кааш-ла: «Ону хере шаап шаажылаңар! Хере шавыңар!» – деп алгыржы бергеннер.

Пилат оларга: «Ону боттарыңар алгаш, хере шаап каңар, чүге дээрге мен Ооң кем-буруузун тыппадым» – дээн.

7[+][+]Иудейлер[†] аңаа: «Бисте ыдыктыг хоойлу[†] бар, а ону барымдаалаар болза, Ол өлүр ужурлуг, чүге дээрге Ол Бодун Бурганның Оглу мен дээн-дир» – деп удурланганнар.

8Пилат ону дыңнааш, коргары дам барган. 9[+]Оон өргээзинче катап кире бергеш, Иисустан: «Кайыын келген сен?» – деп айтырган. Ынчалза-даа Иисус аңаа харыы бербээн. 10Пилат Аңаа: «Мээң-биле чугаалажыр хөңнүң чогул бе? Сени хере шаап каар-даа эргениң база Сени салып чорудуптар-даа эргениң Менде барын билбезиң ол бе?» – дээн.

11[+]Иисус: «Өрүтен силерге бербээн болза, силерге Мээң бажым билир кандыг-даа эрге турбас ийик. Ынчангаш кым Мени силерге садыпкан ийик, ол кижиниң бачыды силерниинден улуг болур» – деп харыылаан. 12[+]Ону дыңнаан ояар, Пилат Иисусту хостап салыптар дээш кызыдып эгелээн. Ынчалза-даа иудейлер алгыржып-ла турган: «Ону хостап салыптар болзуңарза, силер императорнуң[†] өңнүү эвес-тир силер. Бодун „Хаан мен“ деп турар кижи бүрүзү – императорга удур тура халаан кижи-дир!»

13Пилат ол сөстерни дыңнап кааш, Иисусту дашкаар үндүртү бергеш, «Даш бедигээш» азы еврей дылда «Гаввафа» дээр черде шииткел олудунга олуруп алган. 14Ынчан Хосталыышкын байырлалының[†] бүдүүзү, дүъш үези турган. Пилат иудейлерге: «Силерниң хааныңар бо-дур!» – дээн.

15[+]Олар: «Ооңарны ырадыңар! Ырадыңар! Ону хере шаап шаажылаңар!» – деп алгыржы бергеннер.

Пилат оларга: «Силерниң хааныңарны хере шавар кижи мен бе?» – дээн.

Бурганның дээди бараалгакчылары: «Императордан өске хаан бисте чок» – деп харыылааннар.

16Пилат ынчан Иисусту хере шавары-биле оларга хүлээдип берген. Шериглер Ону алгаш барган.


Иисусту хере шаап шаажылааны


(Мф. 27:32-44; Мк. 15:21-32; Лк. 23:26-43)

17Иисус хоорайдан Бодунуң белдир-ыяжын чүктеп алган үнгеш, «Баш сөөгү» азы еврей дылда «Голгофа» дээр черге чедип келген. 18Шериглер Ону аңаа белдир-ыяшка[†] хере шаап кааннар. Иисус-биле кады өске ийи кижини база – Ону ортузунга, а оларны Ооң ол-бо талазында белдир-ыяштарга хере шаап каан турган. 19Пилат самбырага бижик бижиткеш, белдир-ыяшка быжыглазын деп дужааган. Ында: «Назареттен Иисус – иудей хаан» – деп бижээн болган. 20[+]Ол бижикти хөй иудейлер номчаан, чүге дээрге Иисусту хере шапкан чер хоорайдан ырак эвес турган кадында, үш аңгы: еврей, латин, грек дылдарда бижээн болган.

21Иудейлерниң дээди бараалгакчылары Пилатка: «„Иудей хаан“ деп эвес, а „Ол иудей хаан мен деп адаттынган“ деп бижиңер» – дээннер.

22Пилат: «Чүнү бижээн-дир мен, ону бижидим» – деп харыылаан.

23Иисусту хере шапкан соонда, шериглер Ооң каъттангы хевин ап алгаш, шериглерниң саны-биле дөрт кезекке үлежип алганнар. Ол ышкаш хөйлеңин база ап алганнар. А хөйлеңин даарашкы чокка, бүдүнү-биле аргаан болган. 24[+]Ынчангаш бот-боттарынга: «Ону ора сокпаалы, ооң орнунга кымныы болур эвес деп, үлүг тыртаалы» – дишкеннер. (Бижилгениң: «Хептеримни аразында үлежип алганнар, хөйлеңим алыр дээш үлүг тыртып турганнар» дээн сөстери ынчаар боттанганы ол.) Шериглер ону ол олчаан күүсеткен.

25[+][+]Иисустуң белдир-ыяжының чанынга Ооң авазы, авазының кыс дуңмазы, Клеопаның кадайы Мария[†] болгаш Мария Магдалина олар турган. 26[+]Иисус авазын база ооң чанынга турган Бодунуң онза ынак өөреникчизин көрүп кааш, авазынга: «Силерниң оглуңар бо-дур, авай!» – дээн. 27А өөреникчизинге: «Сээң аваң бо-дур!» – дээн. Оон бээр-ле демги өөреникчи Марияны бажыңынга тургузуп алган.


Иисустуң өлүмү


(Мф. 27:45-56; Мк. 15:33-41; Лк. 23:44-49)

28[+]Бүгү чүве ам боттанганын билир болгаш, Иисус: «Суксаарымны!» – дээн. Бижилгениң сөзү ынчаар боттанганы ол. 29Ол черге ажыг араганы долдур куткан сава турган. Шериглер суг сиңирер губканы ажыг арага-биле өттүргеш, шиш өрген бажынга кедиргеш, Ооң эрнинге чедире бергеннер. 30Иисус араганы ижипкеш: «Боттаны берди!» – дээн. Оон Ооң амы-тыны үстү бээрге, бажы халаш дээн.

31[+]Ол хүн амыр-дыш хүнүнге[†] белеткел хүнү болган. Амыр-дыш хүнүнде белдир-ыяштарга мөчү-сөөктер астынып артарын иудейлер күзевээн, артында-ла ол амыр-дыш хүнүнде улуг байырлал эртер турган. Ынчангаш олар шаажылаттырганнарның чодаларын сый шапкылааш, мага-боттарын белдир-ыяштардан дүжүрүп алырын Пилаттан дилээннер.[*] 32Шериглер чеде бергеш, баштай Иисус-биле кады хере шаптырткан бир кижиниң, оон өскезиниң чодаларын сый шаап кааннар. 33А Иисуска чеде бээрге, Ол дем-не өлүп калган болган, ынчангаш олар Ооң чодаларын сый шаппайн барган. 34[+]Ынчалза-даа шериглерниң бирээзи чыда-биле Ооң быктын өттүр шанчыптарга, балыгдан хан[†] биле суг төктү берген. 35[+](Ол бүгүнү суглуг караа-биле көрген кижи, силерни бүзүрезин дээш, чугаалап турары бо. Ооң херечилели алыс шынныг, ол шынын чугаалаанын билир.) 36[+][+]Бижилгениң: «Ооң сөөктери сыктырбас» дээн сөстери ынчаар боттанганы ол. 37[+]А Бижилгениң өске черинде мынча деп турар: «Олар өттүр шанчып алганы Кижиже көөрлер».


Иисусту орнукшутканы


(Мф. 27:57-61; Мк. 15:42-47; Лк. 23:50-56)

38[+]Иисустуң өөреникчизи болур, ынчалза-даа иудей эрге-чагыргадан корткаш, оозун чажырар чораан Аримафея[*] чурттуг Иосиф[†] дээрзи ооң соонда Пилаттан Иисустуң мага-бодун дүжүрүп алыр чөпшээрел дилээн. Пилат чөпшээрээрге, Иосиф баргаш, Ооң мага-бодун алгаш барган.[*] 39[+][+]Иисуска бир-ле катап дүне кээп чораан Никодим база чедип келгеш, чүс литра[*] деңзилиг мирра[†] биле алоэ[†] холуксаазы чаагай чыттыг үс эккелген. 40[+]Олар оон Иисустуң мага-бодун алгаш, иудейлерниң өлген кижи орнукшудар чаңчылы ёзугаар, Ону чаагай чыттыг үс сиңирген чуга пөс шывыглар-биле ораап кааннар. 41[+]Ооң хере шаптырган черинге сесерлик турган, а ол сесерликке ам дээрезинде кымны-даа ажааваан чаа чевег-куй[†] турган. 42Амыр-дыш хүнүнүң бүдүүзү боорга, куй база чоок боорга, Иисусту аңаа ажаап кааннар.

#### 20


Иисустуң катап дирилгени


(Мф. 28:1-10; Мк. 16:1-8; Лк. 24:1-12)

1[+]Улуг-хүн эртенинде, ам-даа караңгы турда, Мария[†] Магдалина чевег-куйга[†] чедип келгеш, көөрге, куй аксы дуглаан дашты чайладыр чууп каан болган. 2[+]Ол маңнап чоруткаш, Симон Пётрга база Иисустуң онза ынак турганы өске өөреникчиге баргаш, оларга: «Дээргивисти чевег-куйдан алгаш барып-тырлар! Ону ам кайда салганын билбес-тир бис» – дээн.

3Пётр биле өске өөреникчи доп-дораан чевег-куйже чорупканнар. 4Олар ийилээн маңнажыпкан, ынчалза-даа өске өөреникчи Пётрдан дүрген чүгүрген болгаш, чевег-куйга баштай четкен. 5Ол доңгайып бакылааш, чыткан шывыгларны көрүп каан, ынчалза-даа чевег-куйже кирбээн. 6Ооң соон дарый Симон Пётр маңнап келген. Ол дораан-на чевег-куйже киргеш, чүгле чыткан шывыгларны 7база Иисустуң бажынга чораан орнукшудулга аржыылын көрүп каан. Аржыылды шывыглар-биле кады салбайн, дүргеш, аңгы черде салып каан чыткан. 8Баштай маңнап келген өске өөреникчи база ынчан чевег-куйже кирип келген. Ол бүгү чүвени көргеш, бүзүрей берген. 9[+](Ынчалза-даа Христостуң[†] өлүглер аразындан катап дирлир ужурлуун чугаалаан Бижилгени олар ам-даа билбейн турган.) 10Өөреникчилер[†] оон чана бергеннер.


Мария Магдалинага Иисустуң көзүлгени


(Мк. 16:9-11)

11А Мария чевег-куй даштынга ыглап турган. Ыглавышаан, ол чевег-куйже доңгайып бакылапкаш, 12[+]Иисустуң мага-боду чыткан черде – бирээзи Ооң бажының, а өскези буттарының орнунда олурар – дээрниң ак хептиг ийи төлээзин көрүп каан. 13Олар оон: «Дуңмай, чүге ыглап тур сен?» – деп айтырганнар.

Мария оларга: «Мээң Дээргимни алгаш барып-тырлар. Ону ам кайда салганын билбес-тир мен» – деп харыылаан.

14[+]Ол ынча дээш, хая көрүнгеш, бодунуң мурнунда Иисустуң турарын көрүп каан. Ынчалза-даа Мария Ону танываан. 15[+]А Иисус[†] аңаа: «Дуңмам! Чүге ыгладың? Кымны дилеп чор сен?» – дээн. Айтырыг салган кижи сесерлик ажаакчызы-дыр деп бодааш, Мария Аңаа: «Хайырааты! Ону аппарган болзуңарза, кайда салганыңарны чугаалаңар, мен Ону барып ап алыйн» – дээн.

16Иисус аңаа: «Мария!» – дээн.

Оозу хая көрүнгеш, Иисуска еврейлеп: «Раввуни!» – дээн. («Башкы» дээни ол.)

17[+]Иисус аңаа мынча дээн: «Мени тутпайн көр! Мен ам-даа Адамче[†] өрү көдүрлүп үнмээн-дир мен. Харын Мээң ха-дуңмамга[†] баргаш, мону чугаалап көр: „Мээң база силерниң Адавысче, Мээң база силерниң Бурганывысче өрү көдүрлүп үнерим бо-дур“». 18Мария Магдалина өөреникчилерге чеде бергеш, оларга: «Дээргини көрдүм!» – дээн. Оон Иисустуң чүнү чугаалаанын оларга дамчыткан.


Бодунуң өөреникчилеринге Иисустуң көзүлгени


(Мф. 28:16-20; Мк. 16:14-18; Лк. 24:36-49)

19Улуг-хүннүң кежээзинде Иисустуң өөреникчилери чыылгаш, иудейлерден коргуп, эжиктерин хаап алгылаан олурда, Ол Боду кирип келгеш, оларның аразынга туруп алгаш: «Амыр-менди-ле» – дээн. 20Ынча дээш, Ол Бодунуң холдарын болгаш быктын оларга көргүскен. Дээрги Иисусту көрүп кааш, өөреникчилери аажок өөрээн. 21[+]Иисус оларга: «Амыр-менди-ле – деп катаптаан. – Адамның Мени айбылап чорутканы дег, Мен силерни база ынчалдыр айбылап чорудуп тур мен». 22[+]Иисус ол сөстерни чугаалааш, оларже тыныпкаш: «Ыдыктыг[†] Сүлдени[†] хүлээп алыңар! 23[+]Кымның бачыттарын өршээр силер, ооң бачыттары өршээттинген болур, а кымныын өршээвес силер, ооң бачыттары хевээр арткан болур» – дээн.


Иисус биле Фома

24[+]Ынчалза-даа, Иисус кээп турда, он ийи элчинниң[†] бирээзи, Ийис деп шола аттыг Фома олар-биле кады турбаан чүве-дир. 25Өске өөреникчилер аңаа: «Бис Дээргивисти көрдүвүс!» – дээн. Ынчан ол: «Ооң холдарында кадаглардан балыгларны көрбээн шаамда, ол балыгларга салаамны дээспээн шаамда, а Ооң быктында балыынга холумну дээспээн шаамда, бүзүревес мен!» – деп харыылаан.

26Чеди хонган соонда, Ооң өөреникчилери, а Фома база олар-биле кады, бир бажыңга чыглып келгеннер. Эжикти дээктеп каан-даа болза, Иисус кирип келгеш, оларның аразынга туруп алгаш: «Амыр-менди-ле!» – дээн. 27Оон Фомага: «Салааңны бээр сун. Мээң холдарым бо-дур, көр даан. Холуңну бээр сунгаш, быктымда балыгга дегзип көр. Чигзинериң соксат! Харын бүзүре» – дээн.

28[+]Фома Аңаа: «Мээң Дээргим болгаш Бурганым!» – деп харыылаан.

29[+][+]Иисус аңаа: «Сен Мени көргеш, ам-на бүзүрей бердиң. А Мени көрбезе-даа, Меңээ бүзүрээннер – амыр-чыргалдыг» – дээн.

30[+]Иисус Бодунуң өөреникчилериниң мурнунга бо номда биживээн оон-даа өске дыка хөй кайгамчык чүүлдерни кылган. 31[+][+]Иисус – Бурганның Оглу, Христос дээрзинге бүзүреп, мөңге амыдыралды[†] алырыңар дээш, бо номда киирген бүгү чүүлдү бижээн.

#### 21


Тивериада хөлүнүң эриинге

1[+]Иисус[†] ооң соонда Бодунуң өөреникчилеринге[†] Тивериада хөлүнүң эриинге база катап кээп көзүлгеш барган. Ол мынчаар болган. 2[+][+][+]Симон Пётр, Ийис деп шола аттыг Фома, Галилеяның[†] Кана чурттуг Нафанаил, Зеведейниң оолдары болгаш Ооң өске ийи өөреникчизи шупту кады чыглып келген турган. 3Симон Пётр оларга: «Балыктапкаш кээйн» – дээн. Артканнары аңаа: «Бис база сээң-биле баар бис» – дээннер. Олар чорупкаш, хемеге олурупканнар, ынчалза-даа ол дүне чүнү-даа тутпааннар.

4[+]А даң адып келгенде, эрик кыдыында Иисус бо турган. Ынчалза-даа өөреникчилери Иисус ол-дур деп танываан.

5[+]Иисус олардан: «Оолдар! Че чүл, чиптер балыыңар бар бе?» – деп айтырган.

Олар Аңаа: «Куруг бис» – деп харыылааннар.

6[+]Ол ынчан: «Четкиңерни хемениң оң талазынче киир октаптыңар, оон тудуп алыр силер» – дээн.

Олар киир октапкаш, туттунган балыктың хөйүнден четкизин ушта тыртып чадап кааннар. 7[+]Иисустуң онза ынак өөреникчизи ынчан Пётрга: «Дээргивис ол-дур!» – дээн. Дээрги Иисус ол-дур деп дыңнап кааш, Симон Пётр хевин куржандыр шарып алгаш (чүге дээрге ол чанагаш турган), хөлче шурай берген. 8А өске өөреникчилер балыктыг четкизин сөөртпүшаан, эрикче хемелиг эжиндирип чорупканнар. Олар эриктен шоолуг ырак эвес, 200 кыры дурту[†] хире черге чорааннар.

9Эрикче үнүп келгеш, кыпсып каан отту болгаш ынаар салып каан балыкты база ооң чанында хлебти көрүп кааннар. 10Иисус оларга: «Ам чаа туткан балыыңардан каштан эккелиңер» – дээн. 11Симон Пётр баргаш, 153 санныг улуг балыктар-биле долдунган четкизин эрикче үндүр сөөртүп келген. Балык ынча хөй-даа болза, четки орулбаан.

12Иисус оларга: «Бээр кээп, чемнениңер» – дээн.

Өөреникчилериниң аразындан кым-даа Оон: «Сен кым сен?» – деп айтырарындан дидинмээн. Ол – Дээргизи-дир деп, олар шупту билип каан. 13Иисус чоокшулап келгеш, хлебти, оон балыкты алгаш, оларга үлеп берген. 14[+]Бодунуң өлүглер аразындан катап дирилгениниң соонда, Иисустуң өөреникчилеринге үшкү удаа кээп көзүлгени ол болган.


Иисус биле Пётр

15Олар чемненип каапканда, Иисус Симон Пётрга мынча дээн: «Иоанның[†] оглу, Симон! Сен Меңээ өскелерден артык ынак сен бе?»

Пётр Аңаа: «Ындыг ийин, Дээрги. Силерге ынаамны билир-ле болгай силер» – деп харыылаан.

Иисус аңаа: «Мээң хураганнарымны[†] карактап чор» – дээн.

16[+]Оон өске удаада Ол Пётрдан: «Иоанның оглу, Симон! Сен Меңээ ынак сен бе?» – деп база катап айтырган.

Пётр Аңаа: «Ындыг ийин, Дээрги. Силерге ынаамны билир-ле болгай силер» – деп харыылаан.

Иисус аңаа: «Мээң хойларымче[†] сагыш салып көр» – дээн.

17Оон Иисус үшкү удаа аңаа: «Иоанның оглу, Симон! Сен Меңээ ынак сен бе?» – дээн.

«Меңээ ынак сен бе?» – деп, оон үшкү удаа айтырган дээш, Пётр муңгарай бергеш: «Дээрги! Силер бүгү чүвени билир силер. Силерге ынаамны-даа билир силер» – деп харыылаан.

Иисус аңаа мынча дээн: «Мээң хойларымны кадарып чор. 18Алыс шынны сеңээ чугаалап тур мен: сен аныяк шааңда куруңну бодуң куржаттынгаш, туралаан-на чериңче чоруптар турдуң. А кырый бээр болзуңза, холдарыңны чада сунуптарыңга, өске кижи куруң куржап бээр болгаш сээң чоруксаваан чериңче аппаар». 19[+](Пётрнуң кандыг өлүм-биле Бурганны алдаржыдарын угаадыр дээш, Иисус ону чугаалаан чүве-дир.)[*] Ону чугаалааш, Ол Пётрга: «Мени эдерип чорувут!» – дээн.

20[+]Пётр хая көрүнгеш, Иисустуң онза ынак өөреникчизиниң ооң соондан бар чыдарын көрүп каан. Кежээки чем үезинде Иисусче ээккеш: «Дээрги, Силерни кым садыптар-дыр?» – дээн өөреникчи ол болган. 21Ону көрүп кааш, Пётр Иисустан: «Дээрги! Ооң-биле чүү болурул?» – деп айтырган. 22[+]Иисус аңаа мынча дээн: «Мээң ээп кээримге чедир-даа ооң дириг чоруурун күзээр болзумза, сеңээ ол кандыг хамаанныг чүвел? Сен Мени эдерип чорувут!»

23Ынчангаш демги өөреникчи өлбес-тир дээн чугаа-соот бүзүрээннерниң аразынга тарай берген. Ынчалза-даа Иисус аңаа: «Өлбес сен» – дивээн, а чүгле: «Ээп кээримге чедир-даа ооң дириг чоруурун күзээр болзумза, сеңээ ол кандыг хамаанныг чүвел?» – дээн.

24[+]Ол дугайында херечилээн болгаш ол бүгүнү бижээн өөреникчи ол болган. Ооң херечилели алыс шынныг дээрзин билир бис. 25[+]Иисус өске-даа хөй ажыл-херекти кылган. Ол бүгүнүң дугайында тодарадып бижиир дээр болза, бижиттинген номнарны бүгү делегейге-даа сыңырары болдунмас деп бодаар мен.

### Ажыл-чорудулга

#### Ажыл-чорудулга

Ажыл-чорудулга


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Киирилде


Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы


Киирилде

Христиан чаңчыл ёзугаар бо номну бижээн кижи – Павел элчинниң орукка кады чораан эжи, үшкү Буянныг Медээниң автору Лука деп санап турар.

Номнуң бирги кезээнде (1–8 эгелер) Христостуң элчиннериниң суртаалының ачызында Иерусалимде, Иудея болгаш Самарияда христианнар бөлүүнүң баштайгы өзүлдезиниң дугайында чугаалап турар (бистиң эраның 30 чылдары). Ийиги кезээнде (9–28 эгелер) еврей чоннуң төрээн чериниң кызыгаарындан дашкаар грек культураның төптеринге база мырыңай Рим хоорайга чедир Буянныг Медээниң канчаар нептереп турганын тоожуп турар. Иерусалимге Иисуска бүзүрээннерже Беженги хүнде дүжүп келген Ыдыктыг Сүлде оон ыңай тодарадып бижээн бүгү болуушкуннар үезинде христиан ниитилелди эдертирин база быжыктырарын уламчылаан.

Ол үеде (б. э. 40-60 чч.) өске чоннарга христиан шажынның кол суртаалчызы Павел турган. Ол ооң мурнунда христиан чүдүлгеге аажок удурланып-даа турган болза, Христос аңаа көзүлген соонда, Аңаа бүзүрей берген. Павел амгы үеде Кипр, Турция болгаш Греция дээр чурттарның девискээрлеринге аян-чоруктар кылып, Христостуң дугайында суртаалдап чораан.

Ном Павелди Римге тудуп хоругдааны-биле төнүп турар. Эрте-бурунгу христиан төөгүчүлернии-биле, Павел суд соонда хосталып үнгеш, Римниң барыын талазында чурттарга Буянныг Медээни суртаалдаарын уламчылаан. Ындыг-даа болза, элээн каш чыл эрткенде, рим эрге-чагырга ону катап база кара-бажыңнап алгаш, христиан чүдүлгени ажыы-биле хүлээп алганы дээш, ол удаада шаажылап каан. Ындыг-даа болза, Павелдиң болгаш өске-даа элчиннерниң үндезилеп тургусканы христиан ниитилелдер өзүп быжыгып, чаа черлерге тарап нептерээрин уламчылаан.

#### 1


Киирилде сөстер

1-2[+][+]Теофил[*], баштайгы номумга Иисустуң эң эгезинден эгелээш, Бодунуң шилип алган элчиннеринге[†] Ыдыктыг[†] Сүлде[†] дамчыштыр айтыышкыннарын бергеш, дээрже көдүрлүп үнгени хүнге чедир чүнү кылып база чүү чүвеге өөредип турганын силерге дөгерезин бижип берген мен. 3[+]Хилинчек көрүп, өлген соонда, Иисус[†] ол улуска чедип кээп, хөй-ле бүзүренчиг барымдаалар-биле Бодун дириг кылдыр көргүскен. Ол оларга дөртен хонук дургузунда чедип кээп, Бурганның Чагыргазының[†] дугайында чугаалап турган.


Христостуң дээрже көдүрүлгени

4[+]Оон бир-ле катап, олар-биле кады чемненип оргаш[*], Иисус мындыг айтыышкын берген: «Иерусалимни кагбаңар, а Мээң чугаалааным дег, Мээң Адамның[†] силерге аазааны Ыдыктыг Сүлдениң кээрин манаңар. 5[+][+]Иоанн[†] силерни сугже суп турган, а Мээң Адам, каш хүн эртерге, силерни Ыдыктыг Сүлдеже сугар-дыр».

6[+]Өөреникчилер[†] база катап Иисус-биле ужуражып келгеш: «Дээрги, израиль күрүнени катап тургузарың үе-шаг ам келбээн бе?» – деп айтырганнар[*].

7[+]Ол оларга мынча дээн: «Аданың Бодунуң эрге-чагыргазы-биле доктаатканы үелер болгаш хуусааларны билири – силерниң херээңер эвес-тир! 8[+][+]Ынчаарга Ыдыктыг Сүлде силерже бадып кээрге, күчү-күштү хүлээп алгаш, Иерусалимге, бүгү Иудеяга, Самарияга[†] база чер-делегейниң кыдыынга чедир Мээң херечилерим боор силер».

9[+]Ынча дээш, Иисус оларның караанга көзүлдүр дээрже көдүрлүп үнгеш, булутче ажытталы берген. 10[+]Олар дээрже топтап көрүп турда, хенертен ак хептиг ийи эр кижи оларга көстүп келгеш, 11[+]мынча дээннер: «Галилейжилер, чүге мында дээрже кайгап тур силер? Силерниң мурнуңарга дээрже көдүрлү берген Иисус, Ооң ам канчаар чоруй барганын көргениңер дег, шак-ла ынчаар дедир ээп кээр».


Иуданың орнунга чаа элчинни шилип алганы

12[+]Ооң соонда Иисустуң өөреникчилери Елеон даандан баткаш, Иерусалимче ээп келгеннер. Ол даг Иерусалимден амыр-дыш хүнүнде[†] эртерин чөпшээрээн чер хире ырак турган[*]. 13[+]Олар хоорайже киргеш, делгем өрээлге чыглып келгеннер. Аңаа Пётр, Иоанн, Иаков,[†] Андрей, Филипп, Фома, Варфоломей, Матфей, Алфейниң оглу Иаков, Симон Зилот[†] болгаш Иаковтуң оглу Иуда[†] олар турган чүве-дир. 14[+]Өөреникчилер шупту үргүлчү чыглып, мөргүүр чаңчылдыг турганнар. Элээн каш херээжен кижи болгаш Иисустуң авазы Мария[†] база Ооң дуңмалары[*] олар-биле кады орта кээп турганнар.

15Каш хүн эрткенде, база бир шак ындыг чыышка 120 хире кижи чыылган турда, Пётр туруп келгеш, мынча дээн: 16[+][+]«Ха-дуңма,[†] Иуда Иисусту садыпкаш, Ону тудуп хоругдаар улусту баштап келген. Иуда дугайында Ыдыктыг Сүлдениң Давидтиң[†] аксы-биле Бижилгеде өттүр билип медеглээн чүвези боттаныр ужурлуг турган-дыр. 17[+]Ол бистиң бирээвис турган, кылып келген ажыл-чорудулгавыска база киржип чораан». 18(Иуда бужар-бак үүлгедии дээш алган акшазы-биле чер садып алган, ынчалза-даа черже ок кадалдыр кээп ушкаш, хырны чарлып, ижин-шөйүндүзү уштуна берген. 19[+]Иерусалимде шупту улус ол дугайында билир турган болгаш, Иуданың черин боттарының дылынга Акелдама азы «Ханныг шөл» деп адааннар.)

20[+]«А Ыдыктыг ырылар[†] номунда: „Аал-чурту ээн калзын, аңаа кым-даа чурттавазын“ база „Өске кижи ооң эрге-дужаалын эдилезин“ – деп бижээн болгай. 21Ынчангаш Дээрги Иисус бистиң-биле кады турар үеде, үргүлчү аравыска чораан өске-бир кижиден шилип алыр ужурлуг бис. 22[+][+]Ол кижи Иоанның улусту сугже суп турган үезинден эгелеп, Иисустуң бистиң мурнувуска дээрже көдүрүлгенинге чедир аравыска чоруп турган, Иисустуң катап дирилгенин бистиң-биле кады көрген херечи болзун».

23[+]Олар ийи кижини: Варсава деп өске аттыг, Иуст деп шолалыг Иосифти[†][*] база Матфийни саналдааннар. 24[+]Элчиннер: «Дээрги-Чаяакчы[†], кижи бүрүзүнүң сеткил-чүрээн билир болгай сен. Бо ийи кижиниң кайызын шилип алганыңны база 25бодунуң турар ужурлуг черинче чорупкан Иуданың орнунга кымның элчин бооп, бараан болур ужурлуун көргүс» – деп мөргүп турганнар. 26[+]Оон олар үлүгден тыртарга, үлүг Матфийге онаашкан. Ол арткан он бир элчинге немей он ийигизи деп санаттыра берген.

#### 2


Ыдыктыг Сүлдениң бадып келгени

1[+]Беженги хүннүң байырлалында шупту бүзүрээн улус чаңгыс бажыңга чыглып келген. 2Хенертен дээрден кедергей күштүг шуурганның шимээнинге дөмей ыыт дыңналгаш, оларның турган бажыңын дола берген. 3[+]Оларга оттуг дылдарга дөмей бир-ле чүве көзүлген соонда, ол дылдар аңгыланза-ла, кижи бүрүзүнүң кырынга чаңгыстап турупкан. 4[+][+]Олар шупту Ыдыктыг[†] Сүлдеге[†] бүргедипкеш, Ооң хайырлаан күжү-биле өске дылдарга чугаалап эгелээннер.

5Иерусалимге ол өйде Бурганга мөгеер дээш делегейниң чер-булуң бүрүзүнден чыглып келгилээн иудейлер база турган. 6Шимээн дыңнааш, хөй чон чыглып келген. Улус аймап-хөлзей берген, чүге дээрге кижи бүрүзү дыңнаарга, элчиннер[†] ооң төрээн дылында чугаалап турар болган. 7Кайгаанындан аайын тыппайн, олар аразында чугаалажы берген: «Бо чугаалап турар улус дөгерези Галилеядан[†] эвес чүве бе? 8Бистиң кижи бүрүзү-биле олар ооң төрээн дылынга чугаалашкан кылдыр канчап дыңнап турар апардывыс? 9Бистиң аравыста парфияжылар, мидийлер,[†] эламнар, Месопотамияның, Иудея биле Каппадокияның, Понт биле Асияның,[†] 10Фригия биле Памфилияның база Египеттиң[†] чурттакчылары, Ливияның Киринея хоорай чоогунда девискээриниң улузу, Римден келгеннер, 11[+]иудейлер-даа, прозелиттер-даа,[†][*] Криттиң чурттакчылары болгаш арабтар бар-дыр. Бис шуптувус олардан Бурганның өндүр улуг ажыл-херээниң дугайында төрээн дылдарывыска дыңнап турар-дыр бис!»

12Олар элдепсингенинден болгаш аймаараанындан: «Бо чүү болду?» – деп удур-дедир айтыржып турганнар. 13[+]А чамдык улус: «Олар арага ижип алгаш, эзирип калганнар-дыр» – деп кочулаан.


Пётрнуң чонга чугаазы

14Пётр өске он бир элчин-биле кады туруп келгеш, чонга чугаа кылып, дыңзыдыр мынча дээн: «Иудейлер[†] база Иерусалимниң бүгү чурттакчылары! Бо бүгү чүү чүвел дээрзин тайылбырлап берейн. Мени кичээнгейлиг дыңнап көрүңер. 15Бо улус, силерниң бодап турарыңар дег, эзирик эвес улус-тур, ам хүн үнгенден бээр чүгле үшкү шак ышкажыл[*]. 16[+]Бо дээрге харын Иоил медээчиниң[†] мынча дээн чүвези ол боор:

17[+]„Бурган[†] чугаалаан:
Сөөлгү хүннерде Бодумнуң Сүлдем-биле бүгү улусту бүргей аптар мен.
Силерниң оглу-кызыңар өттүр билип медеглеп эгелээр,
аныяк оолдарыңар онзагай көстүүшкүннер[†] көөр,
а кырганнар өттүр билген дүштер дүжээр.
18Мен ол хүннерде эр, кыс чалчаларымны безин Бодумнуң Сүлдем-биле бүргей аптар мен,
оон олар өттүр билип медеглей бээр.
19[+]Өрү дээрге база куду черге кайгамчык бадыткал демдектери –
хан[†], от болгаш дүргектелген ышты көргүзер мен.
20[+]Дээрги-Чаяакчының өндүр улуг болгаш бүгү улуска илдең шииткел хүнү[†] кээр бетинде,
хүн дүмбей караңгы бооп, ай хан өңнүг бооп хуула бээр.
21[+]Ынчан Дээрги-Чаяакчының адын кыйгырган кижи бүрүзү камгалал[†] алыр“.

22[+]Израиль[†] чон, мээң чугаам дыңна: Назарет чурттуг Иисус[†] дээрге Ону дамчыштыр кылган күчү-күштүг херектери-биле, кайгамчык чүүлдери-биле база бадыткал демдектери-биле „Мээң шилип алган Кижим-дир“ деп Бурганның шынзытканы Кижи ол турган. Ол бүгү силерниң араңарга болган болгаш, ону боттарыңар билир силер. 23[+][+]Иисусту силерниң холуңарга Бурганның бодап алганы-биле база баш удур көрүп кааны-биле хүлээдип бээрге, Ону бачыттыг улустуң холу-биле белдир-ыяшка[†] хере шаап өлүрдүңер. 24[+]Ынчалза-даа Бурган Ону катап диргискеш, өлүмнүң туттуруундан хостап кагды, чүге дээрге өлүм Аңаа күш четпес болган-дыр. 25[+]Давид[†] Христостуң[†] адындан мынча дээн:

„Дээрги-Чаяакчыдан үргүлчү карак салбайн чордум.
Ол мээң-биле-дир, ынчангаш тендиш дивес мен.
26Ынчангаш мээң чүрээм өөрүп-байырлаан,
мээң дылым Сени кезээде мактап, өөрээн база
мээң мага-бодум үргүлчү идегел-биле амыдыраар.
27[+]Сен мээң амы-тынымны өлүглер оранынга кагбас сен,
Сеңээ бердинген чалчаңның ирип каарын болдурбас-ла болгай сен!
28[+][+]Сен меңээ амыдыралче орукту айтып бердиң,
Сен мээң-биле кады турар болгаш, мени өөрүшкү-биле бүргээр сен!“

29[+]Ха-дуңма![†] Улуг өгбевис Давидке хамаарыштыр ол өлген база ону хөөржүткен дээрзин бүзүрелдии-биле чугаалап болур мен. Ооң чевээ бөгүнге чедир бисте бар-дыр. 30[+][+]Давид боду өттүр билип медеглээр чаяанныг болгаш, „Дүжүлгеңге үре-салгалыңның бирээзин олуртур мен“ деп Бурганның аңаа даңгыраглап аазаанын билир турган. 31[+]Ол Христостуң катап дирлирин база баш бурунгаар чугаалап турган: „Ол өлүглер оранынга артпаан, Ооң мага-боду чевегге[†] иривээн“.

32Бурган Иисусту катап диргискен, а бис шупту ооң херечилери болдувус! 33[+]Бурган Ону Бодунуң оң талазынче өрү көдүрүп алган, Иисус аазаан Ыдыктыг Сүлдени Адазындан алгаш, ам көрүп база дыңнап турарыңар чүвени силерже сиңниктир бүргээни ол-дур. 34-35[+]Давид боду дээрже өрү көдүртпээн, ынчалза-даа ол:

„Дээрги-Чаяакчы[†] мээң Дээргимге:
‘Дайзыннарыңны буттарың адаанга эккеп салбаан шаамда,
Мээң оң таламга олур’ – дээн“ – деп чугаалаан.

36Ынчангаш Бурган Иисусту Дээрги база Христос кылдыр шилээнин билип ал, израиль чон! А силер Ону белдир-ыяшка хере шаап турган-дыр силер».

37[+]Улус ону дыңнааш, сагыжы ыстап аарып, Пётрдан болгаш өске элчиннерден айтырганнар: «Ха-дуңма, бис ам чүнү кылыылы?»

38[+][+]Пётр мынча деп харыылаан: «Бачыттарыңар миннип, Бурганче эглиңер. Силерниң кижи бүрүзү Иисус Христостуң ады-биле сугже суктуруп, бачыттары дээш, өршээлден алзын, оон Ыдыктыг Сүлдени белек кылдыр алыр силер. 39[+]Ол бүгүнү силерге, үре-салгалыңарга, силерден ырак турар бүгү өске чоннарга, бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчының кый дээри бүгү улуска аазаан турган болгай». 40Пётр өске-даа хөй сөстер-биле оларны сагындырып, ээрежип дилээн: «Бо самыыраан салгалдың бузут-багындан адырлып, камгалалды хүлээп ап көрүңер!»

41Ооң суртаалын хүлээп алган бүгү улус сугже суктурган. Ол хүн бүзүрээннерниң санынга 3000 хире кижи немешкен. 42Бүгү бүзүрээннер элчиннерден өөрениринге, аралажып чыглырынга, эп-сеткилдиң чемин үлежип чииринге болгаш мөргүүрүнге[†] идепкейлиг киржип келгеннер.


Бүзүрээн улустуң чуртталгазы

43Кижи бүрүзү Бурганны хүндүлээн коргуушкунга алзыпкан, а элчиннер хөй кайгамчык демдектерни[*] кылып турган. 44[+]Бүзүрээннер дөгере кады туруп, оларның бүгү чүвези ниити турган. 45Олар боттарының ээлел черлерин болгаш эт-хөреңгизин саткаш, бүгү чединмес улузунга үлеп бергеннер. 46Хүн бүрүде олар Бурганның өргээзинге кады чыглып кээп, а оон бажыңнарынга өөрүшкү болгаш ак сагыш-биле эп-сеткилдиң чемин үлежип чип, 47Бурганны алгап-мактап турганнар. Бүгү чон оларны чүүлзүнген, а Дээрги-Чаяакчы оларның санынга камгалал алганнарны хүннүң-не немеп турган.

#### 3


Пётр биле Иоанның бертик-межел кижини экирткени

1Бир-ле катап Пётр биле Иоанн[†] мөргүл[†] шагында (хүн үнгенден бээр тоску шакта) Бурганның өргээзинче мөргүүр дээш бар чытканнар. 2[+]Төрүмелинден бертик-межел бир кижи турган чүве-дир. Ону улус хүннүң-не көдүрүп эккелгеш, Бурганның өргээзиниң Кайгамчык каас деп адаар хаалгазының чанынга олуртуп каарга, ол Бурганның өргээзинче кирген улустан хайырлал диленир турган.

3Кирер эжик аксынга Пётр биле Иоанны көрүп кааш, демги кижи олардан база дилени берген. 4Пётр биле Иоанн олче топтап көргеш: «Бисче көрем» – дээннер. 5Бертик-межел кижи олардан кандыг-бир чүве алырын кордап, топтап көрген. 6[+]Пётр ынчан: «Менде мөңгүн-даа, алдын-даа чок-тур, ынчалза-даа менде бар чүвени сеңээ берейн: Назарет чурттуг Иисус[†] Христостуң[†] адының күжү-биле туруп, кылашта!» – дээн. 7[+]Пётр ооң оң холундан туткаш, тургузуп кээри билек, бертик кижиниң таваңгайлары, дискектери күш кире берген. 8[+]Ол бут кырынга тура халааш, кылаштап эгелээн. Оон шурагылай аарак кылаштап база Бурганны алдаржыдып, олар-биле кады Бурганның өргээзинче кирип келген. 9Хамык улус ооң Бурганны алгап-мактап, кылаштап турарын көрүп каан. 10Бурганның өргээзиниң Кайгамчык каас хаалгазының чанынга хайырлал диленип олурган кижини олар танып кааннар. Ооң-биле болган чүүл улусту элдепсиндирип, кайгадыпкан.


Пётрнуң Бурганның өргээзинге чугаазы

11[+]Экирээн кижи Пётр биле Иоанндан салдынар ужур чок болган, а кайгап-хараан хамык улус Соломоннуң серизи[†] дээр черге оларны үглеп келген. 12Ону көргеш, Пётр мынча дээн: «Израиль[†] чон! Чүге ол чүүл дээш кайгап тур силер? Бис бо кижи кылаштай бээр кылдыр бодувустуң күжүвүс-биле база Бурганга бердингенивис-биле кылыпкан чүве дег, чүге бисче ынчаар кайгап тур силер? 13[+][+][+]Бистиң ада-өгбевистиң: Авраам,[†] Исаак[†] болгаш Иаковтуң[†] Бурганы Бодунуң Чалчазы Иисусту ынчалдыр алдаржыткан-дыр. А силер Иисусту рим эрге-чагыргага хүлээдипкеш, Ону хостаар деп турган Пилаттың мурнунга Оон ойталаан силер. 14[+]Ыдыктыг[†], чөптүг-шынныг Кижиден ойталааш, өлүрүкчүнү силерге хостап бээрин дилээн силер. 15Амыдыралдың Үнер дөзүн өлүрген силер! Ынчалза-даа Бурган[†] Ону өлүглер аразындан катап диргизип каан, а бис ооң херечилери бис. 16Бо кижини Иисустуң ады быжыктырган-дыр, чүге дээрге Ооң адының күжүнге бүзүрээн-дир бис. Көрүп турарыңар база билириңер бо кижини Иисуска бүзүрел[†] шуптуңарның мурнунга бүрүнү-биле экиртип кагды.

17[+]Ынчаарга, ха-дуңма,[†] силер-даа, силерниң баштыңчыларыңар-даа чүве билбезинден ынчаар кылганын билир мен. 18Бурган Бодунуң медээчилериниң[†] аксы-биле Христостуң хилинчек көөрүн баш бурунгаар медеглээш, бүгү чүвени ынчалдыр боттандырды-даа. 19Силерниң бачыттарыңар өршээттинзин дээш, ооңарны миннип, Бурганче эглиңер! 20Дээрги-Чаяакчы[†] ынчан силерге чаартыныышкынның үезин хайырлаар база Христос кылдыр шилип бергени Иисусту чорудуп бээр. 21[+]Бодунуң ыдыктыг медээчилерин дамчыштыр Бурганның үе-дүпте-ле баш бурунгаар медеглээни дег, бүгү чүвени катап тургузар үе келгижеге чедир, Иисус дээрлерге артар ужурлуг.

22[+]Моисей[†] мынча дээн болгай[*]:

„Бурганыңар Дээрги-Чаяакчы бодуңарның-на ха-дуңмаңар аразындан үнген мен ышкаш Медээчини силерге чорудуп бээр. Ол силерге чүнү-даа чугаалаар болза, тооп дыңнаар ужурлуг силер. 23[+]Ол Медээчини тооп дыңнавас кижи бүрүзүн, чонунуң аразынга амылыг арттырбайн, узуткап каар“.

24[+]Самуилден[†] эгелээш, бүгү медээчилер бо хүннерни баш бурунгаар медеглеп турган. 25[+]А силер – Бурганның ада-өгбеңер-биле чарган чагыг-керээзиниң[†] база медээчилерниң салгакчылары силер. Бурган ынчан Авраамга мынча дээн болгай: „Сээң үре-салгалың дамчыштыр чер-делегейниң бүгү аймак-чоннары ачы-буян алыр“. 26Бурган Бодунуң ынак Чалчазын катап диргискеш, Ол силерге ачы-буянын хайырлап, шуптуңарны бачыттыг оруктарындан чайлатсын дээш, Ону хамыктың мурнунда силерже чоруткан-дыр».

#### 4


Пётр биле Иоанн дээди иудей Чөвүлел мурнунда

1[+]Пётр биле Иоанн[†] чонга суртаалдап турда, оларга Бурганның бараалгакчылары,[†] Бурганның өргээзиниң таңныылдар даргазы болгаш саддукейлер чедип келген. 2Олар Пётр биле Иоанның чонну өөреткени дээш база Иисустуң ачызында өлүглер аразындан катап дирлип болурун суртаалдааны дээш хорадап турганнар. 3[+]Олар элчиннерни[†] тудуп хоругдааш, кежээ дүжүп, орайтаан боорга, эртенге дээр кара-бажыңнап кааннар. 4Ынчалза-даа суртаал дыңнааннарның хөйү Христоска[†] бүзүрей берген, а бүзүрээн улустуң саны 5000 чоокшулап турган.

5Даартазында хүндүс иудейлер даргалары, баштыңнар[†] болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчылары Иерусалимге чыглып келген. 6[+]Бурганның дээди бараалгакчызы Анна, а ол ышкаш Каиафа, Иоанн, Александр база дээди бараалгакчының төрел бөлүүнүң өске-даа кежигүннери аңаа турганнар. 7[+]Олар Пётр биле Иоанны боттарының мурнунга тургускаш, байысаап эгелээннер: «Кандыг күш-биле база кымның адындан бо бүгүнү кылган силер?»

8[+]Пётр ынчан, Ыдыктыг[†] Сүлдеге[†] бүргеткеш, мынча деп харыылаан: «Улус-чоннуң даргалары болгаш баштыңнар! 9[+]Бертик кижиге көргүскен буянывыс дээш бөгүн бистен харыы негеп, ону канчаар экирткенивисти айтырып турар болзуңарза, 10силер бүгүде база бүгү израиль чон билип алзын: силерниң белдир-ыяшка[†] хере шаап кааныңар, Бурганның өлүглер аразындан катап диргискени Назарет чурттуг Иисус[†] Христостуң ады-биле ол кижи мурнуңарда каң-кадык турар-дыр! 11[+]Иисус дээрге тудугжулар силерниң, херекчок дээш, октапканыңар, ынчалза-даа эң чугула апарган даш-тыр. 12[+]Камгалал[†] чүгле Оон кээр, бистиң ооң ачызында камгалал алырывыс дээш, кижи амытанга берип каан өске ат чырык черде чок».

13Пётр биле Иоанның дидимин көргеш, дээди иудей Чөвүлелдиң[†] кежигүннери кайгай берген, чүге дээрге ол ийи кижи эртем-билиг чок, бөдүүн улус дээрзин эскергеннер чүве-дир. А оон Пётр биле Иоанның Иисус-биле кады турганын билип алганнар. 14[+]Экирээн кижи элчиннер чанында турар боорга, олар удур чугаалаптар чүве тыппаан. 15Эрге-чагырга төлээлери ынчан Пётр биле Иоаннга Чөвүлел чыылган черден үнерин дужаагаш, аразында мынча деп сүмелешкеннер: 16«Бо улусту канчаар бис? Оларның кайгамчык чүүл кылганын Иерусалимниң бүгү чурттакчылары билир болгай, а бис ону меге деп шыдавас-тыр бис. 17Ынчаарга ол дугайында медээ чонга улам нептеревезин дээш, оларга Иисустуң адындан кымны-даа болза өөредирин хоруп каалы». 18Олар элчиннерни катап кыйгырткаш, кандыг-даа таварылгада Иисустуң ады-биле өөретпезин база Ооң адындан чугаалавазын дужааганнар. 19[+]Ынчалза-даа Пётр биле Иоанн: «Бодап көрүңер даан, Бурганга эвес, силерге чагыртырын Ол чүүлзүнер бе? 20Бис көрген болгаш дыңнаан чүвевис дугайында ыыттавайн барып шыдавас бис» – деп харыылааннар. 21[+]Иудей даргалар оларга кыжанып-кыжанып, хостап салыпканнар, а кеземче онаар аайын тыппааннар, чүге дээрге бүгү чон болган чүүл дээш Бурганны алдаржыдып турган. 22Кайгамчыктыы-биле экирээн кижиниң хары дөртен ажа берген турган чүве-дир.


Дидим болур дээш, бүзүрээннерниң мөргүлү

23Пётр биле Иоанны салыптарга, олар боттарының эш-өөрүнге баргаш, Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш баштыңнарның оларга чугаалаан бүгү чүвезин дамчыдып бергеннер. 24[+]Бүзүрээннер ону дыңнааш, шупту чаңгыс аай Бурганга ыыткыр мөргүп, мынча дээннер: «Чагырыкчывыс! Сен дээрни, черни, далайны болгаш өртемчейде бар бүгү чүвени чаяаган сен! 25Сен шагда-ла Ыдыктыг Сүлдең дамчыштыр бистиң өгбевис, Сээң чалчаң Давидтиң[†] аксы-биле мынча дээн сен:

„Чоннар чүге килеңнеп[†] хөлзеп турарыл,
аймактар чүге хоозун чүүлдер бодап турарыл?
26[+]Чер-делегейниң хааннары тура халчып, чагырыкчылар демнежип,
Дээрги-Чаяакчыга база Ооң шилип алганы Христоска удур
тулчуп үнер деп барган-дыр“.

27[+]Сээң шилип алган ыдыктыг Чалчаң Иисуска удур Иерусалимге Ирод биле Понтий Пилат[†] өске чоннар улузу[†] болгаш иудейлер-биле кады чогум-на ынчалдыр сүлчээ кылып, бөлүглежип турган болгай. 28Олар чыылгаш, Сээң күзел-сорууң болгаш эрге-чагыргаңның баш бурунгаар айыткан чүвезин боттандырган-дыр. 29[+]Дээрги-Чаяакчы[†], а ам оларның биске кыжанып турарын көрүп көрем. Сээң медээңни коргуш чок суртаалдаар күштү чалчаларың биске хайырлам. 30Аарыг кижилерни экиртип, Бодуңнуң күжүңнү көргүзем, Сээң ыдыктыг Чалчаң Иисустуң ады-биле кайгамчык демдектерден кылып көрем!»

31[+]Бүзүрээн улус мөргүп доозуптары билек, оларның чыылган чери сириңейни берген, а олар шупту Ыдыктыг Сүлдеге бүргеттиргеш, Бурганның медээзин дидими-биле медеглей бергеннер.


Бүзүрээннерниң бүгү чүвези ниити

32[+]Бүзүрээн улустуң сагыш-сеткил болгаш угаан-бодалы чаңгыс аай апарган. Оларның кайызы-даа бодунуң эт-хөреңгизин «чүгле бодумнуу-дур» дивээн, харын оларда бар бүгү чүве ниити болуп турган. 33Элчиннер Дээрги Иисустуң катап дирилгенин аажок күштүг херечилеп-ле турганнар, а Бурганның ачы-буяны оларның шуптузунда элбээ-биле бар болган. 34[+]Оларның аразынга чединмес кижилер турбаан, чүге дээрге ээлел черлиг азы бажыңныг улус өйлеп-өйлеп оозун садыпкаш, акшазын 35элчиннерниң бүрүн эргезинге хүлээдип берип турган. Ол акшаны кижи бүрүзүнге ооң хереглелин ёзугаар үлеп бээр турган.

36[+]Чижек кылдыр элчиннерниң Варнава (ол ат «Деткикчи» дээн уткалыг) деп адаары, Кипр чурттуг Иосиф[†] дээр левит кижи 37бодунуң эдилээн шөлүн садыпкаш, акшазын элчиннерге эккеп берген.

#### 5


Анания биле Сапфира

1Сапфира деп кадайлыг Анания дээр кижи база бодунуң эдилээн черин садыпкан. 2Ынчалза-даа акшазының кезиин бодунга арттырып алган, а кадайы ону билир турган. Анания арткан акшазын эккелгеш, элчиннерге[†] берипкен. 3А Пётр аңаа мынча дээн: «Анания, чер саткаш, алган акшаң чамдыызын чажырыптар база Ыдыктыг[†] Сүлдени[†] мегелептер кылдыр эрлик чүге чүрээңни ынчаар чагырып алганы ол? 4[+]Ээлел чери, ону садар бетинде, сээңии турбаан чүве бе? Садыпкаш, алган акшаң сээңии эвес чүве бе? Ынчаар кылырын чүге бодап алдың? Сен улусту эвес, а Бурганны мегелээн-дир сен». 5Ону дыңнааш, Анания, амы-тыны үстүп, кээп дүшкен. Ол дугайында дыңнаан бүгү улус аажок корткан. 6Аныяк эрлер туруп келгеш, ооң мага-бодун ажаарынга белеткээш, үндүрүп, орнукшудуп кааннар.

7Үш хире шак эрткенде, болган чүүл дугайында чүнү-даа билбес Ананияның кадайы бо чедип келген. 8Пётр Сапфирадан айтырган: «Чугаалап көрем, чериңерни ынча түңге садыпкан ийик силер бе?»

Оозу: «Ийе, ынчага» – деп харыылаан.

9Пётр ынчан аңаа мынча дээн: «Чүге силер Дээрги-Чаяакчының Сүлдезин шенээр деп дугуржуп алганыңар ол? Дыңна даан, ашааңны ажаап чораан улус эжик аксында келди, олар ам сени көдүрүп үндүре бээр». 10Ол-ла дораан Сапфира Пётрнуң мурнунга кээп дүжүп, амы-тыны үстү берген. Аныяк эрлер кирип келгеш, ооң өлүг чыдарын көргеш, мага-бодун үндүре бергеш, ашааның чанынга орнукшудуп кааннар. 11Бүзүрээннерниң дөгерезин база ону дыңнаан шупту улусту улуг коргуушкун хөме апкан.


Элчиннерниң кылганы кайгамчык чүүлдер

12[+][+]Элчиннер чон аразынга хөй-ле кайгамчык демдектерни кылганнар. Бүзүрээннер шупту Соломоннуң серизиниң[†] адаанга чыглып турган. 13Өске улустан кым-даа оларга каттыжарын дидинмээн, а чон оларны мактаар болган. 14Харын оон-даа хөй, улам хөй улус, эр-херээжени катай-хаара, Дээрги-Чаяакчыга бүзүреп, ындыгларның саны көвүдеп-ле олурган. 15[+]Ооң түңнелинде улус аарыг кижилерин, чаны-биле эртип бар чыткан Пётрнуң оода-ла хөлегези оларның кайы-бирээзинге дээптеринге идегээш, кудумчуже үндүрүп, аңаа дөжектерге чыттырып туруп берген. 16Ол чоок-кавыда хоорайлардан мөөң чон Иерусалимче сөктүп кээп, аараан-даа, буктарга[†] алыскан-даа кижилерин элчиннерге эккээрге, олар шупту экирий бээр болган.


Элчиннерни тудуп хоругдааны

17[+][+]А Бурганның дээди бараалгакчызының,[†] ооң чоок кижилериниң (а олар саддукейлерниң шажынчы бөлүүнүң улузу чүве-дир) адааргалы иштин ириде берген. 18[+]Олар элчиннерни тудуп хоругдааш, карачал чоннуң кара-бажыңынга суп каан. 19[+]Ынчалза-даа дүне када Дээрги-Чаяакчының төлээзи кара-бажың эжиин ажыткаш, оларны үндүре берген. 20Ол мынча дээн: «Бурганның өргээзиниң иштинге туруп алгаш, улуска чаа амыдырал дугайында, чүве арттырбайн, чугаалап бериңер!» 21Олар ону дыңнааш, эртен эрте Бурганның өргээзинче кирип, чонну өөредип эгелээннер. А Бурганның дээди бараалгакчызы болгаш ооң чоок кижилери чедип келгеш, дээди иудей Чөвүлелди[†] база Израильдиң баштыңнарын[†] дөгерезин чыггаш, элчиннерни эккелзин дээш, кара-бажыңче улус чорудупканнар.

22Ынчалза-даа айбычылар кара-бажыңга кээрге, элчиннер тывылбайн барган. Олар оон ээп келгеш, чүү болганын дыңнадып: 23«Кара-бажыңга кээп, көөрүвүске, хаалгазын ыяк быжыг дуглап каан, таңныылдар эжик аксында турар болду. Ынчалзажок ажыдыпкаш, оон кымны-даа тыппадывыс» – деп харыылааннар. 24Ындыг сөстер дыңнааш, Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш таңныылдар даргазы болган чүүлдүң аайын тып чадааннар. 25Оон бир кижи келгеш, оларга: «Кара-бажыңнап каан улузуңар Бурганның өргээзиниң шөлүнде чонну өөредип турлар!» – деп дыңнаткан. 26[+]Таңныылдар даргазы ынчан улузу-биле кады чоруткаш, элчиннерни эп-чөп-биле эккелген. Улуска даш-биле соктуруп кааптарындан корткаш, олар күш дөгевээн.


Дээди иудей Чөвүлелдиң хуралы

27[+]Таңныылдар элчиннерни эккелгеш, дээди иудей Чөвүлел мурнунга тургузупканнар. Бурганның дээди бараалгакчызы оларга: 28[+][+]«Ол Кижиниң ады-биле улус өөредирин бис шыңгыы хорудувус чоп. Ындыг-даа болза, өөредииңерни бүдүн Иерусалимни бир кылдыр нептереткеш, Ооң өлүмү дээш бурууну база бисче чууй каар-дыр силер» – дээн.

29[+]Пётр болгаш өске элчиннер мынча деп харыылаан: «Кижилерге эвес, а Бурганга колдадыр чагыртыр ужурлуг бис. 30Иисусту шаажылал ыяжынга хере шаап өлүрдүңер, а ада-өгбевистиң Бурганы Ону катап диргизип кагды. 31Израиль[†] чон бачыттарын билингеш, Бурганче эглип, өршээл алзын дээш, Бурган[†] Иисусту Баштыңчы болгаш Камгалакчы[†] кылдыр көргүзүп, Бодунуң оң талазынче өрү көдүрдү. 32[+][+]Ол бүгүнүң херечилери – бис-тир бис база Аңаа чагыртыр улуска Бурганның бергени Ыдыктыг Сүлде ол-дур».

33[+]Ону дыңнааш, Чөвүлел кежигүннери хорадаанындан өдү чарлы бер чазып, элчиннерни өлүрер дей бергеннер.

34[+]Оларның аразынга бүгү чонга хүндүлүг ном-хоойлу[†] тайылбырлакчызы Гамалиил дээр фарисей турган[*]. Ол дээди иудей Чөвүлелдиң мурнунга туруп келгеш, элчиннерни бичии када үндүрүптерин дужааган. 35Оон Гамалиил Чөвүлелге мынча дээн: «Израильчилер! Бо улусту канчаар деп турарыңарны хынамчалыг боданып көрүңер. 36Элээн каш чыл бурунгаар маңаа бодун өндүр улуг кижи кылдыр мегеленген Февда дээрзи турду чоп. Аңаа 400 хире кижи каттыжа берген болгай. Ынчалза-даа Февданы өлүрүп каарга, ону эдерген улус дөгере тарай халчы бергеш, сураг бардылар. 37[+]Ооң соонда чизе үезинде Галилея[†] чурттуг Иуда[†] келгеш, элээн хөй улус чыып алгаш, үймээн үндүрген ийик чоп. Ол база өлүртүп каан, а ону эдергеннер тарай халчы берген. 38[+]Ынчангаш ам силерге сүмем бо-дур: ол улуска дегбейн, сула салыптыңар. Бо херек кижилерден үнген болза, ол буурап дүжер. 39[+]А бир эвес ол Бургандан келген болза, оларны доктаадып шыдавас силер, харын Бурганга удур апаарыңар чадапчок».

40Олар Гамалиилдиң сүмезин хүлээп алгаш, элчиннерни кыйгырткаш, эттеп-эттеп, Иисустуң адын суртаалдаарын хорааш, салып чорудупканнар. 41[+]Элчиннер Иисус[†] дээш дорамчылал алырынга төлептиг болганынга өөрүп, дээди иудей Чөвүлелден чоруй барганнар. 42Олар хүн бүрүде Бурганның өргээзинге-даа, бажыңнар кезип-даа, «Иисус дээрге Христос-тур»[†] дээн Буянныг Медээни[†] улуска чедирип, суртаалдаарын уламчылап турганнар.

#### 6


Чеди дузалакчыны шилип алганы

1[+]Бүзүрээн улустуң саны улам көвүдеп турда, оларның аразында грек дылдыг иудейлер тус черниң иудейлеринге чарбыттынып эгелээннер. «Хүн бүрүнүң чемин үлеп турда, бистиң дулгуяк херээженнеривисти[†] бо чер чурттуглар тоовайн баар-дыр» – деп, грек дылдыглар чугаалаар болган. 2Он ийи элчин[†] ынчан арткан бүгү бүзүрээннерни чыылдыргаш, мынча дээннер: «Бурганның медээзин суртаалдаар ажыл-херээвисти каапкаш, аъш-чем үлелгезинче сагыш салыр харыывыс чок-тур. 3[+]Ынчангаш силерниң араңардан Ыдыктыг[†] Сүлде[†] болгаш мерген угаанга бүргеткен, эки мөзүлүү билдингир чеди кижиден шилип ап көрүңер, ха-дуңма.[†] Бо албан-хүлээлгени оларга дагзыр бис. 4А боттарывыс үргүлчү мөргүп, Бурганның медээзин суртаалдап тураалы».

5[+][+]Ол саналды шупту чыылган улус чүүлзүнгеш, Иисуска бүзүрелге[†] бүргеткен, Ыдыктыг Сүлдеге башкарткан кижи болур Стефанны, ол ышкаш Филиппти, Прохорну, Никанорну, Тимонну, Парменни болгаш Антиохия чурттуг прозелит[†] Николайны шилип алганнар. 6[+]Ол улусту элчиннер мурнунга тургузуптарга, элчиннер оларга холдарын дегзип, мөргүп турганнар[*]. 7[+]Бурганның медээзи тарап-ла турган, Иерусалимде бүзүрээннер саны улам көвүдеп-ле орган. Бурганның бараалгакчыларының[†] аразында безин хөй улус бүзүрелге чагырты берген.


Стефанны тудуп хоругдааны

8Бурганның авыралы[†] болгаш күжү бүргээн демги Стефан дээр кижи чон аразынга өндүр улуг кайгамчык демдектерни кылып турган. 9«Кулданыгдан хосталганнар синагогазы»[†] дээр синагоганың чамдык кежигүннери: Киринеядан, Александриядан, Киликиядан болгаш Асиядан[†] келген иудейлер Стефанга удурланып, ооң-биле маргыжа бергеннер. 10[+][+]Ынчалза-даа Стефан чугаалай бээрге, мерген угаанга болгаш ооң аксы-сөзү-биле чугаалап турган Сүлдеге удурланыр харык чок болганнар. 11[+]Олар ынчан чамдык улусту Стефанга удур нүгүл кылып: «Бис ооң Моисейни[†] база Бурганны бак сөглеп турганын дыңнадывыс» – дээр кылдыр бүдүү көгүдүп алганнар. 12Олар ынчалдыр чонну, баштыңнарны[†] болгаш ном-хоойлу[†] тайылбырлакчыларын хөлзедиптерге, демгилери келгеш, Стефанны тудуп хоругдааш, дээди иудей Чөвүлелче[†] аппарганнар. 13[+]Меге херечилерни эккеп тургузуптарга, олар мынча дээннер: «Бо кижи ыдыктыг өргээ[†] биле хоойлуну доктаамал бак сөглеп келди. 14[+][+]Бис ооң: „Назарет чурттуг Иисус[†] бо өргээни бузуп кааптар база Моисейниң биске арттырып каан чаңчылдарын өскертиптер“ – деп турганын дыңнаан бис». 15Дээди иудей Чөвүлелде бүгү улус Стефандан карак салбайн кайгап олурган болгаш, ооң арны, дээрниң төлээзиниң[†] арны дег, чырып келгенин көрүп каан.

#### 7


Дээди иудей Чөвүлелге Стефанның чугаазы

1Бурганның дээди бараалгакчызы[†] ынчан оон: «Ол буруудадыышкыннар шынныг бе?» – деп айтырган.

2[+]Стефан мынча деп харыылаан: «Ха-дуңма[†] болгаш адалар! Мени дыңнаңарам. Алдарлыг Бурган[†] бистиң өгбевис Авраамга[†] ол Месопотамияга чурттап турган өйде, ооң Харранче көже бээриниң мурнуу чарыында, кээп көзүлген. 3[+]Бурган кээп көзүлгеш, аңаа мынча дээн: „Бодуңнуң чуртуңну база төрелдериңни каапкаш, Мээң айтып бээрим черже чорувут“. 4[+]Оон Авраам халдейлерниң чуртундан чорупкаш, Харранга чурттай берген. Ооң ачазы мөчээн соонда, Бурган Авраамны силерниң ам чурттап турарыңар бо черже көжүрүпкен. 5[+][+]Ол Авраамга хуу өнчү кылдыр улдуң хире-даа черни маңаа бербээн. Ынчалза-даа ол үеде Авраамга ажы-төл турбаан-даа болза, Бурган бо чуртту аңаа болгаш ооң үре-салгалынга ээлээр чер кылдыр бээрин аазаан. 6[+]Бурган аңаа мынча дээн: „Сээң үре-салгалың хары чуртче көжүртүпкен улус боор-дур. Олар аңаа 400 чыл иштинде кулданыг болгаш дарлал адаанга чурттап кээр-дир“. 7[+]Бурган улаштыр мынча дээн: „Ынчалза-даа Мен оларны дарлаан чонну шиидер мен. Оон олар ол чурттан чоруй баар база бо черге Меңээ мөгейип бараалгаар“. 8[+][+][+]Ооң соонда Ол Авраам-биле кыртыжап демдектээр ёзулал-биле шынзыткан чагыг-керээ[†] чарган. Ынчангаш Авраам Исаактың[†] адазы апаргаш, оглун ооң төрүттүнгенинден сески хүнде кыртыжап демдектээн. Ооң соонда Исаак – Иаковтуң[†] адазы, а Иаков – он ийи улуг өгбениң адазы апарган.

9[+]Демги улуг өгбелер бичии дуңмазы Иосифке[†] адааргааш, ону Египетче[†] кул кылдыр садыпканнар. Ынчалза-даа Бурган ооң-биле кады болган. 10[+]Ол Иосифти бүгү айыыл-халаптан адыргаш, аңаа мерген угаанны база Египеттиң хааны фараоннуң эки хамаарылгазын берген. Фараон[†] Иосифти бүгү Египеттиң база бодунуң ордузунуң чагырыкчызы кылып каан. 11Оон бүгү Египетке болгаш ханаан черге аш-чут эгелеп, аажок улуг айыылды халдаткан. Бистиң өгбелеривис чиир чем тыппайн турган. 12[+]Египетте тараа барын дыңнааш, Иаков бистиң өгбелеривис болур оолдарын ынаар чорудупкан. Оларның Египетке бир дугаар барганы ол чүве-дир. 13[+]А олар ийиги удаа кээрге, Иосиф ам-на акыларынга бодунуң адын адап, ажыттынган, оон фараон база Иосифтиң төрелдерин билип алган. 14[+]Ооң соонда Иосиф бодунуң ачазы Иаковту болгаш чеден беш кижи санныг бүгү төрелдерин эккелдирип, улус чорудупкан. 15[+][+]Иаков Египетке чедип келген. Аңаа ол-даа, бистиң өгбелеривис-даа өлгүжеге чедир чурттааннар. 16[+]Оларның мага-боттарын Сихемче дедир аппаргаш, Авраамның Эммор деп кижиниң оолдарындан ол черге садып алганы чевегге[†] орнукшудуп кааннар.

17[+]Бурганның Авраамга берген аазаашкыны күүсеттинер үе чоокшулаан тудум, Египетте бистиң чоннуң саны дыка көвүдеп олурган. 18[+]А Египетти ол аразында Иосифти билбес чаа хаан чагыра берген. 19[+]Ол хаан бистиң чонну кара сагыштыы-биле ажыглап, ада-өгбевисти каржызы-биле дарлап келген. Ол чаа төрүттүнген чаштарны безин үндүр октаарынче албадап, оларны өлүмге чыгап турган. 20[+]Ындыг өйде Моисей[†] – Бурганга тааржыр чаш төл – төрүттүнген. Баштайгы үш айда ону ачазының бажыңынга ажаап өстүрген. 21[+]А чаш төлдү үндүр октаар ужурга таварышканда, ону фараоннуң уруу тып алгаш, бодунуң оглу дег азырап доруктурган. 22Моисей Египеттиң бүгү-ле мерген угаанын шиңгээдип алгаш, ажыл-херекке, чугаа-сөске аажок салым-чаяанныг кижи болган.

23Ол дөртен харлапкаш, ха-дуңмашкы израиль чонга душкаш кээрин шиитпирлээн. 24[+]Оларның бирээзин бастып турарын көргеш, Моисей дора көрдүрген кижиге болчуп, ооң өжээнин негеп, египет кижини өлүрүп каан. 25Моисей Бурганның ону еврейлерге камгалал[†] бээри-биле ажыглап турарын бодунуң чону билип каар боор деп бодаан, ынчалза-даа олар билбээн. 26Даартазында, еврейлер аразында чокшуп турда, ол чедип келгеш, оларны эптештирерин кызып: „Ха-дуңмашкы улус эртип, чүге бот-боттарыңарны хомудадып турарыңар ол?“ – дээн. 27Ынчалза-даа эжин хомудаткан кижи Моисейни ыңай идипкеш: „Кым сени бистиң даргавыс болгаш шииткекчивис кылып каан чүвел? 28[+]Азы дүүн египет кижини өлүргениң дег, мени база өлүрериң ол бе?“ – дээн. 29[+][+]Ону дыңнааш, Моисей мадиан черже дезипкен. Ол аңаа өске черден келген даштыкы кижи болуп чурттай бергеш, ийи оолдуг апарган.

30[+]Дөртен чыл эрткен соонда, Синай даг[†] эдээнде ховуга, Моисейниң мурнунга, хып турар чадаң ыяш чалбыыжынга Дээрги-Чаяакчының төлээзи көстүп келген. 31Ону көрүп кааш, Моисей аажок кайгап, топтап көөрү-биле чоокшулап келгеш, Дээрги-Чаяакчының үнүн дыңнап каан: 32[+]„Мен – сээң ада-өгбеңниң Бурганы, Авраам, Исаак болгаш Иаковтуң Бурганы-дыр мен“. Моисей кортканындан сириңейнип, чадаң ыяшче караан көдүрерин дидинмээн. 33[+]Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа мынча дээн: „Будуңда кеткен идииң уштуп ал. Базып турар чериң ыдыктыг чер-дир[†]. 34[+]Египетте Мээң чонумну дарлап турарын көрдүм, ооң уё-човуурун дыңнадым. Ону хостаар дээш, бадып келдим. Ам сени Египетче айбылап чорудуп тур мен“. 35[+]Ол Моисей болза еврейлерниң: „Кым сени дарга болгаш шииткекчи кылып каан чүвел?“ – деп чугаалааш, хүлээп көрбээн кижизи болган, ындыг-даа болза Бурган ону чадаң ыяшка көзүлген дээрниң төлээзин[†] дамчыштыр оларга дарга база хостакчы кылдыр чорудуп берген.

36[+]Египеттиң черинге, Кызыл далайга база дөртен чыл дургузунда ээн кургаг ховуга кайгамчык чүүлдер болгаш көскү демдектер кылып тургаш, еврейлерни Египеттен үндүре берген Моисей ол болган. 37[+]Израиль[†] чонга: „Бурган бодуңарның-на ха-дуңма чонуңар аразындан мен ышкаш медээчини[†] илередип бээр[*]“ – дээн демги-ле Моисей ол болган. 38[+]Ээн кургаг ховуга чыылган чонга Бурганның төлээзиниң Синай дагга аңаа ажыдып берген чүвезин чугаалаан кижи ол болган. Дээрги-Чаяакчының дириг сөстерин биске дамчыдып бээри-биле хүлээп ап тура, өгбелеривис-биле кады турган кижи ол болган.

39[+]Ынчалза-даа өгбелеривис аңаа чагыртырындан ойталап, хүлээп көрбээннер база сеткилинде Египетче эгли бергеннер. 40[+]Олар Ааронга[†] мынча дээннер: „Бисти баштаар бурганнардан кылып бер че, бисти Египеттен үндүрүп эккелген демги Моисейниң канчап барганын билбес-тир бис“. 41[+]Олар ынчан бугажык хевирлиг дүрзү-бурган[†] кылып алгаш, аңаа өргүл салгаш, боттарының холу-биле кылган чүвезиниң мурнунга өөрүп-байырлап турганнар. 42[+]А Бурган өгбелеривистен хая көрнү бергеш, оларның сылдыстарның аг-шериин бурганчыдып, мөгеер чоруун соксатпайн, каапкаш барган. Медээчилерниң номунда ону мынчаар бижээни дег боттанган:

„Израиль чон! Ээн кургаг ховуга дөртен чыл дургузунда
Меңээ янзы-бүрү өргүлдер кылган ийик сен бе?
43[+][+]Силер Молохтуң[†] чадырын,
бурганыңар Ремфанның сылдызын – мөгеер дээш, кылып алганыңар дүрзү-бурганнарны ап алгаш чордуңар чоп.
Ынчангаш Мен силерни Вавилон[†] ындынче шөлүптер мен“.

44[+][+]Ээн кургаг ховуга өгбелеривиске Ужуражылга майгыны[†] турган. Ону Бурганның Моисейге берген айтыышкынын ёзугаар база аңаа көргүскен үлегери-биле кылган чүве-дир. 45[+][+]Өгбелеривис ол майгынны Моисейден хүлээп алгаш, Нуннуң оглу Иисустуң башталгазы-биле өске чоннарның черинге эккелгеш, ол черни эжелеп алганнар, чүге дээрге Бурган ол чоннарны өгбелеривистиң мурнундан үндүр сывырып турган. Демги майгын ол чуртка Давидтиң[†] хааннаан үезинге чедир арткан. 46[+][+]Бурган Давидче ээ көрүнген, а ол израиль чоннуң Бурганынга өргээ[†] тудар чөпшээрел бээрин Оон дилээн. 47[+]А Ооң ол өргээзин Соломон[†] туткан. 48[+]Ындыг-даа болза, Дээди Өрүкү Бурган кижи холу-биле туткан өргээлерге чурттавас, ол дугайында Бурган медээчизин дамчыштыр мынча дээн:

49„Дээр – Мээң дүжүлгем, чер – бут салыр ширтээм.
Меңээ кандыг өргээ тудуп берип шыдаар силер? – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. –
Мээң дыштаныр черим каяа туруп боорул?
50[+]Ол бүгүнү Мээң холум чаяаган эвес чүве бе?“

51[+][+][+][+]Чөрүү хейлер! Бурганның мурнунга чүрээ болгаш кулаа-биле арыг эвестер![†] Үргүлчү-ле Ыдыктыг[†] Сүлдеге[†] удурланып чоруур-дур силер, өгбелериңер кандыг чораан ийик, силер база ындыг силер. 52[+]Өгбелериңерге истедип сүрдүрбээн чаңгыс-даа медээчи турган ийикпе? Чөптүг-шынныг Кижиниң чедип кээрин баш бурунгаар медеглээн улусту олар өлүрүп турду, а ам силер Ооң Бодун садыпкаш, өлүрүп кагдыңар. 53[+]Бурганның төлээлеринден Ооң ыдыктыг хоойлузун[†] алдыңар, ынчалза-даа аңаа чагыртпайн бардыңар!»


Стефанны даш-биле соп өлүргени

54[+]Иудей даргалар ону дыңнааш, хорадаанындан диштерин кыжырадып турганнар. 55[+]А Стефан Ыдыктыг Сүлдеге бүргедипкеш, дээрже топтап көргеш, Бурганның өндүр чырыын болгаш Ооң оң талазында турар Иисусту көрүп каан. 56[+][+]Ынчан ол: «Дыңнаңар, мен аңгайтыр ажыттына берген дээрни болгаш Бурганның оң талазында турар Кижи амытан Оглун[†] көрүп тур мен» – дээн.

57Олар ынчан кулактарын дуглап, дыңзыдыр алгыржыпканнар, оон Стефанче хөме шурай бергеннер. 58[+][+]Олар ону хоорай даштынче үндүр сөөрткеш, даш-биле соп эгелээннер. Ону буруудаткан херечилер каъттангыларын Савл дээр аныяк эрниң буттарының баарынга каап, кадартып кааннар. 59[+]Олар Стефанны даш-биле соп турда, Стефан: «Дээрги Иисус[†]! Мээң амы-тыным хүлээп ап көр!» – деп мөргүп турган. 60[+][+]Оон дискектенип олуруп алгаш, дыңзыг үн-биле: «Дээрги-Чаяакчы, бо бачыды дээш оларны буруудатпайн көрем!» – деп чугаалаан соонда, Стефанның амы-тыны үстү берген.

#### 8


Бүзүрээн улусту истеп сүргени

1[+][+][+]Савл Стефанны өлүргенин деткээн чүве-дир. Ол хүнде Иерусалимниң христиан ниитилелинге[†] удур аажок улуг истеп сүрүүшкүн эгелээн болгаш, элчиннерден[†] өске, бүзүрээн улустуң шуптузу Иудея биле Самарияже[†] тарап чоруй барган. 2Бурганга бердинген улус Стефанны ажаап кааш, ооң ажыын ажып, ыы-сыызын төп пат болганнар. 3[+]А Савл бүзүрээннерни чок кылыр дээш кызыдып эгелээн: ол бажыңнарны эргий кезип, эр, херээжен улусту тудуп хоругдааш, кара-бажыңче киир октап турган.


Филипптиң Самарияга суртаалдааны

4[+]А тарап чоруткан улус чедип барган черлеринге Буянныг Медээни[†] суртаалдап турган. 5[+]Биеэги бир Филипп Самарияның кол хоорайынга келгеш, Христос[†] дугайында суртаалдап эгелээн. 6Чон Филипптиң чугаазын дыңнааш база ооң кылып турары кайгамчык чүүлдерин көргеш, олче кичээнгей салып эгелээн. 7[+]Чүге дээрге хөй-ле букшуураан улустуң буктары[†] алгы-кышкы-биле үнүп, хөй-ле чартыктаан, бертик-бежел улус экирип турар болган. 8Ол хоорайның чурттакчылары аажок өөрээннер.

9А ооң мурнунда-ла ол хоорайга Симон дээр кижи чурттап чораан, ол бодун өндүр улуг кижи мен деп чугаалап, илби-шидизи-биле самарий чонну кайгадып турган. 10Бүгү улуг-биче улус ону магадап дыңнап: «Бо кижиде Бурганның Өндүр улуг деп адаан күжү бар-дыр» – деп турганнар. 11Ол бодунуң илби-шидизи-биле хамыкты кайгадып шаг болган болгаш, улус ону тооп дыңнаар турган. 12Ынчалза-даа хоорайның чурттакчылары Бурганның Чагыргазы[†] болгаш Иисус[†] Христостуң дугайында суртаалдаан Филиппке бүзүрей берген соонда, хөй эр, херээжен улус сугже суктуруп алган. 13[+]Симон база бүзүрей бергеш, сугже суктуруп алган. Ол үргүлчү-ле Филипптен чыда калбайн эдерип, ооң кылып турганы өндүр улуг кайгамчык демдектерин көргеш, магадаар болган.

14[+]Самарияның чурттакчылары Бурганның медээзин хүлээп алганын дыңнааш, Иерусалимге турган элчиннер оларже Пётр биле Иоанны[†] чорудупкан. 15[+]Олар баргаш, чаа бүзүрээн улус Ыдыктыг[†] Сүлдени[†] алыр кылдыр, олар дээш мөргүй бергеннер. 16[+][+]Чүге дээрге бүзүрээннер Дээрги Иисустуң ады-биле сугже суктуруп-даа алган болза, Ыдыктыг Сүлде оларның кайызынче-даа бадып келбээн турган. 17[+]Ынчан Пётр биле Иоанн оларга холдарын дээскен, оон олар Ыдыктыг Сүлдени хүлээп алган. 18Элчиннер улуска холдарын дегзирге-ле, Ыдыктыг Сүлдениң бадып кээп турарын көрүп кааш, Симон элчиннерге акша саналдап: 19«Холдарым дээскеним кижиже Ыдыктыг Сүлде бадып кээр кылдыр, меңээ база ындыг күштен бериңерем» – деп дилег кылган.

20А Пётр аңаа мынча дээн: «„Бурганның белээн акша-биле садып ап шыдаар мен“ деп бодапкан болзуңза, акшаң сээң-биле кады хайлып чиде берзин! 21Бистиң бараан болуушкунувуска киржир үлүг-хууң чок-тур, чүге дээрге сээң чүрээң Бурганның мурнунга шынчы эвес-тир. 22[+]Ол бузудуң дээш, бурууң билин база Дээрги-Чаяакчыга тейле, канчап билир, Ол ындыг бодалдарыңны өршээр чадавас. 23Ажыг адааргал иштиң долганын база кара сагышка туттурганыңны көрүп тур мен».

24[+]Симон ынчан: «Силерниң чугаалааныңар ышкаш, хайлып чиде бербес кылдыр, мен дээш Дээрги-Чаяакчыга мөргүп көрүңер» – деп харыылаан.

25[+]А элчиннер ол черге боттарының херечи болган бүгү чүвезин улуска чугаалап, Дээрги-Чаяакчының медээзин суртаалдааш, Иерусалимче ээп келгеннер. Орук ара олар Самарияның хөй-ле суурларынга Буянныг Медээни медеглеп чорааннар.


Филипп биле эфиоп дүжүмет

26[+]А Филиппке Дээрги-Чаяакчының төлээзи мынча дээн: «Дораан мурнуу чүкче, Иерусалимден Газа хоорай баар кагдынган ээн орукче чорувут». 27[+]Ол дораан чорупкан. Ынчан бир-ле эфиоп кижи[*] – Эфиопияның[†] кандакиязы дээр кадынның дүжүмеди болгаш ооң эртине-байлааның кадагалакчызы – Бурганга мөгейип, Иерусалимге четкеш келген соонда, 28ол-ла орук-биле чанып олурган. Эфиоп бодунуң чуузазынга[†] саадапкаш, Исайя[†] медээчиниң[†] номун номчуп чораан.

29[+]Ыдыктыг Сүлде Филиппке мынча дээн: «Чуузага чеде бергеш, ооң чаны-биле базып олур».

30Филипп чуузага чеде бергеш, дүжүметтиң Исайяны номчуп турарын дыңнап каан. «Номчаан чүүлүңерниң утказын билип турар-дыр силер бе?» – деп, Филипп айтырган.

31[+]«Кандыг-бир кижи тайылбырлап бээр болза дээрден башка, канчап билип алыр кижи мен?» – деп, демгизи харыылааш, чуузага кады олурарынче Филиппти чалаан. 32Дүжүметтиң Бижилгеден номчуп олурган черинде мынча дээн болган:

«Дөгерери-биле аппар чыдар дөтпе-хураган[†] дег,
дүгүн кыргыыр дээн хойнуң үн үндүрбези дег, ол аксын ажытпаан.
33[+]Ону дора көрүп, чөптүг шииткел кылбааннар.
Ооң салгалының дугайында кым чугаалап шыдаарыл?
Ону чер кырынга амылыг арттырбаан болгай».

34Дүжүмет Филипптен: «Айтып берип көрем, медээчи мында кымның дугайында чугаалаан чоор: бодунуң дугайында бе азы өске кандыг-бир кижи дугайында бе?» – деп айтырган.

35[+]Филипп ынчан тайылбыр кылып, Бижилгениң ол черинден эгелээш, Иисус дугайында Буянныг Медээни аңаа медеглей берген. 36-37Чоруп-ла оргаш, олар сугга чедип келгеннер. Дүжүмет мынча дээн: «Көрем, суг бо-дур. Мээң сугже суктуруп аарымга чүү шаптыктап турарыл?»[*] 38Ол чуузазын доктаадырын дужааган. Оон Филипп биле дүжүмет сугну сүзүп кире бээрге, Филипп ону сугже суккан. 39[+]Олар сугдан үнүп кээрге, Дээрги-Чаяакчының Сүлдези Филиппти алгаш барган[*]. Дүжүмет бодунуң оруун өөрүшкү-маңнайлыг уламчылап чорупкан, а Филиппти ооң соонда черле көрүп көрбээн. 40[+]А Филипп Азот хоорайга чеде хона бергеш, оон Кесарияга чеде бергижеге чедир, таварып эрткени бүгү хоорайларга Буянныг Медээни суртаалдап чораан.

#### 9


Савлды Бурганче ээлдиргени

1[+][+]Ол аразында Савл Дээрги Иисустуң өөреникчилеринге[†] кыжанып, оларның амы-тынынга чедерин бар шаа-биле кызып турган. Ол Бурганның дээди бараалгакчызынга[†] чеде бергеш, 2Дамаскының синагогаларынга[†] көргүзери-биле бижээн чагааларны дилеп алган. Иисустуң өөредиин эдерген улусту Савл Дамаскыдан тып алыр болза, оларны эр-херээжен деп ылгавайн, хүлүп-бектээш, Иерусалимче эккеп болур деп чөпшээрелди чагааларда берген болган.

3[+]Савл Дамаск хоорайже чоокшулап бар чыдырда, хенертен ону дээрден чырык хөме чырыдыпкан. 4Ол черже кээп ушкаш: «Савл! Савл! Мени чүге истеп сүрүп тур сен?» – дээн үн дыңнап каан.

5Ол: «Силер кым силер, Дээрги?» – дээн.

Үн: «Мен – сээң истеп сүрүп турарың Иисус[†]-тур мен – деп харыылаан[*]. – 6А ам туруп келгеш, хоорайже чорувут. Аңаа баарыңга, сээң ам чүнү кылыр ужурлууңну улус чугаалап бээр».

7[+]Савл-биле кады чораан улус дылдары көжүп калган турган: олар үннү дыңнаарын дыңнааннар, ынчалза-даа кымны-даа көрбээннер. 8Савл черден туруп келген, а карактарын ажыдыптарга, ол чүнү-даа көрбес апарган бооп-тур. Ынчангаш ооң-биле кады чораан улус ону холундан четкеш, Дамаскыже аппарганнар. 9Ооң карактары үш хүн дургузунда согур хевээр турган, ынчан ол чүнү-даа ижип-чивээн.

10[+][+]Дамаскыга Иисуска бүзүрээн Анания дээр кижи турган. Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа ажыдыышкын[†] кылып: «Анания!» – дээн.

Оозу: «Дээрги-Чаяакчы, мында мен!» – деп харыылаан.

11[+]Дээрги-Чаяакчы аңаа мынча деп айыткан: «Бо дораан Дорт дээр кудумчуга бар, оон Иуданың[†] бажыңындан Тарс хоорай чурттуг Савл дээр кижини айтыр, ол ам ында мөргүп турар-дыр. 12Савл Менден ажыдыышкын алган: чедип келгеш, холдарын аңаа дээскеш, ооң карактарын экиртип бээр Анания дээр кижини көрген».

13Анания мынча деп харыылаан: «Дээрги-Чаяакчы, мен ол кижи дугайында база Иерусалимде Сээң улузуңга удур ооң кылганы эңдерик бузуттуг-бак үүлгедиглер дугайында хөй улустан дыңнаан мен. 14А бээр кээрде, ол Сээң адыңга бүзүрээр бүгү улусту тудуп хоругдаар эргени Бурганның дээди бараалгакчызындан дилеп алгаш, чедип келген-дир».

15[+][+]Ынчаарга Дээрги-Чаяакчы аңаа: «Ынаар бар, чүге дээрге ол кижи – Мээң шилип алган савам-дыр. Ол Мээң адымны өске чоннарның, хааннарның болгаш израиль чоннуң мурнунга медеглээр. 16[+]Мээң адым ужун ооң ам кайы хире хилинчек көөрүн Бодум аңаа айтыр мен» – дээн.

17[+]Анания чорупкаш, ол бажыңче кире бергеш, Савлга холдарын дээскеш: «Дуңмам Савл! Бээр кел чоруңда, сеңээ уткушкан Дээрги Иисус сээң карактарың катап көре берзин дээш база Ыдыктыг[†] Сүлде[†] сени бүргезин дээш, мени сенче чорудупту» – дээн. 18Ол дораан Савлдың карактарындан балык казырыы дег чүве адырлып кээп дүшкен соонда, ооң согуру эттине берген. Ол туруп келгеш, сугже суктуруп алган. 19[+]А ооң соонда Савл чемненип аарга, күжү катап эглип келген.


Савлдың Дамаскыга суртаалдааны

Савл Иисустуң өөреникчилери-биле кады Дамаскыга каш хонган. 20Ол синагогаларга Иисус дээрге Бурганның Оглу дээрзин дораан суртаалдап эгелээн. 21[+]Ону дыңнаан улус шупту кайгап: «Иерусалимге Иисуска бүзүрээн улусту чок кылырын кызып турган кижи ол эвес чүве бе? Оларны тудуп хоругдааш, Бурганның дээди бараалгакчыларынче аппаар дээш, ол бээр кел чораан эвес чүве бе?» – деп турганнар. 22[+][+]А Савлдың чугаазы улам күштүг, улам барымдаалыг болу берип, Иисус дээрге Христос[†] дээрзин ол шынзыдарга, Дамаскыда чурттаан иудейлер удурланыр аайын тыппайн турган.

23[+]Элээн үр үе эрткенде, иудейлер ону өлүрер дээш, сүлчээ кылганнар. 24Ынчалза-даа Савл оларның ол сагыжын билип каан. Олар ону өлүрер дээш, дүн-хүн дивейн, хоорай хаалгазын[†] кадаргаш турупканнар. 25[+]А Савлдың өөреникчилери дүне када келгеш, ону аргаан хааржакка олурткаш, хоорай ханазының кырынче көдүргеш, ооң артынче бадырыпканнар.


Савл Иерусалимде

26Савл Иерусалимге келгеш, Иисустуң өөреникчилеринге каттыжып аарын оралдашкан. Ынчалза-даа олар шупту ооң өөреникчи апарганынга бүзүревейн, коргар болганнар. 27[+][+]Варнава ынчан ону эдертип алгаш, элчиннерге[†] келгеш, Савлдың орукка чорааш, Дээрги-Чаяакчыны көргенин, Бурганның ооң-биле канчаар чугаалашканын база Иисустуң ады-биле ооң Дамаскыга кайы хире дидим суртаалдаанын оларга чугаалап берген. 28Савл олар-биле кады артып калгаш, Иерусалимни хостуг эргий кезип, Дээрги-Чаяакчының ады-биле дидим суртаалдап турган. 29[+]Ол грек дылдыг иудейлер-биле чугаалажып тургаш, олар-биле маргыжыпкан, а олар ону өлүрер деп барганнар. 30[+]Бүзүрээннер ону билип кааш, Савлды Кесарияже аппаргаш, оон Тарсче чорудупканнар.

31Бүгү Иудеяга, Галилеяга[†] база Самарияга[†] христиан ниитилелге[†] амыр-тайбың дүжүп, ол быжыгып олурган. Бүзүрээн улус Дээрги-Чаяакчыны хүндүлеп, Оон коргуп чурттаар боорга база Ыдыктыг Сүлде оларны сорук киирерге, өөреникчилерниң саны көвүдеп кел-ле чыткан.


Пётрнуң Энейни экирткени

32Хоорайларны эргий кезип чорааш, Пётр Лиддада чурттаан бүзүрээн улуска душчуп чеде берген. 33Ол аңаа мунчурап аарааш, сес чыл дургузунда дөжээнден турбайн чыткан Эней дээр кижини тып алган. 34[+]Пётр ол кижиге: «Эней! Иисус Христос сени экиртир деп тур. Тургаш, дөжээң дүрүп ал» – дээн. Эней ол-ла дораан туруп келген. 35Лидда биле Шароннуң бүгү чурттакчылары ооң экирээнин көргеш, Дээрги-Чаяакчыга бүзүрей бергеннер.


Пётрнуң Тавифаны диргискени

36[+][+]Иоппия хоорайга Иисустуң бир кыс өөреникчизи турган. Ооң адын Тавифа азы «Элик» дээр турган. Ол буянныг херектер кылып, ядыыларга хөй хайырлал берип чораан кижи чүве-дир. 37Ол хүннерде Тавифа аарааш, өлген болган. Ооң мага-бодун чуггаш, бажыңының кырыкы өрээлинче салып кааннар. 38А Лидда Иоппияның чоогунга турган, ынчангаш бүзүрээннер Пётрнуң Лиддада келгенин дыңнааш, олче ийи кижи чорудупкаш: «Дораан биске кээп көрүңер!» – деп ээрежип дилээннер.

39Пётр дөгертингеш, олар-биле кады чорупкан. Ол чедип кээрге, ону кырында өрээлче киире бергеннер, а бүгү дулгуяк кадайлар ону үглеп келгеш, олар-биле кады турган үезинде Эликтиң даарап берген хөйлеңнерин болгаш өске-даа хевин ыы-сыылыг көргүзүп турганнар. 40[+][+]Пётр оларның дөгерезин өрээлден үндүрүпкеш, дискек кырынга олура дүшкеш, мөргүп эгелээн. Оон өлген кижиже эргилгеш: «Тавифа, туруп кел!» – дээн. Тавифа карактарын ажыдып келгеш, Пётрну көрүп кааш, ковайып келген. 41[+]Пётр олче холун сунгаш, тургузуп алган. Оон ол бүзүрээннер болгаш дулгуяк кадайларны кый депкеш, Тавифа дириг дээрзин оларга көргүскен. 42Ол болуушкун бүгү Иоппияга билдингир апарган болгаш, хөй улус Дээрги-Чаяакчыга бүзүрей берген. 43А Пётр Иоппияга элээн хөй хүн чурттаан. Ол алгы-кеш эттээр Симоннуң бажыңынга турган.

#### 10


Корнилийге Бургандан келген ажыдыышкын

1Кесарияга Корнилий деп аттыг, рим шеригниң Италий дээр батальоннуң чүс шериг баштыңчызы кижи турган. 2[+]Ооң боду-даа, өг-бүлези-даа Бурганны аажок хүндүлээр, Аңаа бердинген улус турган. Ол ядыыларга хөй хайырлал бээр, Бурганга үргүлчү мөргүүр кижи чүве-дир. 3[+]Бир-ле катап, хүн үнгенден бээр тоску шак үезинде, Бурган[†] аңаа ажыдыышкын[†] кылган. Аңаа чедип келгеш: «Корнилий!» – дээн Бурганның төлээзин[†] ол тода көрүп каан.

4[+][+]Корнилий корга берип, олче көрүнгеш: «Дээрги-Чаяакчы[†], чүү ирги?» – дээн.

Бурганның төлээзи: «Мөргүлдер[†] болгаш ядыыларга хайырлалдарыңны Бурган бодап алган-дыр. 5Ам Пётр деп адаткан Симонну эккээр кылдыр, Иоппияже улустан айбылавыт. 6[+]Ол кижи далай эриинде бажыңныг алгы-кеш эттекчизи Симон сугда турар-дыр»[*] – деп харыылаан. 7Корнилий-биле чугаалашкан Бурганның төлээзи чоруй баарга, ол бодунуң ийи чалчазын болгаш бодунуң чанынга турар хүлээлгелиг, Бурганга бердинген бир шеригни кый деп алган. 8Ол чүү болганын, чүве арттырбайн, чугаалааш, оларны Иоппияже чорудупкан.[*]


Пётрга Бургандан келген ажыдыышкын

9[+]Даартагы хүннүң дүъш үезинде, ол улус хоорайга чоокшулап кел чыдырда, Пётр бажың кырынче мөргүп үне берген. 10Ол аштааш, чемнениксей берген. Чем хайнып турар аразында, аңаа Бургандан ажыдыышкын келген. 11Пётр аңгайтыр ажыттына берген дээрни база дөрт ужундан агаарга тудуп алгаш, черже бадырып олурар улуг пөске дөмей бир-ле чүвени көрүп каан. 12Ол пөсте янзы-бүрү дөрт даванныг-даа, соястаар-даа дириг амытаннар база азырал эвес куштар бар болган. 13Оон бир-ле үн дыңналып, аңаа: «Пётр, туруп келгеш, оларны дөгергеш, чи» – дээн.

14[+]Ынчалза-даа Пётр: «Черле хоржок, Дээрги-Чаяакчы! – деп харыылаан. – Мен кажан-даа бужар, арыг эвес[†] чүве чип көрбээн мен».

15[+]Үн ынчан база катап чугаалааш, аңаа мынча дээн: «Бурганның арыглап каан чүвезин арыг эвес дивейн чор». 16Үш удаа ынчанган соонда, пөс катап дээрже көдүрлүп үне берген.

17Пётр Бургандан ол чүү уткалыг ажыдыышкын болганын аайын тыппайн турда, Корнилийниң айбылаан улузу Симоннуң бажыңы кайдазын айтырып четкеш, хаалга чанынга доктаай бергеннер. 18Олар: «Пётр деп аттыг Симон мында бар бе?» – деп ыыткыр айтырганнар.

19[+]Пётр Бургандан ажыдыышкын дугайында боданып турар аразында, Ыдыктыг[†] Сүлде[†] аңаа мынча дээн: «Симон, сени үш кижи дилеп тур. 20Доп-дораан адаанче дүже бер. Олар биле иудейлерниң аразында кандыг-даа ылгал кылбайн, ол улус-биле кады чорувут, чүге дээрге оларны Мен чоруттум».

21Пётр адаанче дүжүп келгеш, ол улуска: «Дилеп турар кижиңер мен-дир мен. Кандыг херектиг келдиңер?» – дээн.

22[+]Олар мынча деп харыылаан: «Бисти Бурганга бердинген база Оон коргар, бүгү иудейлерниң хүндүлээри Корнилий дээр чүс шериг баштыңчызы кижи чорутту. Аңаа Бурганның ыдыктыг төлээзи силерни бодунуң бажыңынче чалап алгаш, чугаа-сөзүңерни дыңнаарын дужааган-дыр». 23Пётр ынчан оларны бажыңче чалааш, аалчыларын ашкарып-чемгерген.


Пётр Корнилийниң бажыңында

Даартазында хүндүс Пётр дөгертингеш, олар-биле кады чорупкан, Иоппиядан чамдык бүзүрээннер база ону эдерип чорупканнар. 24Оон бир хүн эрткенде, олар Кесарияга чедип келгеннер. Корнилий төрелдерин болгаш чоок эш-өөрүн чыып алгаш, оларны манап турган. 25[+]Пётр бажыңче кирип олурда, Корнилий ону уткааш, ооң мурнунче кээп дүжүп, мөгейген. 26[+]Ынчалза-даа Пётр ону көдүргеш: «Туруңар! Мен анаа кижи-дир мен» – дээн. 27Оон ол Корнилий-биле чугаалашпышаан, бажыңче кирип келгеш, ында хөй улус чыылганын көрүп каан.

28[+]Пётр оларга мынча дээн: «Иудей кижиниң өске аймак-чон улузу-биле харылзажыры база оларның бажыңынга кирери хоруглуг дээрзин билир силер. Ынчалза-даа Бурган меңээ „Кымны-даа бужар, арыг эвес деп болбас ужурлуг сен“ деп айыткан. 29Ынчангаш мени чалап, улус кээрге, удур чүве чугаалавайн, чедип келдим. Мени чүге келдирткениңерни ам айтырып көрейн».

30Корнилий мынча дээн: «Мен дөрт хүн бурунгаар, бо өйде[*], бажыңымга мөргүп олурган мен, тоску шак үези турган чүве. Хенертен мээң мурнумга чайынналчак чырык хептиг кижи көстүп келген. 31Ол мынча дээн: „Корнилий, Бурган мөргүлүңнү дыңнаан-дыр база ядыыларга хайырлалдарыңны бодап турар-дыр. 32Ынчангаш Пётр деп аттыг Симонну сүрдүрүп, Иоппияже улустан чорудувут. Ол далай эриинде бажыңныг алгы-кеш эттекчизи Симон сугда аалдап турар-дыр“. 33Мен ол дораан силерни сүрдүрүп, улус чорудуптум, чедип келгениңер кончуг эки-дир. Дээрги-Чаяакчының силерге: „Чугаала“ – деп дужааган бүгү чүвезин дыңнаар дээш, бис ам шупту мында, Бурганның мурнунда турарывыс бо-дур».


Пётрнуң Буянныг Медээни суртаалдааны

34[+]Пётр ынчан чыылган улуска чугаалап эгелээн: «Бурган улусту ылгай көрбес дээрзин ам-на билдим. 35[+]Кандыг-даа чоннуң иштинден Ону хүндүлээр база чөптүг чорукту барымдаалаар улус Ооң сеткилинге кирер-дир. 36[+]Бурганның израиль чонга чорудуп бергени медээ дугайында билир силер. Амыр-тайбың дугайында Буянныг Медээзин[†] Ол бүгүдениң Дээргизи Иисус[†] Христостуң[†] аксы-биле медегледи. 37[+]Иоанның[†] суртаалдааны сугже суктуруушкун соонда, Галилеядан[†] эгелээш, бүгү Иудеяга чүү болуп турганын билир силер. 38[+][+]Бурган Назарет чурттуг Иисусту шилип алгаш, Ыдыктыг Сүлде биле күштү Аңаа хайырлаан. Бурган Иисус-биле кады болган, ынчангаш Иисус буянныг херектер кылып, эрликтиң салдарынга алыскан улустуң дөгерезин экиртип, чер болганга чоруп турган. 39Бис Иисустуң иудейлер чуртунга база Иерусалимге кылып турган бүгү чүүлдериниң херечилери бис. Иудейлер[†] Ону шаажылал ыяжынга кадай шаап өлүргеннер.

40Ынчалза-даа Бурган Иисусту үшкү хүнде катап диргискеш, Ону улуска көстү бээр кылыпкан. 41Бүгү чон эвес, а бис, Бурганның баш удур шилип алган херечилери, Ону көрдүвүс. Ол катап дирлирге, Ооң-биле кады аштанып-чемненип турдувус. 42[+]Иисус биске улус-чонга суртаалдаарын дужааган: Бурганның дириглерни-даа, өлүглерни-даа шиитсин дээш салып кааны шииткекчи – Ол Боду дээрзин херечилээр ужурлуг бис. 43[+]Бүгү медээчилер[†] Ооң дугайында херечилеп, Аңаа бүзүрээн кижи бүрүзүнүң бачыттарын Ооң ады-биле өршээрин бадыткап турганнар».

44Пётр ону чугаалап турда-ла, ооң суртаалын дыңнап турган бүгү улусче Ыдыктыг Сүлде бадып келген. 45Пётр-биле кады келген кыртыжап демдектеткен бүзүрээннер Бурганның Ыдыктыг Сүлдени өске чоннар улузунга[†] белек кылдыр бергенин көргеш, кайгап калганнар. 46[+]Чүге дээрге олар дыңнаарга, демги улус билдинмес дылдарда чугаалажып, Бурганны алдаржыда берген чүве-дир.

Пётр ынчан мынча дээн: 47[+]«Бо улус Ыдыктыг Сүлдени бис ышкаш алды чоп! Ындыг болганда, оларның сугже суктурарын[†] хоруп болур бе?» 48[+]Пётр оларга Иисус Христостуң ады-биле сугже суктурарын дужааган. Оон демги улус Пётрдан ам-даа каш хүн иштинде олар-биле артарын дилеп турганнар.

#### 11


Иерусалимде христианнарга Пётрнуң чугаазы

1Өске чоннар улузу[†] база Бурганның медээзин хүлээп алганын элчиннер[†] болгаш Иудеяда бүзүрээн улус дыңнап каан. 2[+]Ынчангаш, Пётр Иерусалимге чедип кээрге, чамдык кыртыжап демдектеткен бүзүрээннер ону буруудады берген. 3[+]Олар: «Сен кыртыжап демдектетпээн улус бажыңнарынче кирип, олар-биле кады чемнендиң» – деп турганнар.

4Пётр ынчан болган чүүлдү бирден бирээ чокка чугаалап эгелээн: 5[+]«Мен Иоппия хоорайга мөргүп олургаш, Бургандан ажыдыышкын[†] алдым. Дөрт ужундан туткаш, дээрден бадырып олурар улуг пөске дөмей бир-ле чүве көрдүм. Ол чүве меңээ чоокшулап кээрге, 6ынаар бакылапкаш, азырал болгаш черлик дөрт даванныг-даа, соястаар-даа дириг амытаннарны, азырал эвес куштарны көрүп кагдым. 7Оон меңээ: „Пётр, туруп келгеш, оларны дөгергеш, чи“ – дээн үн дыңнап кагдым. 8Мен: „Черле хоржок, Дээрги-Чаяакчы[†]! Мен кажан-даа бужар азы арыг эвес[†] чүве чип көрбээн мен“ – деп харыыладым. 9[+]Дээрден үн база катап чугаалады: „Бурганның арыглап каан чүвезин арыг эвес дивейн чор“. 10Болган чүүл үш катап катаптады. Оон ол бүгү дээрже катап көдүрлүп үне берди. 11Таптыг-ла ол өйде бистиң аалдап турганывыс бажыңга Кесариядан менче чоруткан үш кижи чедип келди. 12[+]Ыдыктыг[†] Сүлде[†] меңээ ол улус биле бистиң аравыста кандыг-даа ылгал кылбайн, олар-биле кады чоруурун айытты. Бо алды бүзүрээн ха-дуңмавыс[†] база мени эдерип чорупту, оон бис Корнилийниң бажыңынга чеде бердивис. 13[+]Ол биске бодунуң бажыңынга Бурганның төлээзин[†] көргенин чугаалады. Бурганның төлээзи аңаа: „Пётр деп аттыг Симонну сүрдүрүп, Иоппияже улустан чорудувут. 14Сени болгаш бүгү өг-бүлеңни камгалаар сөстерни ол сеңээ чугаалап бээр“ – дээн болду.

15[+]Мен чугаалап эгелээримге, Ыдыктыг Сүлде, эгезинде бисче ышкаш, оларже база бадып келди. 16[+]Мен ынчан Дээрги Иисустуң: „Иоанн[†] улусту сугже суп турган, а Бурган[†] силерни Ыдыктыг Сүлдеже сугар-дыр“ – дээнин сактып келдим. 17[+]Ынчангаш Дээрги Иисус[†] Христоска[†] бүзүрей бээривиске, биске бергени белээн Бурган өске чоннар улузунга база берген болганда, Аңаа удурланыр хире чүү ындыг кижи мен?»

18Ону дыңнааш, олар оожургай берип, Бурганны алдаржыдып: «Өске чоннар улузу база мөңге амыдыралды[†] алзын дээш, Бурган оларга база бачыттарын миннип, Бодунче эглип кээр арганы хайырлаан-дыр» – дижип турганнар.


Антиохияның христиан ниитилели

19[+]Стефан өлген соонда эгелээн истеп сүрүүшкүннерден дескеш, тарай берген бүзүрээннер Финикия,[†] Кипр болгаш Антиохияга чеде бергеннер[*]. Олар Буянныг Медээни[†] чүгле иудейлерге медеглеп чорааннар. 20Ындыг-даа болза, оларның Кипрде болгаш Киринеяда чурттаан чамдыызы Антиохияга келгеш, Дээрги Иисус дугайында Буянныг Медээни өске чоннар улузунга база медеглеп турганнар. 21Дээрги-Чаяакчының күжү олар-биле кады болуп, дыка хөй улус бүзүрээш, Дээрги-Чаяакчыже эгли берген.

22[+]Ол дугайында чугаа-соот Иерусалимниң христиан ниитилелинге[†] дыңналырга, олар Антиохияже Варнаваны чорудупкан. 23Варнава ынаар четкеш, Бурганның ол улуска көргүскен авыралын[†] көргеш, аажок өөрүп, Дээрги-Чаяакчыга сеткилдиң ханызындан бердинер база шынчы боор кылдыр оларны сорук киирип турган. 24[+]Чүге дээрге Варнава болза Ыдыктыг Сүлдеге база бүзүрелге[†] бүргеткен, буянныг кижи чүве-дир. Дыка хөй улус Дээрги-Чаяакчыны эдерип, Аңаа бүзүрей берген. 25[+]Варнава оон Тарсче Савлды дилеп чорупкаш, 26ону тып алгаш, Антиохияга эккелген. Олар аңаа христиан ниитилелге бүдүн чыл дургузунда артып калгаш, дыка хөй улусту өөредип турганнар. Иисуска бүзүрээн улусту эң баштай Антиохияга христианнар деп адай берген[*].

27[+]Ол өйде Антиохияже Иерусалимден Бурганның медээчилери[†] чеде берген. 28[+][+][+]Оларның бирээзи, Агав дээр кижи, туруп келгеш, Сүлдеге башкарткаш, бүгү делегейге улуг аш болурун медеглээн (ол аш-чут Клавдий императорнуң[†] үезинде болган чүве-дир)[*]. 29Бүзүрээн кижи бүрүзү ынчан бодунуң шыдаар шаа-биле Иудеяда ха-дуңмаларынче дузаламчы чорударын шиитпирлээн. 30Олар ынчалдыр кылгаш, чыып алган акшазын Варнава биле Савлды дамчыштыр Иудеяда христиан ниитилелдиң удуртукчуларынче чорудупканнар.

#### 12


Иаковту өлүргени, Пётрну тудуп хоругдааны

1Барык ол өйде Ирод хаан[†][*] христиан ниитилелдиң[†] чамдык улузун истеп сүрүп эгелээн. 2[+][+]Ол Иоанның[†] акызы Иаковту[†] хылыш-биле шанчып өлүрерин дужааган. 3[+]Иудейлерге[†] ол чорук тааржырын көргеш, Пётрну база тудуп хоругдап алган (ынчан Хаарган далганнар байырлалының[†] хүннери турган чүве-дир). 4[+]Ирод Пётрну тудуп хоругдааш, ону кара-бажыңче киир октааш, ээлчег бүрүзү дөрт кижилиг болур дөрт бөлүк шеригге ону ээлчежип кадарарын дужааган. Чүге дээрге Ирод Хосталыышкын байырлалының соонда ону шиидери-биле чон мурнунче үндүрүп кээр бодаан. 5[+]Пётрну кара-бажыңга суккаш, кадартып каан, а бүзүрээннер Пётр дээш Бурганга бар шаа-биле мөргүп турганнар.


Пётрну хостааны

6Иродтуң ону чон мурнунче үндүрүп кээр деп турганы хүннүң бүдүүзүнде дүне Пётр ийи илчирбе-биле демирледип алгаш, ийи шериг аразынга удуп чыткан, а кара-бажыңның эжиин таңныылдар кадарып турган. 7[+][+]Хенертен Дээрги-Чаяакчының төлээзи чедип келгеш, кара-бажың иштин чайынналдыр чырыдыпкан. Дээрниң төлээзи[†] Пётрнуң быктынче идип, ону оттурупкаш: «Дүрген тур» – дээрге, илчирбелер Пётрнуң холдарындан кээп дүшкен. 8Дээрниң төлээзи Пётрга: «Идик-хевиң кедип ал» – дээрге, ол кеттинип алган. Оон дээрниң төлээзи: «Каъттангыдан дуй эштипкеш, мээң соомдан чорувут» – дээн. 9Дээрниң төлээзиниң кылып турар хамык чүүлү херек кырында болуп турарын билбейн, Пётр ону эдерип үнүп келген. «Дүш көрген боор мен» деп, ол бодап чораан.

10[+]Бирги болгаш ийиги ээлчегниң таңныылдарының чаны-биле эрткеш, олар хоорайже үнер демир хаалгага чедип келгеннер. Хаалга боду-ла ажыттына берген, а олар үнүп келгеш, бир кудумчу дургаар кылаштап чорупканда, дээрниң төлээзи хенертен чоруй барган. 11[+]Пётр миннип келгеш, мынча дээн: «Ам ылап шын билдим: Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң төлээзин чоруткаш, мени Иродтуң холундан база иудей чоннуң меңээ онаар боор деп манап турганы шаажылалдан камгалаан-дыр».

12[+]Пётр ону медереп билгеш, Марк деп ады база бар Иоанның авазы Марияның[†] бажыңынче чорупкан. Аңаа хөй чон чыылгаш, мөргүп турган чүве-дир. 13Пётр хаалганы соктаптарга, Рода дээр чалча кыс дыңнаалап үне халаан. 14Ол Пётрнуң үнүн танып кааш, өөрээнинден хаалганы ажыдарын-даа уттупкаш, дедир хире халааш: «Пётр хаалга аксында тур!» – дээн.

15[+]Улус: «Сээң угааның анаа эвес-тир» – дээннер.

А Рода: «Мээңии шын» – дээш турар болган.

Улус аңаа: «Ол болза ону карактаан дээрниң төлээзи боор» – дээннер[*]. 16Ол аразында Пётр хаалганы соктап-ла турган. Хаалганы ажыдыпкан улус ону көрүп кааш, аажок кайгаан. 17[+]Оларже ыыттаваңар деп холу-биле айыткаш, Пётр Дээрги-Чаяакчының кара-бажыңдан ону канчаар үндүргенин чугаалааш: «Ол дугайында Иаковка[*] база өске-даа бүзүрээн улуска дыңнадыңар» – дээн. Оон ол өске черже чоруй барган.

18Хүн үнүп кээрге, шериглер аразынга улуг хөлзээзин үнген: кым-даа Пётр-биле чүү болганын билбес болган. 19Ирод ону дилеп эгелээш, тып чадаан болгаш таңныылдарны байысаагаш, оларны шаажылаарын дужааган. Ооң соонда Ирод Иудеядан Кесарияже чорупкаш, аңаа артып калган.


Иродтуң өлгени

20Ол үеде Ирод Тир биле Сидоннуң чурттакчыларынга аажок килеңнээн[†] турган. А олар хаанның кол чалчазы болур Власт дээр кижини бодунуң талазынче элзедип алгаш, чаңгыс эп-сеткил-биле хаанга чеде бергеш, эптежип алырын дилээннер, чүге дээрге оларның чуртун аъш-чем-биле Иродтуң чурту хандырып турган чүве-дир. 21Ужуражыр кылдыр доктааткан хүнде Ирод хаан хевин кеткеш, дүжүлгезинге саадапкаш, чыылган чонга чугаа чугаалаан. 22А чон: «Ол дээрге кижиниң эвес, а Бурганның үнү-дүр!» – деп алгыржып эгелээн. 23[+][+]Ирод Бурганны алдаржытпайн барган, ынчангаш Дээрги-Чаяакчының төлээзи ол дораан ону чылча берипкен. Ол курттарга диригге-ле чиртип, өлүп калган.

24[+]А Бурганның медээзи улам күш кирип, нептереп турган. 25[+][+]Варнава биле Савл оларга онааган даалганы күүсеткеш, Иоанн Маркты эдертип алгаш, Иерусалимче ээп келгеннер[*].

#### 13


Варнава биле Савлдың бараан болуушкуну

1[+][+][+]Антиохияның христиан ниитилелинге[†] Бурганның медээчилери[†] болгаш башкылар: Варнава, Нигер деп өске ады база бар Симеон, Киринея чурттуг Луций, Ирод чагырыкчы-биле кады кижизиттирип өскен Манаил болгаш Савл олар турганнар. 2[+][+]Олар Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп база шээрленип турда, Ыдыктыг[†] Сүлде[†] мынча дээн: «Варнава биле Савлды меңээ аңгылап бериңер, Мээң оларны кылзын деп айытканым ажыл-херээнче барзыннар». 3Медээчилер болгаш башкылар ынчан шээрленип, мөргүп алгаш, Варнава биле Савлга холдарын дээскеш, оларны чорудупканнар.


Кипрге суртаал

4Ыдыктыг Сүлдениң айбылап чорутканы ийи элчин[†] Селевкияже бада бергеш, оортан Кипр ортулукче эжиндирип чорупканнар. 5[+]Олар Саламин хоорайга келгеш, аңаа иудей синагогаларга[†] Бурганның медээзин суртаалдааннар. Иоанн[†] Марк база олар-биле кады чоруп, дузалап турган.

6[+]Олар ортулукту өттүр эрткеш, Паф хоорайга келгеннер. Аңаа оларга караң көрнүр еврей, меге медээчи Вариисус таваржы берген. 7Ол Римден томуйлаан ортулук чагырыкчызы Сергий Павелдиң чоок кижизи турган. Чагырыкчы угаанныг кижи болган. Ол Бурганның медээзин дыңнаксааш, Варнава биле Савлды келдиртип алган. 8Ынчалза-даа Элима[*] (ол атты очулдурарга, «Караң көрнүр кижи» дээн уткалыг) чагырыкчыны бүзүрелден[†] астыктырар дээш кызып турган. 9[+]Савл (ооң Павел деп ады база бар турган) ынчан Ыдыктыг Сүлдеге бүргедипкеш, Элимаже топтап көргеш, мынча дээн: 10«Эй, кара сагыжы, бузуду бажын ашкан хей, эрликтиң оглу, бүгү-ле буянныг чоруктуң дайзыны! Дээрги-Чаяакчының шын оруктарындан улусту астыктырарын черле соксавас сен бе? 11Дыңнап көр, Дээрги-Чаяакчының холу сенче көдүрүлген-дир, ам согурара бергеш, элээн үеде хүн чырыы көрбес сен». Ол дораан дүмбей караңгы Элиманы хөме аптарга, ол оруун баштап бээр кижи дилеп, ыңай-бээр кылаштап эгелээн. 12Болган чүүлдү көргеш, Дээрги-Чаяакчының өөредиин кайгап-хараан чагырыкчы бүзүрей берген.


Павел биле Варнава Асияда

13[+]Павел болгаш ону эдерген улус Пафтан эжиндирип чоруткаш, Памфилияның черинге эрикче дүшкеш, Пергия хоорайга келгеннер. Аңаа Иоанн Марк олар-биле чарылгаш, Иерусалимче чана берген. 14А олар Пергиядан оруун уламчылап үнгеш, Писидияда Антиохия хоорайга чедип келгеш, амыр-дыш хүнүнде[†] синагогаже кирип, аңаа олуруп алганнар. 15[+]Моисейниң[†] хоойлузу[†] болгаш медээчилерниң номнарындан номчулгалар кылган соонда, синагога даргалары оларга мындыг сөс дамчыткан: «Ха-дуңма,[†] силерде чонну быжыктырар медээ бар болза, чугаалап көрүңер».

16Павел ынчан туруп келгеш, чүве чугаалаар дээнин холу-биле айыткаш, мынча дээн: «Израиль[†] чон база Бурганга мөгеер өске улус, мени дыңнаңар! 17[+]Бо израиль чоннуң Бурганы бистиң өгбелеривисти шилип алган. Бистиң чонувус Египетке[†] чурттап турда, Бурган[†] оларны өстүрүп-көвүдеткеш, Бодунуң холунуң күжү-биле ол чурттан үндүре берген. 18[+][+]Дөртен хире чыл дургузунда Ол ээн кургаг ховуга оларны шыдажып келген[*]. 19-20[+][+][+]Бурган Ханаанга[†] чеди аңгы өске чонну хыдып каапкаш, оларның черин израиль чонга 450 чыл иштинде өнчү кылдыр берип каан. Оон Самуил[†] медээчиниң үезинге чедир Бурган оларга баштыңчылар[†] берип келген[*]. 21[+][+]Ооң соонда чон бодунга хаандан бээрин дилээрге, Бурган оларга Вениаминниң[†] аймаандан үнген Кистиң оглу Саулду[†] берген. Саул дөртен чыл чагырган. 22[+][+]Оон Бурган ону дүжүлгеден дүжүргеш, оларга хаан кылдыр Давидти[†] берген. Ол дугайында Бурган: „Мээң сеткилимге кирер кижини – Иессейниң[†] оглу Давидти тып алдым. Ол Мээң күзел-соруумну күүседир“ – деп херечилээн. 23А Бурган, Бодунуң аазааны дег, Израильге Давидтен укталган Камгалакчы[†] Иисусту хайырлаан.

24[+]Иисустуң чедип кээриниң бетинде, Иоанн бүгү израиль чонга бачыттарын миннип, Бурганче ээлгениниң бадыткалы кылдыр оларның сугже суктурар ужурлуун суртаалдап турган. 25[+]Бодунга даандырган ажыл-херекти төндүрүп тура, Иоанн мынча дээн: „Силер мени кым деп бодап тур силер? Чок, манап турар Кижиңер эвес-тир мен. Ол мээң соомда кээр, а мен Ооң идииниң шидиишкинин безин чежеринге төлеп чок мен“.

26Ха-дуңма, Авраамның[†] салгакчылары база силерниң араңарда Бурганга мөгеер өске улус! Бисче камгалалдың бо медээзин чоруткан-дыр! 27[+][+]Иерусалимниң чурттакчылары болгаш оларның даргалары Иисусту танывайн баргаш, шиидип каан. Амыр-дыш хүнү кээрге-ле, номчуп турар медээчилерниң номнарында сөстерни ындыг янзылыг боттандырганы ол. 28[+]Иисусту өлүмге шиитки дег, кандыг-даа буруу Оон тыппаан-даа болза, олар Пилаттан Ону өлүрерин дилеп турганнар. 29[+]Ооң дугайында Бижилгеде баш бурунгаар чугаалаан бүгү чүвени боттандырган соонда, олар Иисусту шаажылал ыяжындан дүжүргеш, чевег-куйга[†] салып кааннар. 30[+]Ынчалза-даа Бурган Ону өлүглер аразындан катап диргизиптерге, 31[+][+]ол бүгүнүң мурнунда Ооң-биле кады Галилеядан[†] Иерусалимге келген улуска Иисус[†] хөй хүннер дургузунда чедип кээп турган. Ам олар – израиль чоннуң мурнунга Ооң херечилери-дир.

32-33[+]Бурган бистиң өгбелеривиске берген аазаашкынын оларның ажы-төлү болур биске, Иисусту катап диргискеш, күүсеткен деп турар Буянныг Медээни[†] силерге медеглээнивис бо. Ол дугайында ийиги Ыдыктыг ырыда мынчаар бижээн: „Сен – Мээң Оглум сен, Мен бөгүн Сээң Адаң апардым!“ 34[+][+]Ооң мага-боду кажан-даа иривезин дээш, Иисусту өлүглер аразындан катап диргискениниң дугайында Бурган мынчаар чугаалаан: „Мен силерге Давидке аазааным ыдыктыг база ынаныштыг ачы-буянымны бээр мен“. 35[+]Өске Ыдыктыг ырыда Ол мынча дээн: „Сеңээ бердинген Чалчаңның ирий бээрин болдурбас сен“.

36[+]Давид бодунуң үезинде Бурганның күзел-соруун чогудуп, бараан болуп турган, оон мөчээн. Ону ооң өгбелери-биле кады хөөржүдүп каан, ооң мага-боду ирий берген. 37А Бурганның катап диргискен Кижизи ириишкинден чайлаан! 38[+]Ынчангаш, ха-дуңма, Иисус Христосту[†] дамчыштыр бачыттарыңарны өршээрин медеглеп тур бис, ону билип ап көрүңер. 39[+][+]Бүзүрээн кижи бүрүзү Моисейниң хоойлузун ёзугаар агартынып шыдавазыңар бүгү чүве дээш, Иисус Христостуң ачызында агартыышкын[†] алыр. 40-41[+]Медээчилерниң:

„Шоодукчулар, кичээниңер! Кайгап-хараңар база өлүп чиде бериңер.
Чүге дээрге улустан дыңнааш-даа, бүзүревейн баар чүүлүңерни чурттап чоруур үеңерде бүдүрер мен“

– деп чугаазын ёзугаар болур бүгү чүве силер-биле болу бээринден кичээниңер!»

42Павел биле Варнава синагогадан чоруп турда, дараазында амыр-дыш хүнүнде база-ла ол дугайында чугаалап бээрин улус[*] олардан дилээн. 43[+]Чыыш тараан соонда, хөй иудейлер база Бурганга мөгеер прозелиттер[†] Павел биле Варнаваны эдерип чорупканнар. А олар улус-биле чугаалажып, Бурганның авыралынга[†] артып каарын оларга бүзүредип турганнар.

44Дараазында амыр-дыш хүнүнде Дээрги-Чаяакчының медээзин дыңнаар дээш, барык бүдүн хоорай чыглып келген. 45[+]Ынча хөй чон көргеш, иудейлерниң ишти ирип, Павелдиң чугаалап турар чүвезинге удурланып, ону бак сөглей бергеннер. 46[+][+][+]Павел биле Варнава ынчан дидими-биле мынча дээн: «Бурганның медээзин бир дугаар ээлчегде силерге суртаалдаар ужурлуг бис. Ынчалза-даа силер ону хүлээп көрбейн баргаш, боттарыңарны мөңге амыдыралга[†] төлеп чок кылып турар болганыңарда, ам ол медээни өске чоннар улузунга[†] медеглээр бис. 47[+]Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының биске берген айтыышкыны ындыг-дыр:

„Камгалалым чер-делегейниң ужу-кыдыынга четсин дээш,
Мен Сени бүгү чоннарга чырык кылып кагдым“».

48Ону дыңнааш, өске чоннар улузу өөрүп-байырлап, Дээрги-Чаяакчының медээзин алдаржыдып турганнар. Мөңге амыдыралга баш бурунгаар шилиттинген бүгү улус бүзүрей берген. 49Дээрги-Чаяакчының медээзи ол черни бир кылдыр нептерээн. 50[+]Ындыг-даа болза, иудей чүдүлге хүлээп алган алдар-хүндүлүг херээжен улус болгаш хоорай даргалары иудейлерге күткүттүргеш, Павел биле Варнаваны истеп сүрүп эгелээш, оларны ол черден үндүр ойладыпканнар. 51[+]Элчиннер ынчан ол улуска удур херечилел кылдыр буттарының довураан кактапкаш, Икония хоорайже чоруй барганнар. 52[+]А бүзүрээннер өөрүшкүге база Ыдыктыг Сүлдеге бүргеткен турганнар.

#### 14


Павел биле Варнава Иконияда

1[+]Иконияга Павел биле Варнава, өске черлерге кылып турганы дег, иудей синагогаже[†] киргеш, барымдаалыы кончуг кылдыр суртаалдаарга, дыка хөй иудейлер база өске чоннар улузу[†] бүзүрей бергеннер. 2Ындыг-даа болза, бүзүревейн барган иудейлер өске чоннар улузунга христианнарны бактап, нүгүлдээш, оларга удур ыдалапканнар. 3[+]Павел биле Варнава аңаа элээн үр үеде артып калгаш, Бодунуң авыралын[†] херечилеп, элчиннерниң[†] холу-биле кайгамчык демдектер кылып турган Дээрги-Чаяакчының дугайында дидими-биле медеглеп келгеннер. 4[+]Хоорайның чурттакчылары ийи үстү берген: чамдыызы иудейлерни, а өскелери элчиннерни деткээн. 5Өске чоннар улузу болгаш иудейлер боттарының даргалары-биле кады элчиннерге удур сүлчээлежип, оларга хора чедирер деп база оларны даш-биле соккулап каар деп барганнар. 6[+]А элчиннер ону билип кааш, Ликаонияның Листра биле Дервия деп хоорайларынче база оларның чоок-кавызынче дезип чоруй барганнар. 7Олар аңаа Буянныг Медээни[†] нептередирин уламчылааннар.


Павел биле Варнава Листрада

8[+]Листра хоорайга төрүмелинден бертик, кажан-даа кылаштап көрбээн, буттары бастынмас кижи турган. 9[+]Павел улусту өөредип турда, ол кижи база дыңнап олурган. Павел топтап көргеш, ол кижиде экирип болгу дег бүзүрел[†] барын көрүп каан. 10[+]Павел ыыткыр үн-биле: «Саң дорт туруп кел!»[*] – дээн. Бертик кижи тура халааш, кылаштап эгелээн.

11[+]Улус Павелдиң чүнү кылганын көрүп кааш, ликаон дылга: «Кижи хевирлиг апарган бурганнар бисче бадып келди!» – деп алгыржып эгелээн. 12Олар Варнаваны Зевс деп, а хөй кезиинде чугааланып турган Павелди Гермес[*] деп адап алганнар. 13[+]Хоорай даштында Зевс бурганның өргээзи[†] бар чүве-дир. Ооң бараалгакчызы[†] хоорай хаалгазынга[†] бугалар биле өрээн дүрүг чечектер эккелгеш, чон-биле кады элчиннерге өргүл кылыр деп барган.

14[+]Варнава биле Павел ону дыңнап кааш, муңгараанындан идик-хевин ора соп каапкаш, чон аразынче кире халааш, алгыржы бергеннер: 15[+][+]«Улус-чон! Бо канчап бардыңар? Силер-биле дөмей кижилер-дир бис! Силерге Буянныг Медээ медеглеп келдивис. Бо хоозун дүрзү-бурганнарны[†] каапкаш, дээрниң, черниң, далайның база оларда бар бүгү чүвениң Чаяакчызы, дириг Бурганче эглириңерни күзеп тур бис. 16[+]Эрткен үе-шагда Бурган[†] чон бүрүзүнге бодунуң оруу-биле чоруурун чөпшээрээн. 17[+][+]Ынчалза-даа буянныг ажыл-херээн кылып, Бодунуң дугайында үргүлчү херечилеп келген: Ол силерге дээрден чаъсты болгаш дүжүткүр өйде дүжүттү берип, а ол ышкаш аъш-чемни силерге хайырлап база чүректериңерни өөрүшкү-биле долдуруп келген». 18Олар ындыг сөстер-биле безин чонну оларга өргүл кылырындан арай боорда доктаатканнар[*].

19[+]Ынчалза-даа Писидияда Антиохия болгаш Икониядан иудейлер келгеш, чонну элчиннерге удур кылдыр чайгылдырыпканнар[*]. Түңнелинде олар Павелче халдай бергеш, ону даш-биле соп эгелээннер. Оон ону өлген деп бодааш, хоорайдан үндүр сөөртүп каапканнар. 20А кажан Антиохияда бүзүрээннер ооң чанынга чыглып кээрге, ол туруп келгеш, дедир хоорайже чоруй барган. А даартазында хүндүс ол Варнава-биле кады Дервияже чорупкан.


Элчиннерниң Сирияда Антиохияже ээп келгени

21Олар Буянныг Медээни Дервияга суртаалдааш, хөй өөреникчилерлиг[†] апарганнар. А оон Листра, Икония база Писидияда Антиохияже ээп келгеннер. 22[+][+]Аңаа олар өөреникчилерин быжыктырып, бүзүрели чайгылыш чок болур кылдыр сорук киирип: «Бис Бурганның Чагыргазынче[†] кирерде, хөй хилинчекти көрүп эртер ужурлуг бис» – деп турганнар. 23[+][+]Павел биле Варнава чаа христиан ниитилел[†] бүрүзүнге удуртукчулар томуйлааш, мөргүп, шээрленген соонда, Дээрги-Чаяакчыга бүзүрээн улусту Ооң авыралынга хүлээдип бергеннер.

24Элчиннер оон чоруткаш, Писидияны таварып эрткеш, Памфилияга келгеннер. 25Оон Пергияга суртаалдап дооскаш, Атталия хоорайже бада бергеннер. 26[+]А оон боттарының ам эчизинге чедирип кааны ажыл-чорудулгазын кылыр дээш, Бурганның авыралы-биле оортан айбылаттырганы хоорай – Сирияда Антиохияже эжиндирип чорупканнар. 27Олар дедир ээп келгеш, христиан ниитилелди чыггаш, Бурганның оларны дамчыштыр кылган бүгү ажыл-херээниң дугайында база Ооң өске чоннар улузунга бүзүрелдиң оруун канчаар изээнин чугаалап бергеннер. 28Оон олар Иисуска бүзүрээн улус-биле кады аңаа элээн үе дургузунда турганнар.

#### 15


Иерусалимге чыыш

1[+]Антиохияга Иудеядан бир-ле улус келгеш, бүзүрээннерни өөредип эгелээн: «Моисейниң[†] ёзу-чаңчылын ёзугаар кыртыжап демдектеттирбес болзуңарза, камгалал[†] ап шыдавас силер». 2[+]Павел биле Варнава ол улус-биле чөпшээрешпээннер, ынчангаш кончуг изиг маргылдаа үнген. Бүзүрээн улус ынчан ол айтырыгны элчиннер-биле[†] база христиан ниитилелдиң[†] удуртукчулары-биле чугаалашсыннар дээш, Павел биле Варнаваны база бүзүрээннерниң чамдыызын Иерусалимче чорудупкан. 3Олар христиан ниитилелдиң даалгазы-биле Финикия[†] болгаш Самарияны[†] таварты эртип бар чыткаш, өске чоннар улузу[†] Бурганче эглип турарын чугаалаарга, ол черлерде чурттаан бүгү ха-дуңманың[†] өөрүүрү аттыг болган. 4Иерусалимге кээрге, оларны христиан ниитилел, элчиннер база удуртукчулар эвилең-ээлдек хүлээп алган. Павел биле Варнава Бурганның оларны дамчыштыр кылган бүгү чүвезин[*] чугаалап бергеннер. 5Фарисейлер[†] бөлүүнге хамааржыр чамдык бүзүрээн улус туруп келгеш, мынча дээннер: «Өске чоннар улузу ам кыртыжап демдектеттирер ужурлуг, ол ышкаш Моисейниң хоойлузун[†] сагыырын олардан негээр херек».

6Элчиннер болгаш удуртукчулар ол айтырыгны чугаалажыр дээш чыглып келгеннер. 7[+]Үр чугаалажыышкыннар соонда, Пётр туруп келгеш, мынча дээн: «Ха-дуңма, өске чоннар улузу Буянныг Медээни[†] мээң суртаалымдан дыңнааш, бүзүрей берзиннер дээш, Бурган[†] бистиң аравыстан эң эгезинде-ле мени шилип алганын билир силер. 8[+][+]Бурган кижилерниң чүректерин билир болгай, өске чоннар улузунга база Ыдыктыг[†] Сүлдени,[†] биске хайырлааны дег, хайырлааш, оларны хүлээп көргенин Ол көргүстү. 9[+][+]Бурган олар-биле бистиң аравыста кандыг-даа ылгал кылбайн турар, харын оларның чүректерин арыглап[†] алган-дыр, чүге дээрге олар бүзүрей берген-дир. 10[+]Ынчаарга бистиң-даа, өгбелеривистиң-даа уур харык чок болганы үүрге-чүъктү бүзүрээннерниң оорга-мойнунче чүдүргеш, Бурганны чүге шенеп турар силер? 11[+]Ынчалза-даа бис база, олар ышкаш, Дээрги Иисустуң авыралын[†] дамчыштыр камгалал алырывыска бүзүрээр бис».

12Бүгү чыыш ыыт-шимээн чок барып, өске чоннар улузунуң аразынга Варнава биле Павелди дамчыштыр Бурганның кылганы кайгамчык демдектер дугайында ол ийиниң чугаазын дыңнай бергеннер.


Иаковтуң чугаазы

13[+]Олар чугаазын доозуптарга, Иаков[†][*] чугаалап эгелээн: «Ха-дуңма, мени дыңнаңар! 14Бурган эң баштай өске чоннар улузунче ээ көрүп, Бодунуң адын хүндүлээр кылдыр, оларның аразындан улусту шилип алганын Симон Пётр биске чугаалады. 15Ол дугайында медээчилерниң[†] бижээн сөстери база ооң-биле дүгжүп турар-дыр:

16„Оон Мен ээп келгеш, Давидтиң[†] буступ дүшкен чадырын катап тургузар мен.
Мен ону бузундулардан чыып тургускаш, эде тудуп, чаартыр мен.
17-18[+]Ынчан кижи төрелгетенниң артынчызы – Мээң адымны эдилээн бүгү өске чоннар
Дээрги-Чаяакчыже чүткүп эгелээр.
Ол бүгүнү шаг-шаандан бээр билдингир кылып каан Дээрги-Чаяакчы[†]
ынча деп турар-дыр“.

19Ынчангаш Бурганче эглирин күзээн өске чоннар улузунга шаптык катпас ужурлуг бис деп санап тур мен. 20[+][+]Харын-даа оларга дүрзү-бурганга[†] өргээн аъш-чем чииринден, самыыраарындан, бооп өлүрген дириг амытаннар эъдинден[*] база хандан ойталаар дугайында чагаа бижиир ужурлуг бис[*]. 21Чүге дээрге Моисейниң хоойлузун хоорай бүрүзүнге суртаалдаар база амыр-дыш хүнүнде-ле[†] синагогаларга[†] номчуур улус шагдан бээр бар болгай».


Элчиннер биле удуртукчуларның чагаазы

22[+]Элчиннер болгаш христиан ниитилелдиң удуртукчулары бүгү ниитилел-биле кады боттарының аразындан каш кижи шилээш, оларны Павел биле Варнавага кошкаш, Антиохияже чорударын шиитпирлээннер. Олар бүзүрээн улус аразында ийи удуртукчу – Варсава деп шола аттыг Иуда[†] биле Силаны шилип алганнар. 23Олар-биле кады мындыг уткалыг чагаа чорутканнар:

«Антиохия, Сирия болгаш Киликияда турар өске чоннар уктуг бүзүрээн ха-дуңмавыс силерге элчиннерден болгаш христиан ниитилелдиң удуртукчуларындан изиг байыр! 24[+]Бистен адырлып чоруй барган чамдык улус бистен кандыг-даа даалга албайн, боттарының чугаазы-биле[*] силерни дүвүредип, угаан-бодалыңарны хөлзедип турарын дыңнадывыс. 25Ынчангаш бис шупту чыглып, чаңгыс эп-сеткилдиг дугурушканывыстың түңнелинде, аравыстан каш кижи шилээш, биске эргим Варнава биле Павелди олар-биле кады силерже чорударын шиитпирледивис. 26Ол ийи кижи болза Дээргивис Иисус[†] Христоска[†] бараан болур дээш амы-тынын артынга каапкан улус-тур. 27Ол ышкаш Иуда биле Силаны чоруттувус, олар силерге бижээн чүвевисти аас-биле база дамчыдарлар. 28[+]Ыдыктыг Сүлде болгаш бис дараазында айытканывыс эргежок чугула чүүлдерден өске чүнү-даа сагыырын силерден негевес деп шиитпирледивис: 29дүрзү-бурганнарга өргээн аъш-чем чииринден, хандан, бооп өлүрген дириг амытаннар эъдинден база самыыраарындан ойталаңар[*]. Бо бүгүнү сагыыр болзуңарза, шын кылып турар-дыр силер. Байырлыг, менди-чаагай!»


Айбычылар Антиохияда

30Айбылатканнар Антиохияга келгеш, ында бүзүрээн улусту чыггаш, чагааны хүлээдип бергеннер. 31А демгилери ону номчааш, деткимчелиг медээге аажок өөрээннер. 32[+]Иуда биле Сила ийи боттары Бурганның медээчилери турган болгаш, ха-дуңмазынга хөй суртаал кылып, оларны деткип база бүзүрелин[†] быжыктырып турганнар. 33-34Иуда биле Сила аңаа элээн болган соонда, бүзүрээннер оларга амыр-тайбыңны, ак орукту күзээш, оларны айбылаан улусче дедир чорудупканнар[*]. 35[+]А Павел биле Варнава Антиохияга артып калган. Олар өске хөй улус-биле кады өөредиг берип база Дээрги-Чаяакчының Буянныг Медээзин суртаалдап турганнар.


Ийи элчинниң аразында чөрүлдээ

36Элээн үе эрткенде, Павел Варнавага: «Дедир чоруткаш, Дээрги-Чаяакчының медээзин суртаалдап турганывыс бүгү хоорайларда ха-дуңмавыска барып чедип, оларның канчаар чурттап олурарын көрээлем» – деп санал киирген. 37[+]Варнава Марк деп ады база бар Иоанны[†] эдертип алыр бодаан. 38[+]Ынчалза-даа Памфилияга оларны каапкаш, бо ажыл-херекти олар-биле кады уламчылаваан боорга, Павел Маркты алган херээ чок деп санаан. 39Ол дээш, оларның аразынга шыңгыы чөрүлдээ үнүп кээрге, Павел биле Варнава чарлырын шиитпирлээн. Варнава Маркты эдерткеш, Кипрже эжиндирип чорупкан. 40[+]А Павел Силаны шилип алгаш, бүзүрээннер ону Дээрги-Чаяакчының авыралынга хүлээдип бээрге, орукче үнүпкен. 41Ол Сирия болгаш Киликияны эргий кезип, христиан ниитилелдерни быжыктырып чораан.

#### 16


Павел биле Силага Тимофейниң каттышканы

1[+]Павел оруун уламчылап, баштай Дервияга, оон Листрага чеде берген. Аңаа Тимофей деп аттыг христиан кижи[†] турган. Ооң авазы – еврей сөөктүг христиан херээжен кижи, а ачазы – грек кижи чүве-дир. 2Листра болгаш Иконияда бүзүрээннер ону эки кижи деп үнелээн. 3[+]Павел Тимофейни эдертип алыр бодаан, ынчангаш аңаа кыртыжап демдектээр ёзулалды кылдыртып берген. Чүге дээрге ол чер чурттуг иудейлер шупту Тимофейниң адазы грек сөөктүг дээрзин билир турган[*]. 4[+]Павел болгаш ооң-биле кады чораан улус хоорайларны эргий кезивишаан, элчиннер[†] болгаш удуртукчуларның Иерусалимге доктаадып тургусканы – өске чоннардан үнген христианнар чүнү сагыыр ужурлугул деп шиитпирни бүзүрээннерге дамчыдып чораан. 5[+]Ынчангаш христиан ниитилелдерниң[†] бүзүрели[†] быжыгып, улузу хүн санай немежип турган.


Павелди Македонияже кыйгыртканы

6[+]Павел болгаш ону эдерген улус Фригия биле Галатия таварты чорупканнар, ынчалза-даа Ыдыктыг[†] Сүлде[†] Асияга[†] Бурганның медээзин суртаалдаарын оларга чөпшээревээн. 7[+]Мисияның кызыгаарынга чеде бергеш, олар Вифинияже чоруптар бодаан, ынчалза-даа Иисустуң Сүлдези[*] хоруп каан. 8[+]Ынчангаш олар Мисияны таварып эрткеш, Троада хоорайга келгеннер. 9Аңаа Павел дүне када мындыг дүш көрген: Македония чурттуг бир-ле кижи кээп турупкаш, оон: «Македонияга келгеш, биске дузалап көр!» – деп дилеп-тир. 10Ол дүш көрген соонда, Бурган[†] бисти Буянныг Медээни[†] Македонияга медеглезин дээн-дир деп түңнээш, доп-дораан ынаар чоруптарын шиитпирлээн бис.


Павелдиң Филиппыга келгени

11Троададан Самофракия ортулукче, а даартазында хүндүс Неаполь хоорайже эжиндире бердивис. 12[+]А Неапольдан Филиппыга – Македонияның кол хоорайынга эжиндирип келдивис. (Ол хоорайның чурттакчылары – колдуунда рим хамаатылар.) Ол хоорайга элээн каш хүн турдувус. 13Амыр-дыш хүнүнде[†] хоорай даштында хем кыдыынче үнгеш, иудейлер мөргүүрде, үргүлчү аңаа чыглыр боор деп бодаанывыс черге келдивис. Аңаа олуруп алгаш, ында чыылган херээжен улус-биле чугаалажы берген бис. 14[+]Аңаа Фиатира хоорайдан келген, улуг үнелиг пөстер садыгжызы Лидия деп аттыг Бурганга бүзүрээр херээжен кижи турган. Дээрги-Чаяакчы[†] ооң чүрээн Павелдиң чугаазынга бүзүрээр кылдыр ажыдып берген. 15[+]Лидия болгаш ооң өг-бүлезиниң улузу сугже суктурган соонда, ол бистен: «Мени Дээрги-Чаяакчыга ылап-ла бүзүрээн деп бодаар болзуңарза, бажыңымга келгеш, аңаа туруп ап көрүңер» – деп дилээн. Ол бодунуң күзелин чедип алган.


Павел биле Силаны тудуп хоругдааны

16Бир-ле катап улустуң мөргүп чаңчыккан черинче бар чорувуста, орук ара биске өттүр билириниң бугунга алыскан чалча кыс уткужуп келген. Ол өттүр билип чугаалааш, ээлеринге хөй олча-ажык эккеп турган чүве-дир. 17[+]Чалча кыс Павелдиң база бистиң соовустан кылаштап: «Бо улус – Дээди Өрүкү Бурганның чалчалары-дыр! Олар силерге камгалалдың[†] оруун медеглеп турар!» – деп алгырып чоруп берген. 18[+]Ол хөй хүннер улаштыр ынчаар алгырып келген. Павел анчыгзынып, хая көрүнгеш, ооң бугунга мынча дээн: «Иисус[†] Христостуң[†] ады-биле сеңээ дужаап тур мен – бо кыстан үне бер!» Бук ол дораан кыстан үне берген.

19Ооң ээлери ынчан олча-ажык алыр идегели читкенин көрүп кааш, Павел биле Силаны сегирип алгаш, төп шөлде хоорай даргаларынче күш-биле аппарганнар. 20Оларны рим шииткекчилерге эккелгеш, мынча дээннер: «Бо улус иудейлер-дир, олар бистиң хоорайывыска хөлзээзин үндүрүп, 21[+]бистиң, рим хамаатыларның, хүлээп көрбезивис азы күүсетпес ужурлуувус чаңчылдар суртаалдап турлар». 22[+]Чыылган чон база Павел биле Силага удур болган. А шииткекчилер оларның хевин ужулдургаш, шывык-биле эриидээрин дужааганнар. 23Оларны эриидеп-эриидеп, кара-бажыңче киир октапканнар, а таңныылдар даргазынга серемчилелдиг кадарар айтыышкын бергеннер. 24[+][+]Ындыг айтыышкын алгаш, ол оларның буттарын аар доорбаш ыяшка чыпшыр демирлээш, кара-бажыңның иштики өрээлинге шоочалап каан.


Павел биле Силаның кайгамчык хосталыышкыны

25[+]Дүн ортузу чедип турда, Павел биле Сила мөргүп база Бурганга йөрээлдер ырлап турганнар, а өске хоругдаттырганнар оларны дыңнап олурганнар. 26[+][+]Хенертен күштүг чер шимчээшкини эгелээн болгаш, кара-бажыңның таваа безин сириңейни берген, ол дораан ооң шупту эжиктери ажыттынып, хамык хоругдаттырганнарның илчирбелери кошкап, адырлы бергилээн. 27[+]Таңныылдар даргазы оттуп келгеш, көөрге, кара-бажың эжиктери ажык турар боорга, хоругдаттырганнар дезе берген-дир деп бодааш, бичии-ле болза хылыш-биле шаштына бер часкан. 28Ынчалза-даа Павел ыыткыр үн-биле: «Бодуңга хора чедирбе! Бис шупту мында бис!» – деп алгыра берген.

29[+]Таңныылдар даргазы чырыткы эккелдиргеш, кара-бажыңче кире халаан. Кортканындан сирилевишаан, ол Павел биле Силаның мурнунче кээп дүшкен. 30[+]Оон ол оларны үндүре бергеш: «Дээргилер, камгалал алыр дизе, мен чүнү кылыйн?» – дээн.

31[+]«Дээрги Иисуска бүзүре. Ынчаар болзуңарза, бодуң болгаш өг-бүлең камгалал алыр силер» – деп, олар харыылаан. 32Павел биле Сила ол кижиге база ооң өг-бүлезиниң улузунга Дээрги-Чаяакчының медээзин суртаалдап бергеннер. 33[+]Кара-бажың даргазы оларны ол-ла дүнеки шакта аппаргаш, балыгларын чуп бергеш, ол дораан боду база бүгү өг-бүлези сугже суктуруп алган. 34[+]Оон оларны бажыңынга эккелгеш, аъш-чем салып хүндүлээн. Бурганга бүзүрээни дээш, ооң боду болгаш өг-бүлезиниң шупту улузу өөрүп турган.

35Хүн үнүп кээрге, шииткекчилер боттарының албанында турар улузун: «Ол ийи кижини хостаңар» – деп сөс чедирери-биле чорудупканнар. 36Кара-бажың даргазы ол айтыышкынны Павелге дамчыткан: «Шииткекчилер силерни хостазын дээш, менче улус чорутту. Ынчангаш ам моон үнгеш, амыр-тайбың чоруптуңар».

37[+]Ынчалза-даа Павел оларга мынча дээн: «Бисти, рим хамаатыларны, шииткел үндүрбейн, чон мурнунга эттеп турдулар, оон кара-бажыңче киир октаптылар.[*] А ам олар бисти бүдүү салыптар деп турар де? Чок! Ол канчап-даа бүтпес! Олар боттары кээп, бисти моон үндүрзүннер».

38Хоорай албанында турар улус ол сөстерни шииткекчилерге дамчыдарга, олар Павел биле Сила рим хамаатылар дээрзин дыңнааш, корга бергеннер. 39[+]Шииткекчилер чедип келгеш, оларга буруузун билингеш, кара-бажыңдан үндүре бергеш, хоорайдан чоруй баарын дилээннер. 40[+]Павел биле Сила кара-бажыңдан үнгеш, Лидияның бажыңынга чеде бергеннер. Олар аңаа ха-дуңмазы-биле[†] ужуражып, оларны сорук киирип кааш, оруун уламчылап чорупканнар.

#### 17


Павел биле Сила Фессалоникада

1[+]Элчиннер[†] Амфиполь болгаш Аполлонияны таварып эрткеш, ында иудей синагога[†] турган Фессалоника хоорайга келгеннер. 2[+]Павел чаңчыккан аайы-биле синагогаже кире бергеш, үш амыр-дыш хүнүн[†] улаштыр Бижилге дугайында иудейлер-биле чугаалажып, 3[+]Христостуң[†] хилинчекти көрүп эртер, а оон катап дирлир ужурлуун тайылбырлап база шынзыдып келген. Оон Павел: «Ооң дугайында силерге медеглеп турарым Иисус[†] – Христос ол-дур» – деп чугаалаан. 4Иудейлерниң[†] чамдыызы, Бурганга мөгеер гректер болгаш эвээш эвес алдар-хүндүлүг херээжен кижилер, бүзүрей бергеш, Павел биле Силага каттыжа бергеннер.

5[+]Ынчалза-даа бүзүревээн иудейлер адааргааш, сөлгүжок бак, дүржок кижилер тып, хөй улус чыып алгаш, хоорайга хөлзээзин үндүргеннер. Олар Иасоннуң бажыңынга келгеш, Павел биле Силаны чыылган улус мурнунче үндүре бээр дээш, дилеп турганнар. 6Ынчалза-даа оларны тып чадааш, Иасонну база элээн каш өске бүзүрээн кижини хоорайның чагырыкчыларынче алгаш чорупканнар. Олар: «Делегейни бир кылдыр хөлзээзин үндүрген бо улус ам мында келген-дир! 7[+]А Иасон оларны хүлээп алган-дыр. Олар шупту императорнуң[†] чарлыктарынга удурланып: „Иисус дээр өске хаан бар“ – деп турарлар-дыр» – деп алгыржып турганнар. 8Ону дыңнаан чон база хоорай чагыргазы дүвүреп үнген. 9Олар оон Иасонну болгаш ооң өөрүн торгаал төлээринче албадааш, салып чорудупканнар.


Верияга суртаал

10А бүзүрээн улус Павел болгаш Силаны дүн дүжүп кээри билек, Верия дээр хоорайжыгашче чорудупканнар. Аңаа келгеш, олар иудей синагогага барган. 11Верияның улузу Фессалониканың улузундан эки мөзүлүг болган: олар Буянныг Медээни[†] күзелдии-биле хүлээп алгаш, Павел биле Силаның алыс шынны чугаалап турарынга шынзыгар дээш, хүннүң-не Бижилгени шинчилеп турганнар. 12Хөй иудейлер, а ол ышкаш эвээш эвес алдар-хүндүлүг эр, херээжен гректер бүзүрей бергеннер.

13Ынчалза-даа Фессалониканың иудейлери Павелдиң Бурганның медээзин Верияда база суртаалдап турарын дыңнааш, ынаар чеде бергеш, чонну күткүп база хөлзээзин үндүреринче ыдалап эгелээннер. 14Бүзүрээн улус ынчан Павелди ол дораан далай кыдыынче чорудупкан, а Сила биле Тимофей Верияга артып калган. 15Павелди үдээннер ооң-биле кады Афины хоорайга келгеш: «Сила биле Тимофей эң дүргени-биле менче чедип келзиннер» – дээн Павелдиң айтыышкынын дамчыдып, дедир чаныпканнар.


Павел Афиныда

16[+]Павел эштерин манап, Афиныга чоруп тургаш, хоорайны дүрзү-бурганнар[†] дола бергенин көргеш, сеткил-сагыжы аажок аараан. 17Ол синагогага иудейлер болгаш Бурганга мөгеер гректер-биле маргыжып, хүннүң-не төп шөлге аңаа таварышкан улус-биле чугаалажып турган. 18Бир катап чамдык эпикурийжи болгаш стоик философтар ооң-биле маргыжа берген. Чамдыктары: «Бо чалчыраашпай чүнү чугаалаар деп турар ирги?» – дээннер. Өскелери: «Ол кижи өске черлер бурганнарын суртаалдап тур ышкаш» – дээр болганнар, чүге дээрге Павел оларга Иисустуң дугайында база Ооң катап дирилгениниң дугайында медеглээн чүве-дир. 19[+]Олар Павелди эдертип алгаш, Ареопагка[*] эккелгеш, мынча дээннер: «Силер чүү деп ындыг чаа өөредиг суртаалдай бердиңер, ону билип шыдаар бис бе? 20Бир-ле элдеп, дыңнап көрбээнивис чүүл чугаалаар-дыр силер. Ынчангаш ол чүл дээрзин билип алыксап тур бис». 21(Афинының чурттакчылары база ында чурттаан өскээртен келген улус хөөрежип азы кандыг-бир чаа чүүл дыңнап, үе эрттиреринге туралыы кончуг турганнар.)


Афинының чөвүлели мурнунга Павелдиң чугаазы

22Павел Ареопагтың мурнунга турупкаш, мынча дээн: «Афинының чурттакчылары! Силерниң бүгү ажыл-херектериңерге бурганнар хүндүлээринге сундулууңарны көрүп тур мен. 23Чүге дээрге мен хоорайны кезий кылаштааш, силерниң ыдык чүүлдериңерни топтап көрдүм. „Билдинмес Бурганга“ деп бижээн өргүл салыр чер безин тып алдым[*]. Билбес хиреңерде, Аңаа мөгейип турарыңар ол билдинмес Бурган[†] дугайында силерге медеглээр бодап тур мен.

24[+][+]Делегейни база ында бар бүгү чүвени чаяаган Бурган дээр биле черниң Дээргизи болганда, Ол кижи холу-биле туткан өргээлерге чурттавас. 25[+][+]Дээрги-Бурган чүү-даа чүве хереглевес болгаш, улустуң Аңаа бараан боорун-даа бодавас, а Боду шупту улуска амыдыралды, тынышты база арткан бүгү чүүлдү берип турар. 26[+][+]Улус черни бир кылдыр чурттазын дээш, Ол чаңгыс кижиден бүгү кижи төрелгетенни тывылдырган. Ол бүгү улуска чер кырынга чурттаар үелерни, тодаргай девискээрлерни айтып берген. 27Улус Олче баар оруун дилеп тыпсын, Аңаа канчап-чооп-даа болза чоокшулазын база Ону тып алзын дээш, Бурган бүгү чүвени кылган, а херек кырында Ол бистиң кижи бүрүзүнге чоок болгай. 28[+]Ооң ачызында чурттап, шимчеп база амыдырап чоруур болгай бис. Ол дугайында силерниң чамдык шүлүкчүлериңер: „Бис – Ооң үре-салгалы бис“ – деп чугаалаан-дырлар[*].

29[+]Ынчангаш бис Ооң үре-салгалы болганывыста, Бурганның бодаралын кижиниң уран чаяанын база чогаадыкчы бодалын ёзугаар даштан оя соктаан азы алдын, мөңгүнден кылган кандыг-бир дүрзү-бурганга дөмейлей бодавас ужурлуг бис. 30[+]Бурган бүгү улуска алыс шынны билбес чораан үезин соонга каапкаш, ам чер болганга бачыдын миннирин[†] дужаап турар-дыр. 31[+]Чүге дээрге Ол Бодунуң шилип алган Кижизин дамчыштыр бо делегейни чөптүү-биле шиидер хүнүн доктаадып каан. Бурган Ону өлүглер аразындан катап диргискеш, Ону шилип алганын бүгү улуска көргүскен».

32Өлүглер аразындан катап дирлириниң дугайында дыңнап кааш, оларның чамдыызы Павелди шоодуп эгелээн, а өскелери: «Ол дугайында силерден соонда бир дыңнаар бис» – дээннер. 33Ынчангаш Павел олардан чоруй барган. 34Ынчалза-даа чамдык улус бүзүрей бергеш, ооң талазынче шилчип алган: оларның аразында Ареопагтың кежигүнү Дионисий[*], Дамар деп аттыг херээжен кижи болгаш өскелер-даа бар болган.

#### 18


Павел Коринф хоорайда

1Павел ооң соонда Афиныны каапкаш, Коринф хоорайже чоруй барган. 2[+][+]Ол аңаа Понт девискээринге төрүттүнген Акила дээр еврей кижи-биле таныжып алгаш, ооң бажыңынга чеде берген. Акила бодунуң кадайы Прискилла-биле кады чоокта чаа Италиядан келген турган, чүге дээрге Клавдий император[†] хамык иудейлерге Римден үнүп чоруурун дужааган чүве-дир[*]. 3А оларның кылып турар ажылы ооңуу-биле дөмей – майгыннар даарап турар боорга, Павел артып калгаш, олар-биле кады ажылдай берген[*]. 4[+]Ол амыр-дыш хүнү[†] кээрге-ле, синагогага[†] иудейлер болгаш гректер-биле маргыжып, оларны бүзүрелче[†] ээлдирерин кызыдып турган.

5[+]Сила биле Тимофей Македониядан кээрге, Павел бодун суртаал кылырынга бараалгадып[*], иудейлерге «Иисус[†] дээрге Христос[†] ол-дур» дээрзин херечилеп турган. 6[+][+]А олар аңаа удурланып, бак сөглээр боорга, ол бодунуң хевинден доозунну тө силгипкеш[*], оларга мынча дээн: «Өлүмүңер дээш бодуңар шоруңар! Мээң ам силер дээш харыысалгам чок. Амдан эгелээш, өске чоннар улузунга[†] суртаалдап чоруурум ол-дур». 7Павел синагогадан үнгеш, бажыңы ооң чанынга турган Бурганга мөгеер бир кижиже чорупкан. Ооң адын Тит Иуст[*] дээр чүве-дир. 8[+][+]А синагога даргазы Крисп бодунуң өг-бүлезиниң улузу-биле кады Дээрги-Чаяакчыга бүзүрей берген. Павелди дыңнаан Коринфиниң хөй чурттакчылары база бүзүрээш, сугже суктуруп алганнар.

9Бир-ле дүне Павелдиң дүжүнге Дээрги-Чаяакчы[†] аңаа: «Кортпа! Чугааңны уламчыла база ыыттавайн барба. 10Мен сээң-биле кады мен, кым-даа сеңээ хора чедирип шыдавас. Бо хоорайда Мээң улузум хөй деп билип ал» – дээн. 11Павел ол хоорайга улусту Бурганның медээзинге өөредип, бүдүн чартык чыл дургузунда турган.


Павелди шиидери-биле эккелгени

12Ахайя девискээринде Римден томуйлаан чагырыкчы Галлион дээрзи турар өйде[*], иудейлер Павелге удур бөлүглежип алгаш, ону шииткел черинге эккелгеннер. 13Олар мынча дээннер: «Бо кижи улусту хоойлу-дүрүмге[†] дүүшпес кылдыр Бурганга мөгееринче бүзүредип тур». 14Павел аксын ажыдып чадап чыдырда-ла, ону буруудаткан иудейлерге Галлион мынча дээн: «Иудейлер,[†] кандыг-бир хоойлу-дүрүм үрээшкини азы кем-херек үүлгедиишкини болган болза, силерни дыңнаар чылдагаан меңээ тургай эртик. 15[+]Ынчалза-даа мында өөредиглер, аттар база ыдыктыг хоойлуңар дугайында чугаа чоруп турар болганда, боттарыңар сайгаржып алыңар. Мен ол айтырыгга шииткекчи болбас мен». 16Оон оларны шииткел черинден үндүр сывырыпкан. 17Олар ынчан шупту синагога даргазы Сосфенни шииткел чериниң мурнунга эттей бергеннер, ынчалза-даа Галлион ынаар хензиг-даа сагыш салбаан.


Павелдиң Антиохияже ээп келгени

18[+][+][+]Павел Коринфиге элээн каш хонгаш, эш-өөрү-биле байырлажып чарылгаш, Сирияже эжиндирип чорупкан. Прискилла биле Акила база ону эдерип чорупкан. Павел эжиндирип чоруур бетинде, Бурганга берген даңгыраан күүсеткен болгаш, Кенхреяга бажын дөңгүрертип каапкан. 19[+]Эфес[†] хоорайга эжиндирип келгеш, Павел Прискилла биле Акиланы каапкаш, боду синагогаже чорупкаш, иудейлер-биле чугаалажып эгелээн. 20Олар боттары-биле кады ам-даа артып каарын Павелден дилээннер, ынчалза-даа ол чөпшээрешпээн. 21[+]Чоруп тура, Павел мынча дээн: «Бурганның күзел-соруу ындыг болур болза, мен ээп кээр мен». Оон ол Эфестен эжиндирип чорупкан[*].

22Кесарияга эрикке дүшкеш, ол Иерусалимге келгеш, ында христиан ниитилелдиң[†] амыр-мендизин айтыргаш, Антиохияже чоруй барган. 23[+]Антиохияга элээн тургаш, Павел аян-чоруун уламчылап, Галатия биле Фригияның хоорайларын дургаар таварып эрткеш, хамык өөреникчилерниң[†] бүзүрелин быжыктырып чораан.


Аполлостуң Эфеске суртаалы

24[+]Ол өйде Эфеске Аполлос дээр еврей чедип келген. Ол Александрияга төрүттүнген, Бижилгени эки билир, аажок чечен кижи чүве-дир. 25[+]Аполлос Дээрги-Чаяакчының айтып-сургаан оруун эки билип алгаш, хайнып-хөлзээн сеткилинден чугаалап, боду чүгле Иоанның[†] суртаалдааны сугже суктурарын[†] билир-даа болза, Иисустуң дугайында шынчы сөс-биле өөредип турган. 26[+]Ол синагогага дидими-биле чугаалап эгелээн. Прискилла биле Акила ону дыңнап кааш, бажыңынче чалап эккелгеш, Бурганның оруун аңаа оон-даа долузу-биле тайылбырлап бергеннер. 27[+]Аполлос улаштыр Ахайяже чоруур деп баарга, бүзүрээннер ону сорук кииргеш, ында христианнарга «Бо кижини хүлээп алыңар» деп чагаа чорудупканнар. Ол ынаар чеде бергеш, Бурганның авыралының[†] ачызында бүзүрей берген улуска улуг дузазын көргүскен. 28[+]Чүге дээрге Аполлос Иисус – Христос-тур дээрзин Бижилгелер-биле шынзыдып, хөй чон мурнунга иудейлерниң аксын аажок күштүг барымдаалар-биле дуй шаап келген.

#### 19


Павел Эфесте

1[+]Аполлос Коринфиге турган өйде, Павел янзы-бүрү иштики, бедигээш девискээрлер таварты эрткеш, Эфеске[†] чедип келген. Ол аңаа элээн каш бүзүрээннер тып алган. 2Павел олардан айтырган: «Бүзүрей бээриңерге, Ыдыктыг[†] Сүлде[†] силерже бадып келди бе?»

Олар: «Бис ындыг Ыдыктыг Сүлде барын оода дыңнаваан бис» – деп харыылааннар.

3[+]«Ынчаарга сугже суктурганыңар силерге кандыг уткалыг болду?» – деп, Павел айтырган.

«Иоанның[†] сугже суп турганы дег, ындыг болду-ла» – деп, олар харыылаан.

4[+][+]Павел мынча дээн: «Иоанның сугже сугары – бачыдын миннип, Бурганче эглири-биле сугже суктурары-дыр.[†] Иоанн улусту бодунуң соондан кел чыдар Кижиге – Иисуска бүзүрээринче кыйгырып турган». 5[+]Ол улус ону дыңнааш, Дээрги Иисустуң ады-биле сугже суктуруп алганнар. 6[+][+]Павел улуска холдарын дегзирге, Ыдыктыг Сүлде оларже бадып келген. Олар ынчан билдинмес дылдарга чугаалап, өттүр билип медеглеп эгелээннер. 7Олар шупту он ийи хире кижи турган.

8[+]Павел синагогага[†] үш ай иштинде дидими-биле суртаалдап, иудейлер-биле чугаалажып, Бурганның Чагыргазының[†] дугайында алыс шынны бадыткап келген. 9Ынчалза-даа оларның чамдыызы бүзүрээринден ойталааш, Дээрги-Чаяакчының оруун чон мурнунга бактап турган. Павел ынчан оларны каапкаш, өөреникчилери-биле[†] кады чоруткаш, Тиранн дээр кижиниң хуу өөредилге черинге хүннүң-не суртаалдап турган. 10Ынчалдыр ийи чыл уламчылап келген, а Асияда[†] чурттаан бүгү иудейлер болгаш гректер Дээрги-Чаяакчының медээзин дыңнап кааннар.


Скеваның чеди оглу

11Бурган[†] Павелди дамчыштыр анаа эвес кайгамчык чүүлдер кылып турган. 12[+]Ынчангаш ооң аржыылдарын болгаш баартыктарын безин аарыг кижилерге дегзирге, оларның аарыы экирип, буктары[†] олардан үне бээр болган. 13[+]Чер кезип, буктар үндүр сывырып чоруур чамдык иудейлер база букка алыскан кижиге Дээрги Иисустуң адын адап: «Павелдиң суртаалдап турары Иисустуң ады-биле бо кижиден үне бер» – деп дужаарын шеней бергеннер. 14Бурганның дээди бараалгакчызы[†] иудей Скеваның чеди оглу ынчап турган чүве-дир.

15[+]Ынчалза-даа бук оларга мынча дээн: «Иисусту билир мен, Павелди база, а силер кымнар силер?» 16Оон букка алыскан кижи чеди алышкыже халый бергеш, оларга күш дөгеп, чула эттеп кааптарга, олар бажыңдан шалдаң-чанагаш, балыг-бышкын үне халышканнар.

17Эфесте чурттаан бүгү иудейлер болгаш гректер ол дугайында дыңнап кааш, аажок кортканнар, ынчангаш Дээрги Иисустуң адын хүндүлээри дам барганнар. 18[+]Хөй бүзүрээн кижилер чедип кээп, бачыттыг херектерин ажыы-биле миннип турган. 19А хөй караң көрнүр кижилер боттарының дүрүг-номнарын[†] чыггаш, хамык улус көрүп турда, өрттедипкен. А өрттеткен дүрүглерниң ниити өртээн санап көөрге, 50 000 мөңгүн чоос хире бар болган! 20[+]Дээрги-Чаяакчының медээзи шак ынчалдыр калбаа-биле нептереп, күш кирип олурган.


Эфеске болган үймээн

21[+][+]Ол бүгү болуп кааптарга, Павел Сүлдеге башкарткаш, Македония биле Ахайяны таварты Иерусалимче чоруурун шиитпирлээн. Ол мынча дээн: «Иерусалимге барганым соонда, Римге четкен турар ужурлуг мен». 22[+]Павел Македонияже Тимофей биле Эраст дээр ийи дузалакчызын чорудупкан, а боду элээн үе дургузунда Асияга артып калган.

23Ол үеде Дээрги-Чаяакчының оруунга удур күштүг үймээн үнген. 24Димитрий дээр ус-дарган кижи мөңгүнден Артемида бурганның өргээзиниң бичиилеткен дүрзүлерин кылып турган.[*] Тус черниң ус-шеверлери ону кылышкаш, хөй орулга ап келгеннер. 25Димитрий мөңгүн-биле ажылдаар шеверлерни болгаш өске-даа усчуларны чыып алгаш, мынча дээн: «Эш-өөр! Бо ажыл силерге эки олча-ажык берип турарын билир силер. 26[+]Павел дээр кижи чүгле Эфеске эвес, а бүгү Асияга дыка хөй улусту бистен хая көрнү бээр кылыпканын көрүп база дыңнап тур силер. Ол Павел кижи холу-биле кылган бурганнар – ёзулуг бурганнар эвес болур дээр-дир. 27Ол чорук чүгле бистиң ус-тывыжывыстың чаагай ат-сураан чидирип турары-биле эвес, а өндүр улуг бурган Артемиданың өргээзи ат-сураан чидиреринге чылдагаан бооп турары-биле озалдыг-дыр. Асияның база бүгү делегейниң чону мөгейип турар шак ол бурган алдарын чидирер-дир».

28Ону дыңнааш, олар аажок хорадап: «Эфесте Артемида өндүр улуг!» – деп алгыржып эгелээннер. 29[+]Хоорайны хөлзээзин хөме апкан. Бүгү улус Павелдиң Македониядан эдертип эккелген эш-өөрү Гаий биле Аристархты тудуп алгаш, хоорайның улуг, ажык театрынга[*] сөктүп келген.

30Павел база чон мурнунга үнүп кээр дээрге, бүзүрээннер ону ынатпаан. 31Асияның чамдык алдар-хүндүлүг дүжүметтери – ооң эштери, олче улус ыдыпкаш, театрже барбайн көөрүн дилээннер.

32Ол аразында театрда чыылган улустуң чамдыызы – бир чүве, өскелери – бир өске чүве алгыржып турган, чүге дээрге ында корум-чурум чок болуп, улустуң хөй кезии чүге чыылганын-даа билбес болган. 33Иудейлер[†] Александр дээр кижини чон мурнунче албадап үндүрүпкен. Ол чонга тайылбыр кылыр бодааш, холу-биле улус оожургадыр шимчээшкин кылган. 34Ынчалза-даа ол иудей кижи дээрзин билип кааш, шупту улус бир үн-биле: «Эфесте Артемида өндүр улуг!» – деп кышкыржы берген. Олар ийи шак хире алгыржып келген.

35Хоорай бижээчизи чонну арай боорда оожуктургаш, мынча дээн: «Эфестиң чону, бистиң хоорайывыс – өндүр улуг Артемиданың өргээзиниң база ооң дээрден кээп дүшкен ыдыктыг дажының кадагалакчызы дээрзин чер кырында билбес кижи бар бе?! 36Ол кымга-даа маргыш чок барымдаа-дыр. Ынчангаш силер оожургап, бодамча чок хөделбес болзуңарза эки. 37А силер дээрге Артемиданың өргээзин-даа оорлаваан, бурганывысты-даа бак сөглевээн бо ийи кижини бээр эккелдиңер чоп. 38Димитрий болгаш өске-даа ус-шеверлер кандыг-бир кижини буруудадып турар болза, бисте ону сайгарар судтар-даа, уштап-баштап турар кижилер-даа бар-дыр. Бот-боттарын аңаа буруудатчып турзуннар. 39А өске кандыг-бир айтырыыңар бар болза, ону чоннуң хоойлу[†] ёзугаар чыыжынга шиитпирлээр херек. 40А ам бөгүнгү болуушкуннар дээш, үймээн үндүргенинге буруудаттырар айыыл биске кыжанып келди. Ындыг хөлзээзин дээш, агартынар арга бисте чок-тур». Ынча дээш, ол чыышты тарадыпкан.

#### 20


Павел Македония биле Грецияда

1[+]Хөлзээзин төне бээрге, Павел христианнарны кыйгырткаш, оларны сорук киирип, чүве чугаалааш, байырлажып чарылган соонда, Македонияже чоруй барган. 2Орук ара ол чер болганга бүзүрээннерни суртаалдары-биле быжыктырып чораан. Оон ол Грецияга чедип келгеш, 3[+]аңаа үш ай болган. Ооң Сирияже эжиндирип чоруурунуң мурнуу чарыында иудейлер аңаа удур сүлчээ кылган. Ынчангаш ол дедир Македония таварты эртерин шиитпирлээн. 4[+][+]Павелди Верия чурттуг Пиррниң оглу Сосипатр, Фессалоника чурттуг Аристарх биле Секунд, Дервия чурттуг Гаий, Тимофей база Асия[†] чурттуг Тихик биле Трофим олар үдеп чораан[*]. 5[+]Олар баштай үнүпкеш, бисти Троадага манап турганнар. 6[+]А бис Хаарган далганнар байырлалының[†] соонда Филиппыдан эжиндирип үнгеш, беш хонук эрткенде, Троадага өөрүвүске катчып алгаш, аңаа чеди хонган бис.


Павелдиң Эвтихти катап диргискени

7[+]Улуг-хүнде эп-сеткилдиң чемин үлежип чиир дээш, чыылган бис. Павел чыылган улуска суртаалдап турган. Ол даарта эжиндирип чоруур деп турган болгаш, дүн ортузу чедир чугаалап келген. 8Бистиң чыглып келгенивис үстүкү өрээлге хөй-ле чырыткылар хып турган. 9[+]Павел суртаалын дыка үр уламчылап келген болгаш, соңга караанга олурган Эвтих деп аныяк оол бажын согайтып, уйгузунга бастыргаш, үшкү каъттан чайлып кээп дүшкен. Ону көдүрүп кээрге, ол өлүг болган. 10[+]Павел дүжүп келгеш, оолдуң кырынга чыдыпкаш, куспактап алгаш: «Муңгараваңар, ол тынныг-дыр!» – дээн. 11Ол үстүнче үне бергеш, чемни үлежип чигеш, дыка үр, даң аткыже, чугаалап келген, а оон чоруй барган. 12Аныяк оолду бажыңынга дириг хевээрзин эккелгеннер, а шупту улустуң сагыжы ажый берген.


Троададан Милитче аян-чорук

13Бис корабльга олурупкаш, Ассче эжиндирип чорупкан бис. Аңаа Павелди ап алыр ужурлуг турган бис, чүге дээрге боду ынаар кургаг черлеп чоруй баар дээш, ол ынчаар айыткан. 14Павел биске Асска таваржы бээрге, ону корабльче ап алгаш, Митилина хоорайже эжиндирип чоруптувус. 15Оортан даартазында хүндүс эжиндирип үнгеш, Хиос ортулуктуң дужунга келгеш, оон бир хүн эрткенде, Самос ортулукка доктаадывыс[*]. База бир хүнзээш, Милит хоорайга эжиндирип келдивис. 16[+]Павел Асияга саадап, үе чидирбес дээш, Эфестиң[†] чаны-биле эрте бээрин шиитпирлээн, чүге дээрге Иерусалимче далажып бар чыткан. Ол ынаар, аргалыг-ла болза, Беженги хүннүң байырлалында чеде бээрин күзээн.


Эфестиң христианнары-биле байырлажыг

17Павел Милиттен Эфесче улус чоруткаш, Эфестиң христиан ниитилелиниң[†] удуртукчуларын кыйгырткан. 18[+][+]Олар чедип кээрге, Павел мынча дээн: «Асияга мээң келгеним баштайгы хүнден-не үргүлчү силер-биле кады канчаар чурттап турганымны билир силер. 19Мен Дээрги-Чаяакчыга караам чажын эңдере төп, иудейлерниң кара сагыштыындан салым-хуумга таварышкан шенелделерни ажып эртпишаан, биче сеткилдиг бараан бооп келдим. 20Силерге ажыктыг болгу дег бүгү чүүлдү суртаалдап, силерни хөй улус мурнунга база бажыңнар кезип, коргуш чок өөредип келдим. 21Бачыдын миннип, Бурганче эглириниң база Дээргивис Иисус[†] Христоска[†] бүзүрээриниң дугайында иудейлерге-даа, өске чоннар улузунга-даа[†] медеглеп келдим. 22А ам, Ыдыктыг[†] Сүлдениң[†] айытканы-биле, мени ында чүү манап турарын билбес-даа болзумза, Иерусалимче чоруур ужурлуг мен. 23[+]Чүгле Ыдыктыг Сүлдениң хоорай бүрүзүнге меңээ сагындырыг кылып, Иерусалимге мени хилинчек болгаш хоругдал манап турарын чугаалап келгенин-не билир мен. 24[+]Ынчалза-даа амы-тыным меңээ кандыг-даа үне чок, чүгле бодумнуң чарыжым төндүр маңнап, Дээрги Иисустуң меңээ даандырган бараан болуушкунун эчизинге чедирген болзумза – Бурганның авыралының[†] дугайында Буянныг Медээни[†] улуска дыңнаткан болзумза!

25Араңарга аралажып, Бурганның Чагыргазын[†] суртаалдап турганым улустан чаңгызыңар-даа мени моон соңгаар көрбезин билир мен. 26[+]Силерниң кайы-бирээңер өлүмче бажы-биле баар болза, ол дээш буруум чогун бөгүн силерге медеглеп тур мен. 27Чүге дээрге Бурганның күзел-соруун силерге долузу-биле коргуш чок суртаалдап келген мен.

28[+][+]Бодуңарны база Ыдыктыг Сүлдениң силерге хүлээдип берген кодан хоюн хайгаарап көрүп чоруңар. Бурганга бүзүрээннер ниитилелиниң кадарчылары бооп көрүңер, ону Ол Бодунуң ханын төккеш, бөлүп алган болгай. 29[+]Мен силерден чоруй баарымга, каржы бөрүлер чедип келгеш, коданны черле өршээвес дээрзин билир мен. 30[+]Бүзүрээннер оларны эдерзин дээш, алыс шынны соора өөреди бээр улус силерниң араңарга безин тыптып кээр. 31[+]Ынчангаш серемчилелдиг болуңар! Мээң үш чыл дургузунда, дүне-хүндүс караам чажын төп, силерге могаг-шылаг чок сагындырып келгенимни сактып чоруңар.

32[+][+]Мен ам силерни Бурганга болгаш Ооң авыралдыг медээзинге хүлээдип тур мен. Ол медээ силерни быжыктырып база Бурганның ыдыктаан бүгү улузунга аазаан өнчүнү силерге берип шыдаар.

33[+]Мен кайыңардан-даа алдын, мөңгүн, идик-хеп алырын күзевээн мен. 34[+]Бодумнуң база эш-өөрүмнүң хереглээр чүвезин бо ийи холум-биле ажылдап ап келгенимни билир силер. 35[+]Чүнү-даа кылып турган болзумза, бодумнуң үлегерим-биле бис ажылдаар ужурлуг, Дээрги Иисустуң сөстерин сактып, кошкак улуска дузалажыр ужурлуг бис дээрзин силерге көргүзүп келген мен. Ол: „Алырынга көөрде, бээри – амыр-чыргалдыг“ – дээн болгай».

36[+]Павел ынча дээш, шупту улус-биле кады дискек кырынга олурупкаш, мөргүп алган. 37Шупту улус ыглап-сыктап, ону куспактааш, ошкап турган. 38Ылаңгыя ооң: «Моон соңгаар мени көрбес силер» – дээн сөстери оларны муңгарадыпкан. Оон Павелди корабльга чедир үдеп кааннар.

#### 21


Иерусалимче аян-чорук

1Бис олар-биле арай деп чарылгаш, баштай дорт-ла Кос ортулукка, даартазында хүндүс Родос ортулукка эжиндирип четтивис, а оортан Патара хоорайже чорупкан бис. 2Финикия[†] баар корабль тып алгаш, аңаа олурупкаш, улаштыр ынаар эжиндирип кагдывыс. 3Кипр ортулукту мурнуу талазы-биле оюп эрткеш, Сирияже углапкан бис. Оон Тир хоорайга туруп алдывыс, чүге дээрге корабльдың чүъгүн аңаа дүжүрер турган. 4[+]Аңаа бис христианнар тып алгаш, чеди хүн иштинде олар-биле кады турдувус. Ыдыктыг[†] Сүлде[†] сагыш алындырарга, олар Павелге: «Иерусалимче барба» – деп турдулар. 5[+]Аңаа турар үевис төне бээрге, улаштыр чоруптувус. Бүзүрээн улус шуптузу кадайлары болгаш ажы-төлү-биле кады бисти хоорайдан үндүр үдеп келген. Аңаа, далай эриинге, дискек кырынга олурупкаш, мөргүп алдывыс. 6Удур-дедир байырлажып чарылган соонда, корабльга олурупкан бис, а олар бажыңнарынче чана берген.

7Эжиндириишкинни уламчылааш, Тирден Птолемаида хоорайга кээп, корабльдан дүшкеш, ында чурттап турар бүзүрээн ха-дуңмавыстың[†] амыр-мендизин айтыргаш, олар-биле кады бир хондувус. 8[+]А даартазында хүндүс оон чорупкаш, Кесарияга келгеш, чеди дузалакчының бирээзи болур Буянныг Медээ[†] суртаалчызы Филипптиң бажыңынга доктаадывыс. 9[+]Ооң ашакка барбаан дөрт кызы өттүр билип медеглээр улус болду. 10[+]Бис аңаа элээн хөй хонганывыста, Иудеядан Бурганның медээчизи[†] Агав дээр кижи келген. 11[+]Ол биске келгеш, Павелдиң курун алгаш, ооң-биле бодунуң хол-будун хүлүттүнгеш, чүве чугаалаан. Ооң сөстери бо-дур: «Ыдыктыг Сүлде: „Бо курнуң ээзин Иерусалимниң иудейлери мынчалдыр хүлээш, өске чоннар улузунга[†] хүлээдир-дир“ – деп тур».

12[+]Ону дыңнааш, бис база аңаа чурттап турган улус Павелден: «Иерусалимче барбайн көр» – деп ээрежип дилеп эгелээн бис. 13[+]Ынчалза-даа Павел биске: «Силер чүге ыглап-сыктап, чүрээм чара соп тур силер? Мен чүгле хүлүдүп алырынга эвес, а Дээрги Иисустуң ады-биле Иерусалимге өлүртүрүнге-даа белен мен» – деп харыылаан. 14Ооң шиитпирин өскертип шыдавазывысты билгеш, оожургай берип: «Дээрги-Чаяакчының күзел-соруу-биле болзун!» – дээн бис.


Павелдиң Иерусалимге келгени

15Ол хүннер эрте бээрге, бис дөгертингеш, Иерусалимче чоруптувус. 16Бистиң-биле кады Кесария чурттуг чамдык бүзүрээн улус база чорупкан. Олар бисти баштайгы өөреникчилерниң[†] бирээзи, Кипр чурттуг Мнасонга эккээрге, ооң бажыңынга туруп алган бис.

17Иерусалимге кээривиске, бүзүрээн ха-дуңмавыс бисти эвилең-ээлдек уткуп-хүлээп алган. 18[+]Даартазында хүндүс Павел-биле кады Иаковче[†] чорупкан бис. Христиан ниитилелдиң[†] шупту удуртукчулары ында чыылган болган. 19Павел оларны мендилээш, ооң бараан болуушкунун дамчыштыр өске чоннар улузунга Бурганның чүнү кылганын чүве арттырбайн чугаалап берген. 20[+]Олар ону дыңнааш, Бурганны алдаржыткаш, Павелге мынча дээннер: «Өңнүк, Иисуска бүзүрээн муң-муң иудейлер барын билир сен, олар шупту Моисейниң[†] хоойлузун[†] шыңгыы сагып чоруур улус-тур. 21[+]Иерусалимниң иудейлеринге бир улус сээң дугайыңда: „Өске чоннар аразында чурттаан хамык иудейлерни Моисейниң хоойлузундан ойталаар кылдыр өөредип, оларга боттарының ажы-төлүн кыртыжап демдектевезин база бистиң чаңчылдарывысты сагывазын сүмелеп турар кижи-дир“ – дээн-дир. 22Бис ам канчаар бис? Чугаажок-ла, олар сээң келгениңни дыңнап каар болгай. 23[+]Ынчангаш бистиң сүмелээн аайывыс-биле кылып көр. Бистиң аравыста Бурганга даңгырак берген дөрт кижи бар-дыр. 24[+]Оларны алгаш, арыгланыр[†] ёзулалды кады эртип ал база олар ёзу-чаңчыл ёзугаар баштарын дөңгүрертсин дээш, ооң чарыгдалын төлеп бер.[*] Ынчан сээң дугайыңда дыңнаан чүвезинде шын сөс чогун, а сени ыдыктыг хоойлувусту сагып чоруур кижи-дир дээрзин шупту улус билип каар.

25[+]А өске чоннарның бүзүрээн улузунга хамаарыштыр алыр болза, шиитпиривисти оларга дыңнадып, чагаа бижээн бис. Оларга дүрзү-бурганнарга[†] өргээн эът чииринден, хандан, бооп өлүрген дириг амытаннар эъдинден болгаш самыыраарындан ойталаарын саналдаан бис».

26[+]Павел ынчан ол дөрт кижини ап алгаш, даартазында хүндүс олар-биле кады арыгланыр ёзулалды эртип алган. Оон ол Бурганның өргээзинче киргеш, кажан арыгланыр хуусаа төнерин[*] база оларның кижи бүрүзү дээш кажан өргүл салырын чарлап чугаалаан.


Павелди тудуп хоругдааны

27Арыгланыр хуусааның чедиги хүнү эртип турда, Павелди Асия[†] чурттуг иудейлер ыдыктыг өргээниң шөлүнге көрүп кааннар. Олар ону сегирип алгаш, шупту улусту хөлзедип: 28[+][+]«Израильчилер! Дузалажыңар! Бо дээрге чер болганга улусту бистиң ыдыктыг хоойлувуска, чонувуска база Бурганывыс өргээзинге удур өөредип чоруур кижи-дир. А ам ол гректерни Бурганның өргээзинге эккелгеш, ыдыктыг черни[†] бужартаткан-дыр» – деп алгыржы бергеннер. 29[+]Олар Павелди ооң мурнунда Эфес[†] чурттуг Трофим-биле хоорайга кады чорда көрген болгаш, Павел ону Бурганның өргээзинге эккелген боор деп бодаан чүве-дир.[*]

30Бүгү хоорай хөлзеп-дойлуп эгелээн болгаш, чүк бүрүзүнден улус маңнажып кээп турган. Олар Павелди сегирип алгаш, Бурганның өргээзинден үндүр сөөрткеш, ол дораан ооң хаалгаларын хаап алганнар. 31Олар ону өлүрер деп барганнар, ынчалза-даа бүгү Иерусалим[†] хөлзеп үнген дугайында медээ рим муң шериг баштыңынга чеде берген. 32Баштың ол дораан шериглерин болгаш чүс шериг баштыңчыларын алгаш, чыылган чонче чорупкан. Улус муң шериг баштыңын база шериглерни көрүп кааш, Павелди эттеп-сокпайн барган. 33[+]Муң шериг баштыңы ынчан олче чоокшулап келгеш, тудуп хоругдааш, ийи илчирбе-биле демирлээрин дужааган. Оон ол чыылган улустан: «Бо кымыл, чүнү үүлгеткен кижил?» – деп айтырган. 34[+]Чыылган чоннуң чамдыызы бир чүве, өскелери оон аңгы чүве алгыржыр болган. Ындыг хөлзээзин, шимээнден ол тодаргай чүнү-даа билип чадааш, Павелди шериглер чурттаан бажыңче аппаарын дужааган. 35Павелди чадага эккээрге, шериглер ону шуут-ла көдүрер ужурга таварышкан – чоннуң хорадап, кызары ол хире болган. 36Хөй чон ону эдерип: «Аңаа өлүм!» – деп алгыржып чораан.

37Павелди шериглер чурттаан бажыңче киирип бар чыдырда, ол баштыңга: «Силерден бир чүве айтырып болур бе?» – дээн.

Оозу мынча дээн: «Сен гректеп билир ышкажың чүл. 38Ындыг болганда, чоокта чаа үймээн үндүргеш, 4000 дерзии тура халыкчыны ээн кургаг ховуже аппарган египетчи эвес ышкажыл сен?»[*]

39[+]А Павел: «Мен – Киликияда Тарс хоорай чурттуг еврей кижи, билдингир хоорайның хамаатызы мен. Чон-биле чугаа кылырын чөпшээреп көрүңерем» – деп харыылаан.

40Демгизи ынчан чөпшээрээрге, Павел чадага туруп алгаш, холу-биле чонга «Оожургаңар!» деп медээ берген. Хамык улустуң шимээни чидерге, ол еврей дылга чугаалап эгелээн.

#### 22


Иерусалим иудейлеринге Павелдиң чугаазы

1«Ха-дуңма[†] болгаш адалар! Ам бодумну камгалап, чүү дээримни дыңнап көрүңер».

2Павелдиң еврей дылга чугаалай бергенин дыңнааш, олар улам-на оожургай берген.

3[+][+][+]«Мен – Киликияның Тарс хоорайга төрүттүнген еврей кижи мен, ынчалза-даа Иерусалимге өскен мен. Мээң башкым Гамалиил чүве, ол мени өгбелеривистиң ыдыктыг хоойлузунга[†] ыяк быжыг билиглиг кылдыр өөреткен. Бөгүн силер бүгүде ышкаш, Бурганга чүткүлдүг бараан бооп чор мен. 4[+]Мен Иисустуң өөредиинге бүзүрээн улусту өлүреринге чедир истеп сүрүп, эр-даа, херээжен-даа улусту тудуп хоругдааш, кара-бажыңнарже киир октап чордум. 5[+]Ону Бурганның дээди бараалгакчызы-даа,[†] дээди иудей Чөвүлел-даа[†] бадыткап боор. Харын-даа, олардан Дамаскыда чурттаан ха-дуңма иудейлерге хамааржыр чагаалар алгаш, демги улусту тудуп хоругдааш, Иерусалимге кезедири-биле эккээр дээш, ынаар чорупкан мен.

6[+]Ынаар бар чыткаш, Дамаскыга чоокшулап олурумда, дүъш үезинде дээрден хенертен чайнап келген чырык карактарым чылчырыктадыпкан. 7Черже кээп дүшкеш, меңээ: „Савл! Савл! Мени чүге истеп сүрүп тур сен?“ – дээн үн дыңнап кагдым.

8Мен: „Силер кым силер, Дээрги?“ – дидим.

Ол: „Мен дээрге истеп сүрүп чорууруң Назарет чурттуг Иисус[†]-тур мен“ – деп харыылаан. 9Мээң кады чораан улузум ол чырыкты көрген, ынчалза-даа мээң-биле чугаалашкан үннү билип албаан.

10„Дээрги, мен чүнү кылыйн?“ – деп айтырдым.

Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ: „Ам туруп келгеш, Дамаскыга бар, кылыр ужурлуг бүгү чүвеңни аңаа дөгерезин чугаалап бээр“ – дээн.

11Чырыктың чайыннаажындан мээң карактарым согурара берген боорга, кады чораан өөрүм мени холумдан четкеш, Дамаскыга эккеп каан.

12[+]Бурганны тооп дыңнаар база ыдыктыг хоойлувусту сагып чоруур, ында чурттаан иудейлерниң дөгерези хүндүлээр Анания дээр кижи 13меңээ чедип келгеш: „Дуңмам Савл, карааң көре берзин!“ – дээн. Ол-ла дораан мен ону көрүп кагдым. 14Ынчан ол меңээ мынча дээн: „Өгбелеривистиң Бурганы сени Ооң күзел-соруун билип алзын дээш, чөптүг-шынныг Кижини көрзүн дээш база Ооң сеңээ чугаалаан сөзүн дыңназын дээш шилип алган-дыр. 15[+]Чүге дээрге бүгү улус мурнунга Ооң дугайында херечилеп, көрген база дыңнаан чүвеңни чугаалаар-дыр сен. 16[+]Ам чүнү манап ор сен? Тургаш, сугже суктуруп ал, Дээрги Иисустуң адын кый дээш, бачыттарың арыглап-чуп[†] каавыт“.

17-18[+]Мен оон Иерусалимче ээп келгеш, Бурганның өргээзинге мөргүп тура, Иисустан келген ажыдыышкын[†] көрүп кагдым. Ол меңээ: „Доп-дораан Иерусалимни каггаш чорувут, чүге дээрге бо улус Мээң дугайымда херечилелиңни хүлээп албас-тыр“ – диди. 19А мен Аңаа: „Дээрги-Чаяакчы, бо улус Сеңээ бүзүрээннерни тудуп хоругдаар база эттеп-согар дээш, синагогалар[†] кезип чоруп турганымны билир болгай. 20[+]Сээң херечиң болур Стефанның ханы төктүп турда, мен база аңаа тургаш, ону чүүлзүнүп, өлүрүкчүлерниң хевин кадарып турдум“ – деп харыыладым. 21Дээрги-Чаяакчы ынчан меңээ: „Бар че, Мен сени ырадыр, өске чоннар улузунче[†] чорударым ол-дур“ – диди».


Павел – рим хамааты

22Ол сөстерге чедир иудейлер ону дыңнап турган, а ынча дээри билек: «Ону таптай базып кааптар-дыр! Ооң амылыг чораан ажыы чок-тур!» – деп алгыржып эгелээннер. 23Олар алгыржып, хевин ора соп октап, агаарже довурак чажып турганнар[*]. 24А муң шериг баштыңы Павелди шериглер чурттаар бажыңче аппаарын база иудейлерниң олче чүге ынчаар алгырышканын билип алыр сорулга-биле, ону эриидеп тургаш, байысаарын дужааган. 25[+]Ынчалза-даа ону эриидээр дээш хүлүй бээрге, Павел чанында турган чүс шериг баштыңчызынга: «Шииттирбээн рим хамааты кижини эриидээри хоойлуга дүгжүр чүве бе?» – дээн.

26Чүс шериг баштыңчызы ону дыңнааш, баштыңынга баргаш: «Оваарымчалыг бооп көрүңер. Ол дээрге рим хамааты кижи-дир» – деп дыңнаткан.

27Муң шериг баштыңы Павелге чедип келгеш: «Сен ылап-ла рим хамааты сен бе?» – деп айтырган.

Ол: «Ийе» – деп харыылаан.

28Муң шериг баштыңы мынча дээн: «Мен ол хамааты эргени хөй акша-биле садып алган мен».

А Павел: «А мен ындыг болуп төрүттүнген мен» – дээн.

29Ону байысаар деп турган улус ол дораан ойта дүшкен. Рим[†] хамаатыны демирлеп алганын билип кааш, муң шериг баштыңы база корга берген.

30Даартазында хүндүс муң шериг баштыңы иудейлер Павелди чогум чүү дээш буруудадып турарын билип алыксааш, Бурганның дээди бараалгакчыларын база бүгү дээди иудей Чөвүлелди чыылдырарын дужааган. Ол Павелдиң илчирбелерин адыргаш, оларның мурнунга эккеп тургузупкан.

#### 23


Павел дээди иудей Чөвүлелдиң мурнунда

1[+]Павел Чөвүлелди эргий кайгааш: «Ха-дуңма![†] Мен бо хүнге чедир Бурганның мурнунга хүлээлгемни арыг[†] арын-нүүр-биле күүседип чор мен» – дээн. 2[+][+]Бурганның дээди бараалгакчызы[†] Анания[*] ынчан Павелдиң чанынга турган улуска ооң эриннеринче кагарын дужааган. 3[+]А Павел аңаа мынча дээн: «Бурган[†] сени кагар эвеспе, агартыр чугайлаан хана[*]. Сен мында мени ыдыктыг хоойлу[†] ёзугаар шиидер дээш олурар-дыр сен, ол хиреңде-ле ыдыктыг хоойлуга чөрүштүр мени кагарын дужаап турар-дыр сен!»

4[+]Павелдиң чанынга турган улус аңаа: «Бурганның дээди бараалгакчызын канчап дора көөр сен?» – дээннер.

5[+]А Павел: «Ха-дуңма, буруулуг болдум, ол – Бурганның дээди бараалгакчызы дээрзин билбедим. Шынап-ла, Бижилге: „Чонуңнуң удуртукчузун бак сөглеве“ – деп турар болгай» – деп харыылаан.

6[+][+][+]Оларның чамдыызы саддукейлер, а өскелери фарисейлер дээрзин Павел билип каан, ынчангаш ол дээди иудей Чөвүлелге[†] ыыткыр үн-биле мынча дээн: «Ха-дуңма! Мен фарисей кижи оглу, фарисей мен, өлүглерниң катап дирлиринге идегелим дээш шииттирип турарым бо».

7Ол ынча дээрге, фарисейлер биле саддукейлер аразынга маргылдаа үнгеш, чыыш ийи чарлы берген. 8[+]Чүге дээрге саддукейлер өлүглер аразындан катап дирлири-даа, дээрниң төлээлери-даа, сүлде-сүнезиннер-даа[†] чок дээр, а фарисейлер ол бүгүге бүзүрээр турган. 9[+]Оон алгы-кышкы үнген. Фарисейлер[†] бөлүүнден чамдык ном-хоойлу тайылбырлакчылары туруп келгеш, маргыжа бергеннер: «Бо кижиде багай чүү-даа көрбейн тур бис. А ооң-биле сүлде-сүнезин азы дээрниң төлээзи[†] чугаалашкан болза чүл?»[*]

10Маргылдаа күштүг алгыш-кырышче шилчий бээрге, рим баштың оларның Павелди үзе-чаза соп кааптарындан сезингеш, шериглеринге улус аразынче баткаш, ону шериглер чурттаар бажыңче алгаш баарын дужааган. 11[+]Дараазында дүне Дээрги-Чаяакчы[†] Павелге чедип келгеш: «Павел, дидим бол. Мээң дугайымда Иерусалимге херечилеп турганың дег, Римге база херечилээр сен» – дээн.


Иудейлерниң Павелге удур сүлчээзи

12Хүн үнүп кээрге, иудейлер аразында дугурушкаш, Павелди өлүрбээн шаанда, чүнү-даа ижип-чивес бооп даңгыраглааннар. 13Сүлчээге дөртен ажыг кижи киришкен. 14Олар Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш баштыңнарга[†] баргаш: «Павелди өлүрбээн шаавыста, чүнү-даа ижип-чивес бооп даңгырагладывыс. 15Ынчангаш силер дээди иудей Чөвүлел-биле кады ооң херээн катап көөр-дүр деп чылдагааннааш, ону силерге эккээр кылдыр муң шериг баштыңынга сөстен чедириңер. А бис ону бээр эккел чыдырда-ла, өлүрүп каарынга белен бис» – дээннер.

16Сүлчээ дугайында Павелдиң чээни дыңнап кааш, шериглер чурттаар бажыңче киргеш, ол дугайында аңаа дамчыдыпкан. 17А Павел чүс шериг баштыңчыларының бирээзин кый деп алгаш: «Бо оолду баштыңыңче аппарам, ол аңаа бир чүве чугаалаар деп тур» – дээн.

18Демгизи оолду муң шериг баштыңынга эдертип эккелгеш, илеткээн: «Хоругдаттырган Павел мени кый деп алгаш, бо оолду силерже аппаарын диледи, чүге дээрге ол силерге бир-ле чүве чугаалаар дээн-дир».

19Баштың ол оолдуң холундан туткаш, өскээр чедип аппаргаш: «Меңээ чүнү чугаалаар бодадың?» – деп айтырган.

20Демги оол: «Иудейлер[†] ооң херээниң тодаргай истелгезин чорудар чылдагаан-биле Павелди даарта дээди иудей Чөвүлелге чедирерин силерден дилээр бооп дугуржуп алдылар. 21Ынчалза-даа оларны дыңнаваңар, чүге дээрге дөртен ажыг кижи кедегде манап турар. Олар ону өлүрбээн шаанда, чүнү-даа ижип-чивес бооп даңгыраглааш, ам силерниң айтыышкыныңар манап, белен турарлар-дыр» – деп харыылаан.

22Баштың ол оолга: «Меңээ чугаалаан чүвеңни кымга-даа чугаалавас сен» – деп дужаагаш, ону чорудупкан.


Павелди Кесарияже чорудупканы

23Баштың оон чүс шериг баштыңчызы ийи кижини кыйгырткаш, оларга: «Кесария чоруур кылдыр 200 чадаг шеригден, 70 аъттыг шеригден база 200 адыгжыдан белеткеңер. Хүн ашкандан бээр үшкү шакта үнеринге белен туруңар. 24[+]Павелди Феликс чагырыкчыга[*] бүдүн-бүрүн чедирер кылдыр, аңаа мундурар элчигеннерден белеткеңер» – деп дужааган.

25Ол ышкаш мындыг уткалыг чагаа бижип каан:

26«Онза хүндүлүг чагырыкчы Феликске Клавдий Лисий байыр чедирип олур. 27[+]Бо кижини иудейлер сегирип алгаш, бичии-ле болза өлүрүп каар частылар, ынчалза-даа мен шериглерим-биле келгеш, ону камгалап кагдым, чүге дээрге ол рим хамааты дээрзин билип алдым. 28[+]Ону буруудадып турар чылдагаанны билип алыр дээш, мен ону дээди иудей Чөвүлелге эккелдим. 29[+]Аңаа удур буруудадыышкыннар оларның боттарының ыдыктыг хоойлузунга хамааржыр дээрзин, ынчалза-даа өлүмге онаагы дег азы кара-бажыңга олуртку дег буруу ол кижиде чок дээрзин ылавылап көрдүм. 30[+]Ол кижиге удур сүлчээ барын дыңнааш, мен ону ол-ла дораан силерже чорутканым бо. А ооң буруудадыкчыларынга аңаа удур херекти силерже киирерин дужаадым»[*].

31Шериглер дужаалды күүседип, Павелди ап алгаш, ону ол кежээ-ле Антипатридага эккелгеннер. 32Даартазында хүндүс аъттыг шериглер Павелди Кесарияже алгаш чорупкан, а артканнары чурттаар бажыңынче ээп келген. 33Кесарияга келгеш, Феликс чагырыкчыга чагааны тывыскаш, Павелди хүлээдип бергеннер. 34[+]Чагааны номчааш, чагырыкчы Павелдиң кайы девискээрден келгенин айтырган. Ол Киликиядан келген деп билип алгаш, 35Феликс: «Буруудадыкчыларың чедип кээрге, сээң херээңни дыңнаар мен» – дээн. Оон Павелди Иродтуң ордузунга[*] хоругдалга тударын дужааган.

#### 24


Павелди буруудатканы

1[+]Беш хүн эрткенде, Бурганның дээди бараалгакчызы[†] Анания чоннуң чамдык баштыңнары-биле[†] база Тертулл дээр хоойлучу-биле[†] кады Кесарияга келгеш, иудейлерниң Павелге удур буруудадыышкынын чагырыкчының мурнунга илереткеннер. 2Павелди кый дептерге, Тертулл ону буруудадып, мынча дээн: 3«Онза хүндүлүг Феликс! Силерниң алызын бодаан башкарылгаңар ачызында бистиң чуртувус амыр-тайбыңга бүргеткен чурттап турарын база бистиң чоннуң амыдыралы экижээнин көрүп тур бис. Ол бүгүнү кажан-даа, каяа-даа улуг өөрүп четтириишкин-биле хүлээп көөр бис. 4Ам силерни оон ыңай шүүдедип турбазы-биле, бистиң кыскажак түңнээшкинивисти дыңнаарындан чажам дивезиңерни дилеп тур мен.

5[+]Бис бо кижи корум-чурум үрекчизи дээрзин илередип алдывыс, ол – бүгү делегейге иудейлер аразынга үймээн үндүрүкчүзү-дүр база назаретчилерниң оспак бөлүүнүң удуртукчузу-дур[*]. 6-8[+]Оон ыңай ол Бурганывыс өргээзин безин бужартадыр сагыштыг турду, а бис ону тудуп алдывыс[*]. Ам Павелди байысаагаш, бистиң ону чүү дээш буруудадып турарывысты билип ап боор силер».

9Иудейлер[†] ол бүгүнү шын деп бадыткааш, буруудадыышкынны деткээннер.


Феликстиң мурнунга Павелдиң чугаазы

10Чагырыкчы аңаа чугаалаарын айтырга, Павел мынча деп харыылаан: «Хөй чылдар дургузунда бо чонга шииткекчи болуп келгениңерни билир болгаш, бодумнуң херээмни өөрүшкү-биле камгалаар-дыр мен. 11Иерусалимге мөгейиг кылып келгенимден бээр, он ийи хүнден үр болбаанымны билип ап боор силер. 12Мээң буруудадыкчыларым Бурганның өргээзинге кандыг-бир кижи-биле маргыжып турганымны азы синагогага[†] болгаш хоорайның өске-бир черинге улусту үймээнче ыдалап турганымны көрбээннер. 13Олар мени ам буруудадып турар чүвезин херек кырында бадыткап шыдавас-тыр. 14Ындыг-даа болза, оларның „оспак бөлүк“ деп турары өөредиг ёзугаар ада-өгбевистиң Бурганынга бараан бооп турарымны миннир-дир мен. Ыдыктыг хоойлу болгаш медээчилерниң[†] номнарында бижиттинген бүгү чүвеге бүзүрээр мен. 15[+]Бурган[†] Бодунга шынчы-даа, шынчы эвес-даа улусту катап диргизер дээрзинге олар боттары идегээри дег, мен база ындыг идегелдиг мен. 16[+]Ынчангаш Бурганның болгаш улустуң мурнунга кезээде арыг[†] арын-нүүрлүг болур дээш, шыдаар шаам-биле чүткүп чоруур мен.

17[+]Чонумнуң ядыы улузунга чыгганым ачы-дуза үлеп бээр база Бурганга өргүлдер салыр дээш, хөй чыл аян-чорук соонда, Иерусалимче ээп келгеним ол. 18[+]Арыгланыр ёзулалды кылганым соонда, Бурганның өргээзинге кээп, өргүл салып турумда, мени тып чедип келген чүве. Улус-даа үйметпээн, шимээн-дааш-даа үндүрбээн кижи мен. 19А ол ышкаш Асиядан[†] келген элээн каш иудей аңаа турган чүве. Мени буруудадыр барымдаалары бар болза, силерниң мурнуңарга чугаалаар ужурлуг улус ол-дур. 20Азы мени дээди иудей Чөвүлелге[†] байысаап турда, кандыг буруумну истеп тыпканын мында келген улус чугаалап берзин. 21[+]Байгы-ла буруум – аңаа тургаш: „Өлүглер аразындан катап дирлиринге бүзүрелим[†] дээш, бөгүн мени шиидип тур силер“ – деп алгырганымда бооп чадавас».

22Ону дыңнааш, Дээрги-Чаяакчының оруун эки билир Феликс херекти дыңнаарын соңгаарлаткаш: «Силерниң херээңерни муң шериг баштыңы Лисий кээрге, сайгарып көөр мен» – дээн. 23Ол чүс шериг баштыңчызынга: «Павелди хоругдалга тудуңар, ынчалза-даа аңаа элээн хосталгадан бериңер база ооң эш-өөрүнге ол дээш сагыш човап кээрин хоруваңар» – деп дужааган.

24Элээн каш хүн эрткенде, Феликс еврей сөөктүг кадайы Друзилла-биле кады чедип келген.[*] Ол Павелди келдирткеш, Иисус[†] Христоска[†] бүзүрел дугайында ооң чугаазын дыңнап эгелээн. 25[+]Ынчалза-даа Павел чөптүг чорук, кижиниң бодун өйлээр ужурлуунуң база Бурганның ам кээр шииткели дугайында чугаалап эгелээрге, Феликс корга бергеш: «Амдыызында чоруй бар, чайланы берзимзе, келдиртиптер мен» – дээн. 26Ооң кадында Павел аңаа хээли саналдаар ирги бе деп, Феликс идегээн чүве-дир, ынчангаш бо-ла ону кыйгыртып эккээр, ооң-биле чугаалажыр турган. 27А ийи чыл эрткен соонда, Феликсти Порций Фест солуп келген.[*] Иудейлерниң күзелин хандырар дээш, Феликс Павелди кара-бажыңга арттырып каан.

#### 25


Императорнуң шиитпирин негээни

1Чагырыкчы апарганының соонда үш хүн эрткенде, Фест Кесариядан Иерусалимче чорупкан. 2Иерусалимге Бурганның дээди бараалгакчылары,[†] иудейлерниң даргалары Фестке келгеш, Павелге удур буруудадыышкыннарын хүлээткеш, оон дилег кылып: 3[+]«Биске хайыралыыңның демдээ кылдыр Павелди Иерусалимче чорудуп көр» – деп турганнар. А боттары ону орук ара өлүрүп каарын дугуржуп алганнар. 4Ынчаарга Фест: «Павелди Кесарияда хоругдап каан, а бодум база удавас ынаар чеде бээр мен. 5Баштыңчыларыңарның чамдыызы мээң-биле кады баргаш, ол кижи кандыг-бир херек үүлгеткен болза, ону буруудатсыннар» – деп харыылаан.

6Иерусалимге сес-он хүн тургаш, Фест Кесарияже ээп келген. А даартазында хүндүс шииткекчиниң олудун ээлепкеш, Павелди эккээрин дужааган. 7Павел чедип кээрге, Иерусалимден келген иудейлер ону долгандыр турупкаш, хөй-ле аар кем-херек үүлгеткен деп буруудадып эгелээннер, ынчалза-даа буруудадыышкыннарын шынзыдып шыдавааннар. 8А Павел бодун агартынып, мынча дээн: «Мен иудейлерниң ыдыктыг хоойлузунга-даа,[†] Бурганның өргээзинге-даа, императорга-даа[†] удур кем-херек үүлгетпээн мен».

9Фест иудейлерге эки кижи бооп көстүр бодаан, ынчангаш ол Павелден: «Сеңээ удур буруудадыышкыннар ёзугаар сени аңаа шиидейн, Иерусалимче баар сен бе?» – деп айтырган.

10[+]Павел аңаа мынча деп харыылаан: «Мен императорнуң эрге-хоойлузунуң адаанда мен, мени шиидер ужурлуг чер бо-дур. Иудейлерге[†] бак чүнү-даа кылбаан мен, ону эки билир силер. 11Мен кем-буруулуг база өлүмге төлептиг чүүл үүлгеткен болзумза, өлүрүнден чажам дивес мен. Ынчалза-даа бо улустуң мени буруудадып турар чүүлдери меге болза, кымның-даа мени оларга тудуп бээр эргези чок. Ынчангаш императорнуң бодунуң шиитпирин негеп тур мен![*]»

12[+]Бодунуң чөвүлели-биле чугаалашкаш, Фест: «Императорнуң шиитпирин негээн болганыңда, императорже чоруур сен» – деп харыылаан.


Фестиң Павелдиң херээн Агриппага тайылбырлааны

13Элээн үе эрткенде, Агриппа хаан биле Вереника[*] Фест чагырыкчыга байыр чедирип, Кесарияга келгеннер. 14Олар аңаа элээн хөй хүн болганда, Фест Павелдиң херээн хаанга мынчаар тайылбырлаан: «Мында Феликс турда-ла хоругдаттырган бир кижи бар. 15Мен Иерусалимге турумда, Бурганның дээди бараалгакчылары болгаш иудейлерниң даргалары ону буруудаткан чүве. Олар ону шиидерин негеп турду. 16Мен оларга буруудаттырган кижини буруудадыкчыларының мурнунга тургуспайн база камгаланыр арга бербейн, өлүмге шиидери рим ёзу-дүрүмге таарышпас дээрзин чугааладым. 17А ол иудейлер бээр чедип кээрге, мен соңгаарладып турбайн, даартазында-ла шииткекчиниң олудунга саадапкаш, демги кижини эккээрин дужаадым. 18Ооң буруудадыкчылары туруп келгеш, мээң олардан дыңнаар бодааным чаңгыс-даа буруудадыышкын кылбадылар. 19[+]Харын олар ооң-биле боттарының чүдүлгезиниң дугайында база бир-ле өлүп калган Иисус[†] дугайында кандыг-бир маргылдаа үндүрдүлер, а Павел ол Иисус дириг дээрзин шынзыдып турду. 20Бо херекти шиитпирлээр аайын тыппайн: „Иерусалимге баргаш, аңаа шииттирерин күзээр сен бе?“ – деп, оон айтырган мен. 21А Павел ооң херээн император көөр кылдыр, маңаа арттырарын негээш турар боорга, ону императорже чорудуптар арга тывылгыже, хоругдалга хевээр тударын дужаадым».

22Агриппа Фест чагырыкчыга: «Мен бодум база ол кижини дыңнаксап тур мен» – дээн.

Фест: «Эртен дыңнаар сен» – деп харыылаан.

23Даартазында хүндүс Агриппа биле Вереника байырланчыы кончуг байдалдыг шииткел черинче кирип келгеннер. Олар-биле кады шериг баштыңнары болгаш хоорайның алдар-хүндүлүг улузу келген. Фест Павелди эккээрин дужааган. 24[+]Оон Фест мынча дээн: «Агриппа хаан болгаш мында моорлап келген бүгү улус! Иерусалимге база маңаа – Кесарияга эңдерик хөй иудейлерниң бо кижиге буруу онаап: „Ону амылыг арттырып болбас!“ – деп алгыржып турганы кижизин көрүп тур силер. 25[+]Ынчалза-даа мен ол кижини өлүрүп шиитки дег чүнү-даа тыппайн баргаш, ол боду императорнуң шиитпирин негээн болганда, ону Римче чорудар деп шиитпирледим. 26Ынчалза-даа менде ооң дугайында дээрги императорга бижиптер хире тодаргай чүү-даа чок-тур. Ынчангаш бо сайгарылганың соонда бижипки дег чүве билип алыр дээш, ону силер бүгүдениң, ылаңгыя Агриппа хаан силерниң, мурнуңарже үндүрүп эккээрин дужаадым. 27Мен бодаарымга, хоругдаттырган кижиниң кем-буруузун айытпайн чорудуптары сарыыл чок болгу дег-дир».

#### 26


Агриппаның мурнунга Павелдиң чугаазы

1[+]Агриппа Павелге: «Сеңээ агартынар арга берип турар-дыр» – дээн. Павел ынчан холун көдүрүп медээлээш, бодун камгалаан чугаазын эгелээн:

2«Агриппа хаан! Иудейлерниң[†] хамык буруудадыышкыннарынга удур бодумну камгалап, бөгүн силерниң мурнуңарга турар аргалыг болганымны аас-кежик деп санап тур мен. 3Артында-ла иудейлерниң хамык ёзу-чаңчылдарын болгаш маргылдаалыг айтырыгларын кончуг эки билир болгай силер. Ынчангаш мени шыдамыккай дыңнаарыңарны дилеп тур мен.

4[+]Бичиимден бээр чер-чуртумга база Иерусалимге канчаар чурттап келгенимни иудейлер шупту эки билир. 5[+]Олар мени шагдан тура таныыр болгаш, чүдүлгевистиң эң шыңгыы чаңчылдарын, дүрүмнерин сагып, фарисей болуп келгенимни, күзээр-ле болза, бадыткап шыдаарлар. 6А бөгүн Бурганның өгбелеривиске берген аазаашкынынга идегелим дээш, шииткел черинде тур мен. 7[+]Бистиң он ийи аймаавыс ол аазаашкынның бүдерин манап, дүн-хүн дивейн, Бурганга бараан бооп турар. Шак ол идегелим дээш, иудейлер мени буруудадып турар-дыр, о, Агриппа хаан! 8[+]Иудейлер, Бурганның кижилерни өлүглер аразындан катап диргизиптер аргалыын чүге бүттүнер аргажок чүве кылдыр бодаар силер? 9[+]Мен бодум база Назарет чурттуг Иисуска удур болдунар-ла бүгү чүүлдү кылыр ужурлуг мен деп бодап чордум. 10[+]Мен ол бүгүнү Иерусалимге кылып, Бурганның дээди бараалгакчыларындан[†] эрге алгаш, Ооң хөй улузун кара-бажыңче киир октап турдум. А оларны өлүрүп каарга, мен ону деткип турган мен. 11[+]Шупту синагогаларга[†] оларга кеземче онаап, Иисусту бак сөглээринче албадап шаг болган мен. Оларга удур аажок килеңнээш,[†] Иудеядан дашкаар хоорайларга безин оларны истеп сүрүп турган мен.

12[+]Бир катап шак ол сорулга-биле Бурганның дээди бараалгакчыларындан бүрүн эрге болгаш даалга алгаш, Дамаск хоорайже бар чыткан мен. 13Дүъш чедип турда, орукка чорааш, хенертен дээрден чайыннаан, хүнден-даа чырыткылыг чырык көрүп каан мен, Агриппа хаан. Ол чырык мээң база мээң-биле кады чораан өөрүмнүң карактарывысты чылчырыктадыпкан. 14Бис шупту черже кээп дүшкен бис, оон меңээ еврей дылга: „Савл! Савл! Мени чүге истеп сүрүп тур сен? Сени сүрген кымчыже бажың чайгаш, хей-ле бодуңга хора чедирер сен“ – дээн үн дыңнап каан мен. 15Мен: „Кым силер, Дээрги?“ – деп айтырган мен. Ынчан Дээрги-Чаяакчы[†] меңээ мынча деп харыылаан: „Мен дээрге истеп сүрүп чорууруң Иисус[†]-тур мен. 16Бут кырынга туруп кел. Мен сеңээ көзүлгеш, сени бараан болукчум кылдыр шилип, Мени көргениңниң болгаш сеңээ ам-даа көргүзер чүүлүмнүң херечизи кылып алдым. 17Сени бодуңнуң чонуңдан база сени ам оларже чорудуптарым өске чоннар улузундан[†] камгалаар мен. 18[+][+]Оларның бачыттары өршээттинзин дээш, а ол ышкаш Меңээ бүзүрээниниң ачызында Бурганның ыдыктаан чонунуң аразынче кирзиннер дээш, сен оларның карактарын ажыдар база дүмбей караңгыдан – чырыкче, эрликтиң чагыргазындан – Бурганче ээлдирер сен“.

19Ынчангаш, Агриппа хаан, дээрден ажыдыышкынга[†] удурланыр аргам чок болган. 20[+]Баштай Дамаскыга, а ол ышкаш Иерусалимге, оон бүгү Иудеяга база өске чоннар улузунга суртаалдай берген мен. Олар бачыттарын миннип, Бурганче ээлзиннер дээш база ылап-ла ындыызын бадыткаар ажыл-херектерден кылзыннар дээш, суртаалдап турган мен. 21[+]Ооң ужурунда иудейлер мени Бурганның өргээзинге сегирип алгаш, өлүрер деп турганнары ол-дур. 22Ынчалза-даа Бурган[†] меңээ бөгүнге чедир дузалап турар болгаш, ам мында бүгү чоннуң – улугнуң-даа, бичениң-даа мурнунда туруп алган, херечилеп тур мен. Медээчилер[†] болгаш Моисейниң[†] өттүр билип медеглээнинден өске, чүнү-даа чугаалавайн тур мен: 23[+][+]Христос[†] хилинчекти көрүп эртер база өлүглер аразындан эң-не баштай катап дирлип кээр, Ол иудейлерге болгаш өске чоннар улузунга чырыкты эккээр деп чугаалап тур мен».


Агриппаны бүзүредирин Павелдиң оралдашканы

24Павел ам-даа агартынып турда, Фест ону ыыткыр үн-биле: «Сээң угааның солуудаан-дыр, Павел! Хөй эртем-билииң сени сээдеңнедипкен-дир!» – деп үзе кирипкен.

25Павел: «Мен сээдеңневээн мен, хүндүлүг Фест, чугаалап турар чүвем алыс шынныг-даа, сарыылдыг-даа – дээн. – 26Агриппа хаан ол бүгүнү эки билир, ынчангаш ооң-биле хостуг чугаалажып болур мен. Чүү-даа чүве ооң кичээнгейиниң кыйыы-биле эртпээн деп бодаар мен, чүге дээрге бо бүгү чүүлдер хамык улус мурнунга болган болгай. 27Агриппа хаан! Бурганның медээчилеринге бүзүрээр силер бе? Мен билир мен – бүзүрээр силер».

28Агриппа Павелге: «Сен мени база ындыг дораан христиан кижи[†] кылып алыр бодадың бе?» – дээн.

29[+]Павел: «Ол хуусаа үр-даа, кыска-даа болган болза, чаңгыс силер эвес, а бөгүн мени дыңнап турар бүгү улус, чүгле бо илчирбелер чокка, мен дег болу бээриңер дээш, Бурганга тейлеп тур мен» – деп харыылаан.

30Хаан, а ооң-биле кады чагырыкчы, Вереника база олар-биле кады олурган шупту улус ынчан туруп келген. 31[+]Олар үнгеш, аразында мынча деп чугаалажы бергеннер: «Бо кижи ону хоругдагы дег азы өлүргү дег чүү-даа чүве кылбаан-дыр». 32[+]А Агриппа хаан Фестке: «Ол кижи боду императорнуң[†] шиитпирин негевээн болза, ону ам хостап болур турган-дыр» – дээн.

#### 27


Павелдиң Римче чорупканы

1[+]Италияже эжиндирип чоруптарын шиитпирлээнивис соонда, Павелди база өске-даа чамдык хоругдаттырган улусту императорнуң[†] тускай батальоннуң чүс шериг баштыңчызы Юлийге хүлээдип берген. 2[+]Адрамит хоорайдан Асияның[†] эриктеринче эжиндирип үнүпкен корабльга олурупкан бис. Бистиң-биле кады Фессалоника чурттуг македончу Аристарх чораан. 3Даартазында хүндүс Сидон хоорайга эжиндирип келген бис. Юлийниң Павелге хамаарылгазы кижизиг болган. Ол Павелдиң хереглээн чүвезин тып берип, сагыш човаашкынын көргүзер дээн эш-өөрүнге баргаш кээр арганы аңаа берген. 4Бис оортан далайже үнгеш, дедир хаттар хадаанындан, Кипрни хаттардан ыжыктаан талазы-биле эжиндирип эрттивис. 5Киликия биле Памфилияның эриктерин чуй чалгып чыдар далайны кежир эжиндиргеш, Ликияның Мира хоорайга келген бис. 6[+]Аңаа шериг баштыңчызы Италияже эжиндирип бар чораан Александриядан келген корабль тып алгаш, бисти аңаа олуртупкан.

7Хөй хүннер иштинде удур хат хадаанындан оожум эжиндирзе-эжиндирзе, арай боорда Книд хоорайның чаны-биле эрттивис. Удур хаттар хадаанындан оруувус уламчылап чадааш, Салмон шенектиң чоогу-биле Крит ортулуктуң хаттардан ыжык талазын дургаар эжиндирип каан бис. 8Улуг күжениг-биле ооң кыдыын дургаар эжиндиргеш, Ласея хоорайдан ырак эвесте Эки Өртээлдер дээр черге келген бис.

9Хөй хүннерни чидирген болгаш, эжиндирери озалдыг апарган, эң чугула иудей шээр хүнү база эрткен турган[*]. Ынчангаш Павел мынча деп сагындырган: 10«Дыңнаңарам! Бистиң аян-чоруувус чүгле корабль биле чүъкке эвес, а улуска база улуг бергедээшкиннер болгаш айыыл-халап-биле эртерин көрүп тур мен». 11Ынчалза-даа шериг баштыңчызы Павелди дыңнавайн, корабль ээзи биле башкарыкчының сүмезин эдерген. 12Ук өртээл аңаа кыштаарынга таарышпас боорга, далайжыларның хөй кезии оортан далайже үнгеш, болдунар болза, Критте Финик өртээлге четкеш, кышты аңаа ажарын шиитпирлээн. Финик дээрге мурнуу-барыын база соңгу-барыын чүктерже углай ажык чыдар өртээл турган.


Шуурган

13Мурнуу чүктен оожум хат хадыырга, «Биске херек чүве чогум-на ол-дур» дээш, далайжылар якорун көдүргеш, Криттиң эриин дургаар эжиндирип чорупканнар. 14[+]Ынчалза-даа удаваанда ортулуктан бисче «соңгу-чөөн чүктүң хады» деп адаар күштүг шуурган хөме хадып келген. 15Корабль шуурганга алзыпкаш, хат удур чоруп чадап каан. Бис ынчан чалгыгларга чагыртып, олар бисти кайнаар углай-дыр, ынаар октадып чоруп берген бис. 16Кавда дээр бичии ортулуктуң ыжык талазы-биле эжиндирип эртип бар чыткаш, аңаа камгалал хемезин арай боорда быжыглап алдывыс. 17Ону өрү көдүргеш, корабльдың адаа-биле чоон хендирлер өттүргеш, куржай шарып алган бис. Сирт деп элезинниг сыык черге хептели бээринден сезингеш, корабльдың парустарын дүжүрүп каапкаш, хат аайы-биле чоруп берген бис. 18[+]Шуурган шыдажыр аргажок киткээрге, даартазында хүндүс корабльдың чүъгүн дүжүр октап эгелээн бис. 19А үшкү хүнде дериг-херекселдиң кезиин улус боттарының холдары-биле корабльдан дүжүр октапкан. 20Хөй хүннер дургузунда хүн-даа, сылдыстар-даа көрбедивис, а күштүг шуурган киткеп-ле турган. Адак соонда камгалал[†] алыр кандыг-даа идегел ышкындырган.

21Улус дыка үр чүнү-даа чивээн турган. Павел ынчан туруп келгеш, мынча дээн: «Силер мээң сүмем дыңнап, Криттен эжиндирип үнмес турган-дыр силер, эш-өөр. Ынчанган болза, бо хамык айыыл-халапка, чидиригге таварышпас ийик бис. 22Ынчалза-даа ам сорук кириңер: силерниң кайыңар-даа өлбес-тир, а чүгле корабль бустур-дур. 23[+]Эрткен дүне мээң мөгейип, бараан бооп чоруурум Бурганның төлээзи[†] менче келгеш барды. 24[+]Ол меңээ: „Павел, кортпайн көр. Императорнуң мурнунга турар ужурлуг сен, ол дээш Бурган[†] Бодунуң авыралы-биле[†] кады эжиндирип чорууруң бүгү улуска амы-тынны хайырлаар-дыр“ – диди. 25Ынчангаш сорук кириңер, эш-өөр. Мен Бурганга база бүгү чүвениң Ооң чугаалаан аайы-биле болурунга бүзүрээр мен. 26[+]Бисти кандыг-бир ортулукче үндүр октаптар ужурлуг».

27Он дөрткү дүн дүшкенде, чалгыглар бисти Адриатика далайынга[*] чайгап чораан. Дүн ортузунда далайжылар чоогувуста бир-ле чер барын билип кааннар. 28Олар сугнуң тереңин хемчээрге, дөртен хире метр болган. Элээн болгаш, катап хемчээрге, үжен хире метр болган. 29Бисти хаяларже үндүр октаптарындан корткаш, далайжылар корабльдың артыы талазындан дөрт якорь бадыргаш, хүн дүрген-не үнүп келзин дээш мөргүп турганнар. 30Олар корабльдан дезерин оралдажып, корабльдың думчуундан якорь бадырган улус болуп, камгалал хемезин сугже дүжүре бергеннер. 31А Павел шериг баштыңчызы болгаш шериглерге: «Олар корабльга артпас болза, силер дириг артарын кордаваңар» – дээн. 32Шериглер ынчан хемени тудуп турган чоон хендирлерни үзе шааптарга, ол далайже кээп дүшкен.

33Даң адар душта, Павел хамык улуска чемненип алыры эки боор деп чугаалап эгелээн: «Бөгүн силерниң дириг үнер дээн манаашкыныңарның он дөрткү хүнү-дүр. Ол үе иштинде чүнү-даа чивээн болгай силер. 34[+]Ынчангаш чемненип аарыңарны сүмелеп тур мен. Амы-тынныг артар дизиңерзе, ол силерге эргежок чугула, кайыңарның-даа бажындан чаңгыс-даа дүк черже кээп дүжүп читпес». 35[+]Павел ынча дээш, хлебти алгаш, бүгү улустуң мурнунга Бурганга өөрүп четтиргеш, үлежип, чий берген. 36Улус шупту сорук кирип, чемненип алган.

37А корабльга шупту 276 кижи турган бис. 38Тоттур чемненген соонда, кызыл-тасты далайже дүжүр октап, корабльды чиигедип эгелээн бис.


Корабльдиң озал-ондакка таварышканы

39Даң адып кээрге, далайжылар элезинниг эриктиг мугулдур көрүп кааннар, ынчалза-даа чүү деп чер дээрзин билбес болганнар. Олар, болдунар чүве болза, корабльды сыык черге кадалдыр олуртуптарын шиитпирлээннер. 40Якорьларны далайже дүлүпкеш, корабльды башкарар эшкииштер быжыглаан хендирлерни одура кезипкеш, хат корабльды аппаары-биле бичии парус көдүргеш, эрикче эжиндирип чорупкан бис. 41Корабль элезинниг шенекке үскеш, сыык черге кадалы берген. Думчуу хандыр кадалгаш, шимчевейн барган, а артыы талазын күштүг чалгыглар буза шаап эгелээн.

42Хоругдаттырганнардан чаңгызы-даа эштип чорупкаш, дезе бербезин дээш, шериглер оларның шуптузун өлүрер деп шиитпирлеп алган. 43[+]Ынчалза-даа шериг баштыңчызы Павелдиң амы-тынын камгалаар дээш, оларның ол сагыжын күүседиринге шаптыктап каан. Ол эштип билир улуска сугже баштай шурай бергеш, эрикке чедир эштирин дужааган. 44Арткан улуска калбак ыяштар болгаш корабльдың бузундуларындан туттунгаш, амы-тынын камгалаарын айыткан. Ынчалдыр хамык улус эрикке чеде берген, кым-даа дүжүп өлбээн болган.

#### 28


Мальта ортулукка

1Эрикче бүдүн-бүрүн үнүп келгеш, ортулуктуң ады Мальта дээрзин билип алган бис. 2Ооң чурттакчылары бисти экииргээ аажок уткуп-хүлээп алганнар. Чаъс чаап эгелээш, соой бээрге, олар одаг салгаш, бисти чалап алганнар. 3Павел куспак долдур чээрген чыггаш, отче киир октап турда, чалбыыштан дескен чылан союп үнгеш, ооң холунга астына берген. 4Павелдиң холунда халаңнаан чылан көргеш, ол чер чурттуг улус аразында мынча дээннер: «Чигзиниг чок, бо кижи өлүрүкчү турган боор, чүге дээрге ол далайга дүжүп өлбезе-даа, хай-бачыт кезедир бурган ону дириг арттырбады». 5[+]Ынчалза-даа Павел чыланны отче дүжүр силгиптерге, ол аңаа кандыг-даа хора чедирбээн. 6[+]А улус ону ыжып эгелээр боор азы өлүг кээп дүжер боор деп бодаан. Ындыг-даа болза, үр манап келгеш, ооң-биле кандыг-даа айыыл-халап болбаанын көргеш, сагыш-бодалын өскертип: «Ол кижи – бурган-дыр» – дижи бергеннер.

7Ол черден ырак эвеске ортулук чагырыкчызы Публийниң ээлел чери турган. Ол бисти бажыңынче чалааш, үш хүн дургузунда хүндүлеп келген. 8[+]А ол үеде Публийниң ачазы халыын аарыы болгаш кыжыктан аарааш, дөжээнден турбайн чыткан чүве-дир. Павел ооң өрээлинче киргеш, мөргүп алган соонда, аңаа холдарын дээскеш, экиртип каан. 9Ол болуушкунну көргеш, ортулукта чурттаан өске-даа аарыг кижилер чедип кээп, экирип турганнар. 10Олар өөрүп четтиргенин илередип, биске хөй-ле хүндүлел көргүскеннер, а кажан улаштыр эжиндирип чоруур деп турувуста, олар бисти орукка эргежок чугула херек бүгү чүве-биле хандырдылар.


Мальтадан Римче

11[+]Үш ай эрткенде, Александриядан келгеш, ол ортулукка кыштаан «Ийис бурганнар» дээр корабльга эжиндирип чорупкан бис.[*] 12Оон Сиракузы хоорайга келгеш, аңаа үш хүн турдувус. 13Оон эжиндирип үнгеш, Ригия хоорайга келдивис. Даартазында хүндүс мурнуу чүктен хат хадый бээрге, ийиги хүнде Путеолы өртээлге эжиндирип келдивис. 14Бис ол черден бүзүрээн ха-дуңмавыс[†] тып аарывыска, олар бисти аңаа чеди хүн хире олар-биле кады турарын дилээннер. А ооң соонда ам-на Римге келдивис.

15Хоорайда ха-дуңмавыс бистиң дугайывыста дыңнап кааш, мырыңай Аппийниң шөлүнге база Үш Шайлааракка уткуп үнүп келгеннер. Оларны көргеш, Павел Бурганга өөрүп четтиргеш, сорук кире берген. 16Римге кээривиске[*], Павелди бир шериг кижиге кадарткаш, аңгы чурттаарын чөпшээреп каан.


Павелдиң Римге суртаалдааны

17Үш хүн эрткенде, Павел иудейлер аразында эң алдар-хүндүлүг улусту чыып алган. Олар чыглып кээрге, ол мынча деп чугаалаан: «Ха-дуңма! Бистиң чонга база ада-өгбелеривистиң ёзу-чаңчылдарынга удур үүлгеткен чүвем чок-даа болза, мени Иерусалимге тудуп хоругдааш, рим эрге-чагырга улузунга хүлээдип берген. 18[+]Олар мени истеп байысаагаш, өлүрүп шиитки дег чүү-даа чүве үүлгетпээн боорумга, хостап салыр деп турдулар. 19Ынчаарга иудейлер аңаа удурланыр боорга, императорнуң[†] шиитпирин негээр ужурга таварыштым, ындыг-даа болза, бодумнуң чонумга удур кандыг-даа буруудадыышкын менде чок. 20Силерге ужуражып, ол дугайында чугаалажыр дээш, бөгүн силерни чыылдырып алдым, чүге дээрге мени бо илчирбе-биле Израильдиң идегели дээш демирлээн-дир».

21Олар аңаа: «Бис Иудеядан сээң дугайыңда кандыг-даа чагаалар албаан бис, оон келген ха-дуңмавыстың чаңгызы-даа сээң дугайыңда биске дыңнатпаан, багай чүү-даа чугаалаваан. 22Ындыг-даа болза, үзел-бодалың дугайында сенден боттарывыс дыңнаксап тур бис, чүге дээрге улус чер болганга ол өөредигге удурланып турарын дыңнаан бис» – дээннер.

23[+]Оларның Павел-биле дугуржуп алган хүнүнде оон-даа хөй иудейлер ооң чурттап турган черинге чедип келгеннер. Павел эртенден кежээге чедир Бурганның Чагыргазының[†] дугайында оларга тайылбырлап база херечилеп, Моисейниң[†] хоойлузу[†] болгаш медээчилерниң[†] номнарынга үндезилээш, Иисустуң дугайында оларга шынзыдып келген. 24Чамдык улусту ол бодунуң сөстери-биле бүзүредип шыдаан, а өскелери бүзүревейн барган. 25[+]Олар аразында маргыжып эгелээш, тарап чоруур деп турда, Павел оларга түңнел сөстерин чугаалаан: «Ыдыктыг[†] Сүлде[†] Исайя[†] медээчиниң аксы-биле ада-өгбелериңерге алыс шынны чугаалап каан-дыр:

26„Барып, бо чонга: ‘Дыңнааш-даа, угаап билбес-тир силер,
көргеш-даа, эскербес-тир силер’ – деп чугаала.
27[+]‘Бо чоннуң чүректери дашталып калган,
ол кулаан кумнап, караан хаптап алган.
Оон башка олар караа-биле көрүп, кулаа-биле дыңнап,
чүрээ-биле угаап билиптер турган ийик;
оон башка олар Менче эглип кээп кээр ийик,
а Мен оларны экиртир ийик мен’ – деп чугаала“.

28-29[+]Ынчангаш Бурган[†] Бодунуң камгалалын[†] өске чоннар улузунче[†] чорутканы база олар ону дыңнап каары силерге билдингир болзун!»[*]

30Павел Римге, хөлезинин боду төлеп турганы бажыңга бүдүн ийи чыл иштинде чурттап, аңаа ужуражып келген кижи бүрүзүн хүлээп ап турган. 31[+]Ол Бурганның Чагыргазын дидими-биле, доктар чокка суртаалдап, Дээрги Иисус[†] Христостуң[†] дугайында улуска өөредип келген.

### Иаков

#### Иаков

Иаков


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Киирилде


Иаковтуң чагаазы


Киирилде

Бо чагааны Иисус Христостуң дуңмазы Иаков, Иерусалимде христиан ниитилелдиң удуртукчузу бижээни ылап болгу дег. Чамдык шинчилекчилер Чаа Чагыг-керээни тургузуп турар чагаалар болгаш номнарның эң баштайгызы ол чагаа болур деп санап турар.

Иаков бодунуң чагаазын бүзүрелиниң кол чүүлдерин амыдыралга белени-биле боттандырып шыдавайн турган христианнарга бижээн. Ол хүн бүрүнүң амыдыралынга христианнарның боттарын канчаар алдынарының дугайында, мерген угаан, байлакшыл, ядамык чорук, хоп-нүгүл, шыдамык чорук болгаш мөргүл дугайында айтырыгларны сайгарып көрбүшаан, тодаргай угаап бодап турар. Иаковтуң кол бодалы мындыг: бир эвес Бурганга бүзүрел буянныг ажыл-херектер-биле шынзыттынмаан болза, ындыг бүзүрел хоозун, кымга-даа ажыы чок. Бурганга ылап-ла бүзүреп турар кижи Аңаа таарымчалыг чүүлдерни кылыры эргежок чугула дээрзин ол номчукчуларга билиндирип турар.

#### 1


Киирилде сөстер

1[+][+]Бурганның база Дээрги Иисус[†] Христостуң[†] чалчазы Иаковтан[†] байыр. Өске чоннар аразында тоо быдаргай чурттап чоруур он ийи израиль аймакка амыр-менди чедирдим![*]


Бүзүрел биле мерген угаан

2[+]Ха-дуңма,[†] янзы-бүрү шенелделер орууңарны моондактаза, аажок кежиктиг бис деп санаңар! 3[+]Шенелдени ажып эрткен соонда, бүзүрелиңер[†] силерни шыдамык болдурарын билир болгай силер. 4[+][+]А шыдамык чорук, бодунуң ээлчээнде, бүрүн салдарын көргүзер, ол силерни бүгү талазы-биле тергиин, кандыг-даа четпес-дудуу чүве чок улус кылыптар.

5[+]А кайы-бирээңерге мерген угаанны чедир бербээн болза, ол кижи Бургандан мөргүп дилезин. Бурган[†] мерген угаанны хамык улуска чүрээниң ханызындан, чеме-хала чокка хайырлап турар болгаш, аңаа база бээр. 6[+]Ынчалза-даа ол кижи бүзүрел-биле, ынай-даа чигзиниг чок дилээр ужурлуг, чүге дээрге чигзинген кижи хатка сывыртадып, доза шаптырткан далай чалгыынга дөмей. 7-8[+]Хары угда ийи сагыштыг кижи бодунуң кылып турар чүүлдеринге турум эвес, шиитпир чок болур. Ындыг кижи Дээрги-Чаяакчыдан кандыг-бир чүүл алырын кордавазын.


Ядыы болгаш бай улуска чагыг-сүме

9[+]Түреңги бүзүрээн кижи Бурганга өрү көдүртүп турары дээш чоргаарланыр ужурлуг. 10А бай-шыырак чурттап чоруур бүзүрээн кижи Бурганга куду көрдүргени дээш чоргаарланыр ужурлуг: ол, үези кээрге, шөлде чечек дег оңуп, чиде бээр. 11[+]Хүн өрттендир чип, кааңнаарга, оът-сиген кадып каар, ооң чечээ тоглааш, аянныг хевири үрели бээр. Бай кижи база бодунуң хамык ажыл-херээн бүдүрүп чорааш, шак ынчаар чиде бээр.


Шенелде биле күткүлге

12[+][+]Шенелделерни шыдажып эртип турар кижи амыр-чыргалдыг, чүге дээрге оларны шыдажып эрткеш, Бурганга ынак улуска Ооң аазааны шаңналды – мөңге амыдыралды[†] алыр. 13Шенелделерге күткүткен кым-даа болза: «Бурган мени күткүп турар-дыр» – деп чугаалавазын. Чүге дээрге Бурган бузутка күткүтпес болгаш Боду база кымны-даа күткүвес. 14А кижи бүрүзүн ооң бодунуң-на күзээшкиннери күткүүр. Олар ону халзыптар база дузактап алыр. 15[+][+]Ындыг күзээшкиннер сааттангаш, бачыт[†] төрүп алыр, а үүлгеткен бачыт, бодунуң ээлчээнде, долузу-биле өзүп-мандааш, өлүмге чедирер.

16[+]Ханы ынак ха-дуңма, дуурайлатпаңар. 17[+][+]Кандыг-даа буянныг база кайгамчык эки белек өрүтен, дээрниң чырымалдарын чаяаган Бурган Ададан кээр. А Бурганда өскерилге-даа, өскерлиишкиннерниң хөлегези-даа чок. 18[+][+]Ол бисти, Ооң бүгү чаяалгазының иштинде баштайгы дүжүт ышкаш болурувус дээш, Бодунуң күзел-соруу-биле алыс шынның сөзүн дамчыштыр амыдыралче тынгарган.


Дыңнааш, чагыртып өөрениңер

19[+][+]Ханы ынак ха-дуңма, мону дыңнаңар: кижи бүрүзү чулчуруурун шеглеп, дыңнаарынче сундугуп көрзүн база ол ышкаш белен-селен килеңневезин.[†] 20Чүге дээрге килеңге алыскан кижи Бурганның мурнунга чөптүг-шынныг чорук[†] чедип ап шыдавас. 21[+]Ындыг болганда, кандыг-даа бужар сагыш болгаш бузуттуг үүлгедиглерниң артынчызындан адырылгаш, Бурганның чүректериңерге тарып турар сөзүн – силерни камгалап шыдаар күчүлүг сөстү – чөпшүл хүлээп алыңар.

22[+]Бурганның сөзүн чүгле кулак дашты-биле дыңнап эрттирбейн, ону херек кырында боттандырып чоруңар. Оон башка боттарыңарны мегелээниңер ол. 23Бурганның сөзүн дыңнаарынга өй, а ону херек кырында боттандырбас кижи көрүнчүкке арнын кайгаан кижиге дөмей-дир. 24Ол бодун кайгап-кайгап, өскээр чайлай бергеш, көрүнчүкке канчаар көзүлгенин дораан уттуп алыр. 25[+][+]Хосталганы хайырлаар, четпес талазы чок Хоойлуну[†] дыңнаан кижи ону дораан-на уттуп албас, а херек кырында боттандырып, бодун ооң аайы-биле ап чоруур болза, ажыл-херектеринге амыр-чыргалдыг болур.

26[+]Бодун Бурганны хүндүлеп чоруур мен деп санаар, ынчалза-даа аксын тыртып шыдавас кижи бодун боду мегелеп чоруур база ооң Бурганны хүндүледим дээри хей чүве-дир оң. 27[+][+]Бурган Аданың хүлээп аары алыс шынныг, арыг[†] болгаш кем чок хүндүлел болза түрегделге туттуруп чоруур өскүстерге, дулгуяк кадайларга дуза чедиреринде база бо делегейниң багынга борашпайн амыдыраарында.

#### 2


Шупту улуска дең хамаарылгалыг болуңар

1[+]Ха-дуңма![†] Өндүр улуг Дээргивис Иисус[†] Христоска[†] бүзүрээр болганыңарда, улусту ылгай көрбеңер. 2Силерниң чыылган чериңерже каас-коя хептиг, алдын билзектиг кижи, а ооң соондан элбер-самдар хептиг ядыы кижи кирип келген дижик. 3Каас-коя хептиг кижиге онза кичээнгей көргүзүп, аңаа: «Бээр эртип, дөрже олуруңар» – дээш, а ядыы кижиге: «Маңаа тур» азы: «Борта, будум баарынга олур» – дээн дижик силер. 4Ынчан чүнү канчап турарыңарны билир силер бе? Чамдык улусту өскелеринден дээре деп ылгай көрүп, бак сагыштыг шииткекчилер болу берген эвес силер бе?

5[+][+]Ханы ынак ха-дуңма, дыңнап көрүңер! Бурган[†] бо делегейниң ядыы улузун чүге шилип алганыл? Оларны бүзүрел-биле байыткаш, Аңаа ынак улуска аазааны Чагырганың салгакчылары кылып каар дээш эвес бе? 6А силер ядыыларны дора көөр-дүр силер! Эрге-шөлээңерни кызагдап, шииткел черинче сөөртүп турар улус кымнарыл – байлар эвес ийик бе? 7Силерге тывыскан Христостуң чаагай адын дорамчылаан улус байлар эвес ийик бе?

8[+]Бижилгеде: «Чаныңда кижиге[†] бодуңга бодуң дег ынак бол» – деп айыткан Хаанывыстың хоойлузун[†] херек кырында сагып чоруур болзуңарза, шын кылып турар-дыр силер. 9[+]Ынчалза-даа улусту ылгай көөр болзуңарза, бачыт[†] үүлгеткениңер база ыдыктыг хоойлуну хажыткан дээш буруудааныңар ол-дур. 10[+]Ыдыктыг хоойлуну бүрүнү-биле сагып турар мен деп бодап тура-даа, ооң чаңгыс-даа бол айтыышкынын хажыткан кижи ону бүрүнү-биле хажытканы дээш буруулуг боор. 11[+]Чүге дээрге: «Кады чурттаан эжиңге өскерилбе» – деп чугаалаан Бурган: «Кижи өлүрбе» – деп база чугаалаан. Ынчангаш сен кады чурттаан эжиңге өскерилбейн-даа тургаш, кижи өлүрер болзуңза, ыдыктыг хоойлуну дөмей-ле хажытканың ол.

12[+]Хосталга хайырлаан хоойлу ёзугаар шүгдүнүп чоруур улус дег, ынчаар чугаалап база ажыл-херээңер кылып чоруңар. 13[+]Чүге дээрге өршээл билбес улусту Бурган база өршээл чокка шиидер. А өршээл кезедир шииткелден артык өндүр!


Бүзүрел биле буянныг ажыл-херек

14Ха-дуңма, Бурганга бүзүредим деп турар бир-ле кижи буянныг ажыл-херек кылбас болза, ынча дээн ажыы чүл? Ындыг бүзүрел[†] ону камгалап шыдаар бе?! 15Чединмес ха-дуңмаңар идик-хеп, аъш-чем хереглээн дижик. 16[+]А силерниң кайы-бирээңер оларга: «Амыр-тайбың чоруптуңар, чылыдыр кеттиниңер, тоттур чемнениңер» – деп чугаалааш, оларның амыдыраарынга херек чүүлдерни бербес болза, ындыг чугааның ажыы чүл? 17А Бурганга бүзүрел база ындыг – ол чүгле боду, ажыл-херектер чокта, өлүг боор.

18[+]Ынчаарга кандыг-бир кижи мынча дээр чадавас: «Бир кижиде бүзүрел бар болзун, а өске кижиде ажыл-херектер бар болзун». Сен меңээ бүзүрелиңни ажыл-херектериңден аңгы кылдыр көргүс че. А мен сеңээ ажыл-херектеримден илдең апаар бүзүрелимни көргүзер мен. 19[+][+]Бурган чаңгыс деп бүзүрээн-дир сен: ол кончуг эки-дир! Буктар[†] безин ындыг деп бүзүреп, корткаш, сириңейнип турар.

20Хос баштыг сени-даа! Бүзүрел ажыл-херек чокта ажык чок[*] дээрзин көрбейн турарың ол бе? 21[+]Бодунуң оглу Исаакты[†] өргүл бедигээжинче салгаш, Авраам[†] өгбевис Бурганның мурнунга ажыл-херээ-биле агарып үнмежик бе? 22[+]Ооң ажыл-херээ биле бүзүрелиниң тудуш харылзаалыын, ажыл-херээн дамчыштыр ооң бүзүрели эчизинге четкенин көрүп тур сен. 23[+][+]Бижилгеде: «Авраам Бурганга бүзүрей бээрге, Ол ону актыг-шынныг деп санаан» – дээн сөстер ынчалдыр чогуп бүткен, ынчангаш Авраам Бурганның өңнүү деп адаткан. 24Бурганның мурнунга кижи чүгле бүзүрели дээш эвес, а ажыл-херээ дээш агарарын көрүп тур силер.

25[+]Оон ыңай Раав[†] деп самыын-садар херээженче көрүңер. Раав израиль чоннуң төлээлекчилерин[*] бодунга хүлээп алгаш, өске оруктап хоорайдан үндүрүп, камгалаан болганда, ажыл-херээ дээш агарган болгай.

26Шак-ла ынчаар, мага-боттуң амы-тын чокта өлүү дег, Бурганга бүзүрел база ажыл-херек чокта өлүг.

#### 3


Аксывыс бар дээш, сула салбаңар

1[+]Ха-дуңма,[†] силерниң араңардан чүгле хөй эвес улус башкылар апарзын. Улусту өөредип турар башкылар бис өскелерден шыңгыы шииттирер бис. 2[+][+]Чүге дээрге бис шупту хөй бачытты үүлгедип чоруур бис. Аксы-биле бачыт[†] үүлгетпес кижи четпес чүвези чок деп санаттырар, ындыг кижи бүгү мага-бодун тудуп билири ол.

3[+]Аъттар биске чагыртсыннар дээш база оларның мага-бодун башкарар дээш, оларның аксынче суглуктар сугар болгай бис. 4Азы далайга эжиндирер корабльдарже көрүңер даан. Олар аажок улуг база күштүг хаттар дузазы-биле шимчээр-даа болза, оларны хензигийне руль-биле башкарып, башкарыкчының туралаан черинче углап боор. 5Дыл база ындыг: мага-бодувустуң хензигийне кезээ-даа болза, улуг ажыл-херекти бүдүрүп шыдаар.

Улуг эзимни ынай от чаштанчызы өрттедиптерин бодап көрүңер даан! 6[+][+]Дыл биле от көңгүс дөмей. Мага-бодувустуң өске кезектериниң аразында дыл дээрге бузут башкарган делегей-дир. Дыл бүгү мага-ботту бужартадып, бүгү бүдүжүвүстү өрттендир чиптер, а ол өрт тамының[†] одундан өөскүүр.

7Кижи хамык аңнарны, куштарны, соястаарларны болгаш далай амытаннарын чаажыктырып шыдаар, харын-даа чаажыктырып алган. 8[+]Ынчалза-даа дылды кым-даа чаажыктырып шыдавас. Ол дээрге өлүмнүг хорандан бүткен, тырттынмас бузут-тур. 9[+]Дылывыс-биле Дээрги-Чаяакчы[†] болгаш Адавысты алгап-йөрээр бис, база-ла ооң-биле Бурганның овур-хевирин ёзугаар чаяаган улусту одап-каргаар бис. 10Чаңгыс ол-ла аас алгап-йөрээп-даа, одап-каргап-даа турар. Ха-дуңма, ындыг болбас ужурлуг! 11Чаңгыс суг бажындан дус чок база дустуг суг үндүр агар деп бе? 12Ха-дуңма, фига ыяжы[†] оливка чимизин, а виноград[†] сывы фига чимизин берип шыдаар бе? Дустуг суг бажы база дус чок суг үндүр аксып шыдавас.


Мерген угаанның буянныы азы бачыттыы

13[+]Силерниң араңарда мерген угаанныг болгаш көрбээн чүвем чок мен дээр кижи бар бе? Бар болза, ындыызын төлептиг амыдыралы, буянныг ажыл-херектери-биле мерген угаандан кээр чөпшүлүн дамчыштыр бадытказын. 14Ынчалза-даа силерниң чүрээңерни кара адааргал база чүгле ажык сүрүп, бодун өрү көөр сагыш ээлепкен болза, хей черге мактанып, алыс шынга удур бачыт үүлгетпеңер. 15[+]Ындыг «мерген угааныңар» дээрден келбээн, а бо делегейден келген боорда, бачыттыг бүдүштен база буктардан[†] дөстелип үнген болган-дыр. 16Чүге дээрге кайда адааргал болгаш чүгле ажык сүрүп, бодун өрү көөр сагыш барыл, ында үен-даян чорук база чүүл-бүрү чүдек-бужар үүлгедиглер турар.

17А дээрден кээр мерген угаан, чүнү-даа мурнай, арыг,[†] ол ышкаш тайбыңзырак, биче сеткилдиг, дыңнап билир, өршээлдиг, буянныг ажыл-херектери-биле бай, кымны-даа ылгай көрбес, ак сагыштыг боор. 18[+]А чөптүг-шынныг чоруктуң[†] дүжүдүн амыр-тайбыңны кадагалаан улус тайбың байдалга өстүрүп алыр.

#### 4


Делегейниң өңнүү – Бурганның дайзыны

1[+]Араңарга адаан-өжээн болгаш алгыш-кырыш чүден тыптырыл? Амыдыралыңарга тергиидеп үнер, боттарыңарга таалал чедириксээр күзээшкиннериңерден эвес бе?

2Бир-ле чүвени аажок күзээш, холга киирип чадаар силер, оон-на кижи өлүреринге-даа белен боор силер. Аажок алыксааш, дөмей-ле ону чедип албас силер, ынчангаш алгыжып-кыржып, демисежип үнер силер.

Бургандан дилевес болгаш, күзээн чүвеңерни албас силер. 3[+]А дилээш-даа, дөмей-ле албас силер. Чүге дээрге алган чүүлүңерниң шуптузун бак сагыш-биле – чүгле таалалдарыңар хандырып, төтчеглээр дээш дилеп турар силер. 4[+][+]Самыыраан өскерликчилер! Бо делегей-биле найырал тудары Бурган[†]-биле өжээннежиринге дөмейин билбезиңер ол бе? Бо делегейниң өңнүү болуксаан кижи Бурганның дайзыны апаар. 5[+]Азы силерниң бодалыңар-биле Бижилгениң: «Бурганның бистиң-биле кады чурттадып кааны Сүлдениң[†] биске ынакшылы аажок хүннээчел»[*] – деп турары хоозун сөстер боор бе? 6[+]Ынчалза-даа Бурган ооң-биле чергелештир биске улам хөй ээ көрүүшкүнүн хайырлап турар. Ынчангаш Бижилгеде:

«Бурган адыыргак улуска удурланыр,
а томаарааннарга ээ көрүүшкүнүн хайырлаар» деп чугаалаан.

7[+]А ындыг болганда, Бурганга чагыртыңар, эрликке удур туржуңар, ол ынчан силерден дезе бээр. 8[+][+][+]Бурганче чоокшулаңар, Ол база силерже чоокшулап кээр. Бачыттыг улус, холуңар чуп алыңар. Ийи сагыштыглар, чүректериңер арыглаңар.[†] 9Кажыыдаңар, ыглап-сыктаңар база кудараңар. Каттырарының орнунга, ыглажыңар, амыраарының орнунга, муңгараңар. 10[+]Дээрги-Чаяакчының мурнунга томаарыңар, Ол ынчан силерни өрү көдүрер.


Чаныңда кижини шиитпеңер

11[+]Ха-дуңма,[†] удур-дедир бак сөглешпеңер. Бодунуң эжин бак сөглээр азы буруу шавар кижи ыдыктыг хоойлуну[†] бак сөглээни азы буруу шапканы ол боор. А ыдыктыг хоойлуну буруу шаап турар болзуңза, ооң күүседикчизи эвес, а шииткекчизи сен. 12[+][+][+]Хоойлу Берикчизи болгаш Шииткекчи – чүгле чаңгыс, чүгле Ол камгалап азы чок кылып шыдаар. Чаныңда кижини[†] шиидер мен дээр хире сен чогум кым сен?


Тураның бичези херек

13«Бөгүн азы даарта бир-ле хоорайже чоруптаалы. Аңаа бир чыл чурттааш, садыг-саймаа кылып, хөй ажык-кончаалыг болуулу» – деп чугаалаар хамык улус, мени дыңнаңарам. 14[+][+]Амыдыралыңар соң-даарта канчап баарын безин билбес-тир силер. Амыдыралыңар деп чүл ол? Хензиг када көзүлгеш, оон эстип чиде бээр туман-дыр. 15[+]Ооң орнунга: «Дээрги-Чаяакчы[†] күзээр болза, ам-даа амыдыраар бис, ону азы мону кылып четтигиптер бис» – деп чугаалап чоруңар. 16А силер ам тураңар улуундан менээргенир-дир силер: ындыг менээргениишкин бүрүзү – бузут-бак-тыр!

17[+]Ынчангаш канчаар буян кылырын билир, ынчалза-даа кылбас кижи – бачыт[†] үүлгеткен дээш буруулуг!

#### 5


Байларга кичээндириг

1[+]Байлар, ам силер мени дыңнаңар! Ишкирнигип ыглап-сыктаңар, чүге дээрге хай-халаптар силерже диргелип кел чыдар-дыр. 2[+]Эртине-байлааңар ирип каар-дыр, идик-хевиңерни үзүт-ховаган дыдып чиптер-дир. 3[+]Алдын-мөңгүнүңер дадарып каар-дыр! Оларның дады силерге удур херечилел бооп, мага-бодуңарны от-биле дөмей оя чирти бээр. Эртине-байлааңарны бо делегейниң сөөлгү хүннеринде чыып алган-дыр силер. 4[+][+]Силерниң шөлдериңерниң дүжүдүн ажаап берген ажылчыннарның акшазы чедир төлеттинмээн. Оларның халактаан ыы-сыызын дыңнаңар. Оларның халак-тилээ ам Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчының кулаанга чеде берген. 5[+]Силер чер кырынга чыргап-таалап, мага хандыр чурттап келдиңер. Чүрээңер дөгерери-биле семирти азыраан хойлар[†] чүрээ дег апарды. 6Силерге удурланмаан чөптүг-шынныг улусту[*] шииткеш, өлүрүп турдуңар.


Шыдамык чорук биле мөргүл

7[+]Ха-дуңма,[†] ынчангаш Дээрги-Чаяакчының ээп кээр хүнүнге чедир шыдажып көрүңер. Тараачын кижи черниң дүжүт бээр үезин кайы хире манаарын көрүңер даан. Ол күскү болгаш часкы чаъстар чаарын шыдамык манап кээр. 8[+]Силер база шыдамыыңар көргүзүңер. Идегелиңер черле ышкынмаңар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының чедип кээр хүнү мыя бо келген-дир.

9[+][+]Ха-дуңма, шииттирип албазы-биле, удур-дедир хомудал үндүрбеңер. Бурган[†] шупту улусту шынныы-биле шиидер.

10[+]Ха-дуңма, Дээрги-Чаяакчының адындан чугаалап турган медээчилерни[†] хилинчек көөрүнүң болгаш шыдамык чоруктуң үлегери кылдыр ап көрүңер. 11[+][+][+]Шыдажып үнген улусту ам амыр-чыргалдыг деп алгап-йөрээп турар бис. Иовтуң туруштуунуң дугайында дыңнаан, түңнелинде ооң Дээрги-Чаяакчыдан чүнү алганын билир силер. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] аажок өршээлдиг болгаш кээргээчел болгай.

12[+]Ха-дуңма, хамыктың мурнунда дээр-биле-даа, чер-биле-даа база өске-даа даңгырактар-биле даңгыраглаваңар. Бурганга шииттирбес дээш, «ийе» деп чугаалааныңар «ийе» дээн болзун, «чок» деп чугаалааныңар «чок» дээн болзун.

13[+]Кайы-бирээңер хилинчек көрген дижик? Ол кижи мөргүзүн. Кайы-бирээңер аас-кежиктиг болган дижик? Ол кижи Бурганга өөрүп четтирген ыдыктыг ырылар[†] ырлазын. 14[+]Кайы-бирээңер аараан дижик? Христиан ниитилелдиң[†] удуртукчуларын кыйгыртып каарга, олар демги кижини Дээрги-Чаяакчының адындан олива үзү-биле[†] чаап, ооң кадыкшылы дээш мөргүзүннер. 15[+]Бүзүрел[†] сиңген мөргүл[†] аарыг кижиниң кадыын эгидиптер, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы ону кадык кылыптар. А ол кижи бачыт[†] үүлгеткен болза, Бурган ону өршээр. 16[+][+]Ынчангаш Бурган силерни экиртсин дээш, үүлгеткен бачыдыңарны бот-боттарыңарга минниңер база бот-боттарыңар дээш мөргүңер. Чөптүг-шынныг кижиниң мөргүлү аажок күштүг салдарлыг боор.

17[+]Илия[†] медээчи, бистиң шуптувус ышкаш, анаа кижи чораан. Ол, чаъс чагбазын дээш, сеткилиниң ханызындан мөргүүрге, чер-чуртка үш чыл алды ай дургузунда чаъс чагбаан. 18[+]Ол оон база катап мөргүүрге, дээрден чаъс кудуп эгелээн соонда, чер дүжүдүн берип эгелээн.

19[+]Ха-дуңма, кайы-бирээңер шынның оруундан соора баарга, ону өске кижи Бурганче ээлдирипкен дижик. 20[+]Билдингир болзун: бачыттыг кижини шын эвес оруктан Бурганче ээлдирген кижи ону өлүмден камгалаар база ооң хөй бачыттарын өршээрин чедип алыр.

### 1 Пётр

#### 1 Пётр

1 Пётр


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Киирилде


Пётрнуң бирги чагаазы


Киирилде

Пётр элчин бодунуң бирги чагаазын Римге бистиң эраның 63 азы 64 чылында бижээн чадавас. Павел элчинниң кады ажылдап турган эжи Сила чагааны бижииринге дузалажып турган. Чагааны Биче Азияның (амгы Турция) соңгу кезээнге Павелдиң сургаалының ачызында тургустунган христиан ниитилелдерже чоруткан.

Ол үеде христианнарның байдалы улам-на баксырап кел чыткан: Иисуска бүзүрели дээш улус оларны дорамчылап, бак сөглеп турган. Пётр Христоска бүзүрээннерге олар, Иисустуң боду дег, боттарының бүзүрели дээш база ыдыктыг ёзу-биле чурттаары дээш, хилинчекти көрүп эртеринге белен болур ужурлуг деп сагындырып турар. Христос чер кырынче эглип келгеш, Дээрги-Чаяакчыга шынчызы дээш бүзүрээннерни шаңнаар. Ол идегел христианнарга оларның чуртталгазында таваржыр бүгү бергелерни ажып эртер күштү хайырлаар.

#### 1


Киирилде сөстер

1[+][+]Иисус[†] Христостуң[†] элчини[†] Пётрдан байыр. Төрээн чериңерден ыракта[*], Понт, Галатия, Каппадокия, Асия[†] болгаш Вифиния девискээрлеринде тоо быдаргай чурттап чоруур силерге – Бурганның шилип алган улузунга бижидим. 2[+][+]Силерни Бурган[†] Ада Бодунуң баш бурунгаар көрген сорулгазын ёзугаар Сүлдезин[†] дамчыштыр ыдыктап, Иисус Христоска чагыртсыннар база Ооң ханы-биле бызай чаштынып арыгланзыннар[†] дээш, аңгылап үскен болгай.

Авырал[†] болгаш амыр-тайбың силерге эң-не элбээ-биле доктаазын!


Дириг идегел

3[+][+][+]Дээргивис Иисус Христостуң Бурганы болгаш Адазынга алдар! Ооң өндүр улуг өршээли-биле, Иисус Христостуң өлүглер аразындан катап дирилгениниң ачызында, бис катап төрүттүнгеш, дириг идегелди алган бис. 4[+]Бурганның Бодунуң чонунга дээрде шыгжап кааны иривес, арыг, оңмас өнчүнү алзыннар дээш, Ол чаа амыдыралды биске хайырлады. 5[+]Силер, бүзүрелиңер[†] ачызында Бурганның күжү-биле кадагалаттынган улус, сөөлгү үе кээрге ажыттынар камгалалды[†] алыр силер.

6[+]Ол бүгү дээш өөрүңер. Элээн үе дургузунда янзы-бүрү шенелделерни болгаш хинчекти көрүп эртер-даа болзуңарза, өөрүңер. 7[+][+]Шенелделер эргежок чугула, чүге дээрге оларны ажып эрткен бүзүрелиңер алдындан үнелиг (а ол дээрге мөңге эвес-даа болза, отка хынаттына бээр бүдүмел болгай), а Иисус Христос ээп кээрге, ол бүзүрелиңер силерни хүндүлел, алдар болгаш мактал-хүндүже чедире бээр. 8[+]Христосту көрбээн-даа болзуңарза, дөмей-ле Аңаа ынак апарган силер. Ону ам көрбейн-даа турзуңарза, дөмей-ле Аңаа бүзүрей берген силер, ынчангаш сөс-биле чуруп болбас чайынналчак өөрүшкүге бүргеткен силер. 9Чүге дээрге Аңаа бүзүрээниңер ачызында камгалалыңар чедип ап турар-дыр силер.

10[+]Бурганның силерге бээр кылдыр көрүп кааны авырал дугайында өттүр билип медеглеп тура, Ооң медээчилери[†] боттары ук камгалалга хамаарышкан бүгү чүүлдү хынамчалыг шинчилеп турганнар. 11[+][+]Христостуң хилинчээниң база ооң соонда алдаржыырының дугайында баш бурунгаар чугаалап тура, Христостуң Сүлдезиниң оларны дамчыштыр медеглеп айытканы үениң кажан база кандыг байдалдарда чедип кээрин билип аар дээш, медээчилерниң айтыртынып турганы ол. 12[+]Бурган медээчилерге оларның боттарынга эвес, а силерге бараан бооп турарын көргүскен. Дээрден айбылап бадырган Ыдыктыг[†] Сүлдеге башкарткаш, Буянныг Медээни[†] медеглээн улустан силер ол бүгүнү ам кээп дыңнаан болгай силер. Дээрниң төлээлери-даа ол бүгүнү аажок билип алыксап, дөстүнмейн турарлар.


Бурганга шынчы амыдыралче кыйгырыг

13[+]Ынчангаш угаан-чүрээңерни белеткеп, серемчилелдиг бооп көрүңер. Иисус Христос ээп кээрге, Бурганның силерже чорудуп бээри авыралга бүрүнү-биле идегеңер. 14[+][+]Бурганның мурнунга дыңнангыр ажы-төл дег болуңар, бүдүүлүк дүмбей чораан шааңарда, силерге бар турган бузуттуг күзээшкиннериңер амгы амыдыралыңарны аайлап-башкарбазын. 15[+]Ооң орнунга силерни кыйгырган Бурганның ыдыктыы дег, бодуңарны бүгү-ле чүүлдерге ыдыктыы-биле ап чоруңар. 16[+]Бурган Бижилгеде: «Ыдыктыы-биле чурттаңар, чүге дээрге Мен ыдыктыг мен» – дээн болгай.

17[+][+]Шупту улусту оларның кылган ажыл-херээниң аайы-биле, кымны-даа ылгай көрбейн, шын шиидип турар Бурганга мөргүп тура, Ону Адавыс деп адаар-дыр силер. Ынчангаш чер кырынга түр амыдыраар үеңерде, Бургандан коргуп, Ону хүндүлеп чурттаңар. 18-19[+][+]Чүге дээрге Бурган силерни ада-өгбеңерден салгап алганыңар хей-хоозун амыдыралдан адырар дээш, алдын азы мөңгүн ышкаш үнезин чидириптер чүүлдер-биле эвес, а арыг болгаш кем чок Хураган[†] – Христостуң үнелиг ханы-биле төлээн дээрзин билир-дир силер! 20[+]Бурган Ону өртемчейни чаяар бетинде-ле шилип алган, ынчалза-даа Ол чүгле сөөлгү үеде силерни камгалаары-биле чедип келген. 21Христосту өлүглер аразындан катап диргискен база алдаржыткан Бурганга Ону дамчыштыр бүзүрээн силер. Ынчангаш Бурганга бүзүрээр-даа, идегээр-даа силер.

22[+]Алыс шынга[*] дыңнангырыңар-биле сагыш-сеткилиңерни ам арыглап алгаш, бүзүрээн ха-дуңмаңарга[†] ам шынчы ынакшып боор силер. Ынакшып эгелээш, бот-боттарыңарга арыг чүрээңер ханызындан ынак болуңар! 23[+]Чүге дээрге өлүп төнер үрезинден эвес, а дириг база мөңге амыдыраар Бурганның сөзүнден катап төрүттүнген силер.

24«Бүгү улус оът-сигенге дөмей,
а оларның чараш-каазы шөлде оът-сигенниң чечээ дег.
Оът-сиген кадып каарга, чечээ тоглай бээр,
25[+]а Дээрги-Чаяакчының сөзү мөңгези-биле артар» деп Бижилгеде чугаалаан.
Силерге медээлээн камгалалдың сөзү ол-дур.

#### 2


Дириг даш биле ыдыктыг чон

1[+]Ындыг болганда, кандыг-даа бузуттуг-бак сагыштан: мегеден, ийи арынныг чоруктан, адааргалдан болгаш нүгүлден адырлып аар ужурлуг силер. 2[+]Чаа төрүттүнген чаштар дег, ылап шын арыг[†] сүтче чүткүүр база ону эмгеш, камгалалды[†] алыры-биле өзүп-мандыыр ужурлуг силер. 3[+]Дээрги-Чаяакчының ачы-буянныын амзангырлап шенээн болгай силер.

4[+]Дириг Дашче чедип келиңер: ол Дашты улус, херекчок дээш, тооваан-даа болза, Бурган[†] Ону үнелиг деп санап, шилип алган. 5[+][+]Силер база дириг даштар бооп чедип келиңер, Бурганның Сүлдезинге[†] хамааржыр өргээни тударынга силерни ажыглазын. Силер орта Бурганның ыдыктыг[†] бараалгакчылары[†] бооп, Ооң Сүлдезинден келген, Бурганга таарымчалыг өргүлдерни Иисус[†] Христосту[†] дамчыштыр салып эгелээр силер.

6[+]Чүге дээрге Бижилгеде:

«Көрүңер даан, Сионга[†] дашты –
шилиттинген, улуг үнелиг, бажың таваанга эң чугула дашты салыр мен.
Аңаа бүзүрээн кижи бүрүзү бак атка кирбес» деп бижээн-дир.

7[+]Силерге, Аңаа бүзүрээн улуска, ол Даш аажок үнелиг, а бүзүревээн улуска Ол

«Тудугжуларның, херекчок дээш, октапканы,
ынчалза-даа эң чугула апарган даш» боор.

8[+]Оон ыңай Ол

«Улустуң аңаа тептиккеш, кээп ужары моондак даш» боор.

Бурганның сөзүн дыңнавас болгаш, улус аңаа тептиге бээр. Бурганның оларга онаап каан үүлези ындыг болган-дыр. 9[+][+][+]А силер болза – шилиттинген аймак, Хаанның бараалгакчылары, Бурганга хамааржыр ыдыктыг чон, Ооң кайгамчык ажыл-херектерин чарлаар дээш кыйгырткан улус силер. Ол силерни дүмбей караңгыдан Бодунуң кайгамчык чырыынче кыйгырып эккелген. 10[+]Ооң мурнунда Бурганның чону деп санатпайн чораан силер, а ам Ооң чону апардыңар. Ооң мурнунда Бурганның ээ-хайыразын албайн чораан силер, а ам Ооң ээ-хайыразын алдыңар.


Бурганның чалчалары

11[+][+]Ханы ынак эш-өөр, бо делегейде даштыкылардан, түр када турар улустан дег, силерден дилеп тур мен: бодуңарның-на сагыш-сеткилиңерге удур демисежир бузуттуг-бак күзээшкиннерге алыспайн көрүңер. 12[+]Бүзүревээн өске улус аразынга бодуңарны ак сеткилдиг ап чоруңар, ынчаарга силерни бузут үүлгедикчилери деп буруудадып турар улус, ачылыг ажыл-херээңерни көргеш, Бурганның чедип кээр хүнүнде Ону алдаржыда бээр апаар.

13[+]Дээрги-Чаяакчыны бодааш, бүгү-ле кижи тургускан эрге-чагыргаларга чагыртыңар. Дээди эрге-чагырга боор императорга-даа,[†] 14[+]бузут үүлгедикчилерин кезедир, буян чедиргеннерни шаңнап-мактаар дээш, ооң томуйлааны чазак-чагырга улузунга-даа чагыртыңар. 15Сарыыл чок улустуң ужур-утка чок чугааларын, буян тарып тургаш, өжүр шаварыңарны Бурган күзеп турар. 16[+][+]Хостуг улус дег амыдыраңар, ынчалза-даа хосталгаңарның бузуттуг-бак үүлгедиглериңерни чажырарындан кичээниңер, Бурганның чалчалары дег амыдыраңар. 17[+]Шупту улуска чогуур хүндүлелден көргүзүңер, бүзүрээн ха-дуңмаңарга[†] ынак болуңар, Бургандан коргуп, мөгейип чоруңар, императорну хүндүлеңер.


Христостуң хилинчээниң үлегери

18[+]Чалчалар, дээргилериңерге хүндүлел көргүзүп, чагыртыңар. Чүгле буянныг, чымчак ээлерге эвес, а кадыг-дошкун ээлерге база чагыртыңар. 19[+]Кандыг-бир кижи Бурганның күзел-соруун медереп билгеш, багай чүү-даа кылбаан хирезинде, хилинчекти шыдажып эртип турар болза, ооң ол чоруу Бурганга таарымчалыг боор. 20Буруулууңар ужун силерни кезедир болза, ону шыдажып эртип турарыңар дээш, силерни мактаан дүжүү чүл? Ынчалза-даа чөптүг херек ужун хилинчек көрүп турар болзуңарза, ол чорууңар Бурганга таарымчалыг боор. 21[+][+]Бурганның силерни кыйгырган ужуру ол-дур, чүге дээрге Христос Боду силер дээш хилинчек көрген база Ооң изин истезиннер дээш, үлегерин силерге арттырып каан.

22[+]Ол кандыг-даа бачыт[†] үүлгетпээн база
Ооң аксындан меге үнгенин кым-даа дыңнаваан.

23[+][+][+]Христосту дорамчылап турда, Ол дорамчылал-биле харыылаваан. Хилинчек көрүп тургаш, Ол кымга-даа кыжанмаан, а чөптүг Шииткекчиге бүрүнү-биле ынанган. 24[+][+]Бистиң бачытка хамаарыштыр өлгеш, чөптүг-шынныг амыдыраарывыс дээш, Ол бачыттарывысты Бодунуң мага-бодунче чүктеп алгаш, шаажылал ыяжынче аппарган.

Силер Ооң балыгларының ачызында экирээн силер.

25[+][+]Силер оруундан азып-тенээн хойлар[†] дег чордуңар, ынчалза-даа силер ам Кадарчыңар болгаш амы-тыныңарның Кадагалакчызынче дедир ээп келген-дир силер.

#### 3


Бурганга бүзүрээн өг-бүле улус

1-2[+][+]Шак ынчаар, херээжен улус, ашактарыңарга чагыртыңар. Оларның чамдыызы Бурганның сөзүн тооп дыңнавас-даа болза, силерниң Бурганны хүндүлээр, арыг[†] амыдыралыңар көргеш, артык чугаа-сөзүңер чокка-ла, Ооң улузу апаар кылдыр бодуңарны ап чоруңар. 3Силерниң чаражыңар чаъжыңарны аянчыдыр өрүп, салганыңарда эвес, алдын каасталгаларыңар болгаш каас-коя хевиңерде эвес. 4[+] Бурган[†] харын кижиниң томаанныг болгаш оожум аажызының оңмас иштики чаражын аажок үнелээр. 5Бурганга идегээр ыдыктыг[†] херээжен улус эрткен үелерде боттарын ынчалдыр каастап, ашактарынга дыңнангыр болуп келген. 6[+] Чижек кылдыр, Авраамны[†] дыңнап, ону «дээргим» деп адап чораан Сарраны[†] сактып келиңер. Коргуп-дүвүревейн, буяндан тарып чорзуңарза, Сарраның уруг-дарыы апарган боор силер.

7[+]А ашактар силер, база шак ынчаар, кадайларыңар дээш сагыш човап, оларны билип көрүңер: олар силерден кошкак, уян дээрзин утпаңар. Кадайларыңарны хүндүлеңер, чүге дээрге олар Бурганның авыралының[†] ачызында мөңге амыдыралды[†] силер-биле деңге салгап алган. Ынчалдыр чурттаар болзуңарза, мөргүлдериңерге[†] кандыг-даа шаптык турбас.


Бурганга шынчы болганы дээш хилинчек көөрү

8[+]Түңнелинде силер араңарда эп-найыралдыг чурттап, бот-боттарыңар дээш сагыш аарып, бот-боттарыңарга, бүзүрээн ха-дуңмаңарга[†] дег, ынак, кээргээчел база биче сеткилдиг[*] бооп көрүңер. 9[+][+]Силерге чедирген хора дээш хора-биле, дорамчылал дээш дорамчылал-биле харыылаваңар. Ооң орнунга силерни бак көрген улуска Бурган ачы-буянын көргүссүн дээш, оларны алгап-йөрээп мөргүңер. Бурган силерни шак ындыг амыдыралче кыйгырган, ынчаар чурттааш, Ооң ачы-буянын алыр силер.

10Амыдыралындан таалал ап, аас-кежиктиг хүннер көрүксээн кижи
кара сагыштыг, меге сөстер эдеринден кичээнип,
аксын ажытпас ужурлуг.
11Ол бузуттан чайлаар, буян тарыыр база
амыр-тайбыңны дилеп, олче чүткүүр ужурлуг.
12[+]Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының карактары чөптүг-шынныг улусче көрнүр,
Ооң кулактары оларның дуза дилээн кышкызын дыңнаар,
а бузут үүлгедикчилеринче Ол сүртедир көөр.

13Буян тарыырынче чүткүлдүг болзуңарза, кым силерже бузут халдадырыл? 14[+][+]А чөптүг-шынныг чорук[†] дээш хилинчек көрүп-даа турзуңарза, херек кырында амыр-чыргалдыг силер. Олардан шуут коргуп-сүртевеңер[*]. 15[+][+]Чүректериңерге Дээрги-Чаяакчы[†] Христосту[†] ыдыктап хүндүлеңер. Силерниң Аңаа идегелиңер дугайында айтырыг салган улуска харыы бээринге кезээде белен болуңар. 16[+][+]Чүгле ол харыыны эвилең-ээлдек, дыңнакчыларга хүндүлел-биле бериңер. Арын-нүүрүңер арыг болзун: Христоска башкарткан эки амыдыралыңарны бак сөглеп турар улус, ол нүгүлү дээш ыядып, арны кыссын. 17[+]Бурганның күзел-соруу ындыг болганда, бузуттуг эвес, а буянныг херек дээш хилинчек көргени дээре. 18[+]Чүге дээрге Христос бистиң бачыттарывыс дээш чаңгыс удаа хилинчек көрген болгай. Ол, кем чок Боду, кем-буруулуг улустуң орнунга, силерни Бурганче эккээр дээш, хилинчек көрген. Ооң мага-бодун өлүрүп кагза-даа, Сүлдези-биле[†] Ол тынгарлып келген.

19-20[+][+]Христос ынчалдыр чоруткаш, эрте-бурун шагда – Ной[†] өгбениң үезинде Бурганны дыңнавайн баргаш, хоругдаткан сүнезиннерге суртаал кылган. Ной бажың-хеме тудуп турар өйде, Бурганның шыдамыккай кезетпейн келгени улустуң сүнезиннери ол. А бажың-хемеже каш борбак, чүгле сес санныг кижи кирген, олар суг аайы-биле камгалал[†] алган. 21[+][+]Ол суг дээрге ам-даа силерни камгалап турар сугже суктурарын[†] үлегерлей көргүскени-дир. Сугже суктурары – мага-боттуң хирин чууру эвес, а арыг арын-нүүрлүг чурттаарын Бурганга аазаары-дыр. Иисус[†] Христостуң катап дирилгенин дамчыштыр ол чорук силерни камгалаар. 22[+][+][+]А Христос дээрже көдүрлүп үнгеш, Бурганның оң талазында турар боорга, Аңаа дээрниң төлээлери, эрге-чагырга ээлери, күштери чагыртып турар.

#### 4


Бурган дээш амыдыраары

1[+][+]Христос[†] мага-боттуң хилинчээн көрген болганда, силер база ындыг бодал-биле быжыгланып алыңар. Мага-боттуң хилинчээн көрүп турар кижи бачыт[†] үүлгетпестей бээр. 2[+]Ооң соонда ол арткан чуртталгазын кижи бүдүжүнүң күзээшкиннеринге эвес, а Бурганның күзел-соруунга чагыртып чурттай бээр. 3Силер үр үе дургузунда Бурганга бүзүревээн улус дег чурттап, самыыраарынга, бужар күзээшкиннерге, арага-дарыга, эмин эрттир хөглеп-дойлаарынга, дүрзү-бурганга[†] чүдүүр хоруглуг чорукка алзып келдиңер. 4[+][+]Биеэги бодал чок, адыгууссуг амыдыралга олар-биле бир деңге киришпейн турарыңарны бүзүревээн улус ам кайгап, силерни бак сөглеп турар-дыр. 5[+]Ындыг-даа болза, олар боттарын ынчаар ап чорууру дээш дириглерниң-даа, өлүглерниң-даа Шииткекчизиниң мурнунга харыы тудар. 6(Буянныг Медээни[†] ам өлгеннерге база суртаалдаан чылдагааны мындыг: олар, бүгү улус дег, мага-бот талазы-биле шииттирген-даа болза, оларның сүлде-сүнезиннери[†] Бурганның күзел-соруун ёзугаар амыдыразыннар.)

7[+][+]Бүгү чүүлдүң төнчүзү чоокшулап келген-дир. Ынчангаш бодамчалыг болуңар, мөргүүрүнге[†] белен боору-биле, бодуңарны тудуп чоруңар. 8[+]Эң кол чүүл болза, бот-боттарыңарга быжыг ынакшылыңарны кадагалаңар, чүге дээрге ынакшыл бар болза, хөй-ле бачытты өршээп боор. 9[+]Аалчыларга чеме-хала чокка экииргек болуңар. 10[+][+]Өскелерге бараан боорда, кижи бүрүзү Бурганның хайырлаан ачы-буянныг белээн ажыглаар ужурлуг. Силерге ындыг хөй хевирлиг кылдыр берген Бурганның авыралын,[†] эки башкарыкчылар дег, сарыылдыг ажыглаңар: 11[+][+]суртаалдап турар кижи бүрүзү Бурганның медээзин дамчыдып турзун, бараан болуп турар кижи бүрүзү бараан болуушкунга херектиг күштү Бургандан ап турзун. Ол бүгү-биле Иисус[†] Христосту дамчыштыр Бурган[†] алдаржызын. Христоска алдар болгаш күчү-күш кезээ-мөңгеде доктаазын! Аминь.[†]


Христиан шыдамык чорук

12[+]Ханы ынак эш-өөр, силерни шенээри-биле чоруткан оттуг хилинчекти шыдажып эртериңер дээш элдепсинмейн көрүңер. Ында кижи кайгаар чүве чок. 13[+]Ооң орнунга Христостуң хилинчээн ам үлежип турарыңар дээш өөрүңер, ынчан Ол ээп келгеш, Бодунуң өндүр чырыын улуска көргүзүп каарга, оон-даа хөй өөрүп-байырлаар силер. 14[+]Христосту эдергениңер дээш, улуска дора көрдүрер болзуңарза, амыр-чыргалдыг силер, чүге дээрге Бурганның өндүр бедик Сүлдези силерже сиңнигип, кады чурттай бергени ол-дур[*]. 15Силерниң кайыңар-даа өлүрүкчү, ооржу, кем-херек үүлгедикчизи болбазын азы киришпеске киржип, хирлиг холун пашче сукпазын – ындыг чүүлдер дээш хилинчек көрбезин. 16[+]А христиан болганыңар дээш хилинчек көрзүңерзе, оон ыятпаңар, харын Христостуң адын эдилээниңер дээш, Бурганны алдаржыдыңар. 17[+][+]Шииткел үези чедип келген, ол шииткел Бурганның улузундан эгелээр. Бодап-даа көрүңер даан, ол бистен эгелээр болганда, Бурганның Буянныг Медээзин тоовайн барган улусту кандыг хуу-салым манаар деп?!

18[+]Чөптүг-шынныг кижи арай деп камгалал[†] ап турда,
бачыттыг, бузуттуг улус дугайында чугаалаан дүжүү чүл?

19[+]Ынчангаш Бурганның күзел-соруунуң аайы-биле хилинчек көрүп чоруур улус, буян тарыырын уламчылавышаан, бады-шынчы Чаяакчызынга боттарының амы-тынын бүзүреп хүлээдип берзин.

#### 5


Бурганның кодан хойлары

1[+][+]Христостуң[†] хилинчээниң херечизи, Ооң ажыттынып кээр ужурлуг өндүр-чаагайын үлежиксээн кордакчы болгаш удуртукчу болур мен ам силерниң араңарда удуртукчу улуска дараазында чүүлдерни чугаалап тур мен. 2[+][+]Сагыш салыры-биле силерге арттырып каан Бурганның кодан хойларын[†] кадарыңар. Ону албадаткан дег эвес, а эки тура-биле кылыңар – бараан болуушкунуңар ындыг болурун Бурган[†] күзеп турар. Хуу ажык-кончаа сүрбеңер, а бараан боор дээн изиг күзелиңерден ажылдаңар. 3[+][+]Силерге бүзүреп дааскан улусту дарлай бербеңер, харын коданыңарга үлегер болуңар. 4[+][+]Дээди Кадарчы чедип кээрге, кажан-даа оңмас чаагай шаңналды алыр силер.

5[+]Башкартып чоруур улус, силер база удуртукчуларны шак ынчаар дыңнаңар[*]. Шуптуңар бот-боттарыңар мурнунга томаарыңар, чүге дээрге

«Бурган адыыргак улуска удурланыр,
а томаарааннарга ээ көрүүшкүнүн хайырлаар».

6Ынчангаш Бурганның күчүлүг холунуң адаанга боттарыңарны томаартыңар, Ооң доктааткан үези кээрге, Ол силерни өрү көдүрер. 7[+]Хамык сагыш човаашкыннарыңарны Олче дагзып каңар, чүге дээрге Ол силер дээш сагыш салып чоруур. 8[+][+]Серемчилелдиг болгаш хынамчалыг болуңар. Силерниң дайзыныңар – эрлик, хөректенген арзылаң дег, «Кымны сыырыптар чоор» деп, долгандыр чимзенип чоруп турар. 9[+][+]Бүзүрелиңер[†] быжыг болуп, эрликке удур туржуңар, чүге дээрге бүгү делегейде бүзүрээн ха-дуңмаңар[†] шак-ла ындыг хилинчекти шыдажып эртип турарын бодап чоруңар. 10[+]Элээн үе иштинде хилинчек көөр-даа болзуңарза, мону сактып чоруңар: элбек авыралдыг[†] Бурган силерни Христос Иисусту дамчыштыр мөңге өндүр бедик байдалды Ооң-биле үлежиринче кыйгырган. Ол силерни катап тургузуп, күш болгаш шыдамык чорукту берип, чайгылыш чок кылып каар. 11[+]Бүгү эрге-чагырга[*] Аңаа кезээ-мөңгеде доктаазын! Аминь.[†]


Түңнел байыр чедириишкиннери

12[+]Бо кыска чагааны Бурганга шынчы деп санаарым эживис Силаның дузазы-биле силерге бижидим. Чагаам сагыжыңарны часкарарын база Бурганның авыралы алыс шынныг деп херечилээрин күзеп тур мен. Ол авырал ачызында чаныш-сыныш чок туржуңар! 13[+]Бурганга силер ышкаш шилиттирген Вавилонда[†][*] христиан ниитилел,[†] а оон ыңай оглум Марк силерге байыр чедирип тур. 14[+]Бот-боттарыңарны Христостуң ынакшылы илерээр ошкаашкын-биле мендилеңер.

Христоска хамааржыр шуптуңарга амыр-тайбың доктаазын![*]

### 2 Пётр

#### 2 Пётр

2 Пётр


Киирилде

[1]

[2]

[3]


#### Киирилде


Пётрнуң ийиги чагаазы


Киирилде

Пётр элчин ийиги чагаазын биргизиниң соонда элээн каш чыл эрткенде, өлүмүнүң мурнуу чарыында бижээн хире.

Ынчан христиан ниитилелдер аразынга бир-ле меге башкылар тыптып келген. Оларның чуртталгазы болгаш сөстери Иисустуң өөредиин бак атка киирип турган. Христоска бүзүрээннер моон-даа соңгаар Бурганга таарымчалыг чуртталгалыг болур база боттарының бүгү идегелин Дээрги-Чаяакчыга хүлээдир ужурлуг деп Пётр бижээн.

Ол чагааның улуг кезии Иуданың чагаазынга дөмей. Амгы үениң шинчилекчилери авторларның бирээзи өскезиниң сөзүглелин ажыглаан деп азы олар ийилээн боттарының бодалдарын илередири-биле, үшкү бижимел барымдаа ажыглаан деп санап турар.

Эрте-бурунгу христиан төөгүчүлернии-биле, Пётр элчин бодунуң Христоска бүзүрели дээш Нерон императорнуң чагырган үезинде, Павел элчин-биле барык чаңгыс үеде шаажылаттырган болуп турар (б. э. 66 азы 67 ч.).

#### 1


Киирилде сөстер

1[+][+]Иисус[†] Христостуң[†] чалчазы болгаш элчини[†] Симон Пётрдан байыр. Бурганывыс болгаш Камгалакчывыс[†] Иисус Христостуң чөптүг-шынныг чоруунуң ачызында үнелиг бүзүрелди[†] бис ышкаш алган бүгү улуска бижидим.

2[+]Бурганны болгаш Дээргивис Иисусту[*] билип алганыңар ачызында авырал[†] болгаш амыр-тайбың силерге эң-не элбээ-биле доктаазын!


Бурганның кыйгырыы биле шилилгези

3Амыдыраарынга база Бурганны хүндүлээринге херек бүгү чүүлдү биске Ол Бодунуң күжү-биле хайырлаан, чүге дээрге бисти өндүр-чаагай, буянныг сеткили-биле кыйгырган Бурганны билип алган бис. 4[+]Ол шынарларын дамчыштыр Бурган[†] биске өндүр улуг болгаш үнелиг аазаашкыннарны берген. А силер бо делегейниң улузун хаара тыртар бужар күзээшкиннерден адырылгаш, ол аазаашкыннар дамчыштыр Бурганның бүдүжүнге хамаарылгалыг бооп, Аңаа дөмейлежи бээр арганы алган силер.

5Ол чылдагаан-биле силер болдунар-ла бүгү чүүлдү кылыңар: бүзүрелиңерге эки мөзүден немеңер, а эки мөзүңерге билигден немеңер. 6[+]Билииңерге бодуңарны туттунар чорукту немеңер, а орта немей шыдамык болуңар, а шыдамыыңарга немей Бурганны хүндүлеңер. 7[+]Бурганны хүндүлээринге – ха-дуңмашкы[†] хамаарылганы, а аңаа – ынакшылды немеп алыңар. 8[+]Силерде шак ындыг шынарлар четчири-биле бар база өзүп-көвүдеп турар болза, Дээргивис Иисус Христосту билип аарынга идепкей кирип, үре-түңнел чок артпас силер. 9[+]А кымда ындыг шынарлар чогул, ол караан хаптап алгаш, көрбестей бергензиг, бодунуң биеэги бачыттарындан арыгланы[†] бергенин уттупкан болур.

10[+]Ха-дуңма, ынчангаш Бурганның силерни кыйгырганын база шилип алганын бадыткаар дээш, улам чүткүлдүг болуңар. Ынчаар кылзыңарза, кажан-даа илдигип кээп дүшпес силер. 11[+]Ынчангаш силерни Дээргивис болгаш Камгалакчывыс Иисус Христостуң мөңге Чагыргазынга күзелдии-биле хүлээп алыр.

12[+]Бо чылдагаан-биле мен, ол чүүлдерни билир-даа база силерни бүргеп турар алыс шынның талазынче быжыы-биле туруп алган-даа болзуңарза, олар дугайында силерге үзүк-соксаал чок сагындырар мен. 13Амдыызында бо мага-бодумга артып, дириг чоруур шаамда, угааныңарны ол сагындырыглар-биле оттурарын хүлээлгем деп санап тур мен. 14[+][+]Чүге дээрге Дээргивис Иисус Христостуң меңээ ажытканы дег, удавайн сөөлгү оруумче аъттанырымны билир мен. 15Силерниң араңардан чоруй баарымга, ол бүгүнү үргүлчү сактып чорзуннар дээш, күш четтинер-ле бүгү чүүлдү кылыр мен.


Христостуң өндүр-чаагайының херечилери

16[+][+]Дээргивис Иисус Христостуң күчү-күшке бүргеткен ээп кээриниң дугайында чугаалап тургаш, нарыыдадыр чогааткан тоолчургу чугааларга даянмадывыс. Бис боттарывыс Ооң өндүр-чаагайының херечилери болдувус. 17[+][+]«Бо дээрге Мээң ханы ынак Оглум-дур, Ол Мээң сеткилимге кирер-дир» – дээн өндүр улуг болгаш алдарлыг Бурганның үнү Христоска чеде бээрге, Ол мактал-хүндү биле алдарны Бурган Ададан хүлээп алган. 18Христос-биле кады ыдыктыг[†] дагга тургаш, дээрден келген ол үннү боттарывыс дыңнаан бис.

19[+][+]Ынчангаш Бурганның медээчилериниң[†] ол бады-шынчы херечилелдери биске улам бүзүренчиг бооп турар. Силер база оларже шыңгыы кичээнгей салыр болзуңарза, кончуг эки-дир. Чүге дээрге олар хүн үнүп, эртенги шолбан чүректериңерни шонуп келгижеге чедир, дүмбей караңгыда херелдендир чыраан чырыкка дөмей-дир. 20Чүнү-даа мурнай мону билип алыңар: Бижилгеде бар чаңгыс-даа өттүр билген медеглелди Бурганның медээчилери боттарының күзээн аайы-биле чогаадып албаан[*]. 21[+][+]Чүге дээрге ол өттүр билген медеглелдер кажан-даа кижиниң күзел-соруундан тывылбаан, харын улусту[*] дамчыштыр Бургандан кээп турган, а ол улус Ыдыктыг Сүлдеге[†] башкарткаш, чугаалап чораан.

#### 2


Меге башкылар


(Иуда 1:3-16)

1[+][+][+]Ындыг-даа болза, Бурганның улузунуң аразындан меге медээчилер[†] база үнүп кээп турган. Силерниң араңарга база ынчалдыр меге башкылар тыптып кээр. Олар өлүп чидеринге чедирер меге өөредиглерин нептередип, оларны Бодунга садып алган Чагырыкчыны безин хүлээп көрбестей бээр. Оларның ындыг чоруу боттарының бажынче суг кудуп, манавааны буураашкынга чедирер. 2Хөй-ле улус оларны өттүнүп, самыырап чурттаар база алыс шынның оруу оларның ужун бак атка кирер. 3[+]Алыксак-чиксек болгаш, олар оптуг сөстерин дамчыштыр силерни чүгле ажыглаарын бодаар. Бурган[†] оларны шагда-ла шиидип каан, оларның өлүмү эргин артында чайлаш чок манап турар.

4[+]Бурган бачыт[†] үүлгеткен дээрниң төлээлерин безин хайыралавайн, шииткел хүнүн[†] манап, орта демирледип алган турзуннар дээш, оларны тамының[†] дүмбей караңгы ханы дүвүнде тудуп турар. 5[+][+]Бурган эрте-бурунгу делегейге-даа хайыра көргүспейн, чөптүг-шынныг чорукту[†] суртаалдаан Нойдан база өске чеди кижиден аңгыда, Бурганны хүндүлевес бүгү бачыттыг кижи төрелгетенни суг халавы-биле узуткап каапкан. 6[+]Ол Содом биле Гоморра[†] хоорайларны чылча базар кылдыр шииткеш, келир үениң бачыттыг улузу-биле чүү болу берип боорун сагындырып чорзун дээш, оларны от-биле хуюктап каапкан.

7[+]А хоойлу-дүрүм[†] билбес улустуң бужар аажызындан баш муңгаш хинчектенген Лотту, чөптүг-шынныг кижини, Бурган камгалап алган. 8[+]Ол чөптүг кижи бачыттыг улустуң аразынга чурттап чорааш, оларның хоойлу-дүрүм чок үүлгедиглерин көрүп база дыңнап, хүн бүрү сагыш-сеткили хинчектенип келген.

9[+]Ийе, Дээрги-Чаяакчы[†] Ону хүндүлээр улусту шенелде байдалдарындан канчаар адырарын, а хоойлу-дүрүм сагывастарны кеземче ап, шииттирер хүнүнге чедир канчаар кадарып арттырарын билир. 10[+][+]Ылаңгыя боттарының бужар күзээшкиннериниң аайындан эртпес, дээди эрге-чагырганы дора көөр улуска ол кончуг хамааржыр!

Ындыг бардам, улуургак кижилер өндүр улуг күштерни-даа бак сөглээринден чалданмас, 11а ол күштерни ындыг улустан артык күш-шыдалдыг дээрниң төлээлери безин Дээрги-Чаяакчының мурнунга дорту-биле буруудатпайн турар болгай. 12[+]Меге башкылар боттарының билбес чүүлүн бак сөглеп чоруур. Ол башкылар мугулай адыгуузуннарга дөмей – оларны чүгле туткаш, соп чиир кылдыр төрүттүнген мелегейлер-дир.

13Үүлгеткен хамык хоразы дээш, олар чогуур кеземче алыр. Ындыгларның байгы таалалы – самыыралын хандырар дээш дойлап, хүннер эрттирери. Ат болган ыят чок, бужар улус-тур ол! Силерниң-биле кады дойлап тура, олар силерни дуурайлапкаш, таалал алыр. 14Олар херээжен улус көргеш, чүгле бирикшиирин бодаар, канчап-ла оларны дуурайлап аарыл деп шыданмайн чоруур. Ындыг улус – быжыг туруш чоктарны бачытче чыгаар, өскениң чүвезин алыр-чиир дээнде амырай бээр каргыштыг хейлер болбазыкпе! 15[+]Дорт оруктан соора баргаш, олар Восорнуң оглу Валаамның[†] изин истеп чорупкан, а Валаам болза бак ажыл-херээ дээш төлевир алырынга ынак кижи турган. 16[+]Ындыг бузуду дээш Валаам чемелээшкин дыңнаан, ону аас-дыл чок мал сойгалап, кижигилештир чугаалай бергеш, медээчиниң солуудаанын соксаткан болгай.

17[+]Меге башкылар кадып калган суг баштарынга, хатка сывыртаткан булуттарга дөмей. Бурган оларга турар черни тамының караңгызында белеткеп каан. 18[+]Олар сыңзыг, хоозун сөстер эдип, бачыттыг бүдүштүң күзээшкиннерин ажыглааш, азып-тенээннер санындан мырыңай чаа адырлып эгелээн улусту аайынга киирип ап турарлар. 19[+][+]Меге башкылар ол улуска хосталганы аазап турза-даа, боттары будалчак чоруктуң кулдары-дыр. Кижи дээрге ону холга киирип алган чүүлдүң кулу-ла болгай.

20[+]Дээргивис болгаш Камгалакчывыс[†] Иисус[†] Христосту[†] билип алганының ачызында бо делегейниң бужар багындан адырлып шыдаан улус ам база катап аңаа дузактадып, алзып аар болза, оларның сөөлгү байдалы баштайгызындан-даа дора боор. 21[+]Чөптүг-шынныг орукту билип алган соонда, оларга дамчыдып берген ыдыктыг[†] чагыгдан ойталаарының орнунга, ону шуут билбес боору дээре. 22[+]Ындыг улус-биле чүү болганын үлегер домактар өттүр-ле сөглээн-дир: «Ыт кускузунче дедир ээп кээр» база «Хаванны чеже-даа чуурга, кара малгаштан ыраар эвес».

#### 3


Дээрги-Чаяакчының ээп кээри

1[+]Ханы ынак эш-өөр! Мен ам силерге ийиги чагаамны бижидим. Оларның иелдирзинге арыг-шынчы[†] бодалдарыңарны сагындырыг аргазы-биле оттурарын оралдаштым. 2[+]Бурганның ыдыктыг[†] медээчилериниң[†] эрткен үеде чугаалаан сөстерин база Дээргивис болгаш Камгалакчывыстың[†] элчиннер[†] дамчыштыр берген айтыышкынын сактып чоруңар.

3Чүнү-даа мурнай мону билип аар ужурлуг силер: боттарының самыыргай күзээшкиннериниң кулу болган кочуургак улус сөөлгү хүннерде көстүп кээр. 4[+]Олар: «Христостуң[†] ээп кээрин аазаан болгай, Ооңар ам кайыл? Чаяалганың эгезинден, ада-өгбелеривис өлгүлээнден бээр бо делегейде өскерилген чүү-даа чок-тур» – деп кочуургап чугаалаарлар. 5[+]Ынчалза-даа ынча деп бодаар улус дээр биле черни үе-дүпте Бурганның айтыышкынын ёзугаар сугдан база сугнуң ачызы-биле чаяаганын өжегээр уттуучаңнап турар-дыр. 6[+]А ол ышкаш суг халавы-биле бурунгу делегейни узуткап каапкан болгай. 7Бурган[†] ол-ла айтыышкынын ёзугаар амгы бар чер биле дээрни от-биле арыглаар дээш кадагалап турар. Ону хүндүлевес хамык улусту узуткаар шииткел хүнүнге[†] чедир оларны кадагалап кээр.

8[+]Чүгле чаңгыс мону херексевейн барбаңар, ханы ынак эш-өөр: Дээрги-Чаяакчыга бир хүн муң чыл дег, а муң чыл – бир хүн дег. 9[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†], чамдык улустуң саадаашкынны билип турары дег, Бодунуң аазаашкынын күүседирин соңгаарлатпайн турар. Ол силерге шыдамыын көргүзүп, кымның-даа өлүп чидерин күзевейн, харын бүгү улустуң бачыдын миннип, Бурганче эглирин манап турар-дыр.

10[+][+]Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнү, дүне када оор ышкаш, хенертен кедеп кээр. Дээр ынчан дааш-шимээн-биле чиде бээр, дээрниң чырымалдары отка эстип-хайлыр, а чер болгаш ында бар бүгү чүве илдең апаар[*].

11[+]Ол бүгү ынчалдыр буступ төнер болганда, боттарыңарны канчаар алдынар болзуңарза экил? Бүгү чүүлдерге Бурганны хүндүлеп, ыдыктыг амыдырал-биле амыдыраар ужурлуг силер. 12[+]Бурганның шииткел хүнүн манап, ооң кээрин бар шааңар-биле дүргедедип турар-дыр силер. Ол хүн кээрге, дээрни от узуткап каар болгаш дээрниң чырымалдары чалынныг оттан эстип-хайлы бээр. 13[+][+]Ынчалза-даа бис Бурганның аазааны чаа дээр биле чаа черни манап турар бис. Аңаа улус чөптүг-шынныг амыдырал-биле амыдыраар.

14[+]Ынчангаш, ханы ынак эш-өөр, Бурганның ээп кээрин манаан болзуңарза, Ооң мурнунга арыг, кем-бурууга борашпаан боорунче база Ооң-биле эптежип амыдыраарынче чүткүңер. 15[+]Дээрги-Чаяакчының шыдамык манап турары биске камгалалды хүлээп алыр арганы бээрин сактып чоруңар. Силерге ол дугайында ханы ынак эживис Павел аңаа өрүтен берген мерген угаанның ачызында бижип турган. 16[+]Павел ындыг чүүлдер дугайында бодунуң шупту чагааларында бижип турар. Оларда билип аары ындыг амыр эвес чүүлдер бар, ооң кадында бүдүүлүк болгаш туруш чок улус, өске-даа Бижилгелерни ышкаш, ооң бижээн чагааларын хажыдып, оозу-биле бодунуң өлүмүн тып аар-дыр.

17Ынчангаш, ханы ынак эш-өөр, ону баш удур билир болганыңарда, сагындырып каайн: хоойлу-дүрүм[†] чоктарның частырыглары силерни орууңардан астыра бербезин дээш база камгалалдыг туружуңардан кээп ушпас дээш, серемчилелдиг болуңар. 18[+][+]Дээргивис болгаш Камгалакчывыс Иисус[†] Христосту билип аарынга база Ооң авыралынга[†] улам өзүп-мандыңар. Ам-даа, кезээ-мөңгеде-даа Аңаа алдар доктаазын! Аминь.[†]

### 1 Иоанн

#### 1 Иоанн

1 Иоанн


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Киирилде


Иоанның бирги чагаазы


Киирилде

Бо чагааның аян-хевири болгаш бодалдары ону дөрткү Буянныг Медээниң автору Иоанн элчин бижээн деп айтып турар. Христиан чаңчыл ёзугаар, Иоанн ол чагааны бистиң эраның 90 чылдарында, Эфес хоорайга чурттап тургаш, бижээн.

Ол үеде христиан ниитилелдер ортузунга Иисус Христос дугайында алыс шынны хажыдып турар меге өөредиглер калбаа-биле нептереп эгелээн. Чамдык башкылар Бурганның Оглу Бодунуң чер кырынга чуртталгазының үезинде ёзулуг кижи мага-боттуг турганын хүлээвейн барган. Оларның бадыткалын ёзугаар Иисус дээрге кижи кылдыр чүгле көстүр, а херек кырында хереглээр чүвези-даа чок, аарышкы-даа медереп билбес мага-бот чок сүлде турган. Олар бачыт дугайында болгаш бачыттан камгалалды алырының дугайында шын эвес өөредиг берип турган.

Ынчангаш Иоанн бодунуң чагаазында христиан бүзүрелдиң алыс шын өөредии чүдел дээрзин тайылбырлап турар: Бурган кижи апаргаш, Бодунуң ынакшылын кижилерге илередип, бис дээш Бодунуң амы-тынын берген. Ёзулуг христианнар Иисус-биле чоок харылзаалыг бооп, Ооң ынакшылын хүлээп ап, ону өске улуска дамчыдып бээр деп бижээн.

#### 1


Христос – тынгарар Сөс

1[+]Эң эгезинде бар турган, Ооң дугайында дыңнаанывыс, боттарывыстың караавыс-биле көргенивис, хайгаарап шинчилээнивис база холдарывыс-биле тудуп билгенивис тынгарар Сөстүң дугайында силерге бижип олур бис. 2[+][+][+]Мөңге амыдырал[†] биске көстүп келген, бис Ону көрген бис, Ооң херечилери болган бис. Ынчангаш Адазы-биле кады тургаш, оон биске база көстүп келген ол мөңге амыдыралдың дугайында силерге медеглеп турарывыс бо. 3[+]Силерни база биске каттыжып, сырый харылзаалыг болзуннар дээш, боттарывыстың көрген база дыңнаан чүүлүвүстү медеглеп тур бис. А бис Бурган[†] Ада болгаш Ооң Оглу Иисус[†] Христос-биле[†] каттыжып, харылзаалыг апарган болгай бис. 4[+]Бистиң өөрүшкүвүс[*] эгээртинмес долу болзун дээш, силерге бо бүгүнү бижээнивис бо.


Бурган – Чырык-тыр

5[+]Иисустан дыңнаанывыс база ам силерге медеглээривис Буянныг Медээ[†] бо-дур: «Бурган дээрге Чырык-тыр, Ында кандыг-даа дүмбей караңгы чок». 6[+]«Ооң-биле сырый харылзаалыг болдувус» деп тургаш-ла, боттарывыс караңгыда азып чоруур болзувусса, мегелеп турарывыс ол-дур база алыс шынның аайы-биле кылбайн турарывыс ол-дур. 7[+][+]Ынчаарга Ооң чырыкта боору дег, бис база чырыкка амыдыраар болзувусса, аравыста сырый харылзаалыг апаар бис, Ооң Оглу Иисустуң төккен ханы бисти кандыг-даа бачыттан арыглаар.[†] 8[+]«Бачыт[†] чок бис» дээр болзувусса, боттарывысты мегелеп турарывыс ол-дур база бисте алыс шынның чогу ол-дур. 9[+]А бачыттарывысты ажыы-биле миннир болзувусса, Бурган Боду сөзүнге шынчы база чөптүг болгаш, бачыттарывысты өршээп, кандыг-даа чөптүг эвес херектерден бисти арыглаар. 10[+][+]А «Бачыт үүлгетпедивис» дээр болзувусса, Бурганны «Мегечи сен» деп турарывыс ол, ындыг болганда, Ооң сөзү бисте чок-тур.

#### 2


Чаа айтыышкын – ынакшыл

1[+]Ажы-төлүм! Бачыт[†] кылбазыннар дээш, мен силерге бо дугайында бижип олур мен. А кайы-бирээңер бачытка борашкан-даа болза, Аданың мурнунга Болчукчувус, чөптүг-шынныг Иисус[†] Христос[†] бар болгай. 2[+]Христос дээрге чүгле бистиң-даа эвес, а бүгү делегейниң бачыттарын арылдырар өргүл-дүр.

3[+]Ооң айтыышкыннарын сагыыр болзувусса, Ону угаап билгенивис ол-дур. 4[+]«Мен Ону билир мен» дээр хирезинде, Ооң айтыышкыннарын сагывас кижи – мегечи болгаш алыс шынны сагывас кижи-дир. 5[+]А Ооң сөзүнүң аайындан эртпес кижиде Бурганның ынакшылы ылап-ла эчизинге чедир боттанган-дыр; Бурган[†]-биле сырый харылзаалыг бис дээрзин оон билип алыр бис. 6«Бурган-биле харылзаалыг амыдырап чор мен» дээр кижи Иисустуң амыдырап чорааны дег амыдыраар ужурлуг.

7[+][+]Ханы ынак эш-өөр, мен силерге чаа эвес, а эң эгезинден-не силерге билдингир турган биеэги-ле айтыышкын дугайында бижип олур мен. Ол эрги айтыышкын дээрге силерниң дыңнап кааныңар сөс-түр. 8[+][+]Ындыг-даа болза, ооң-биле чергелештир ол айтыышкын чаа болур. Ооң алыс шынныын Христостуң база силерниң амыдыралыңар бадыткаан, чүге дээрге караңгы тарап чидип турар база алыс шынның чырыы чырыда берген.

9[+]«Чырыкка хамааржыр мен» деп турар кижи Бурганга бүзүрээн акы-дуңмазын көөр хөңнү чок болза, ол караңгыда турар хевээр-дир. 10[+]Бодунуң акы-дуңмазынга ынак кижи чырыкта артып калган, ону бачытче киирип шыдаар кандыг-даа чүүл ам чок. 11А бодунуң акы-дуңмазынга хөңнү чок кижи караңгыда хевээр чурттап турар база кайнаар бар чыдарын боду безин билбес, чүге дээрге караңгы ону согурартып каан-дыр.

12[+]Ажы-төл, ол дугайында силерге бижидим,
чүге дээрге Христостуң ачызында бачыттарыңар өршээттинген-дир.
13[+][+]Ада-иелер, силерге бижидим,
чүге дээрге эң эгезинде бар турган Кижини билип алган-дыр силер.
Аныяк оолдар, силерге бижидим,
чүге дээрге эрликти тиилээн-дир силер.
Уруг-дарыг, силерге бижидим,
чүге дээрге Аданы билип алган-дыр силер.
14Ада-иелер, силерге бижээн мен,
чүге дээрге эң эгезинде бар турган Кижини билип алган-дыр силер.
Аныяк оолдар, силерге бижээн мен,
чүге дээрге күштүг-дүр силер,
Бурганның сөзү силерде артып калган-дыр
база эрликти тиилээн-дир силер.

15[+]Бо делегейниң бүгү чүвезинге-даа, ооң бодунга-даа ынак эвес болуңар: бо делегейге ынак кижиниң сеткилинде Адага ынакшыл чок. 16Чүге дээрге бо делегейде бар бүгү чүве – бачыттыг бүдүжүвүстүң күзээни бүгү чүве, бистиң көрүжүвүстүң олчалап алыксааны бүгү чүве, улустуң бо амыдыралынга адыыргаары хамык чүве – ол бүгү Ададан эвес, а бо делегейден келген-дир. 17[+]Бо делегей ооң тывылдырганы хамык күзээшкиннери-биле катай-хаара эстип-хайлы бээр, а Бурганның күзел-соруун күүседип чоруур кижи мөңге амыдыраар.


Христостуң дайзыннарынга дөмейлешпеңер

18[+][+]Ажы-төлүм! Сөөлгү шаг-үе келген-дир. Христостуң удурланыкчызының кээриниң дугайында канчаар дыңнааныңар дег, Ооң хөй удурланыкчылары амдыгааштан ынчалдыр көстүп келгеннер. Сөөлгү шаг-үе келген дээрзин оортан билип алыр бис. 19[+][+]Христостуң ол удурланыкчылары бистиң аравыстан үнген, ынчалза-даа херек кырында биске хамаарышпас чорааннар. Бир эвес олар херек кырында биске хамааржыр турганнар болза, аравыска артып калгайлар эртик. Ынчалза-даа олар дөгере чоруй барган, оларның кайызы-даа биске хамаарышпас чораан деп чүве ынчалдыр билдине берген.

20[+]А Христостуң хайырлааны Ыдыктыг[†] Сүлде[†] ам силерде бар-дыр, ынчангаш дөгереңер алыс шынны билип алган-дыр силер. 21Мен силерге алыс шынны билбес силер дээш эвес, а ону билир бооруңарга база алыс шын мегени төрүвес боорга, бижип олур мен. 22[+]Иисусту «Христос эвес-тир» дээр кижиден артык мегечи бар бе? Ындыг кижи – Христостуң удурланыкчызы-дыр. Ол Аданы-даа, Оглун-даа хүлээп көрбес. 23[+]Оглун хүлээп көрбес кижиниң Адазы-биле харылзаазы база чок, Оглун хүлээп көөр кижиде Ада база бар.

24[+]Силерге хамаарыштыр алыр болза, эң эгезинде-ле дыңнааныңар медээ сеткилиңерге артар ужурлуг. Ооң дугайында эң эгезинде-ле дыңнааныңар ол медээ сеткилиңерге артар болза, Оглу болгаш Адазы-биле тудуш харылзаалыг артар силер. 25Оглунуң биске аазаан чүүлү дээрге-ле мөңге амыдырал-дыр.[†]

26[+]Силерни дуурайлаарын кызып турар улустуң дугайында мен ол бүгүнү силерге бижээним бо. 27[+]Ынчаарга Христостан алганыңар Ыдыктыг Сүлде силер-биле кады артар, ынчангаш улустуң силерни сургаан херээ чок; харын ол Сүлде силерни бүгү чүвеге өөредип турар. (Ол Сүлдениң өөредии меге эвес, а шынныг деп билиңер.) Ооң силерни өөреткени дег, Христос-биле харылзаалыг артар ужурлуг силер.


Бурганның ажы-төлү

28[+]Ынчангаш, ажы-төлүм, Христос-биле харылзаалыг артып каап көрээлиңер. Ынчаарга Ол ээп кээрге, бис Ооң мурнунга арнывыс кыспайн, Ону коргуш чок уткуур бис. 29[+][+]Христостуң чөптүг-шынныг амыдыралын билир болзуңарза, чөптүг-шынныы-биле амыдыраан кижи бүрүзү Оон укталган дээрзин база билип алыңар.

#### 3

1[+][+][+]Адавыстың биске кайы хире ханы ынакшаанын бодап көрүңер даан. Ол бисти ажы-төлүвүс деп адаан-дыр! Шынап-даа болза, бис Ооң ажы-төлү-дүр бис! А бо делегейниң улузу Ону хүлээп көрбейн турар болгаш, бисти база хүлээп көрбес-тир.

2[+][+][+]Ханы ынак эш-өөрүм! Бис ам дээрезинде Бурганның ажы-төлү-дүр бис. Келир өйде кандыг болу бээривис ам-даа көскү эвес-тир: Христос[†] ээп кээрге, шупту Аңаа дөмей апаарывысты билир бис, чүге дээрге Ол херек кырында кандыг-дыр, Ону ындыг кылдыр көрүп каар бис. 3[+]Бодунуң идегелин Христос-биле холбаштырган кижи бүрүзү, Ооң арыы ышкаш, бодун ынчалдыр арыглап[†] алыр.

4Бачыт[†] кылып турар кижи бүрүзү ыдыктыг хоойлуну[†] хажыдып турар-дыр, ону хажыдары дээрге-ле бачыт-тыр. 5[+][+]Христос улустуң бачыдын чайладып аппаар дээш келгенин, Ооң Бодунда бачыт чогун билир силер. 6[+]Ооң-биле харылзаалыг апарган кижи бүрүзү бачыт кылбастай бээр. Бачыт кылырын уламчылап чоруур улустуң аразындан кым-даа Ону көрбээн база билип албаан.

7[+]Ажы-төлүм, силер кымга-даа дуурайлатпаңар. Чөптүг-шынныг чорук[†] кылып чоруур кижи, Христостуң чөптүү дег, чөптүг болур. 8[+][+]Бачыт кылырын уламчылап чоруур кижи эрликке хамааржыр, чүге дээрге эрлик эң эгезинден-не бачыт үүлгедип келген. А Бурганның Оглу эрликтиң ажыл-херээн дазылындан тура тыртар дээш чедип келген. 9[+]Бурганның ажы-төлү болу берген улустуң кайызы-даа бачыт кылырын уламчылавас, чүге дээрге Бурганның Үрезини[*] ол кижиге артып каар база Бурган[†] ооң Адазы апарган ужурунда, ол оон ыңай бачыт кылып шыдавастай бээр. 10[+]Кым – Бурганның ажы-төлү, а кым – эрликтиң ажы-төлү боорун мынчаар билип ап болур: чөптүг-шынныг чорук кылбас болгаш бодунуң ха-дуңмазынга[†] ынак эвес кижи Бурганга хамаарышпас.


Бот-боттарыңарга ынак болуңар

11[+]Бот-боттарывыска ынак болур ужурлуг бис деп медээни эң эгезинден-не дыңнап келдиңер. 12[+][+]Эрликке[†] хамааржы бергеш, бодунуң дуңмазын өлүрүп каан Каинге[†] дөмейлешпес ужурлуг бис. Ол чүге дуңмазын соп алганыл? Чүге дээрге ооң ажыл-херээ бузуттуг-бак, а дуңмазының ажыл-херээ чөптүг-шынныг болган-дыр. 13[+]Бо делегейниң улузу силерни көөр хөңнү чок болза, элдепсинмейн көрүңер, ха-дуңма. 14[+]Өлүмден амыдыралче шилчээнивисти билир бис, чүге дээрге ха-дуңмавыска ынак-тыр бис. Кым ынак эвезил, ол өлүг бооп артар. 15[+]Бодунуң ха-дуңмазын көөр хөңнү чок кижи бүрүзү – өлүрүкчү-дүр, а кандыг-даа өлүрүкчү мөңге амыдыралдыг[†] болбас дээрзин билир-ле болгай силер.

16[+]Христос Бодунуң амы-тынын бис дээш берген, бис ынакшыл деп чогум чүл ол дээрзин оон билир апарган бис. Ынчангаш бис база боттарывыстың амы-тынывысты ха-дуңмавыс дээш бээр ужурлуг бис. 17[+]Бир эвес бо делегейге бай-шыдалдыг чурттап-даа чорааш, эжи түрегдеп чоруурун көргеш, ону кээргеп, дузалавас кижи бар болза, ындыг кижиде Бурганның ынакшылы бар деп канчап чугаалап шыдаар бис?! 18[+]Ажы-төлүм! Бистиң ынакшылывыс чүгле сөс, чугаа кырында эвес, а херек кырында бар, ёзулуг ынакшыл болур ужурлуг.


Бурганның мурнунга бүзүрелдиг боору

19-20Ооң ачызы-биле алыс шынга хамааржырывыс билдине бээр. Арын-нүүрүвүс бисти буруудадып-даа турар болза, Бурганның мурнунга дөмей-ле сорук кирип шыдаар бис, чүге дээрге Бурган бистиң арын-нүүрүвүстен артык улуг база Ол бүгү чүүлдү билир. 21[+]Ханы ынак эш-өөрүм, арын-нүүрүвүс бисти буруудатпайн турар болза, Бурганче коргуш чок чоокшулап шыдаар бис. 22[+]Бургандан дилээн чүвевисти дөгерезин ап турар-дыр бис, чүге дээрге Ооң айтыышкыннарын сагып, Аңаа таарымчалыг херектерни кылып чоруур-дур бис. 23[+]Бурганның биске айтыышкыны бо-дур: Ооң Оглу Иисус[†] Христостуң адынга бүзүреп, Иисустуң биске чагааны дег, бот-боттарывыска ынак болур ужурлуг бис. 24[+][+]Бурганның айтыышкыннарын сагып чоруур кижи Ооң-биле тудуш харылзаалыг амыдыраар, Бурган ол кижи-биле харылзаа тудар. Бурган-биле харылзаалыг болганывысты Ооң биске хайырлааны Сүлдениң[†] ачызында билип ап шыдаар бис.

#### 4


Меге медээчилер дугайында сагындырыг

1[+][+]Ханы ынак эш-өөр! «Өттүр билип медеглээр сүлделиг[†] мен» дээр кижи бүрүзүнге-ле бүзүревеңер, харын оларның сүлделери Бургандан келген бе дээрзин үргүлчү хынап көрүңер. Чүге дээрге бо делегейге хөй санныг меге медээчи[†] келгеш, тарай берген-дир. 2[+][+]Бурганның Сүлдезин мынчаар билип ап болур силер: Иисус[†] Христостуң[†] чер кырынга ёзулуг мага-боттуг чедип келгенин хүлээп көөр сүлде бүрүзү Бургандан келген сүлде-дир. 3[+]А Иисусту хүлээп көрбес өттүр билип медеглээр кижи бүрүзүнүң сүлдези Бургандан келбээн-дир. Ол дээрге Христостуң удурланыкчызының сүлдези-дир. Силер ооң чедип кээриниң дугайында дыңнаан силер, ол амдыгааштан-на бо делегейде бар-дыр.

4Ажы-төлүм! Силер Бурганга хамааржыр силер, ол меге медээчилерни тиилээн силер, чүге дээрге силерде бар Бурганның Сүлдези бо делегейге хамааржыр улуста бар сүлдеден арта бээр-дир. 5[+]Меге медээчилер бо делегейге хамааржыр. Ынчангаш оларның чугаалап турар чүүлү бо делегейден үнер, бо делегейниң улузу оларны дыңнап турар. 6[+][+][+]А бис Бурганга хамааржыр бис. Бурганны билип ап алган кижи бисче кулак салып, дыңнаар. Кым Бурганга хамаарышпазыл, ол кижи бисти дыңнавас. Улуска алыс шынны эккээр Сүлдени база улусту мегелээр сүлдени бис ынчалдыр ылгап шыдаар-дыр бис.


Бурган – ынакшыл-дыр

7[+]Ханы ынак эш-өөр! Бот-боттарывыска ынак болуп көрээли, чүге дээрге ынакшыл Бургандан кээр-дир. Ынакшаан кижи дээрге Бурганның төлү апаргаш, Бурганны билип алган кижи-дир. 8А кымда ынакшыл чогул, ол кижи Бурганны угаап билбээн-дир, чүге дээрге Бурган[†] – ынакшыл-дыр. 9[+]Улус Ону дамчыштыр мөңге амыдыралды[†] алзын дээш, Бодунуң эр чаңгыс Оглун бо делегейже чорудупкаш, Бурган ооң-биле биске Бодунуң ынакшылын көргүскен-дир.

10[+][+]Ёзулуг ынакшыл бистиң Бурганга ынакшый бергенивисте эвес, а Ооң биске ынакшылын көргүзүп, бачыттарывысты арылдырар өргүлдү – Бодунуң Оглун бисче чорутканында. 11Ханы ынак эш-өөр, Бурган биске ынчалдыр ынакшаан болганда, бис база бот-боттарывыска ынак болур ужурлуг бис. 12[+][+]Бурганны кым-даа, кажан-даа көрүп көрбээн, ынчалза-даа бот-боттарывыска ынак болзувусса, Бурган бис-биле тудуш харылзаалыг амыдырай бээр база Ооң бисте бар ынакшылы эчизинге чеде бээр.

13[+]Бурган-биле харылзаалыг амыдырай бергенивисти база Ол бистиң-биле кады амыдырай бергенин Ооң биске Бодунуң Сүлдезин хайырлаанындан билип ап болур бис. 14[+]Бурган Ада Бодунуң Оглун бо делегейниң улузун камгалазын дээш чорудупканын көрген бис, ону херечилеп тур бис. 15[+]Иисусту Бурганның Оглу-дур деп хүлээп көөр кижи-биле Бурган тудуш харылзаалыг-дыр, ол кижи Бурган-биле харылзаа тудар. 16Бурганның биске ынакшылын билип алгаш, аңаа бүзүреп, ону хүлээп алдывыс. Бурган дээрге ынакшыл-дыр, ынчангаш ынакшылга бүргедип амыдырап чоруур кижи Бурган-биле харылзаалыг артар боорга, Бурган ооң-биле кады амыдыраар. 17[+]Бистиң ынакшылывыс эчизинге чеде берген болганда, шииткел хүнүнде[†] коргуш чок болур бис, чүге дээрге бо делегейге Христоска дөмейлешкен-дир бис.

18Ынакшыл бар болза, коргуушкун шуут турбас. Харын-даа эчизинге четкен ынакшыл коргуушкунну үндүр сывырыптар. Коргуушкун кеземче-биле харылзаалыг, а коргуп чоруур кижи ынакшылдың эчизинге четпээн кижи болур.

19Бурган баштай биске ынакшаан боорга, бис ынак-тыр бис. 20[+]«Бурганга ынак мен» – дээр, а бодунуң ха-дуңмазын[†] көөр хөңнү чок кижи – мегечи-дир. Көрүп чорууру эжинге ынак эвес кижи көрүп көрбээни Бурганга канчап ынак боорул? 21[+]Христостуң биске арттырып каан чагыы бо-дур: «Бурганга ынак кижи бодунуң ха-дуңмазынга база ынак болур ужурлуг».

#### 5


Бо амыдыралдың күткүлгелерин тиилээри

1[+]Иисусту «Христос-тур»[†] деп бүзүрээр кижи бүрүзү Бурганның ажы-төлү болур. Адазынга ынак кижи бүрүзү Ооң ажы-төлүнге[*] база ынак болур. 2[+]Бурганга ынак база Ооң айтыышкыннарын сагып чоруур болзувусса, Бурганның ажы-төлүнге ынаавысты оон билип алыр бис. 3[+][+]Бурганга ынаавысты Ооң айтыышкыннарын күүсеткенивис-биле көргүзер бис, а Ооң айтыышкыннарын күүседири берге эвес. 4[+][+]Чүге дээрге Бурганның ажы-төлү болур кижи бүрүзү бо делегейни тиилээр, а ол тиилелге бистиң бүзүреливис[†] ачызында чедип алдынар. 5[+]Ынчангаш Иисус[†] – Бурганның Оглу деп бүзүрээн кижиден өске, кым бо делегейни чаалап алырыл?


Бурганның Оглунуң дугайында херечилел

6[+]Кым бисче суглуг база ханныг[*] келген ийик? Иисус Христос-ла болгай. Ол бисче чүгле суглуг эвес, а суглуг база ханныг келген. Ооң херечизи – Сүлде-дир,[†] чүге дээрге Сүлде алыс шынныг болур. 7Ындыг-дыр деп херечилээн үш херечи бар[*]: 8Сүлде, суг база хан[†] ол-дур. Олар шупту чаңгыс-ла ол чүүлдү херечилеп турар. 9[+]Бир-тээ бис улустуң херечилээнин хүлээп алыр болганывыста, Бурганның херечилелин оон оранчок чугула кылдыр хүлээп көөр ужурлуг бис. А Бурганның херечилээни мындыг: Ол Бодунуң Оглунуң дугайында херечилээн-дир. 10[+][+]Бурганның Оглунга бүзүрээр кижи ол херечилелди бодунуң сеткилинге шыгжап чоруур. А Бурганның чугаалаан чүвезинге бүзүревес кижи Ону мегечи кылдыр көргүзер, чүге дээрге ындыг кижи Бурганның Бодунуң Оглунуң дугайында херечилелинге бүзүревес-тир. 11[+]А ол херечилел мындыг: Бурган[†] биске мөңге амыдыралды[†] хайырлаан, ол амыдырал Ооң Оглунда бар. 12Кым Оглу-биле харылзаалыгыл, ол кижиде амыдырал бар, а кымда Бурганның Оглу-биле харылзаа чогул, ол кижиде амыдырал чок.


Биске мөңге амыдыралды хайырлаан

13[+]Бурганның Оглунуң адынга бүзүрээш, шуптуңар мөңге амыдыралдыг бооруңарны билип алзыннар дээш, мен бо бүгүнүң дугайында силерге бижидим. 14[+]Ооң күзел-соруунга чүүлдештир кандыг-бир чүүлдү Оон мөргүп дилээр болзувусса, Ол бисти дыңнаар деп, Бурганга ыяк бүзүрээр бис. 15Оон чүнү-даа дилээр болзувусса, Ол бисти дыңнаар деп билир болганывыста, Оон чүнү-даа дилезивиссе, ол чүүлдү алырывысты база билир-дир бис.

16[+]Кандыг-бир кижи өлүмге чогум чедирбес бачыт[†] үүлгедип турар эжин көрүп кагза, ол эжи дээш мөргүүр ужурлуг, Бурган ынчан демги эжинге дириг артарын хайырлаар. Мен өлүмге чогум чедирбес бачыт-биле холбашкан улус дугайында чугаалап тур мен. Өлүмге чедире бээр бачыт база бар болгай. Ындыг бачытка борашканнар дээш мөргүңер дивейн тур мен. 17Бурганга шынчы эвес үүлгедиг бүрүзү-ле бачыт болур, ынчалза-даа дорт-ла өлүмге чедирбес бачыт база бар. 18[+]Бурганның ажы-төлү апарган кижи бачыт үүлгедирин уламчылавас дээрзин билир бис. Чүге дээрге Бурганның Оглу ону кадагалаар[*] база эрлик аңаа хора чедирип шыдавас. 19[+]Бүгү делегей эрликтиң чагыргазының адаанда-даа турар болза, Бурганның ажы-төлү болурувусту билир бис. 20[+]Ол ышкаш Бурганның Оглунуң келгеш, алыс шын Бурганны билип алзыннар дээш, биске угаап билиишкинни эккелгенин билир бис. Ынчангаш бис алыс шын Бурган-биле сырый харылзаалыг амыдыраар бис, чүге дээрге Ооң Оглу Иисус Христос-биле харылзаалыг-дыр бис. Ол дээрге алыс шын Бурган-дыр, Ол дээрге мөңге амыдырал-дыр.

21[+]Ажы-төлүм, дүрзү-бурганнарга[†] мөгейбейн, оларны оюп чоруңар[*].

### 2 Иоанн

#### 2 Иоанн

2 Иоанн


Киирилде

[1]


#### Киирилде


Иоанның ийиги чагаазы


Киирилде

Бо чагааны «Бурганның шилип алганы угбавыска база ооң ажы-төлүнге» (бир христиан ниитилелди база ооң кежигүннерин ойзу адааны ол) чоруткан. Автор, Иоанн элчин, бодун «эң улууңар» деп адап турар, а ол болза ооң эрге-күштүүн, чагаа бижээни христианнары дээш харыысалга чүктеп турарын көргүскен.

Бирги чагаазында дег, Иоанн номчукчуларны алыс шын болгаш ынакшыл ёзугаар амыдыраар кылдыр сургап турар. Ол оон ыңай Иисус Христос чер кырынче ёзулуг кижи мага-боттуг чедип келген деп хүлээвес меге өөредигден кичээнирин дилеп турар.

#### 1


Байыр чедириишкини

1[+][+]Бурганның шилип алганы угбавыска база ооң ажы-төлүнге эң улууңардан байыр: шуптуңарга шынап-ла ынакшыдым. Чүгле мен эвес, а алыс шынны билип алган бүгү улус база силерге ынакшыды. 2Ийе, бисти бүргеп турар алыс шынның ачызында силерге ынак-тыр бис. Ол алыс шын бистиң-биле кезээ-мөңгеде тудуш харылзаалыг. 3[+]Алыс шын болгаш ынакшылдың аайы-биле Бурган[†] Ададан, Ооң Оглу Иисус[†] Христостан[†] келген авырал,[†] өршээл болгаш амыр-тайбың биске доктаар![*]


Ынакшыл биле алыс шын өөредиг

4[+]Адавыстың биске чагааны дег, алыс шынның изин истээн чамдык ажы-төлүң дугайында дыңнап кааш, мен аажок өөрүдүм. 5[+]Ынчангаш мен ам дилеп тур мен, хүндүлүг угбай: бот-боттарывыска ынак болуулуңар! (Ол чагыг чаа эвес, а биске эң эгезинде-ле берип каан айтыышкын хевээр боор.) 6[+]А ол ынакшыл дээрге-ле Адавыстың айтыышкыннарын ёзугаар амыдыраар ужурлуувус деп билзе чогуур. Эң эгезинде-ле дыңнааныңар дег, ол чагыгның утказы мындыг: араңарда ынакшылдыг амыдыраар ужурлуг силер.

7[+][+]Иисус Христос чер кырынче кижи мага-боттуг чедип келген дээрзин хүлээп көрбес хөй санныг мегечилер бо делегейде чоруп турар. Оларга дөмей кижи бүрүзү мегечи-дир, Христостуң удурланыкчызы-дыр. 8[+]Ынчаарга кызып ажылдап келгенивис чүүлдү чидирбейн, харын бүрүн шаңналды алырыңар дээш кичээнип көрүңер. 9[+]Христостуң дугайында алыс шын өөредигден тайзы базып, өскээр барган кижиниң Бурган-биле харылзаазы чок. А ол өөредигге шынчы болуп арткан кижиде Ада-биле-даа, Оглу-биле-даа сырый харылзаа бар. 10[+]Силерге чедип келген кандыг-бир кижи ол өөредигни суртаалдаары-биле ап чорбас болза, силер ону бажыңыңарга хүлээп албаңар база амыр-мендизин айтырбаңар. 11Чүге дээрге ындыг кижиниң амыр-мендизин айтырар болзуңарза, ооң бузуттуг үүлгедиглериниң киржикчизи апаар силер.


Түңнел байыр чедириишкини

12[+][+]Силерге бижип, чугаалаар бодаан чүвем оон-даа хөй, ынчалза-даа ону демир-үжүк-биле саазынга бижиир хөңнүм чок болду. Ооң орнунга, бистиң өөрүшкүвүс[*] эгээртинмес долу болзун дээш, удавайн силерге дужуп, арын көржүп чугаалажыр сагыштыг мен. 13Бурган шилээн угбаңның ажы-төлү сеңээ байыр чедирип турлар.[*]

### 3 Иоанн

#### 3 Иоанн

3 Иоанн


Киирилде

[1]


#### Киирилде


Иоанның үшкү чагаазы


Киирилде

Ийиги чагаазында дег, Иоанн элчин бодун чүгле «эң улууңар» деп адап турар. Ол бо чагааны бир христиан ниитилелдиң Гаий деп кежигүнүнге бижээн. Иоанн ону ынакшылдың илерээшкини дээш база аян-чоруктар кылып, Буянныг Медээни тарадып турар танывазы христианнарга деткимчези дээш мактап, Диотреф деп кижиниң төлеп чок аажы-чаңының дугайында аңаа сагындырып турар.

#### 1


Байыр чедириишкини

1[+]Шынап-ла ынакшааным эжим Гаийге эң улууңардан байыр.

2Ханы ынак эжим! Сеткил-чүрээңниң кадыы дег, мага-бодуңнуң кадык болуру дээш база бүгү-ле чүүлдерге чедиишкинниг болуруң дээш мөргүп тур мен. 3Чамдык бүзүрээн ха-дуңмавыс[†] биске келгеш, алыс шынга бердингениңни база алыс шынның оруу-биле бар чыдарыңны херечилээрге, аажок өөрүдүм. 4[+]Ажы-төлүм алыс шынның оруун эдерген деп билип аарындан артык өөрүшкү меңээ турбас!

5[+]Ханы ынак эжим! Олар-биле танышпас-даа болзуңза, бүзүрээн ха-дуңмавыстың чаагай чоруу дээш ак сеткилдиг ажылдап чоруур-дур сен. 6Олар сээң ынакшылың дугайында бүзүрээннер ниитилелинге херечилеп чугааладылар. Ам оларның чорук-херээн уламчылаарынга дузалажыр болзуңза, ол чорууң Бурганның мурнунга төлептиг болур. 7Чүге дээрге олар Христоска[†] бараан болур дээш, чер кезип чорупкаш, Христоска бүзүревестерден чүнү-даа албайн чоруур улус-тур. 8[+]Ындыг улусту деткиир ужурлуг бис. Ынчангаш бис оларның алыс шынга бараан болуушкунунуң киржикчилери боор бис.


Бакты эвес, экини өттүнери

9Мен христиан ниитилелче[†] чагаа бижидим, ынчалза-даа оларны удуртуксап турар Диотреф дээрзи бистиң чугаалаан чүвевисти хүлээп албас-тыр. 10Ылап-ла ынчангаш, мен ынаар чеде берзимзе, ооң чүнү кылып турарының дугайында сагындырар мен. Ол бисти бак сөстер-биле нүгүлдеп тур, ынчалза-даа ол безин аңаа эвээш болган де. Диотреф боду-даа ха-дуңмавысты хүлээп албайн турар, өске улустуң-даа ону кылырынга шаптык кадып, оларны христиан ниитилелден үндүр сывыртап турар!

11[+][+][+]Ханы ынак эжим! Кандыг-даа бузутту эвес, а чүгле буянны өттүнүп көр. Буянныг херектер кылып турар кижи Бургандан укталган болур. Бузут үүлгедип турар кижи Бурганны көрбээн боор.

12[+]Димитрийни шупту улус эки кижи деп үнелээр болду, алыс шын боду-ла ол дугайында херечилеп турар-дыр; бис база ол дээш дагдындывыс, а херечилеливис шынныг дээрзин билир болгай сен.


Түңнел байыр чедириишкини

13[+]Оон-даа хөй чүве дугайында сеңээ бижип, чугаалап болур турдум, ынчалза-даа ону демир-үжүк-биле саазынга бижиир хөңнүм чогул. 14Удавас сээң-биле арын көржүп ужуражырымга база аравыста хөөрежи бээривиске идегеп тур мен. 15Амыр-тайбыңны күзедим. Сээң өңнүктериң байыр чедирип тур. Шупту эш-өөрүвүске, кижи бүрүзүнге тус-тузунда, байырдан чедирип көр[*].

### Иуда

#### Иуда

Иуда


Киирилде

[1]


#### Киирилде


Иуданың чагаазы


Киирилде

Иуда – Иерусалимде христиан ниитилелдиң удуртукчузу Иаковтуң дуңмазы (олар ийилээн Иисус Христостуң дуңмалары турган).

Бодунуң чагаазында Иуда христиан ниитилелдерге бир-ле меге башкылар дугайында сагындырыг кылган: ол башкыларның чуртталгазы самыын аян-шинчилиг, олар Христостуң өөредиин хажыдып турарлар. Иуда христианнарны Дээрги-Чаяакчыга шынчы база бүдүштүг улус бооп артар кылдыр сургап турар.

Иуданың чагаазының сөзүглели Пётрнуң ийиги чагаазының сөзүглелинге чоок. Кым бодунуң чагаазын баштай бижээни эки билдинмес. Иуда биле Пётр боттарының чагааларын бижип тура, чаңгыс-ла ол биске билдинмес үшкү бижимел барымдаа ажыглаан бооп чадавас.

Иуда, чамдык чижектер киирип тура, «апокриф» деп бижилгелерже айтыг кылып турары солун. Апокрифтер дээрге иудей шажын-чүдүлге чаңчылын дамчыдып турар, ынчалза-даа Библияже киирбээн эрте-бурунгу еврей номнар-дыр.

#### 1


Киирилде сөстер

1[+][+]Иисус[†] Христостуң[†] чалчазы база Иаковтуң[†] дуңмазы Иудадан[†] байыр. Бурган[†] Аданың кыйгырып алганы, ынак апарганы[*], Иисус Христоска кадагалаткан улузунга бижидим.

2[+]Бурганның авыралы,[†] амыр-тайбыңы болгаш ынакшылы силерге өзүп-көвүдезин!


Меге башкылар


(2 Пет. 2:1-17)

3[+]Ханы ынак эш-өөр, бистиң ниитизи-биле алганывыс камгалал[†] дугайында бижиирин аажок күзеп турдум, ынчалза-даа Бурганның Бодунуң улузунга чаңгыс удаа болгаш кезээ-мөңгеде хайырлааны бүзүрел[†] дээш чүткүлдүг туржурун силерден күштүү-биле дилеп, чагаа бижиири эргежок чугула деп көрдүм. 4[+]Чүге дээрге шаг шаанда-ла Бижилгеге оларның шииттирериниң дугайында баш удур чугаалаан улус силерниң араңарже бүдүү кире берген-дир. Олар дээрге Бурганывысты хүндүлевес, Ооң авыралын самыыралга солаан, кара чаңгыс Чагырыкчы болгаш Дээргивис Иисус Христосту хүлээп көрбээн улус-тур.

5[+]Бо бүгүнү ам билир-даа болзуңарза, силерге сагындырар бодадым: Дээрги-Чаяакчы[†] бир-ле катап Бодунуң чонун Египеттен[†] үндүрүп эккеп, камгалаан-даа болза, Аңаа бүзүревээн улусту сөөлүнде барып узуткап каан. 6[+]Боттарының бедик байдалынга артып калбайн барган, чурттаар ужурлуг черин каапкаш барган дээрниң төлээлерин база сактып келиңер. Бурган ам оларны өндүр улуг шииткел хүнүнде[†] кезедир дээш, мөңге кинчи-биле демирлеп алгаш, алдыы оранның дүмбейинде тудуп турар. 7[+][+]Содом биле Гоморраны[†] болгаш оларны долгандыр турган хоорайларны база сактып келиңер. Ук хоорайларның чурттакчылары, дээрниң ол төлээлери кара олчаан, самыыраашкынга алзып, бужар хевир-биле холбажып турганнар. Шупту улусту кичээндирер дээш, оларны мөңге оттуң кеземчези-биле шаажылаан.

8[+]Араңарже кире берген улус база шак ынчаар мага-бодун бужартадып, дээди эрге-чагырганы хүлээп көрбестеп, өндүр улуг күштерни бак сөглеп турар. 9[+][+][+]Дээрниң дээди төлээзи Михаил безин, Моисейниң[†] мага-бодунуң дугайында эрлик-биле маргыжып тура, ону шиидип, бак сөглээрин дидинмээн, а чүгле: «Дээрги-Чаяакчы Боду сени чемелезин» – дээн. 10[+]А ол улус боттарының билип-даа шыдавазы, чүгле мугулай адыгуузуннар ышкаш билири чүүлдерин бак сөглээш, алызы барып узуткаттырар.

11[+][+][+]Ол улус ат болур! Олар Каинниң[†] шилип алган оруун эдерип чорупканнар. Валаам[†] ышкаш, ажык-кончаа сүргеш, олар ооң частырыын катаптап турарлар база, Корахтың[†] тура халыышкынынга киришкен улус дег, узуткаттырып каарлар.[*] 12[+][+]Ындыг улус силерниң ынакшылыңар илерээр дой-чыыштарга хөө кара былчактар дег боор. Олар ыят чокка силер-биле кады дойлаарлар, ынчалза-даа чүгле боттарын бодаарлар. Ындыглар – хатка сывыртаткан чаъс чок булуттар-дыр; күзүн безин дүжүт бербес, дазылы-биле тура соктуруп кааптар, ынчангаш ийи дакпыр өлген ыяштар-дыр.[*] 13[+]Олар чүдек-бужар херектери көвүктелген далайның калчаа чалгыглары дег-дир; азып чүгүрген сылдыстар дег-дир[*], оларны алдыы оранның дүмбей караңгызынга кезээ мөңгеде кара-бажыңнап каан.

14[+]Өгбевис Адамның[†] чедиги салгалының бирээзи боор Энох база оларның дугайында өттүр билип чугаалаан болгай: «Дыңнаңар даан, Бодунуң түмен-түмен ыдыктыг[†] төлээлерин эдерткен Дээрги-Чаяакчы чедип келгеш, 15Ону хүндүлевес бачыттыг улусту Аңаа удур сөглээн сөстери дээш база Аңаа таарымча чок ажыл-херээ дээш сойгалап, оларның шуптузунга шииткел онаар».[*] 16[+]Ол улус үргүлчү химиренип, өскелерни буруудаткан чоруур. Олар дээрге бачыттыг күзээшкиннериниң аайындан эртпес, ал-бодун мактап, адыыргаар улус-тур. Олар амы-хууда ажык-кончаа алыксааш, өске улуска чашпаалап чоруурлар.


Христостуң чедип кээриниң манаашкыны

17[+]А силер, ханы ынак эш-өөр, Дээргивис Иисус Христостуң элчиннериниң[†] ооң мурнунда-ла чугаалап турган чүүлүн сактып чоруңар. 18Олар силерге: «Сөөлгү үе кээрге, Бурганны хүндүлевес күзээшкиннериниң аайындан эртпес кочуургактар тыптып кээр» – деп чугаалааннар. 19[+]Ындыг улус аңгылажыг эккээр, олар бо делегейге хамааржыр, оларда Ыдыктыг Сүлде[†] чок.

20[+]А силер, ханы ынак эш-өөр, эң-не ыдыктыг бүзүрелиңерге амыдыралыңарны быжыглап тургузуңар-ла, мөргүлдеп[†] туруңарда, силерни Ыдыктыг Сүлдениң күжү башкарзынам. 21[+]Бурганның ынакшылының ачызында бодуңарны шынчы кадагалап, Дээргивис Иисус Христос Бодунуң мөңге амыдыралга[†] чедирер өршээлин силерге хайырлаарын манаңар. 22Чигзинип чоруур чамдык улуска өршээлден көргүзүңер[*]. 23[+][+]Өске улусту оттан ушта соп, камгалаңар[*], а бир чамдыктарга өршээл көргүзүп тура, кичээниңер[*], оларның бачыттыг бүдүжү бужартадып каан хевинге безин дээр хөңнүңер чок болзун.


Түңнел байыр чедириишкиннери

24-25[+][+]Дың чаңгыс Бурганга[*] – силерни илдигип кээп дүжеринден кадагалап шыдаар база өндүр бедик Бодунуң мурнунче кем-буруу чок, өөрүшкүлүг улус кылдыр чедире берип шыдаар Камгалакчывыска – Дээргивис Иисус Христосту дамчыштыр алдар, өндүр-чаагай чорук, күчү-күш база эрге-чагырга эрткен бүгү үелерден бээр, ам болгаш кезээ-мөңгеде доктаазын! Аминь.[†]

### Римчилерге

#### Римчилерге

Римчилерге


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Киирилде


Римчилерге чагаа


Киирилде

Чаа Чагыг-керээже кирип турар чагааларның хөй кезииниң (ооң иштинде бо чагааның) автору – иудей эртемден, фарисей Павел. Катап дирилген Христос Боду аңаа көстүп келген соонда, ол христиан чүдүлгени хүлээп алган (Аж.-ч. 9 көр).

Рим хоорайда христиан ниитилел, Павел бо чагааны бижиир мурнунда-ла, элээн каш чыл туруп келген. Элчин боду чагаа бижиир бетинде Римче барып көрбээн, ындыг-даа болза, ол ниитилелдиң чамдык кежигүннери-биле таныш турган. Павел чагааны Римче бистиң эраның 50 чылдарының төнчүзүнде Грецияга тургаш, Фива дээр херээжен кижиден дамчыдып, чорудупкан чадавас (16:1-2 көр).

Чагааның бирги кезээниң (1–11 эгелер) кол темазы – Бурганның Буянныг Медээ дамчыштыр улусту бачыттан камгалап турар күжү. Кажан бир-ле кижи Иисус Христос дугайында Медээге бүзүрээр болза, Бурган аңаа агартыышкын болгаш эптежилгени берип, ону Бодунуң төлү кылдыр азырап алыр база аңаа Бодунуң Сүлдезин хайырлаар. Моисейниң хоойлузу ындыг ачы-буян хайырлап шыдаваан, чүге дээрге бүгү улус ол ыдыктыг хоойлуга удур бачыт үүлгеткен турган. Иудейлер боттарының ук-ызыгууру биле хоойлузунга ынанмас ужурлуг. Чүгле Христоска бүзүрел кижини Бурганның мурнунга актыг кылып каар.

Чагааның ийиги кезээнде (12:1–15:13) Павел номчукчуларга христианнарның канчаар чурттаар ужурлуун – ынакшылдыг боорун, эрге-чагыргага чагыртырын, бот-боттарын хүндүлежирин – сагындырып турар. Түңнелинде (15:14–16:27) Павел удавас Римге чеде бээр бодалдыын бижип, христиан ниитилелдиң кежигүннеринге байыр чедирип турар.

#### 1


Киирилде сөстер

1Бурганга кыйгырткан элчинден,[†] Ооң Буянныг Медээзин[†] суртаалдаары-биле шилип алдынган кижиден – Христос[†] Иисуска бараан болган Павелден байыр. 2[+]Бурган[†] ол Буянныг Медээни ооң мурнунда-ла Ыдыктыг[†] Бижилгелерге Бодунуң медээчилерин[†] дамчыштыр аазаан турган. 3[+]Буянныг Медээде төрүттүнген ызыгууру-биле Давид[†] хаанның салгалы боор Бурганның Оглунуң дугайында чугаалап турар. 4Ол дээрге Бурганның өлүглер аразындан катап диргискеш, Бодунуң Сүлдезиниң[†] ыдыктыының ачызында Бурганның өндүр күчүлүг Оглу деп чарлааны Дээргивис Иисус[†] Христос-тур. 5[+]Ооң ады алдаржызын дээш база бүгү чоннар улузу Аңаа бүзүрей берип, Ону дыңназын дээш, элчин боор авыралды[†] Ооң ачызында алган мен. 6Силер база ол чоннарның санынче кирип турар болгаш, Иисус Христостуң улузу боору-биле кыйгырткан силер.

7[+]Римде чурттаан силер бүгүдеге – Бурганның ынак чону боору-биле Ооң кый деп алганы бүзүрээн улуска – бижип олур мен. Бурган Адавыс болгаш Дээргивис Иисус Христостан келген авырал биле амыр-тайбың силерге доктаазын!


Павелдиң римчилерге дужуксаан күзели

8[+][+]Бүзүрелиңер[†] дугайында бүгү делегейде улус чугаалажы берген-дир. Ынчангаш чүнү-даа мурнай силер бүгүде дээш, Иисус Христосту дамчыштыр мээң Бурганымга өөрүп четтирдим. 9[+]Ооң Оглунуң дугайында Буянныг Медээни медеглеп, Аңаа бүгү бодумдан бараан бооп чоруурум Бурган херечим болзун: мөргүп турар санымда-ла, силерни сактыр-дыр мен. 10[+]Бурганның күзел-соруунуң аайы-биле ам-на силерге чеде бээр аргалыг боорумну мөргүлдеримге[†] үргүлчү дилээр-дир мен. 11Чүге дээрге Сүлдеден келген кандыг-бир ачы-буянныг белекти силерге сөңнеп чедирер дээш база силерни ооң-биле быжыглаар дээш, шагдан бээр силерни көрүксеп келдим. 12Биригээр чугаалаарга, ниити бүзүреливис-биле: бодумну – силернии-биле, а силерни – бодумнуу-биле удур-дедир деткижеривис дээш, силерге ужуражыксадым.

13[+][+]Ха-дуңма,[†] силерже хөй удаа барыксаанымны ыяк билип аарыңарны күзеп тур мен (ынчалза-даа мынчага дээр бир-ле байдалдар шаптыктап келди). Суртаалымның үре-түңнелин, бүгү өске чоннар улузунуң[†] аразынга дег, силерниң араңарга көрүксээш, чадап кагдым. 14-15[+]Мен гректерге-даа, варварларга-даа,[*] мерген угаанныгларга-даа, мугулайларга-даа Буянныг Медээни суртаалдаар хүлээлгелиг мен. Ынчангаш Римде чурттаан силерге база суртаалдаарын күзеп тур мен.

16[+][+][+]Буянныг Медээден ыятпас мен, ол Медээ – Христоска бүзүрээн бүгү улусту: хамыкты мурнай иудейлерни, а ооң соонда өске бүгү улусту камгалаар дээн Бурганның күчү-күжү-дүр. 17[+][+]Буянныг Медээде Бурганның бээр агартыышкыны[†] ажыттынган. Ол агартыышкын эгезинден төнчүзүнге чедир чүгле бүзүрел дамчыштыр ажыттынар. Ол дугайында Бижилгеде мынча деп бижээн: «Бүзүрелиниң ачызында актыг-шынныг болган кижи амылыг артар».


Кижиниң бачыттыы, Бурганның килеңи

18[+]Алыс шынны кем-буруузу-биле базып турар улус хай-бачыт[†] үүлгедирге, Бурганның килеңи[†] дээрден ажыттынып бадып турар. 19[+]Чүге дээрге Бурган дугайында билиг улуска чедингир апарды, Бурган Боду ону оларга хайырлады. 20[+]Бурганның көзүлбес шынарлары – Ооң мөңге күчү-күжү база бурганчы бүдүжү бүгү чаяалганы топтап көөрүн дамчыштыр кижиниң угаанынга билдингир, көскү апарды. Ынчангаш ындыг улус Бурганның мурнунга харыы тудуп шыдавас! 21[+]Бурганны билип алгаш-даа, олар Ону Бурганны дег алдаржытпааннар, Аңаа өөрүп четтирбээннер. А ооң орнунга хоозун угаашкыннарга алзып алганнар, оларның сарыыл чок чүректери караңгыга бүргедипкен. 22[+]Боттарын мерген угаанныг бис деп санап турза-даа, олар сээдеңнеп калган. 23[+]Өлүм чок, өндүр бедик Бурганга мөгеерин олар өлүр тынныг кижиге, куштарга, дөрт даванныг адыгуузуннарга болгаш соястаарларга азы дүрзү-бурганнарга[†] мөгееринге орнапканнар.

24[+]Ол улус ындыг боорга, олар чүректериниң самыыралын эдерип, мага-боттарын бужартатсыннар дээш, Бурган оларны бужарталдың эргезинге хүлээдип берипкен. 25[+]Олар Бурганның алыс шынын мегеге орнапкаш, Чаяакчыга эвес, а Ооң чаяалгазынга мөгейип, бараан болуп турганнар. А Чаяакчывыс мөңге алгыш-йөрээлге төлептиг болзун. Аминь![†]

26[+]Ооң уржуундан Бурган оларны ыянчыг күзээшкиннерниң эргезинге хүлээдип берипкен: оларның херээжен улузу безин бойдустан бердинген бирикшилди орта эвес, үй-балай бирикшилге орнапканнар. 27[+]Оларның эр улузу база херээженнер-биле бойдус берген бирикшилден ойталааш, бот-боттарынга туралаашкындан хайнып-хөлзеп турарлар. Эр улус өске эрлер-биле бужар харылзаа тудуп, будалгаш, чогуур кеземчени боттарынга онааштырып келгеннер. 28Олар Бурганны билип аарын херектиг деп көрбес боорга, Бурган оларны боттарының-на будалган угаанының эргезинге, кылып болбас үен-даян чүүлдерин кылзыннар дээш, хүлээдип берген. 29Ол улусту янзы-бүрү бачыттар бүргей апкан: бузут, алыксак-чиксек, ыят чок чорук, адааргал, өлүрүкчү чорук, алгыш-кырыш, меге, хоп чугаа. 30Олар нүгүлчү, Бурганны көөр хөңнү чок, турамык, адыыргак, мактаныкчы, бузут үүлгедирде тывынгыр, ада-иезин хүндүлевес улус-тур. 31[+]Олар угаан чок, эткен сөзүнге ээ болбас, кымга-даа ынакшыл биле өршээл көргүспес улус-тур. 32[+]Ындыг чүүлдер үүлгедикчилерин өлүмге төлептиг деп көөр Бурганның хоойлузу[†] барын олар билир. Ынчалза-даа чүгле боттары бачыт үүлгедип турар эвес, а ындыг үүлгедиглер кылып чоруур өске улусту база деткип турарлар.

#### 2


Бурганның чөптүг шииткели

1[+][+]Ындыг болганда, өске улусту буруудадып турар болзуңза, сен база Бурганның мурнунга харыы тудуп шыдавас сен, тала. Өске кижини буруудаткаш, бодуңну база буруудатканың ол-дур, чүге дээрге бодуң база ол ышкаш чүүлдерни үүлгедип турар-дыр сен. 2Ындыг чүүлдер үүлгедикчилерин Бурганның шынныы-биле шиидерин билир бис. 3Бодуңнуң база үүлгедип турарың чүүлдер дээш өске улусту буруудаткаш, ооң-биле Бурганның шииткелинден чайлай бээр мен деп бодадың бе, тала? 4[+]Азы сен Ооң өндүр улуг ачы-буянын, кеземче онаавас өршээлдиин, шыдамыын тооп көрбезиң ол бе? Бурганның буянныг сеткили сени бачыдың миннип, Олче эглиринче эккел чыдарын билбезиң ол бе? 5[+]Чөрүү база бачыдың миннир хөңнүң чок болгаш, хорадаан Бурганның чөптүг шииткели көстүп кээр хүнде кырыңче чүдүрлүр килеңни[†] бодуң-на эңдере чыып аар-дыр сен. 6[+]Бурган[†] ол хүнде кижи бүрүзүн ажыл-херектерин барымдаалап, шаңнаар азы шиидер. 7Буянныг ажыл-херектерни доктаамал кылып, Бургандан алдар, мактал-хүндү болгаш өлүм чок чорук дилээн улуска Ол мөңге амыдыралды[†] хайырлаар. 8А бодунуң ажыын бодаар, алыс шынны дыңнавайн, бузутту дыңнаар улусту Бурганның килеңи болгаш күштүг хорадаашкыны манап турар. 9[+][+]Бузут үүлгеткен бүгү улусту – баштай иудейлерни, а ооң соонда өске бүгү улусту – айыыл-халап биле хилинчек манап турар. 10[+]А буян кылып чоруур бүгү улуска – баштай иудейлерге, а ооң соонда өске бүгү улуска – алдар, мактал-хүндү болгаш амыр-тайбыңны Бурган хайырлаар. 11[+]Чүге дээрге Ол кымны-даа дээре кылдыр санап, ылгай көрбес.

12[+]Ыдыктыг хоойлуну[†] сагывас, бачыт[†] үүлгеткен улус ыдыктыг хоойлудан дашкаар өлү бээрлер. А хоойлуну хүлээп алгаш-даа, бачыт үүлгеткен улус ооң аайы-биле шииттирер. 13[+]Чүге дээрге ыдыктыг хоойлуну чүгле дыңнап эвес, а сагып турар улус Бурганның мурнунга актыг болур. 14Бижимел ыдыктыг хоойлузу чок өске чоннар улузу[†] ооң негелделерин боттары ала-чайгаар күүседип турар болганда, оларның ыдыктыг хоойлузу чок-даа болза, боттары боттарынга хоойлу-дүрүм бооп чоруур-дурлар. 15-16[+][+]Ыдыктыг хоойлу оларның чүректеринде бижиттингенин олар ооң-биле бадыткап турар. Оларның арын-нүүрү база ону херечилээн-дир. Улустуң чажыт бодалдарын мээң суртаалдааным Буянныг Медээ[†] ёзугаар, Иисус[†] Христосту[†] дамчыштыр Бурганның шиидер хүнүнде ол бодалдарның бир чамдыызы оларны буруудадыр, а өскелери – өршээлге чедирер.


Иудейлер биле ыдыктыг хоойлу

17[+]А сен иудей мен деп адаттынар, ыдыктыг хоойлуга ынаныр болгаш Бурганым бар деп мактаныр-дыр сен. 18Ооң күзел-соруун билир, ыдыктыг хоойлуга өөренген болгаш, алыс эки чүүлдү шилип ап шыдаар-дыр сен. 19-20[+]Согурларның үдекчизи, дүмбей караңгыда турарларга чырык, сээдеңнерниң кижизидикчизи, бүдүүлүктерниң башкызы мен деп бүзүрээр-дир сен. Билиг биле алыс шынны бодунда сиңирген ыдыктыг хоойлу сенде бар боорга, ындыг деп бүзүрээриң ол-дур. 21[+]Өске улусту өөредип турар-дыр сен, а бодуңну чүге өөретпес сен? «Оорлава» деп суртаалдап тура, чүге оорланыр сен? 22[+]«Кады чурттаан эжиңге өскерилбе» деп чугаалааш, чүге бодуң өскерлир сен? Дүрзү-бурганнарны[†] көөр хөңнүң чок бодуң, чүге чүдүлге өргээлери үптээр сен?[*] 23Ыдыктыг хоойлум бар деп мактаныр бодуң, чүге ону хажыдып, Бурганны бак атка киирер сен? 24[+]Бижилгеде бижээни дег, «Силерниң хайыңар-биле өске чоннар улузунуң аразында Бурганның ады бак сөглеттирип турар-дыр».


Иудейлер биле кыртыжап демдектээшкин

25[+]Ыдыктыг хоойлуну сагып чоруур болзуңза, чүгле ынчан кыртыжап демдектедири ажыктыг. А ыдыктыг хоойлуну хажыдып турар болзуңза, кыртыжап демдектеткениң ужур-утка чок. 26[+]Кыртыжап демдектетпээн кижи ыдыктыг хоойлунуң негелделерин сагып турар болза, Бурган ону кыртыжап демдектеткен кижи деп санавас бе? 27[+][+]Ындыг болганда, кыртыжап демдектетпээн-даа болза, ыдыктыг хоойлуну сагып чоруур кижи сени буруудады бээр. Бижимел ыдыктыг хоойлулуг болгаш кыртыжап демдектеткен-даа болзуңза, ыдыктыг хоойлуну сагывайн чоруур бооруңга, ол кижи сени буруудады бээр-дир. 28[+]Даштыкы ылгавыр демдектери-биле иудей бооп турар кижи ёзулуг иудей болбас, мага-ботта даштыкы кыртыжап демдектээшкин ёзулуг кыртыжап демдектээшкин болбас. 29[+][+]Чок! Ёзулуг иудей дээрге сеткил-хөңнү ындыг кижи-дир, а ёзулуг кыртыжап демдектээшкин дээрге бижиттинген дүрүмнүң эвес, а Сүлдениң[†] кылганы чүрек арыглаашкыны-дыр.[†] Ындыг иудейни улустуң эвес, а Бурганның аксы мактаар.

#### 3

– 1[+]Ынчаарга иудей боорга азы кыртыжап демдектедирге, чүзү экил, ажыктыг чүүл бар бе?

– 2[+]Ийе, бүгү талазындан ап көөрге, ажыктыг. Хамыктың мурнунда, иудейлерге Бурганның сөстерин бүзүреп дааскан-дыр.

– 3[+]А иудейлерниң чамдыызы Аңаа шынчы эвес боор болза, чүү боорул? Оларның шынчы эвези Бурганның аазаан аксы-сөзүнге шынчызын күш чок болдурар бе?

– 4[+]Черле чок! Бижилгеде Бурганның дугайында: «Шупту сөстериң дээш, шынныг боор сен, чаргылдашсыңза, тиилеп алыр сен» деп бижээни дег, кижи бүрүзү-даа мегелээр болза, Бурган[†] аазаан аксы-сөзүнге дөмей-ле шынчы.

– 5А бистиң шын эвес чоруувус Бурганның чөптүүн улам тода көргүзүп турар болза, чүү дээр бис? Бисче Бодунуң килеңин[†] дүжүргеш, Бурган шын эвес кылып турар чадавас дивээн бе? (Кижиниң угаап шыдаар шаа-биле чугаалап тур мен.)

– 6Ындыг эвес болбайн канчаар! Оон башка Бурган бо делегейни канчап шиидип шыдаарыл?

– 7[+]А мээң мегем дамчыштыр Бурганның алыс шыны харын тода көстүп, Ооң алдары улам көвүдээр болза чүл? Ынчаарга мени, бачыттыг кижини дег, Ол чүге шиидип турарыл? 8[+][+]«Буян болзун дээш, бузут үүлгедирин өөредип турар силер» – деп, чамдык нүгүлчүлерниң бисти буруудадып турары шын эвес. Ындыг нүгүлчү улустуң шииттирери чөптүг!


Бурганның мурнунга актыг чаңгыс-даа кижи чок

– 9[+][+]Ынчаарга чүл? Бистиң, иудейлерниң, өскелерден арта берген чүвүс барыл?

– Чүвүс-даа чок. Иудейлер-даа,[†] өске чоннар улузу-даа[†] – шуптузу бачытка туттурган деп ооң мурнунда-ла буруудаткан болгай мен. 10Бижилгеде мынчаар бижээн:

«Чөптүг-шынныг чаңгыс-даа кижи чок.
11Бурганче чүткүп турар сарыылдыг кижи чок-тур.
12[+]Шупту улус Бургандан ойталаан, кымның-даа ажык-дүжүү чок;
буян кылып турар кижи тывылбаан –
чаңгыс-даа кижи чок болган».
13[+][+]«Оларның өгү – ажык чевег-дир[†];
аксы-дылы-биле авыяастаар хейлер-дир»:
«Оларның эриннеринде чылан хораны бар».
14[+]«Оларның аастарын каргыш биле оо-хоран сөстер долган».
15«Оларның буттары кижи ханы төгер дээнде – далаш.
16Оларның эрткен оруунга хоозурал биле өлүм-чидим артып каар;
17[+]а амыр-тайбыңның оруун олар билбес».
18[+]«Олар сеткилинде Бургандан шуут кортпас-тыр».

19Билир бис: ыдыктыг хоойлуда[†] чугаалап турар бүгү чүүл ооң чагыргазының адаанда турар улуска хамааржыр, ынчангаш кым-даа бодун агартырын семевес, харын бүгү кижи төрелгетен Бурганның мурнунга харыы тудар. 20[+][+]Ооң уржуунда ыдыктыг хоойлуну сагааны-биле Ооң мурнунга кандыг-даа кижи актыг бооп шыдавас. Чүге дээрге ыдыктыг хоойлу дамчыштыр кижи бачытты медереп билип боор.


Агартыышкын бүзүрел дамчып кээр

21[+][+]А ам, ыдыктыг хоойлудан хамаарылга чокка, Бурганның улусту кем-буруудан агартыр оруу ажыттынган-дыр, ол дугайында ыдыктыг хоойлу биле медээчилер[†] номнары база херечилеп турар. 22Ол дээрге Бурганның Иисус[†] Христоска[†] бүзүрээн улустуң шуптузунга хайырлаар агартыышкыны-дыр.[†] Бурганның мурнунга улуста кандыг-даа ылгал чок: 23[+] олар шупту бачыт[†] үүлгеткеш, Бурганның чайынналчак чырыынга четпейн турар болгай. 24[+]Ындыг-даа болза, улус шупту Бурганның авыралы-биле,[†] оларны хостаар дээн Христос Иисусту дамчыштыр, агартыышкынны халаска ап шыдаар. 25-26[+][+]Христоска бүзүрээн бүгү улус Ооң өлүмүнүң ачызында Бурганның килеңин чайладып шыдазын дээш, Бурган Христосту өргүл чижи кылдыр салган. Бурган шыдамыккай манап, улустуң биеэде үүлгеткен бачыттарын тоовайн эрттирипкеш, Бодунуң чөптүүн ынчалдыр көргүскен. Ол ышкаш Бурган амгы үеде база чөптүүн көргүзер бодаан. Ынчангаш Бурган Боду чөптүг-шынныг артар-даа-дыр, а Иисуска бүзүрээн улусту агарткаш, чөптүг-шынныг деп санаар-даа-дыр.

– 27[+]Ынчаарга ам чүнүң-биле мактаныр бис?

– Чүнүң-биле-даа эвес.

– А чүге? Ажыл-херектер негээр ыдыктыг хоойлуну сагаанывыс дээш, мактанып болбас бис бе?

– Чок! Чүгле бүзүрелдиң[†] дүрүмү дээш. 28[+]Чүге дээрге кижи чүгле бүзүрелиниң ачызында, ыдыктыг хоойлуну сагаанындан хамаарылга чокка, актыг боор деп бадыткап турар бис.

– 29[+]А Бурган? Таанда Ол чүгле иудейлерниң Бурганы бе? Өске чоннар улузунга база Бурган болбас бе?

– Ийе, Ол өске чоннар улузунга база Бурган боор. 30[+][+]Бурган чаңгыс. Ол кыртыжап демдектеткен-даа, кыртыжап демдектетпээн-даа улусту бүзүрели дээш, бир дөмей агартыр.

– 31[+]Ынчаарга бүзүреливис дээш, ыдыктыг хоойлуну күш чок болдуруп турарывыс ол бе?

– Черле чок! Харын ону быжыглап турар-дыр бис.

#### 4


Авраамның үлегер-чижээ

– 1Бистиң өгбевис Авраам[†] чүнү чедип алганыл, ол дугайында чүү дээр бис?

– 2Авраамны Бурган[†] ооң ажыл-херектери дээш агарткан болза, аңаа мактаныр чылдак турбайн канчаар. Чүгле Бурганның мурнунга ооң мактаныр чылдаа чок болган. 3[+]Бижилге чүнү чугаалап турарыл? «Авраам Бурганга бүзүрей бээрге, Ол ону актыг-шынныг деп санаан».

– 4Ажылчыннарның ажыл төлевири хайырлал эвес, а оларның ажылдап алган шалыңы деп санаттырар. 5[+]Ынчаарга кижи ажыл-херектерге эвес, а бүзүрелге[†] ынанып, бачыттыг улуска агартыышкын[†] бээр Бурганга бүзүрээр болза, Ол ооң бүзүрээнин агарганы кылдыр санаар. 6[+]Ажыл-херээнден хамаарылга чокка Бурганның мурнунга актыг деп санаткан кижиниң амыр-чыргалының дугайында чугаалап тура, Давид[†] база ону бадыткаан:

7«Кем-буруузу өршээттинген, бачыттары арыглаттынган[†] улус амыр-чыргалдыг.
8[+]Дээрги-Чаяакчы[†] ооң бачыдын кем-буруу кылдыр санаваан кижи амыр-чыргалдыг».

– 9[+]А ол амыр-чыргал чүгле кыртыжап демдектеткеннерге хамааржыр бе азы кыртыжап демдектетпээн улуска база бе? Авраамның бүзүрелин ооң агарганы кылдыр санаан деп чугаалаар-дыр бис. 10А кажан ынчаар санааныл? Ооң кыртыжап демдектеткениниң бетинде бе азы соонда бе?

– Кыртыжап демдектеткениниң соонда эвес, а бетинде! 11[+]Кыртыжап демдектедир бетинде-ле, Авраам бүзүрелин дамчыштыр агартыргаш, бадыткал кылдыр кыртыжап демдектээшкинниң демдээн ооң соонда кылдыртып алган. Ынчангаш Авраам шупту кыртыжап демдектеттирбээн бүзүрээн улустуң адазы апарган. Ол дээш Бурган оларны база актыг деп санаан. 12А кыртыжап демдектеттирген улуска хамаарыштыр – олар бо ёзулалдан аңгыда, Авраамның кыртыжап демдектеттирбээн үезинде-ле бар турган бүзүрелин истеп чоруп орар болза, Авраам оларның база адазы-дыр.


Бурганның аазаашкыны бүзүрел дамчыштыр боттаныр

13[+]Авраам база ооң үре-салгалы Бурганның оларга чер-делегейни өнчү кылдыр бээр деп аазаашкынын алганнар. Авраам аазаашкынны ыдыктыг хоойлунуң[†] негелделерин сагааны дээш эвес, а ону агартып турар бүзүрели дээш алган. 14[+]Ол аазаашкын чүгле ыдыктыг хоойлуну сагып чоруур улуска хамааржыр турган болза, бүзүрел ажык чок, а аазаашкын – ужур-утка чок апаар турган. 15[+][+]Чүге дээрге ыдыктыг хоойлу Бурганның килеңин,[†] кеземчезин эккээр; а кайда ыдыктыг хоойлу чогул, ында ооң хажыдыышкыны база чок. 16[+]Улус Бурганның аазаан чүүлүн бүзүрел дамчыштыр алыр ужурлуг. Ол аазаашкын ынчан Бурганның авыралы[†] боор база Авраамның бүгү салгалынга: чүгле ыдыктыг хоойлунуң аайы-биле эвес, а Авраамның бүзүрелиниң аайы-биле амыдырап чоруур улуска база күштүг боор. Авраам – шуптувустуң адавыс-тыр. 17[+][+]Бижилгеде Бурган аңаа мынча дээн болгай: «Мен сени хөй чоннарның адазы кылып кагдым». Ынчангаш өлүглерни тынгарыптар, чок чүвени Бодунуң күзел-соруу-биле бар кылыптар Бурганга Авраам бүзүрей берген. 18[+]Кандыг-даа идегел артпаанда безин, Авраам дөмей-ле идегеп, бүзүрей бергеш, Бижилгеде Бурганның аңаа: «Сээң салгалың ол хире эмге-тикчок боор» – деп чугаалааны дег, эңдерик хөй чоннарның адазы апарган. 19[+][+][+]Назы-харының чүс чоокшулап, мага-бодунуң барык өлүглени бергенин, а Сарраның[†] база ачы-үрелиг боор харык чок апарганын Авраам билип турза-даа, ооң бүзүрели кошкаваан. 20Авраам чигзинмээн, Бурганның аазаашкынынга бүзүрээрин соксатпаан, харын-даа бүзүрээнинге улам быжыгып, Бурганны алдаржыткан. 21Аазаашкынын күүседип шыдаар күчү Бурганда бар деп, ол ыяк бүзүреп турган.

22[+]Шак ол дээш Бурган ону актыг-шынныг деп санаан. 23Бижилгеде «Ону актыг-шынныг деп санаан» деп сөстер чүгле Авраамга эвес, 24[+][+]а биске база хамааржыр. Дээргивис Иисусту өлүглер аразындан катап диргискен Бурганга бүзүрээнивис ачызында бис база Ооң мурнунга актыг деп санаттырар бис. 25[+][+]Ийе, Иисусту бистиң бачыттарывыс дээш өлүмге хүлээткен, а Ол катап дирилгеш, биске агартыышкын хайырлаан.

#### 5


Бурганга агартырының үре-түңнели

1[+]Бүзүреливистиң[†] ачызында агартырган болгаш, Дээргивис Иисус[†] Христосту[†] дамчыштыр Бурган[†]-биле эп-найыралдыг бис. 2[+]Бисте ам бар апарган Бурганның авыралынче[†] Христос бисти бүзүрелдиң оруу-биле чедире берген. Ынчангаш Бурганның өндүр-чаагайындан үлүг алыр бис деп идегеливис дээш өөрүп-байырлап тур бис. 3[+][+]Чүгле ол дээш эвес, а хилинчек көрүп турарывыс дээш база өөрүп-байырлап тур бис, чүге дээрге хилинчээвистен шыдамык чорук төрүттүнерин билир бис. 4А шыдамык чоруктан – шылгаттынган аажы-чаң, а шылгаттынган аажы-чаңдан – идегел төрүттүнер. 5[+]А идегелден хөңнүвүс калбас, чүге дээрге Бурган биске хайырлааны Ыдыктыг[†] Сүлдени[†] дамчыштыр Бодунуң ынакшылын чүректеривисче сиңниктирген.

6Ам-даа кошкак чорувуста, доктааткан үеде Христос Бурганны хүлээп көрбес бисти дээш өлген. 7Чөптүг-шынныг кижи дээш безин кайы-бир кижиниң өлүрү кандыг-ла болду (ийе, аажок эки кижи дээш бир-ле кижи өлүрүнден чалданмайн барып боор). 8[+]А Христос, ам-даа бачыттыг хевээр турувуста, бис дээш өлген. Бурган Бодунуң биске ынакшылының бүгү күжүн шак ынчаар көргүскен.

9[+][+]Ынчангаш Христостуң өлүмүнүң ачызында агартырган болганывыста, ам Ону дамчыштыр Бурганның килеңинден[†] камгалал[†] алырывыс ылап болбайн. 10[+]Бурганның дайзыннары бооп турган үевисте безин, Ооң Оглунуң өлүмүн дамчыштыр Бурган-биле эптежип алган болган бис. Ам, эптешкен соовуста, Ооң Оглунуң амыдыралын дамчыштыр камгалалды ылап алыр бис. 11Чүгле ол эвес! Дээргивис Иисус Христосту дамчыштыр ол эптежилгени алган болганывыста, Бурган-биле мактанып амыдыраар бис.


Адам биле Христос

12[+][+][+]Ынчангаш бачыт[†] бо делегейже чаңгыс кижи дамчып кирип келген, а бачыт-биле кады – өлүм база; а өлүм бүгү улустуң салым-хуузу апарган, чүге дээрге шупту улус бачыт үүлгеткен. 13[+]Ыдыктыг хоойлуну[†] бээр мурнуу чарыында-ла, бачыт бо делегейге бар турган. Ындыг-даа болза, хоойлу чок турда, бачыт кем-буруу деп санатпас. 14[+]Ынчалза-даа Адамның[†] үезинден Моисейниң[†] үезинге чедир Адамга дөмей кемниг херек үүлгетпээн улусту безин өлүм чагырып келген.

Адамның үлегер-дүрзүзү ооң соонда чедип кээр Кижиже айтып турар. 15[+]Ындыг-даа болза, Адамның кемниг херээн Бурганның ачы-буянныг белээ-биле деңнеп болбас: чаңгыс кижиниң кемниг херээ дээш хөй улус өлген, а чаңгыс Өске кижиниң – Иисус Христостуң авыралын дамчыштыр Бурганның хөй улуска хайырлаан авыралдыг белээ эгээртинмес элбек болган. 16[+]Бурганның белээн чаңгыс кижиниң бачыдының уржуктары-биле деңнеп болбас: чаңгыс кижиниң кемниг херээ буруу онааган шииткелге чедирген, а Бурганның белээ – хөй кемниг херек үүлгеткен улуска агартыышкын[†] хайырлаан. 17[+]Бир-тээ чаңгыс кижиниң үүлгеткен кемниг херээниң ужун өлүм чагыра берген болганда, чаңгыс Кижиниң – Иисус Христостуң ачызында Бурганның элбек авыралдыг белээ кылдыр агартыышкынны алган улус Ооң-биле кады амыдырап, ылап чагырбайн канчаар!

18[+]Ындыг болганда, чаңгыс кижиниң кемниг херээ шупту улуска буруудаткан шииткелди онааганы дег, чаңгыс Өске кижиниң чөптүг-шынныг ажыл-херээ шупту улусту Бурганның мурнунга агартып, оларга мөңге амыдыралды[†] хайырлаар. 19[+]Шак ынчаар чаңгыс кижиниң Бурганның сөзүн дыңнавааны хөй улусту бачыттыг кылып каанда, чаңгыс Өске кижиниң дыңнангырын дамчыштыр хөй улус агартырар.

20[+]Бурган ыдыктыг хоойлуну улуска сөөлзүредир, кемниг херектерни медереп билири өзүп-көвүдезин дээш берген. Ынчалза-даа кайда бачыт көвүдээнил, ында Бурганның авыралы база улам-на элбекшип, көвүдээн. 21[+]Бачыттың өлүмнү дамчыштыр чагырып турганы дег, Бурганның авыралы база бисти кем-буруувустан агартып, Дээргивис Иисус Христосту дамчыштыр чагыра бергеш, мөңге амыдыралды хайырлаан.

#### 6


Бачытка хамаарыштыр – өлүг, Христоска хамаарыштыр – дириг

– 1Ам чүү дээр бис? Бурганның авыралы[†] өзүп-көвүдезин дээш, бачыттан адырылбайн амыдыраар бис бе?

– 2[+]Канчап-даа чок! Бачытка хамаарыштыр өлген болгай бис, канчап моон соңгаар ооң-биле харылзаалыг амыдыраар бис? 3Азы Христос[†] Иисус[†]-биле харылзаавыстың демдээ кылдыр сугже суктуруп тура, Ооң өлүмүн база үлешкенивисти уттуп алдыңар бе? 4[+][+]Сугже суктуруп – өлүмүн үлежип тура, Ооң-биле кады хөөржүттүрген бис. А ам, Адазының өндүр улуг күжү-биле өлүглер аразындан катап дирилген Христоска дөмей, бис база чаа амыдырал-биле амыдырап боор бис.

5[+]Дөмей өлүм-биле өлгеш, Ооң-биле тудуш харылзаалыг апарганывыста, Аңаа дөмейлештир катап дирлип кээр бис! 6[+]Бачыттыг бүдүжүвүс моон соңгаар бисти башкарбазын дээш, моон соңгаар бачыттың кулдары болбазывыс дээш, биеэги амыдыралывыска турган амы-хуувус Ооң-биле кады белдир-ыяшка[†] хере шаптыртып өлгенин билир бис. 7[+]А өлген кижи бачыттың чагыргазындан хосталыр.

8[+]Христос-биле кады өлген болганывыста, Ооң-биле кады амыдыраарывыска бүзүрээр бис. 9[+]Христос өлүглер аразындан катап дирилгеш, ооң соонда өлбес деп билир бис: өлүм ам Ону чагырар эрге чок. 10[+]Ол чаңгыс катап өлүрде, бачытка хамаарыштыр кажан кезээде өлген. Ол ам амыдыраарда, Бурган[†] дээш амыдырап чоруур. 11А силер база, Христос Иисус-биле харылзаалыг апаргаш, боттарыңарны бачытка хамаарыштыр – өлүг, а Бурганга хамаарыштыр – дириг бис деп бодап алыңар.

12[+]Ынчангаш өлүр салымныг мага-бодуңарга бачыт[†] хааннавазын, ооң туралаашкыннарынга силерни чагырты бербезин. 13[+][+]Мага-бодуңарның кандыг-бир кезектери, бузуттуң чепсектери бооп, бачытка ажыглаттырып аарын соксадыңар. Ооң орнунга, өлүмден амыдыралче ээлген улусту дег, бүгү бодуңарны Бурганның бүрүн ажыглаар эргезинге бериптиңер. Мага-бодуңарның кезектери база буянның чепсектери бооп, Ооң ажыглалынче кирзиннер. 14Бачыт силерни оон ыңай башкарбас апаар, чүге дээрге ыдыктыг хоойлуга[†] эвес, а Бурганның авыралынга чагырты берген силер.


Бачыттан хосталган улус

– 15Ынчаарга чүл? Ыдыктыг хоойлуга эвес, а Бурганның авыралынга чагырткан болганывыста, бачыт үүлгедип боор бис бе?

– Канчап-даа чок! 16[+]Боттарыңарны кандыг-бир кижиниң эргезинче кулдар кылдыр берипкен болзуңарза, чагыртып турар кижиңерниң кулдары апарганыңарны билбес силер бе? Чок-ла болза өлүмче аппаар бачыттың кулдары, чок-ла болза Бурганга дыңнангыр чоруктуң – агартыышкынче[†] аппаар чүүлдүң кулдары боор силер. 17Бир шагда бачыттың кулдары чордуңар, ынчалза-даа ам силерге дамчыткан өөредигге чүрээңер ханызындан чагырты бердиңер. Ол дээш Бурганга алдар! 18[+]Силерни бачыттың кулданыындан хостап каарга, буянның кулдары апардыңар. 19(Билбейн баарлар ирги бе дээш, улуска билдингир чижек ажыглап, силерге чугааладым.) Бир шагда мага-боттарыңарның кезектерин бужар болгаш хай-чагырга чок чорукка кулданыгга берипкениңер дег, ам оларны ыдыктыг[†] амыдырал дээш буянның кулданыынче бериптиңер.

20Бачыттың кулдары чораан үеңерде, буяндан хостуг чордуңар. 21Ам кээп ыядып эгелээниңер ажыл-херектериңерден кандыг үре-түңнел чедип алдыңар? Оларның эчис түңнели өлүм болду чоп. 22[+]А ам, бачыттан хосталган соонда, Бурганның кулдары апаргаш, ооң үре-түңнели кылдыр Бурганның мурнунга ыдыктыы-биле амыдырай бердиңер; а эчис түңнел – мөңге амыдырал[†] болур. 23[+]Чүге дээрге бачыттың төлээн төлевири – өлүм, а Бурганның ачы-буянныг белээ – Дээргивис Христос Иисуска башкарткан мөңге амыдырал болгай.

#### 7


Ыдыктыг хоойлудан хосталган улус

1Ха-дуңма,[†] билир болбайн канчаар силер (ыдыктыг хоойлу[†] деп чүл ол дээрзин билирлерге чугаалап тур мен): хоойлу чүгле дириг улусту башкарар. 2[+]Чижээ, хоойлу ашактыг херээжен кижини, ашаа дириг чорда, ооң-биле тудуш кылдыр көөр. Ынчалза-даа ол херээжен кижи, ашаа өлүп калза, өг-бүле хоойлузунуң хүлээлгелеринден хосталы бээр. 3[+]Ынчангаш ол херээжен, ашаа дириг турда, өске кижиге барып алза, ашаанга өскерилген боор. А ашаа чок апаар болза, ол херээжен хоойлудан хосталы бээр болгаш, өске кижиге барып алза, ашаанга өскерилген деп санатпас.

4[+][+]Силер-биле база ындыг боор, ха-дуңма. Өлүглер аразындан катап дирилген өске Кижиге хамааржыр дээш база Бурганга шынчыңарның үре-түңнелин көргүзер дээш, Христостуң[†] мага-бодунуң кезик-чамдыызы апарып, ыдыктыг хоойлуга хамаарыштыр өлген силер. 5Кижи бүдүжүвүстүң аайы-биле амыдырап чорувуста, ыдыктыг хоойлунуң хөлзедип үндүргени бачыттыг күзээшкиннер мага-боттарывыска салдарын халдадып турганнар, а оларның үре-түңнели – өлүм боор турган. 6[+]А ам ыдыктыг хоойлудан хосталган бис, чүге дээрге бисти салбайн, тудуп турган бүгү чүүлдерге хамаарыштыр өлген бис; бис ам Бурганга биеэги бижимел ыдыктыг хоойлуну эдерери-биле эвес, а Сүлдеге[†] башкарткан чаартынган амыдыралывыс-биле бараан бооп турар бис.


Ыдыктыг хоойлу биле бачыт

– 7[+][+]Ынчаарга ам чүү дээр бис? Бачыт[†] ыдыктыг хоойлудан тывылган бооп турар бе?

– Канчап-даа чок! Ынчалза-даа ыдыктыг хоойлу эвес болза, бачыт деп чүл ол дээрзин билбес боор мен. Ыдыктыг хоойлу «Өске кижиниң чүвезин алыксава» деп чугаалаваан болза, алыксаары деп чүл ол дээрзин билбес боор мен.

8[+]Бачыт Бурганның айтыышкынын ажыглаптар чылдак тып алгаш, меңээ янзы-бүрү күзээшкиннер тывылдырган, а ыдыктыг хоойлу чок болза, бачыт өлүг болгай. 9Кезек үеде ыдыктыг хоойлу чок амыдырап чордум. Ооң соонда айтыышкын кээрге, бачыт дирлип келген, 10[+]а мен өлү бердим. Амылыг кылып каар ужурлуг турган айтыышкын меңээ өлүм эккелген. 11Бачыт айтыышкынны ажыглаптар чылдак тып алгаш, мени дуурайлапкаш, ол айтыышкынның дузазы-биле мени өлүрүп каан. 12[+]А Бурганның хоойлузу боду ыдыктыг[†]-дыр, ооң айтыышкыннары ыдыктыг, чөптүг болгаш буянныг-дыр.

– 13Ынчаарга ол буянныг чүүл меңээ өлүм эккелген мындыг бе?

– Черле чок! Өлүм – бачыттың үүлгедии-дир, бачыт ооң-биле бодунуң ёзулуг арнын көргүскен: ол буянныг чүүлдү ажыглааш, меңээ өлүм эккелген. Ынчангаш бачыттың кайы хире бачыттыы айтыышкынның ачызында оон-даа көскү апаар.

14Ыдыктыг хоойлу Сүлдеден кээрин билир бис, а мен дээрге бачытка кул кылдыр саттырыпкан база бачыттыг бүдүштүг кижи болгай мен. 15[+]Чүнү кылып турарымны бодум безин билбес-тир мен. Күзээн чүүлүмнү боттандырбас, а хөңнүм чок чүүлдү боттандырар-дыр мен. 16[+]Күзевээн чүүлүмнү кылып турар болзумза, ыдыктыг хоойлу чөптүг деп чөпшээрешкеним ол-дур. 17Ынчалза-даа ол дээрге мээң эвес, а менде амыдырай берген бачыттың үүлгедии-дир. 18[+]Менде (азы мээң кижи бүдүжүмде) буян чогун билир мен. Буян тарыыр күзелим бар, ынчалза-даа оон чүү-даа үнмес-тир. 19[+]Чүге дээрге, күзээним дег, буян тарывайн, ооң орнунга хөңнүм чок бузутту боттандырып чоруур-дур мен. 20А бир-тээ кылыр хөңнүм чок чүвени боттандырып турар болзумза, херек кырында мен бодум эвес, а менде амыдырай берген бачыт салдарын көргүзүп турар-дыр.

21Ынчаарга бодумга хамаарыштыр мындыг дүрүм-хоойлу барын эскердим: буян кылыр дээримге-ле, бузут мурнунче кире халаан боор-дур. 22[+]Угаан-сагыжымга Бурганның хоойлузун өөрүшкү-маңнайлыг хүлээп алыр-дыр мен. 23[+]Ынчалза-даа кижи бүдүжүмде өске дүрүм-хоойлу барын эскердим. Ол дүрүм-хоойлу угааным хоойлузунга удур демисежип, мени мага-бодумда ажыл-херээн боттандырган бачыттың дүрүм-хоойлузунуң туттурукчузу кылып турар. 24Аас-кежик чок күжүр-дүр мен! Өлүмче чыгаан бо мага-бодумдан кым мени хостаарыл?! 25Бурганга өөрүп четтирип тур мен, Дээргивис Иисус[†] Христосту дамчыштыр Ол мени хостап каар.

Ынчангаш мен чүгле угааным-биле Бурганның хоойлузунга бараан бооп турар мен, а кижи бүдүжүм-биле бачыттың дүрүм-хоойлузунуң кулу-дур мен.

#### 8


Сүлдеге башкарткан амыдырал

1Ындыг болганда, Христос[†] Иисуска башкарткан[*] улуска ам кандыг-даа буруудадыр шииткел чок. 2[+]Чүге дээрге Христос Иисусту дамчыштыр мөңге амыдыралды[†] берип турар Сүлдениң[†] дүрүм-хоойлузу[†] мени бачыттың база өлүмнүң хоойлузундан хостаан болгай. 3[+][+][+]Бачыттыг бүдүжүвүс хайындан күш чедип чадап каан ыдыктыг хоойлунуң кылып шыдаваан чүвезин Бурган[†] Боду боттандырган. Бурган Бодунуң Оглун бачыттыг кижиге дөмей мага-боттуг кылдыр, бачыт[†] дээш өргүл боору-биле чорудупкан. Ол ооң-биле кижи бүдүжүнүң бачыдын шииткен. 4[+]Ынчангаш бис ам бачыттыг бүдүжүвүс эвес, а Сүлдениң аайы-биле амыдырай бергеш, ыдыктыг хоойлунуң чөптүг негелделерин күүседип шыдаар бис.

5[+]Кижи бүдүжүнүң аайынче кирген улус ооң күзээшкиннери дээш сагыш човап, оларны бодап чоруур; а Сүлдениң аайынче кирген улус Ооң күзээн чүүлдерин бодап чоруур. 6Кижи бүдүжүнүң күзээшкиннерин бодаары – өлүм-дүр, а Сүлдениң күзээн чүүлдерин бодаары – мөңге амыдырал биле амыр-тайбың-дыр. 7[+][+]Бодунуң бачыттыг бүдүжүнүң күзээшкиннерин бодаар кижи Бурганга удур боор. Ындыг кижи Бурганның хоойлузунга чагыртпас, оон туржук чагыртыр харыы-даа чок. 8Бачыттыг бүдүжүнүң аайынче кирген улус Бурганның сеткилинге кирип шыдавас.

9[+][+][+]Бир эвес Бурганның Сүлдези ылап-ла силер-биле кады амыдырай берген болза, кижи бүдүжүңерниң эвес, а Сүлдениң аайынче кире берген-дир силер. А кандыг-бир кижиде Христостуң Сүлдези чок болза, ол кижи Аңаа хамаарышпас. 10Бир эвес Христоска башкарткан болзуңарза, мага-бодуңар бачыдының ужун өлүг-даа болза, Бурганның мурнунга агарганыңар ужун Сүлде силерге мөңге амыдыралды хайырлаар. 11[+]Иисус[†] Христосту өлүглер аразындан катап диргискен Бурганның Сүлдези силер-биле кады амыдырай берген болза, Бурган ол-ла Сүлдезин дамчыштыр өлүр салымныг мага-бодуңарны тынгарыптар.

12Ындыг болганда, ха-дуңма,[†] биеэги бачыттыг бүдүжүвүске өревис чок-тур, ооң күзээшкиннерин хандырары-биле амыдыравас ужурлуг бис. 13[+][+]Чүге дээрге бачыттыг бүдүжүңерниң кара аайы-биле амыдыраар болзуңарза, өлүрүнүң кырында силер, а бир эвес кижи бүдүжүңерниң ажыл-херээн Сүлдениң дузазы-биле өлүглендирер болзуңарза, амылыг артар силер.

14[+]Бурганның Сүлдези башкарган бүгү улус Бурганның ажы-төлү боор. 15[+][+]Чүге дээрге силерни ам база коргуп-сүртеп амыдыраарынче албадап, кулдар болдуруп турар сүлдени эвес, а Бурганның азыраан ажы-төлү болдуруп турар Сүлдени хүлээп алган силер. Ол Сүлдениң ачызында Бурганче: «Авва![*] Ачай!» – деп кыйгырар-дыр бис. 16[+][+]Бурганның ажы-төлү болганывыс дугайында Сүлде Боду бистиң сагыш-сеткиливис-биле кады херечилеп турар. 17[+][+][+][+]А ажы-төлү болганывыста, салгакчылар бис. Бурганның салгакчылары боорда, Христос-биле деңге салгакчылар боор бис, чүге дээрге Ооң хилинчээн үлежип турар болзувусса, Ооң өндүр-чаагайындан үлүг база алыр бис.


Өндүр бедик байдалга чедирер Сүлде

18[+]Бисти манап турар өндүр бедик байдалга көөрде, амгы түр када хилинчээвис чүү-даа эвес деп бодаар мен. 19Чүге дээрге бүгү өлүг, дириг бойдус, Бурган кажан-на Бодунуң ажы-төлүн илередип кээр ирги деп, күштүг идегел-биле четтикпейн манап турар. 20[+]Бүгү бойдус эки туразы-биле эвес, а ону чагырган Бурганның күзел-соруу-биле үре-түңнел чок хоозун дүрүмнерге чагырткан болгай. Ынчалза-даа бойдуста идегел бар. 21Ооң боду бустуушкуннуң кулданыындан хосталгаш, Бурганның ажы-төлүнүң хосталгазы болгаш өндүр-чаагайындан үлүг алыр деп идегел ол-дур. 22[+]Бүгү өлүг, дириг бойдус, божаан херээжен дег, бөгүнге чедир човууртап, хилинчек көрүп турарын билир бис. 23[+] Чүгле бойдус эвес, а Бурганның эге дүжүдү кылдыр Сүлдени алган улус бис база ишти-хөңнүвүсте човууртап чор бис, чүге дээрге Бурган бисти ажы-төлүн кылдыр азырап ап, мага-бодувусту бустуушкундан хостаарын четтикпейн манап тур бис. 24[+]Шак ол идегел-биле камгалалды[†] алган бис. Ынчаарга идегеливис бүде берген болза, ол идегел эвес-тир. Бар деп көрүп турар чүвезинге кым идегээрил? 25А ам-даа көрбейн турар чүвевиске идегээн болзувусса, ону шыдамык манап алыр бис.

26А ол ышкаш Сүлде биске, кошкак улуска, дузалаар. Чүнү дилээрин, канчаар болур-чогууру-биле мөргүүрүн[†] билбес-тир бис, а Сүлде Боду сөс-биле дамчыттынмас чалбарыг-човуур-биле бисти дээш дилеп, болчур. 27[+]Ынчалза-даа эң-не чажыт бодал-сагыжывысты өттүр билир Бурган Сүлдениң чүү дээш мөргүл кылганын билир, чүге дээрге Сүлде Бурганның күзел-соруунуң аайы-биле Ооң чону дээш дилеп, болчуп турар.

28А бис билир бис: Бурганга ынак, Ооң бодалын ёзугаар кыйгырткан улуска шупту чүве ачы-буянныг боорунче угланган боор. 29[+][+]Ооң Оглу хөй ха-дуңма улус аразынга эң улуу болзун дээш, өртемчейни чаяар бетинде-ле ынак апаргаш, шилип алган улузу Бодунуң Оглунуң овур-хевиринге дөмей боорун Бурган баш удур шилип каан. 30[+]Бурган кымнарны ындыг боору-биле баш удур шилээнил, оларны кыйгырып алган. А кыйгырып алган улузун актыг деп чарлааш, а ооң соонда өндүр бедик байдалга чедирген.


Бурганның ынакшылы Иисус Христоста боттанган

– 31[+]Бо бүгүге немептер чүвүс барыл? Бурган бистиң талавыста болза, кым биске удурланып шыдаарыл?

– 32[+]Кым-даа эвес! Бодунуң Оглун хайыралаваан, Ону бистиң шуптувус дээш, өлүмге берипкен Бурган арткан бүгү чүүлдү Оглу-биле катай биске белек кылдыр бербес деп бе?

– 33[+][+]Бурганның шилип алган улузун кым буруудадып шыдаарыл?

– Кым-даа эвес! Оларны Бурган актыг деп турар болганда, 34[+][+]кым буруу шаварыл?

– Кым-даа эвес! Чүге дээрге өлүп калган, оон туржук катап дирлип келген, Бурганның оң талазында барып олурупкан Христос – Ол бисти дээш дилеп, болчуп турар болгай.

– 35[+]Чүү чүве бисти Христостуң ынакшылындан чара кирип шыдаарыл? Аар-бергелер, кызып-кыйыышкыннар, истеп сүрүүшкүннер бе? Аш, чанагаш боору бе? Озал-ондактыг байдалдар азы шаажылал бе?

– 36[+]Чүү-даа эвес! Бижилгеде мынчаар бижээн:

«Сени дээш хүннүң-не өлүм-биле арын көржүп тур бис,
улус бисче, дөгерер дээн хойларже[†] дег, көөр-дүр».

37[+]Ындыг-даа болза, бо бүгүнү биске ханы ынак Бурганның ачызында бүрүнү-биле базып каан тиилекчилер бис. 38[+]Ыяк бүзүрээр мен: өлүм-даа, амыдырал-даа, дээрниң төлээлери-даа, делегейниң ээлери-даа, күштер-даа, амгы болгаш келир үелер-даа, 39үстүү, алдыы ораннар-даа – бүгү чаяалгадан чүү-даа чүве Бурганның Дээргивис Христос Иисусту дамчыштыр көргүскен ынакшылындан бисти чара кирип шыдавас.

#### 9


Бурганның Израильге аазаашкыны

1[+][+]Христос-биле[†] харылзаалыг болгаш, мегелевейн, алыс шынны чугаалап тур мен, Ыдыктыг[†] Сүлдеге[†] башкарткан арын-нүүрүм база мээң херечим боор: 2муңгаралым муңчок улуг, чүрээмде аарышкыны үзүп төтпес! 3[+]Чаңгыс аймак төрел ха-дуңмамның камгалал[†] алыры дээш, мен бодум Христостан аңгылаттырган кижи болурум кай. 4Олар – израильчилер-дир: Бурган[†] оларны азыраан ажы-төлү кылдыр шилип алган; Бодунуң ат-алдарын оларга онааштырган; чагыг-керээлерин[†] олар-биле чарган; Бодунуң хоойлузун,[†] Бодунга мөгейип, бараан болуушкун боттандырар арганы, аазаашкыннарын оларга хайырлаан. 5Оларның ада-өгбези алдаржаан-дыр. Оларның аразынга бүгүдеден өндүр бедик, кезээ-мөңгеде макталга төлептиг Бурган – Христос кижи бооп төрүттүнген[*]. Аминь![†]

6[+][+]Ынчалза-даа ол дээрге Бурган Бодунуң аксы-сөзүн ээлевээн дээни ол эвес-тир. Чүге дээрге Израильден укталган улустуң шуптузу ёзулуг израильчилер болбас. 7[+]Ол ышкаш Авраамның[†] ажы-төлү болган улус шупту ооң салгалы болбас. Бижилгеде мынча дээн болгай: «Сээң салгалың Исаакты[†] дамчыштыр уламчылаар-дыр». 8[+]Өскээр чугаалаарга, Авраамның хан[†] төрээн ажы-төлү Бурганның ажы-төлү болбас, а Бурганның аазаанын ёзугаар төрүттүнген ажы-төлү ооң салгакчылары деп санаттырар. 9[+]Бурган аазаашкынын мынчаар берген: «Мен келир чылын бо-ла үеде сеңээ катап чедип кээр мен, Сарра[†] ынчан оолдуг болур».

10[+]Чүгле ол эвес. Улуг өгбевис Исаактан ийис оолдар божуп аарга, Ревекка-биле[†] база ындыг болган. 11-12[+]Ийистер ам-даа төрүттүнмээнде, олар эки, багай чүнү-даа кылып четтикпээнде, Бурган аңаа чугаалап каан: «Улуг оглуң бичезинге чагыртыр-дыр». Ооң шилилгези хостуг, кижиниң ажыл-херээнден шуут хамаарышпас, а чүгле кыйгырып турар Бурганның шиитпиринден хамааржырын көргүзер дээш, Ол ынча дээн. 13[+]Бижилгеде ол дугайында мынчаар бижээн: «Иаковка[†] ынак мен, а Исавка[†] хөңнүм чок».

14[+]Ам чүү дээр бис? Бурган чөптүг эвес болган бе? Канчап-даа чок! 15[+] Ол Моисейге[†] мынча дээн:

«Ээ көрнүр дээн кижимче ээ көрнүр мен.
Кээргээр дээн кижимни кээргээр мен».

16Ынчангаш бүгү чүве кижиниң күзелдеринден база күжениишкиннеринден эвес, а Бурганның өршээлинден хамааржыр-дыр. 17[+]Бижилгеде Бурган Египеттиң[†] хааны фараонга чугаалап турар: «Мээң күчү-күжүмнү сени дамчыштыр көргүзер дээш база Мээң адым бүгү чер кырынга билдингир апарзын дээш, сени хаан кылып каан мен». 18Ынчангаш Бурган кымны өршээрин күзээрил – өршээр, а кымның чүрээн дашталдырарын күзээрил – дашталдырар.


Өршээлге онааган савалар

19[+]Менден айтырып боор сен: «Ындыг таварылгада Бурган чүге бисти буруудадырыл? Ооң күзел-соруунга кым удурланып шыдаарыл?» 20[+][+]А сен, тала, Бурган-биле маргыжар хире кым сен? Кижиниң кылып каан чүүлү: «Мени чүге ынчалдыр кылдың?» – деп чугаалаар бе? 21[+]Азы дой сава кылыкчызы дойну чагырып, чаңгыс-ла ол дойдан хүндүлүг ажыглалдың база хүн бүрүнүң савазын кылып шыдавас бе?

22[+]А бир эвес Бурган, Бодунуң килеңин[†] илередир база күчү-күжүн көргүзер дээш, узуткаары-биле белеткеп каан, «Килеңге онааган саваларны» дыка үр шыдажып келген болза чүл? 23Өндүр-чаагай болзуннар дээш баш удур белеткеп кааны, «Өршээлге онааган саваларынга» Бодунуң өй-хемчээл чок өндүр-чаагайын Ол көргүзүксээн болза чүл? 24[+]А ол «Өршээлге онааган савалар» – бис-тир бис. Бурган бисти чүгле иудейлерден эвес, а өске чоннар улузундан[†] база кыйгырып алган. 25[+]Осия медээчиниң[†] номунда ол дугайында мынчаар бижээн:

«„Мээңии эвес“ деп аттыг чонга: „Сен – Мээң чонум сен“ – дээр мен;
ынак эвес турган чонумну ынак чонум деп адаар мен».

26[+]Оон ыңай:

«Бурганның оларга: „Мээң чонум эвес-тир сен“ – деп турган черинге
оларны дириг Бурганның ажы-төлү деп адаар».

27А Исайя[†] медээчи израиль чон дугайында мынча деп хөлзеп чугаалаан:

«Израильчилерниң саны далай элезини ышкаш хөй санныг-даа болза,
оларның чүгле артынчызы камгалал алыр.
28[+]Дээрги-Чаяакчы[†] тодаратканын ёзугаар бүгү черге Бодунуң шииткелин күүседир».

29[+]Исайя баш удур чугаалап каан:

«Аг-шериглиг Дээрги-Чаяакчы биске салгал арттырбаан болза,
Содомга дөмейлежип, Гоморра ышкаш апаар турган бис».


Израильдиң бүзүрел чогу

30[+]Ам чүү дээр бис? Агартыышкын[†] дилевейн-даа чораан өске чоннар улузу бүзүрел[†] дамчыштыр актыг болганнар-дыр. 31[+][+]А ол өйде ыдыктыг хоойлу дамчыштыр агартыышкынче чүткүп чораан израиль чон ону чедип албаан-дыр. 32Чүге ындыгыл? Чүге дээрге израиль чон бүзүрелге эвес, а ажыл-херекке ынанган-дыр. Ол моондак дажынга тептиге берген. 33[+]Бурган ол дугайында Бижилгеде мынча дээн:

«Көрүңер даан, Сионда[†] моондак даш салып тур мен –
улус аңаа тептигип кээп дүжер.
Ынчалза-даа Аңаа бүзүрээн кижи бак атка кирбес».

#### 10

1Ха-дуңма,[†] иудейлер камгалалды[†] алзын деп сеткилим ханызындан күзеп, ол дээш Бурганга мөргүп чор мен. 2[+]Олар Бурганның күзел-соруун күүседир дээш аажок кызып чоруур, ынчалза-даа ханы билиг чок улус чүве деп, оларга херечи боор мен. 3[+]Ынчангаш олар, улусту агартыры-биле Бурган[†] кандыг орук шилип алганын билбезиниң хараазында, боттарының оруун изеп аарынче чүткүткеш, Бурганның саналдаан агартыышкынынга[†] чагыртпайн барганнар. 4[+][+]Чүге дээрге Христос[†] – ыдыктыг хоойлунуң[†] эчис сорулгазы боор, Аңаа бүзүрээн кижи бүрүзү Бурганның мурнунга актыг боор.


Камгалалды кижи бүрүзү ап боор

5[+]Ыдыктыг хоойлу дамчыштыр кээр агартыышкын дугайында Моисей[†] мынча деп бижээн: «Ыдыктыг хоойлунуң дүрүмнерин сагыыр кижи оларның ачызында амылыг артар». 6[+]А бүзүрелден[†] кээр агартыышкын дугайында Бижилге мынча деп турар: «„Дээрже кым өрү көдүрлүрүл?“ – деп бодуңдан айтыртынма» (мында Христосту черже бадырып кээри-биле дээн утка бар). 7[+]«„Дүп чок тамыже[†] кым дүжүп бадарыл?“ – деп база айтыртынма» (мында Христосту өлүглер аразындан өрү үндүрүп кээри-биле дээн утка бар). 8[+]А Бижилге мынча деп турар: «Медээ сеңээ чоок – аксы-дылың биле чүрээңде» (бистиң суртаалдап турарывыс бүзүрел дугайында медээ ол-дур). 9[+][+]Ол медээ бо-дур: Иисус[†] – Дээргивис дээрзин аксың-биле хүлээп көрүп, чугаалаар болзуңза база Бурган Ону өлүглер аразындан катап диргискен деп чүрээңге бүзүрээр болзуңза, камгалалды алыр сен. 10Чүрээ-биле бүзүрээр кижи – агартыышкынны алыр, бүзүрээнин ажыы-биле чугаалаар кижи – камгалалды алыр. 11[+]Бижилге чугаалап турар: «Аңаа бүзүрээн кижи бүрүзү бак атка кирбес».

12[+]Иудей биле өске чоннар кижизиниң аразында ылгал чок. Ону кыйгырган улустуң шуптузунга экииргек чаңгыс-ла Дээрги-Чаяакчы[†] бүгү улустуң Дээргизи боор. 13[+]Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының адын кыйгырган кижи бүрүзү камгалал алыр.


Бүзүрел чогу дээш, израиль чон арыысалгалыг

14[+]Ынчаарга Дээрги-Чаяакчыга бүзүревээн улус Ону канчап кыйгырарыл? Ооң дугайында дыңнаваан болза, Аңаа канчап бүзүрээрил? Суртаалдап турар кижи чок болза, канчап дыңнап каарыл? 15[+]Суртаалдаары-биле айбылатпаан болза, канчап суртаалдаарыл? Бижилгеде мынчаар бижээн: «Буянныг Медээни[†] тарадып турар улустуң базымнарының даажы кайгамчык-тыр!»

16[+]Ынчалза-даа Буянныг Медээни улус шупту хүлээп албаан. Исайя[†] мынча деп турар: «Дээрги-Чаяакчы, бистен дыңнаан медээзинге кым бүзүрээнил?» 17[+]Ынчангаш бүзүрел Буянныг Медээни дыңнап турар улуска чедип кээр-дир. А Буянныг Медээ Христос дугайында суртаал дамчыштыр чедип кээр. 18[+]А мен айтырып тур мен: кай, олар дыңнаваан бе? Дыңнаан болбайн канчаар! Чүге дээрге Бижилгеде мынча дээн болгай:

«Бүгү чер-делегейге оларның[*] үн-чугаазы дыңналып эрткен,
оларның сөстери өртемчейниң кыдыгларынга чеде берген».

19[+]База катап айтырып тур мен: таанда израиль чон ону билбээн бе? Баштай Бурган Моисейни дамчыштыр Израильге харыылаан-дыр:

«Чон дээр арга чок улус-биле силерниң хүннээчел сагыжыңар оттурар мен;
угаан-бодал чок чон-биле силерни анчыгзындырар мен».

20Оон Исайяның дидим сөстерин дамчыштыр Бурган чугаалаан:

«Менче чүткүвээн улус Мени тып алган;
Мени айтырбаан улуска ажыттынган мен».

21[+]А Израиль[†] дугайында Ол мынча дээн:

«Мен хүннү бадыр чагырга билбес болгаш дыңнавас чонче холум сунуп турдум».

#### 11


Бурган Бодунуң чонундан ойталаваан

1[+][+]Ынчангаш айтырып тур мен: таанда-ла Бурган[†] Бодунуң чонундан ойталаан бе? Канчап-даа чок! Чүге дээрге мен бодум – Авраамның[†] салгалы, Вениаминниң[†] аймаандан үнген израильчи мен. 2[+]Өртемчейни чаяар бетинде-ле ынакшылын көргүзүп, шилип алганы Бодунуң чонундан Бурган ойталаваан. Азы Илияның[†] израильчилерни Бурганның мурнунга буруудатканын бижээн домакта Бижилгениң чүнү чугаалап турарын билбес силер бе:

3[+]«Дээрги-Чаяакчы[†], олар Сээң медээчилериңни[†] өлүрүп кааптылар,
өргүл салыр бедигээштериңни[†] үрегдеп кааптылар,
мен чааскаан арттым, амы-тынымны база алыксап турлар».

4[+]А Бурган аңаа кандыг харыы берген деп?

«Ваалдың[†] мурнунга дискек кырынга сөгүрбээн 7000 кижини Мен Бодумга кадагалап алган мен».

5[+]Амгы үеде база ындыг: Бурганның авыралы-биле[†] шилиттинген артынчы улус кадагалаттынган. 6А бир эвес авырал-биле болза, ажыл-херектер дээш эвес-тир. Оон башка авырал авыралзывас боор[*].

7[+]Ынчаарга ам чүл? Чедип алыр дээш чүткүткен чүүлүн израиль чон чедип албаан-дыр. Ону шилиттирген улус чедип алган, а артканнарының чүректери дашталып калган. 8[+]Бижилгеде ол дугайында мынчаар бижээн:

«Бурган оларны билинместедипкен,
бо хүнге чедир оларның карактары көрбестеп,
кулактары дыңнавастап калган».

9А Давид[†] мынча деп турар:

«Оларның найыр-дою боттарынга салган какпа-дузак,
тептигер моондак дажы база кеземче болу берзин.
10[+]Карактарының шоозу өжүп, согурарзын,
ооргалары бүшкүйүп, кажан шагда суларазын».


Өске чоннар улузунуң камгалалы

11Ынчангаш айтырып тур мен: иудейлер тайып ушкаш, кажан-даа туруп келбес бе? Чок, туруп кээр! Оларның тайып ушканы өске чоннар улузунга[†] камгалалды[†] эккелген. А ындыг чорук иудейлерниң боттарынга хүннээчел сагышты оттуруптар. 12А оларның тайып ушканы кижи төрелгетенге ачылыг болза; оларның чидириглери өске чоннар улузунга ачылыг болза, бүгү Израиль[†] Бурганче эглип кээрге, ооң ачылыы кайы хире өндүр улуг апарбазыл?

13[+]Өске чоннар улузу, ам силерге чугаалап тур мен: өске чоннар улузунга элчин[†] болгаш, ол бараан болуушкунумну бедии-биле үнелээр мен. 14Мээң чаңгыс аймак улузумнуң оода чамдыызын-даа камгалаар дээш, оларның силерже хүнней аарак көөрүн канчап-чооп чедип аптарымга идегеп тур мен. 15[+]Чаңгыс аймак улузумдан Бурганның ойталааны Ону кижи төрелгетен-биле эптештирипкен болза, оларны Бурган хүлээп алыр болза, чүү боорул?! Өлгеннерниң дирлири ол эвес бе? 16[+]Баштайгы дүжүттүң бирги хлевин Бурганга бараалгаткан болза, бүгү далган-тарааны база Бурганга бараалгаткан боор. Ыяштың дазылын Бурганга бараалгаткан болза, будуктарны база Аңаа бараалгаткан боор[*].

17[+][+]А олива ыяжының[†] чамдык будуктарын Бурган сыйып каан болза, сени – черлик өзүмнү оларның орнунга тудуштур шарып каарга, тарымал оливаның дазылынга тутчуп, ооң чулуун соруп турар болзуңза, 18будуктар мурнунга мактанма. Ынчалдыр өрү көрдүнер болзуңза, дазылды сен эвес, а дазыл сени чемгерип турарын утпа.

19Мынча дээриң чадавас: «Мени тудуштур тарыыр дээш, будуктарны сыйып каапкан». 20Ындыг болган дижик. Бүзүрел[†] чогу дээш, оларны сыйып каапкан, а сен, бүзүрелиң дээш, оларның орнун ээлеп арттың. Ынчангаш өрү көрдүнме, а коргуп-сүрте! 21[+]Чүге дээрге Бурган чайгаар бүткен будуктарны хайыралаваан болганда, сени база хайыралавас. 22Ынчаарга Бурган өршээлдиг болгаш шыңгыы дээрзин утпа. Ол ойталап, хоорулган улуска шыңгыы, а сеңээ – Ооң өршээлинге идегеп чоруур шааңда – өршээлдиг. Оон башка сени база кезип октаптар ийик.

23А иудейлер бүзүрел чок чоруундан кызып халбактанмайн баар болза, оларны катап тарып каар, чүге дээрге Бурган ол будуктарны катап тудуштур тарып каар эргелиг. 24Сени, черлик олива сывындан одура кескен өзүмнү, төрүмелиңден бүдүжүңге чөрүштүр тарымал оливага тудуштур тарып каан болза, ол чайгаар бүткен сыйдынган будуктарны оларның төрээн ыяжынга тудуштуруп каары Бурганга оон-даа белен херек-тир.


Израильге сөөлгү камгалал

25Ха-дуңма,[†] «Бис кончуг бис» деп улуургай бербезиннер дээш, силерге бир чажытты ажыдарын күзеп тур мен: израиль чоннуң чамдык кезииниң дедир-чөрүүзү чүгле өске чоннар улузундан четчир санныг улус Бурганче ээлбээже, үргүлчүлеп кээр. 26[+]Бүгү Израиль ынчан камгалал алыр. Ол дугайында Бижилгеде мынчаар бижээн:

«Камгалакчы Сиондан[†] чедип келгеш,
Иаковтуң[†] салгалының кем-буруузун адырып кааптар.
27Оларның бачыттарын өршээгеш,
Мен олар-биле бо чагыг-керээни[†] чарып алыр мен».

28[+] Иудейлер[†] Буянныг Медээни[†] хүлээп албаан болгаш, Бурганның дайзыннары апаарга, оларның ол чоруу өске чоннар улузу силерге ачы-дузалыг болган. Ынчалза-даа олар дөмей-ле Бурганның шилип алган чону боор, оларның улуг өгбелери дээш, Бурган оларга ынак боор. 29Чүге дээрге Ооң ачы-буянныг белектери болгаш кыйгырыы өскерлиш чок! 30[+]Бир шагда силер база Бурганга чагыртпайн чораан силер, а ам иудейлер чагыртпастай бээрге, Ол силерни өршээди. 31Иудейлер база өршээл алыр дээш, ам Аңаа чагыртпастай бергеннер-дир, ооң уламындан Бурган силерге өршээлин көргүскен-дир. 32Бүгү улусту өршээр дээш, Бурган оларның шуптузун чагыртпас чоруктуң хоругдалынче хүлээдип берипкен.

33[+][+]О, Бурганның экииргээ, мерген угааны болгаш билииниң өндүр бедиин аар! Ооң шиитпирлерин тайылбырлаары болдунмас! Ооң оруктарын билип аары болдунмас!

34[+]«Дээрги-Чаяакчының угаанын кым билгенил,
кым Аңаа арга-сүме берип шыдаарыл?
35[+]Ооң дедир эгидер ужурлуу оода бир чүүлдү
Аңаа ачылалга берген кижи бар бе?»

36[+][+]Бүгү чүве Бургандан келген; Ону дамчаан; Ол дээш бар бооп турар. Аңаа кезээ-мөңгеде алдар доктаазын! Аминь.[†]

#### 12


Христоска башкарткан чаа амыдырал

1[+]Ха-дуңма,[†] ынчангаш силерден аажок дилеп тур мен: Бурганның биске өршээлдииниң ачызында, дириг, ыдыктыг[†] база Аңаа таарымчалыг өргүл кылдыр, мага-боттарыңарны Бурганга бүрүнү-биле бериптиңер. Силерниң ындыг бараан болуушкунуңар угаан-сарыылдыг боор. 2[+][+]Бо делегейниң амыдыралының аян-шинчизинге чаңчыгып, аңаа дөмей болбаңар, а Бурганның силерден чүнү күзээнин, кандыг чүүлдер Ооң мурнунга эки, таарымчалыг база четпес чүве чок боорун билип аар дээш, угааныңар чаартып, бодуңар бүрүнү-биле эде тургустунуп алыңар.

3[+][+]Меңээ хайырлаан элчин[†] боор авыралды[†] ажыглап, силерниң кижи бүрүзүнге чугаалап тур мен: боттарыңарны чогуур деңнелден өрү көрбеңер. Силерниң кижи бүрүзүнге Бурганның хайырлааны бүзүрелди[†] барымдаалап, боттарыңар дугайында сарыылдыг бодап көрүңер, биче сеткилдиг болуңар. 4[+]Чижек кылдыр мага-бодувусту алыылы: ол чаңгыс болгай, ынчалза-даа хөй кезектерден бүткен (а ол кезектерниң хүлээлгелери база аңгы-аңгы). 5[+]Бис база ындыг бис: хөй-даа болзувусса, Христоска[†] башкарты бергеш, чаңгыс мага-ботту тургускан бис, а ол мага-боттуң кезектери боор боттарывыс аравыста харылзаалыг бис. 6[+]Бурган[†] авыралында янзы-бүрү ачы-буянныг белектерни Оон алган бис: Бурганның күзел-соруун медеглээр болган кижи ону бүзүрелиниң аайы-биле кылып чорзун; 7[+]улуска бараан боор болган кижи – бараан бооп чорзун; өөредиг берип, башкылаар болган кижи – өөредиг берип чорзун; 8[+][+]аргалал бээр болган кижи – аргалал берип чорзун; улуска дузалап, бодунуң эт-хөреңгизин үлеп бээр болган кижи – элбээ-биле дузалап чорзун; сагыш човап, удуртур болган кижи – кызымак удуртуп чорзун; буян чедирер болган кижи – ону чазык-чаагай кылып чорзун.

9[+][+]Ынакшылыңар ажыт-чажыт чок, шынчы болзун. Бузутту көөр хөөн чок, буянга бердинген болуңар. 10[+][+]Бот-боттарыңарга, ха-дуңмашкы улус дег, эрге-чассыг ынак болуңар; бирээңер өскеңерни бодундан артык хүндүлеп көрзүн. 11Дээрги-Чаяакчыга кошкаш дивес чүткүл-сорук-биле, Ыдыктыг Сүлдеден[†] кыптыгып, бараан болуңар. 12[+]Идегелиңер силерге өөрүшкүнү эккелзин, аар-бергелерге таварышкаш, туруштуг болуңар; мөргүлден[†] черле салдынмаңар; 13[+]Бурганның улузу түрегдел көрүп турар болза, дузадан кадыңар. Хүндүлээчел ээлер болуңар. 14[+]Силерни истеп сүрген улусту алгап-йөрээңер, каргыш салбайн, алгап-йөрээңер. 15[+]Өөрүп турарларның өөрүшкүзүн-даа, качыгдап ыглааннарның качыгдалын-даа үлежиңер. 16[+]Араңарда чаңгыс эп-сеткилдиг амыдыраңар. Улуургак болбаңар, бөдүүн улус аразынче кириңер, бодуңарны өрү көрдүнмеңер.

17[+]Кымдан-даа чедирген хоразы дээш хора-биле орнун негевеңер. Бүгү улустуң эки деп санаар чүвезин кылыр дээш сагыш човаңар. 18[+]Силерниң талаңардан, болдунар-ла болза, бүгү улус-биле эп-найыралдыг амыдыраңар. 19[+][+]Ханы ынак эш-өөр, улустан өжээн негевеңер, ооң орнунга Бурганның килеңинге[†] орук чайлаңар. Бижилгеде мынча деп бижээн болгай: «„Улустан өжээн негеп, кезедир арга Менде бар“ – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] чугаалаан». 20[+][+]Харын

«Дайзының аштаан болза, чемгерип каг;
суксаан болза, сугдан ижиртип каг.
Ынчаар кылгаш, оттуг көстерни ооң бажынга чыып бээр сен».

21Бузутка бодуңну бастыртпа, а ону буян-биле бас.

#### 13


Эрге-чагырга ээлээн улусту дыңнаар ужурлуг

1[+]Кижи бүрүзү үстүнден башкарган эрге-чагыргага чагыртып чорзун, чүге дээрге Бурганның доктаатпааны кандыг-даа эрге-чагырга чок. Бүгү-ле бар эрге-чагыргаларны Бурган[†] доктааткан. 2Ынчангаш эрге-чагыргага удурланыр кым-даа бар болза, Бурганның доктаадып каан чүүлүнге удурланган кижи-дир ол. А ынчап турар кижи Ооң шииткелин бодунче халдадып алыр. 3Эрге-чагырга ээлээннер буянныг эвес, а бузуттуг-бак херектер үүлгедип турар улуска коргунчуг. Эрге-чагыргадан кортпас деп бодазыңза, буян тарып амыдыра, ынчан оларның макталын дыңнаар сен. 4[+][+]Эрге-чагырга ээлээн кижи база Бурганның чалчазы боор, ол сээң чаагай чорууң дээш ажылдап чоруур. А бузут үүлгедип турар болзуңза, кичээн, чүге дээрге ол сеңээ кеземче онаар эргелиг. Ол – Бурганның чалчазы-дыр база бузут үүлгеткен улуска хамаарыштыр Ооң шииткелин күүседир кижи-дир. 5Ындыг болганда, чүгле кеземчеден корткаш эвес, а арыг[†] арын-нүүр ёзугаар база эрге-чагыргага чагыртыр херек.

6Үндүрүгнү-даа төлеп турар ужуруңар ында, чүге дээрге эрге-чагырга ээлээннер Бурганга бараан бооп, чагырга ажылынга бүгү үезин үндүрүп турарлар. 7[+][+]Ынчангаш оларның шуптузунга чогуур чүвени бериңер: кымга – үндүрүгнү, кымга – албан-үндүттү, кымга – хүндүлелди, кымга – алдар-хүндүнү.


Ха-дуңмашкы ынакшыл дугайында

8[+][+]Бот-боттарыңарга ынакшылдың өрезинден аңгыда, кымга-даа, чүү-даа дээш өрелиг бооп артпаңар; өске кижиге ынак кижи ыдыктыг хоойлуну[†] сагып турар. 9[+][+]Чүге дээрге шупту айтыышкыннарның: «Кады чурттаан эжиңге өскерилбе», «Кижи өлүрбе», «Оорлава», «Өске кижиниң чүвезин алыксава» база өскелериниң-даа алыс утказы «Чаныңда кижиге бодуңга бодуң дег ынак бол» дээн чаңгыс айтыышкында сиңген. 10[+]Ынакшыл чаныңда кижиге[†] хора халдатпас. Ынчангаш ынакшыл – бүгү ыдыктыг хоойлуну сагааны ол боор.


Сөөлгү хүн чоокшулаан

11[+]Ам кандыг үеде амыдырап турарывысты билир болгаш, ол бүгүнү күүседиңер. Уйгудан оттур үе-шагыңар келген, чаа-ла бүзүрээн турганывыска көөрде, камгалалывыс[†] ам биске дыка чоок апарган. 12[+][+]Дүн барык төнүп, хүн үнер деп барган. Ынчаарга дүмбейниң ажыл-херектерин ап октапкаш, чырыктың чепсээ-биле чепсеглениил. 13[+]Хүннүң чырыынга дег, төлептиг амыдырап көрээли: эмин эрттир хөглеп-дойлап база арагалавайн, самыырап база бирикшилдиң бужар хевири-биле бирикшишпейн, алгыжып-кырышпайн база адааргашпайн амыдыраалы. 14[+][+]Ооң орнунга Дээрги Иисус[†] Христосту[†] «кедип алыңар» база бачыттыг бүдүжүңерниң туралаашкыннарының аайынче кирбеңер.

#### 14


Бот-боттарыңарны буруу шаппаңар

1[+]Бүзүрели[†] кошкак кижини хүлээп алыңар, ооң үзел-бодалдарының дугайында маргылдаа үндүрбеңер. 2[+]Бир кижи кандыг-даа чемни чип боор деп санаар, а оон өске, бүзүрели кошкак кижи чүгле ногаа аймаа чиир.[*] 3[+]Кандыг-даа чемни чип турар кижи чем бүрүзүн чивес кижини куду көрбезин. Чем бүрүзүн чивес кижи база кандыг-даа чемни чип турар кижини буруу шаппазын. Чүге дээрге Бурган[†] иелдириңерни хүлээп алган-дыр. 4[+]Өскениң чалчазын буруу шавар кандыг ындыг эргелиг сен? Ол бут кырында турар бе азы кээп ушкан бе дээрзин ооң Ээзи боду шиитпирлезин. Ол дөмей-ле бут кырынга туруп кээр, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] ону тургузуптар эргелиг.

5[+]Кандыг-бир хүннү өске хүнден чугула деп санаар кижи туруп боор. Өске кижиге ол хүннерде ылгал чок. Кижи бүрүзү бодунуң угаап билген аайы-биле кылгай аан. 6[+][+]Кандыг-бир хүннү онзалай көөр кижи ону Дээрги-Чаяакчыга алдар-хүндү болдуруп, ынчап турар, а шупту чемни чиир кижи ону Дээрги-Чаяакчыга алдар-хүндү болдуруп, чиир, чүге дээрге аъш-чем дээш, Бурганга өөрүп четтирер болгай. Чем бүрүзүн чивес кижи Дээрги-Чаяакчыга алдар-хүндү болдуруп, чивезин, чүге дээрге ол база Бурганга өөрүп четтирер-дир.

7[+]Бистиң кайывыс-даа чүгле боду дээш амыдыравас база чүгле боду дээш өлбес болгай. 8[+][+]Амыдыраар болзувусса, Дээрги-Чаяакчы дээш амыдыраар бис, өлүр болзувусса, база-ла Дээрги-Чаяакчы дээш өлүр бис. Амыдыраар-даа, өлүр-даа болзувусса, Дээрги-Чаяакчының улузу боор бис. 9[+]Христос[†] база ол сорулга-биле өлгеш, ооң соонда катап дирилген болгай. Ол өлүг-даа, дириг-даа улустуң Дээргизи болуксаан.

10[+][+]А сен чүге бүзүрээн акыңны буруу шаап турар сен? Азы сен? Чүге бүзүрээн дуңмаңны куду көрүп турар сен? Бис шупту Бурганның шииткелиниң мурнунга турар болгай бис. 11[+][+]Бижилгеде мынча дээн болгай:

«Дириг Бодумнуң адым-биле даңгыраглап тур мен – деп,
Дээрги-Чаяакчы медеглээн. –
Дискек бүрүзү Мээң мурнумга сөгүрүп олурар,
дыл бүрүзү Мени Бурган деп хүлээп көөр».

12[+]Ынчангаш бистиң аравыстан кижи бүрүзү Бурганның мурнунга боду дээш боду харыы тудар.


Бот-боттарыңарны бачыт үүлгедиринче чыгаваңар

13[+]Ынчаарга бот-боттарывысты буруу шаварын соксадыылы. Харын бүзүрээн ха-дуңмавысты[†] тептигип кээп ужарынче азы күткүлгеге алзып аарынче чыгаар чүнү-даа кылбазын кичээнзивиссе эки. 14[+]Мен билир база Дээрги Иисуска башкартканым ачызында, ыяк бүзүрээр мен: алыс боду арыг эвес[†] чүү-даа чүве чок. Харын кижиниң арыг эвес деп санаар чүвези аңаа арыг эвес апаар. 15[+]Ынчалза-даа кандыг-бир чем чигеш, бүзүрээн ха-дуңмаңның сеткилин хомудадып турар болзуңза, ынакшылдың аайы-биле амыдыравайн турар-дыр сен. Ындыг болганда, Христостуң ол дээш өлгени ха-дуңмаңны чемиң ужун өлүмче чыгава.

16Бодуңарны эки деп бодаар чүвеңер бак атка кирбес кылдыр ап чоруңар. 17[+][+] Бурганның Чагыргазы[†] – чиир чемге, ижер суксунга хамааржыр чүүлде эвес, а Ыдыктыг[†] Сүлдениң[†] хайырлаары актыг-шынныг амыдырал, амыр-тайбың болгаш өөрүшкүде. 18Христоска ол бүгү-биле бараан болган кижи Бурганның сеткилинге кирер болгаш улустуң хүндүлелин чаалап алыр.

19[+]Ынчангаш биске амыр-тайбыңны база удур-дедир деткимчени эккээр чүүлдерже чүткүүр ужурлуг бис. 20[+][+]Бурганның ажыл-херээн чем дээш бууратпаңар. Кандыг-даа чем арыг, ынчалза-даа чип турар чемиң бүзүрээн ха-дуңмаңны бачытче киирер болза, багай-дыр. 21Ха-дуңмаңны ооң-биле бачытче чыгап турар болзуңза, эът чивээни база эзиртир суксун ишпээни дээре[*].

22Ол дугайында бүзүрээр чүвеңни чүгле иштиңде бодап чор, ону чүгле Бурган билир болзун. Үзел-бодалдарының аайы-биле бодун буруу шаппас кижи амыр-чыргалдыг боор. 23А чип боор ирги мен бе деп чигзинзе-даа, чип турар кижи буруу шаптырар, чүге дээрге бүзүрелиниң аайы-биле кылбаан-дыр. А бүзүрелдиң аайы-биле кылбайн турар бүгү чүүл – бачыт[†] боор[*].

#### 15

1[+][+]Бис, бүзүрели[†] күштүг улус, хууда ажыывыс дугайында бодавайн, кошкак улуска үүрге-чүъгүн ап чоруурунга дузалажыр ужурлуг бис. 2[+]Чанывыста кижиге ачылыг болзун, ооң бүзүрели быжыксын деп бодал-биле аңаа таарымчалыг чүүлдерни бистиң аравыста кижи бүрүзү кылыр ужурлуг. 3[+][+]Христос[†] база Бодунуң ажыын бодавайн чораан болгай, харын Бижилгеде мынчаар бижээн-дир: «Сени бак көрген улустуң дорамчылалы Мени хөме таварты».

4[+]А Бижилгелерде бистиң үевистиң мурнунда бижээн бүгү чүвени биске өөредиг кылдыр бижээн-дир. Бижилгелер дамчып кээр сорук кириишкинниң ачызында бис шыдамык бооп, идегеливис чидирбес ужурлуг бис. 5[+]Шыдамык чорук биле сорук кириишкинниң үнер дөзү боор Бурган[†] силерге Христос Иисусту эдергеш, чаңгыс үзел-бодалдыг бооруңарны хайырлазын. 6Ооң ачызында силер шупту чаңгыс эп-сеткил-биле, чаңгыс аас-биле Дээргивис Иисус[†] Христостуң Адазы Бурганны алдаржыдар силер.


Бүгү чоннарда чаңгыс Буянныг Медээ бар

7Ынчангаш Христостуң силерни хүлээп алганы дег, бот-боттарыңарны база ынчалдыр, Бурганны алдаржыдып, хүлээп алыңар. 8Мону утпаңар: Бурганның улуг өгбелеривиске берген аазаашкыннарын бадыткаар дээш база Ооң алыс шынныын көргүзер дээш, Христостуң кыртыжап демдектеткен улуска чалча апарган. 9[+][+]А ол ышкаш өске чоннар улузу[†] база Бурганның оларга көргүскен өршээлин бодап, Бурганны алдаржытсын дээш, Христос чалча апарган. Бижилгеде ол дугайында мынчаар бижээн:

«Ол дээш Сени өске чоннар мурнунга алдаржыдып,
Сээң адыңны алгап ырлаар мен».

10[+]А оон ыңай мынчаар бижээн:

«Өске чоннар улузу, Бурганның чону-биле өөрүп-байырлаңар!»

11[+]А оон ыңай:

«Бүгү чоннар, Дээрги-Чаяакчыны алгап-мактаңар!
Бүгү аймактар Ону алдаржыдып мактазын!»

12[+]А оон ыңай Исайя[†] мынча дээн:

«Иессейниң[†] Дазылы[*] өзүп үнгеш,
бүгү чоннарны чагырары-биле көдүрлүп кээр,
оларның идегели Ында боор».

13Идегелдиң үнер дөзү боор Бурган силерни бүзүрелиңер дамчыштыр өөрүшкү болгаш амыр-тайбың-биле бүргезин, ооң уламында Ыдыктыг[†] Сүлдениң[†] күжү-биле идегелиңер соксаал чок өзүп-көвүдезин.


Өске чоннарның аразында Павелдиң ажыл-херээ

14Ха-дуңма,[†] силерни буянга бүргеткен, бүгү чүвени билип алган, бот-боттарыңарны өөредип шыдаар апарган деп, бодум ыяк бүзүрээр мен. 15Ындыг-даа болза, чагаамның чамдык черлеринде силерге дидими-биле сагындырып бижидим. Чүге дээрге Бурган Бодунуң авыралы-биле[†] меңээ 16[+]өске чоннар улузунуң аразынга Христос Иисуска бараан боор арганы хайырлаан. Мен Бурганның Буянныг Медээзин[†] суртаалдаар ыдыктыг ажылды кылып, өске чоннар улузун Ыдыктыг Сүлдеге ыдыктаткан, Бурганга күзенчиг өргүл кылдыр эккээрин күзеп тур мен.

17Христос Иисуска башкарткаш, Бурган дээш кылган ажыл-херээм ужун чоргаарап боор мен. 18Өске чоннар улузу Бурганга чагыртсын дээш, Христостуң мени дамчыштыр кылган чүүлүнден аңгыда, өске кандыг-бир чүүл дугайында чугаалап дидинмес-тир мен. Ол ону мээң аксы-сөзүм болгаш ажыл-херээм дамчыштыр, 19[+]кайгамчык демдектерниң күжү-биле, Бурганның Сүлдезиниң күжү-биле кылган. Шак ынчаар Иерусалимден мырыңай Иллирикке кээп, ол девискээрлерге Христос дугайында Буянныг Медээни суртаалдаар ажылымны төндүрдүм. 20[+]Мээң мурнумда-ла өске улустуң салган үндезининге тудуп үндүрбес дээш, улус ам-даа Христостуң адын дыңнаваан черге суртаалдаарынче үргүлчү чүткүдүп келген мен. 21[+]Бижилгениң дараазында сөстерин күүседирин кызыткан мен:

«Ооң дугайында улустан медеглел албаан улус – көрүп каар,
а дыңнаваан улус – билип аар».


Павелдиң Римге келиксээни

22[+]Хөй катап силерге келиксээш-даа, шак ол чылдагаан ужун кээп шыдаваан мен. 23-24[+]А ам ол черлерге ажыл-херээм төндүргеш, хөй чылдарда күзеп чораан күзелимни боттандырып, Испанияже бар чыткаш, силерге дужар бодап тур мен. Ийе, орук ара силерге ужурашкаш, үр эвес-даа болза, аравыста харылзаадан сеткилим ханар боор. А ооң соонда Испанияже аян-чоруумга дуза кадып, үдеп каарыңарга идегеп тур мен.

25[+]А ам дээрезинде Бурганның Иерусалим[†] чурттуг улузунга бараан боор дээш, ынаар чоруур деп бардым. 26[+][+]Чүге дээрге Македония болгаш Ахайя девискээрлеринде христианнар Иерусалимде Бурганның ядыы-түреңги улузунга ачы-дуза көргүзерин шиитпирлээннер. 27[+]Олар ындыг шиитпирни эки тура-биле хүлээп алганнар, ооң кадында Иерусалимде христианнарның мурнунга хүлээлгези база бар турган. Чүге дээрге Бурганның Иерусалимде улузу олар-биле Сүлдениң хайырлаан ачы-буянын үлешкен болганда, өске чоннар улузу иудейлерниң чер кырында хереглелдерин хандырарынга дузалаар ужурлуг.

28Ол даалганы күүсеткеним база Иерусалимде христианнар оларже чоруткан ачы-дузаны алдылар эвеспе деп бүзүрээним соонда, Испанияже чорупкаш, орук ара силерге дужар күзелдиг мен. 29Силерге кээримде, Христостуң элбек ачы-буянын эккеп бээримни билир мен.

30Ха-дуңма, күштүү-биле дилеп тур мен: Дээргивис Иисус Христоска база Сүлдениң хайырлааны ынакшылга башкарткаш, мени дээш Бурганга чүткүлдүг мөргүп, мээң демиселимге киржип көрүңер. 31[+]Иудеяда Христоска бүзүревес улус меңээ хора чедирбезин дээш, Иерусалимче аппар чоруурум ачы-дузаны Бурганның ол чер чурттуг улузу чөпсүнүп хүлээп алзын дээш мөргүңер. 32[+]Мен ынчан Бурганның күзел-соруу ындыг болза, силерге өөрүшкүлүг чеде бергеш, сеткил-сагыжымдан силер-биле кады дыштаныр мен. 33[+]Амыр-тайбыңның үнер дөзү боор Бурган силер бүгүде-биле кады болзун. Аминь.[†]

#### 16


Байыр чедириишкиннер

1[+]Бүзүрээн кыс дуңмавыс, Кенхрея хоорайжыгашта христиан ниитилелдиң[†] дузалакчызы Фива дээш дагдынып, ону силерге таныштырдым. 2[+]Дээрги-Чаяакчыга башкарткаш, Бурганның улузунга чогууру дег, ону уткуп хүлээп алыңар, ол силерге баргаш, чүнү хереглээр болдур, аңаа бүгү талалыг дуза кадыңар. Фива боду хөй улуска, оларның аразында меңээ, дуза кадып келген кижи.

3[+]Христос[†] Иисуска башкарткаш, Аңаа бараан бооп келген өөрүм – Прискилла биле ооң ашаа Акилага байырым чедириңер. 4Олар мен дээш амы-тынын артынга каарынга белен турдулар. Оларга чүгле мен эвес, а өске чоннар улузунуң[†] аразында христиан ниитилелдер база өөрүп четтирип турар. 5[+]Оларның бажыңында чыглып турар христианнарга база байырым чедириңер.

Асиядан[†][*] Христоска эң баштай бүзүрээн ханы ынак эжим Эпенетке байыр. 6Бис дээш ол хире карак кызыл ажылдап келген Марияга[†] байыр. 7Мээң-биле кады хоругдал адаанга турган чаңгыс аймак төрелдерим Андроник биле Юнияга[*] байыр. Олар элчиннер[†] аразында ат-сураглыг апарган база Христоска мени мурнай бүзүрээн улус чүве. 8Дээрги-Чаяакчының ачызында ханы ынак эжим Амплийге байыр. 9Христоска башкарткаш, Аңаа бистиң-биле кады бараан бооп турар Урбанга болгаш ханы ынак эжим Стахийге байыр. 10Христоска шынчызы шылгаттынган Апеллеске байыр. Аристовулдуң өг-бүлезинде улуска байыр. 11Мээң чаңгыс аймак төрелим Иродионга байыр. Наркисстиң өг-бүлезинде Дээрги-Чаяакчыга бүзүрээн улуска байыр. 12Дээрги-Чаяакчы[†] дээш ажылдап келген Трифена биле Трифосага байыр. Дээрги-Чаяакчы дээш база хөй ажылдап келген ханы ынак дуңмам Персидага байыр. 13[+]Дээрги-Чаяакчының онзалап шилип алганы Руфуска байыр, мээң база авам апарган ооң авазынга байыр. 14Асинкритке, Флегонтуга, Эрмге, Патровка, Эрмийге база оларның-биле кады турар бүгү ха-дуңмага[†] байыр. 15Филологка, Юлияга, Нирей биле ооң кыс дуңмазынга, Олимпанга база олар-биле катай Бурганның бүгү улузунга байырым чедириңер. 16[+]Бот-боттарыңарга ыдыктыг[†] ошкаашкын-биле байыр чедириңер. Христоска бүзүрээннерниң бүгү ниитилелдери база силерге байыр чедирип турлар.


Сөөлгү кичээндириг

17[+][+]Ха-дуңма, силерден аажок дилеп тур мен: хүлээп алган өөредииңерге удур бооп: аңгылажыг үндүрүп, бүзүрелдиң[†] оруунга моондак салып турар улустан кичээниңер. Ындыг улус-биле харылзашпаңар. 18[+] Олар Дээргивис Христоска эвес, а боттарының күзээшкиннеринге бараан бооп турарлар. Олар авыяас-чашпаа болгаш каас-коя сөстери-биле бүзүрээчел бөдүүн улусту дуурайлап кааптарлар. 19[+]Силерниң Буянныг Медээге[†] дыңнангыр чорууңар бүгү улуска билдине берген, ынчангаш силер дээш аажок өөрүп тур мен. Ындыг-даа болза, буянга хамаарыштыр мерген угаанныг, а бузутка хамаарыштыр чүве билбес бооруңарны күзеп тур мен. 20[+][+]Амыр-тайбыңның үнер дөзү боор Бурган[†] удавас эрликти буттарыңар адаанга бастырып кааптар. Дээргивис Иисустуң авыралы[†] силер-биле кады болзун.


Байыр чедириишкиннериниң уланчызы

21[+]Мээң кады ажылдап турар эжим Тимофей болгаш чаңгыс аймак төрелдерим Луций, Иасон болгаш Сосипатр олар силерге байыр чедирип турлар.

22(Павелдиң бижээчизи Тертий мен база, Дээрги-Чаяакчыга башкарткаш, силерге байыр чедирдим.)[*]

23-24[+]Мени болгаш бүгү христиан ниитилелди бажыңында хүлээп ап турар хүндүлээчел ээ Гаий база силерге байыр чедирип тур. Хоорайның акша-хөреңги кадагалакчызы Эраст биле бүзүрээн дуңмавыс Кварт олар база силерге байыр чедирди[*].

25[+]Мээң медеглээним Буянныг Медээни база Иисус[†] Христос дугайында суртаалымны дамчыштыр силерни бүзүрелге быжыктырып шыдаар Бурганга алдар. Христостуң ол Буянныг Медээзи дээрге хамык үелерниң мурнундан бээр чажырып келген чажыт-тыр, 26[+]а ам ону Бурганның медээчилериниң[†] Бижилгелерин дамчыштыр, мөңге дириг Бурганның айтыышкыны-биле биске илереткен. Бүгү чоннар бүзүрезин база Бурганга чагыртсын дээш, ук чажыт оларга билдингир апарган. 27[+]Дың чаңгыс мерген угаанныг Бурганга Иисус Христосту дамчыштыр кезээ-мөңгеде алдар доктаазын! Аминь.[†]

### 1 Коринфичилерге

#### 1 Коринфичилерге

1 Коринфичилерге


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Киирилде


Коринфичилерге бирги чагаа


Киирилде

Коринф хоорай Эрте-бурунгу Грецияга чугула садыг төвү турган. I в. янзы-бүрү аймак-сөөктүг улус-чон, колдуунда римчилер, а ол ышкаш гректер болгаш еврейлер ээлеп чурттаан чечектелген порт хоорай турган. Павел элчин аңаа Буянныг Медээни, чижеглеп алырга, бистиң эраның 50-ги чылында эң баштай суртаалдаан (Аж.-ч. 18 эгени көр). Элчин Коринфиден чоруй барган соонда, ол биле чаа христиан ниитилелдиң аразынга чагаалажыышкын эгелээн. Бо чагаа Павелдиң Коринфиже чоруткан чагааларының ийигизи болур (биргизи Чаа Чагыг-керээже кирбейн барган). Ол ону Эфес хоорайдан 50 чылдарның ортан үезинде чоруткан.

Коринфиде чаа христианнарның аразынга элээн хөй бергедээшкиннер тыптып келген: Павел чорупкан соонда, коринфичи ниитилелдиң дыка хөй кежигүннери Христостуң адынга төлептиг чуртталга-биле ам-даа чурттап эгелевээн турган. Ооң кадында чамдык улус Павелдиң суртаалы алыс шынныг эвес деп, ооң эрге-күжүнге удурланган.

Чагааның бирги кезээнде (1–6 эгелер) Павел номчукчуларны кижиниң мерген угаанынга эвес, а чүгле Христоска ынаныр кылдыр база буян кылып амыдыраар кылдыр сургап турар. Оон ыңай (7:1–16:4) ол коринфичилерниң чагаазында аңаа салдынган чамдык хуу айтырыгларга харыылаан: эр, херээжен кижилер аразында харылзаалар, дүрзү-бурганнарга өргүп салган аъш-чем, Бурганга мөгейиишкин үезинде албан-дужаал барымдаалаары, Сүлдеден кээр ачы-буянныг белектер, кижилерниң келир үеде катап дирлири болгаш Иерусалимде христианнарга ачы-дуза кылырының дугайында. Түңнелинде (16:5-24) Павел бодунуң кылыр деп турар чүүлдериниң дугайында чугаалап, байыр чедириишкиннерин дамчыдып турар.

#### 1


Киирилде сөстер

1Христос[†] Иисустуң элчини[†] боору-биле Бурганның күзел-соруун ёзугаар кыйгырткан Павелден база бүзүрээн дуңмам Сосфенден байыр.[*] 2[+][+]Коринф хоорайда Бурганга бүзүрээннер ниитилелинге, Христос Иисусту дамчыштыр ыдыктаткаш, Бурганның чону боору-биле кыйгырткан бүгү улуска, а ол ышкаш янзы-бүрү черлерде чурттап турар, оларның база бистиң ниити Дээргивис Иисус[†] Христостуң адын адап, кыйгырган бүгү улуска бижидим. 3Бурган[†] Адавыс болгаш Дээрги Иисус Христостан келген авырал[†] база амыр-тайбың силерге доктаазын!


Павелдиң Бурганга өөрүп четтиргени

4Христос Иисуска башкарты бээриңерге, Бурганымның силерге хайырлаан авыралы дээш, Аңаа үргүлчү өөрүп четтирер-дир мен. 5[+]Ону дамчыштыр бүгү чүүл-биле: сөс-биле-даа, билиг-биле-даа баяан болгай силер. 6Ол ышкаш бистиң Христос дугайында херечилеливис силерниң араңарга бадыткаттынган болгай. 7[+]Ынчангаш Дээргивис Иисус Христостуң чедип кээрин манап турар үеңерде, Ооң кандыг-даа ачы-буянныг белектери силерде четчири-биле бар. 8[+]Дээргивис Иисус Христостуң чедип кээр хүнүнде шуут кем-буруу чок улус болзун дээш, Ол силерни эчизинге чедир деткип, быжыктырар. 9[+][+]Дээргивис, Бурганның Оглу Иисус Христос-биле харылзаалыг болзуннар дээш, силерни кый деп алган Бурган аазаан аксы-сөзүнге шынчы болгай.


Коринфиде христианнарда аңгылажыр чорук

10[+]Дээргивис Иисус Христостуң ады-биле силерден аажок дилеп тур мен, ха-дуңма:[†] чаңгыс эп-сеткилдиг амыдыраңар, араңарда аңгылажып, алгышпаңар, угаап билиишкиниңерге база бодалдарыңарга чаңгыс аай бооп көрүңер. 11[+]Ха-дуңма, араңарда чөрүлдээлер барын Хлояның өг-бүлезиниң улузундан билип алдым. 12[+][+]Мен мону чугаалаар бодадым: силерниң кижи бүрүзү тус-тузунда «Павелдиң талалакчызы мен», «Аполлостуң талалакчызы мен», «Кифа Пётрнуң талалакчызы мен», «Христостуу мен» деп туруп бээр-дир. 13[+]Таанда-ла Христос кезектерге чарлы берген бе? Таанда-ла Павел силер дээш хере шаптырткан бе? Азы силер Павелдиң ады-биле сугже суктурганыңар ол бе? 14[+]Крисп биле Гаийден өске, силерниң кайыңарны-даа сугже сукпааным дээш Бурганга өөрүп четтирдим. 15Ындыг болганда, «Павелдиң ады-биле сугже суктуруп алдым» деп, кайыңар-даа чугаалап шыдавас. 16[+](Ийет, Стефанның өг-бүлезиниң улузун сугже сукканым шын. А өске кандыг-бир кижини сугже суп турганымны сагынмас-тыр мен.) 17[+]Христос мени улусту сугже суксун дээш эвес, а Буянныг Медээни[†] суртаалдазын дээш, чоруткан болгай. Ындыг-даа болза, суртаалым чечен, мерген сөстерге үндезилеттинмээн, оон башка Христостуң белдир-ыяшка[†] өлүмү ужур-утказын чидириптер ийик.


Христос – Бурганның күчү-күжү, мерген угааны

18[+][+]Ол белдир-ыяшка чүү болганының дугайында медээ өлүм-чидимниң оруу-биле бар чыдар улуска мелегей чүүл боор, а камгалалдың[†] оруу-биле бар чыдар биске – Бурганның күчү-күжү боор. 19[+]Бурган Бижилгеде чугаалаан-на болгай:

«Мерген угаанныгларның мерген угаанын чок кылыр мен,
сарыылдыгларның сарыылын күш чок болдурар мен».

20[+]Ынчаарга ам мерген угаанныг кижиниң дээредээн чүвези чүл? Эртемденниң дээредээн чүвези чүл? Бо үениң бодалчыларының дээредээн чүвези чүл? Бурган бо делегей улузунуң мерген угаанын бүдүүлүк кылдыр көргүспээн ийикпе? 21Бурганның мерген угаанының бодап каанын ёзугаар, бо делегей бодунуң мерген угаанын дамчыштыр Бурганны билип шыдавас боорга, Ол бүзүрээн улусту Буянныг Медээниң «мелегейи-биле» камгалаарын чүүлдүг деп көрген.

22[+]Иудейлер[†] кайгамчык демдектер негеп турарлар, а гректер мерген угаан дилеп турарлар. 23[+]А бис Христостуң белдир-ыяшка өлүмүн суртаалдап турар бис. Ол медээ иудейлерге – ажып эрттинмес моондак боор, а өске чоннар улузунга[†] – мелегей чүүл боор.[*] 24[+]А Бурганның кый деп алган улузунга (иудейлерге-даа, гректерге-даа) суртаалдап турарывыс Христос – Бурганның күчү-күжү болгаш мерген угааны боор. 25Чүге дээрге Бурганның «мелегейи» безин кижиниң мерген угаанындан оранчок мерген, а Бурганның «кошкаа» кижиниң күжүнден оранчок күштүг.

26Ха-дуңма, Бурганга кыйгырткан үеңерде кандыг туржук силер, сактып келиңерем. Улустуң көрүжү-биле үнелээр болза, эвээш кезииңер мерген угаанныг турду; эвээш кезииңер күштүг турду; эвээш кезииңер ызыгуурлуг өг-бүлелерге хамааржыр турду. 27Ындыг-даа болза, мерген угаанныгларны ыяттырар дээш, Бурган бо делегейге сарыыл чок дирткен чүүлдү шилип алган, а күштүг чүүлдү ыяттырар дээш, бо делегейге кошкак дирткен чүүлдү шилип алган. 28[+]«Үнелиг» деп санаттырар чүүлдү күш чок болдурар дээш, Ол бо делегейге дорамчылаткан, бак көрдүрген база «үнези чок» дирткен чүүлдү шилип алган.

29[+]Ооң түңнелинде Бурганның мурнунга кым-даа мактанып шыдавас. 30[+]Бурганның ачызында силер ам Христос Иисуска башкарты берген силер. Бурганның мерген угааны биске Ону дамчыштыр боттанган. А ол мерген угаан бисти актыг болгаш ыдыктыг[†] кылып кааш, бачыттардан хостаан. 31[+]Бижилгеде: «Мактаныр бодаан кижи чүгле Дээрги-Чаяакчы[†] дээш мактанзын!» – деп бижээни дег кылдыр боттанганы ол-дур.

#### 2


Павелдиң Коринфиге ооң мурнунда суртаалдааны

1[+]Ха-дуңма,[†] мен силерге кээримде, Бурганның чажыдын[*] каас-коя, чечен чугаа-биле, онзагай мерген угаан-биле суртаалдаар бодап келбээн мен. 2[+]Силер-биле кады тургаш, Иисус[†] Христостан[†] аңгыда, Ооң белдир-ыяшка[†] өлүмүнден аңгыда, чүнү-даа билбес болурун шиитпирлээн мен. 3[+]Мен силерге сулараан, аажок коргуп-сирилээн чедип келдим. 4[+]А мээң медеглээн сөзүм биле суртаалым мерген угаан болгаш бүзүренчиг сөстер-биле эвес, а Сүлдениң[†] күчүзүн бадыткааны-биле салдарлыг бооп турган. 5[+]Ынчангаш силерниң бүзүрелиңер[†] кижиниң мерген угаанынга эвес, а Бурганның күчү-күжүнге үндезилеттинген-дир.


Бурганның мерген угааны Сүлдени дамчыштыр илереттинген

6[+]Ындыг-даа болза, бис мерген угаанны бүзүрел талазы-биле өзүп чедишкен улус аразынга суртаалдап турар бис. А ол мерген угаан – бо делегейниң эрге-чагыргазын ышкынар четкен чагырыкчыларының мерген угааны эвес-ле болгай.[*] 7[+]Ооң орнунга Бурганның амдыгаа чедир чажыт турган мерген угаанын суртаалдап турар бис. Ол мерген угаанны Бурган[†] бисти өндүр бедик байдалче киирер дээш, өртемчейни чаяарының бетинде-ле баш удур шилип алган. 8[+]Бо делегейниң чагырыкчыларындан кым-даа ону билип шыдаваан, оон башка олар өндүр улуг Дээргивисти хере шаппас ийик. 9[+]Харын Бижилгеде ол дугайында мынчаар бижээн:

«Бурганга ынак улуска Ооң белеткеп каан чүүлүн карак-даа көрбээн,
кулак-даа дыңнаваан база кижиниң угааны-даа билип шыдаваан».

10[+][+]А Бурган биске ол чүүлдү Сүлдени дамчыштыр илередип берген, чүге дээрге Сүлдениң шинчилеп билбес чүвези чок, Ол Бурганның бодалдарының ханы дүвүн бүрүнү-биле билир. 11[+]Кижиниң чүрээнде сүлдезинден аңгыда, ооң бодалдарын кым билирил? Шак-ла ынчаар Бурганның Сүлдезинден аңгыда, Ооң бодалдарын кым-даа билбес. 12[+]А бис бо делегейге хамааржыр сүлдени хүлээп албаан бис. Харын Бурганның Сүлдезин хүлээп алган бис, ынчангаш Ооң биске хайырлаан чүүлдерин билип ап шыдаар бис. 13[+][+]Ол дугайында кижиниң мерген угааны өөреткен сөстер-биле эвес, а Сүлдениң биске шиңгээттиргени сөстер-биле суртаалдап турар бис. Сүлдеден келген алыс шынны Сүлдениң өөреткени сөстер-биле чугаалап турарывыс ол[*].

14[+]Кижи бүдүжүнүң аайы-биле чурттап чоруур кижи Бурганның Сүлдезиниң илереткен чүүлүн хүлээп албас. Ол ону мелегей чүүл деп санаар база угаап шыдавас, чүге дээрге ол чүүлдү чүгле Сүлдениң дузазы-биле угаап билип боор. 15Сүлдеге башкарткан кижи бүгү чүүлдү өттүр билип шыдаар, а ооң бодун кым-даа өттүр билип шыдавас.

16[+]«Кым Дээрги-Чаяакчының угаанын билип ап,
Аңаа арга-сүме берип шыдааныл?»

А биске Христостуң угаанын берип каан.

#### 3


Улус-биле эвес, чүгле Бурган-биле мактаныңар

1Ынчаарга, ха-дуңма,[†] мен силерге, Сүлдеге[†] башкарткан улуска дег, чугаалап шыдавас турдум, а биеэги кижи бүдүжүнүң күзээшкиннеринге алыскан улуска дег, Христос-биле[†] харылзаалыг чаш төлдерге дег, чугаалап турдум. 2[+]Мен силерни кадыг чем-биле эвес, а сүт-биле чемгерип турдум, чүге дээрге кадыг чем чиир харыыңар чок турду, ам безин ындыг хевээр-дир силер. 3[+][+]Бачыттыг бүдүжүңерге чагыртыр хевээр-дир силер. Араңарга адааргал, алгыш-кырыш ам-даа бар турда, биеэги бүдүжүңерниң күзээшкиннеринге алыскан улус боор эвес силер бе, бодуңарны бүгү бо делегейниң улузу дег ап чоруур эвес силер бе? 4Бирээңер: «Павелдиң талалакчызы мен», а өскеңер: «Аполлостуң талалакчызы мен» – деп турар болза, өске бүгү улус дег болбаан силер бе?

5[+][+]Ынчаарга Аполлос деп кымыл? А Павел деп кымыл? Олар чүгле бараан болган улус-тур. Оларның ачызында Христоска бүзүрээн силер, Дээрги-Чаяакчы[†] оларның кайызынга-даа тускай ажыл-херекти дааскан. 6[+][+]Мен үрезин тарыдым, Аполлос ону суггарып турган, а Бурган[†] өстүрүп каан. 7[+]Тараан болгаш суггарган кижиде онза чүү-даа чок, чүгле өстүрүп каан Бурганда чугула ужур-утка бар-дыр. 8[+]Тарып турар кижи биле суггарып турар кижи чаңгыс сорулгалыг, оларның кайызы-даа кылган ажыл-херээнге дүүштүр шаңнал алыр. 9[+][+]Бис Бурган-биле кады чаңгыс ажыл-херек кылып турар бис, а силер – Ооң шөлү, Ооң тудуу силер.

10[+]Мен, мерген угаанныг тудугжу дег, Бурганның меңээ хайырлаан авыралы-биле[†] үндезинни салып кагдым, а ооң кырынга аңгы кижи тудуп үндүрер. Ындыг-даа болза, кижи бүрүзү канчаар тудуп үндүреринче кичээнгей салзын. 11[+]Кым-даа салып каан үндезинден аңгы чаа үндезин салып шыдавас, а ол үндезинивис – Иисус[†] Христос-тур. 12Кандыг-бир кижи шак ол үндезинге тудуп үндүрүп тура, алдын, мөңгүн, үнелиг эртине даштар азы ыяш, сиген, саваң ажыглап боор. 13[+][+][+]Кымның-даа ажыл-херээ илдең апаар, Христостуң ээп кээр хүнү бүгү чүүлдү көскү кылыптар, чүге дээрге Бурганның оду-биле шылгай бээр. Кижи бүрүзүнүң кандыг ажыл-херек бүдүргенин ол от шылгаар. 14Кандыг-бир кижиниң бүдүрген ажыл-херээ – туткан тудуу шылгалданы эрте берзе, ол кижи шаңнал алыр. 15[+]А бүдүрген ажыл-херээ өрттенип калза, ол когарап үнер. Ындыг-даа болза, ол кижи камгалал[†] алыр, чүгле оозу, оттан ушта тырткан дег, арга чадаарда камгалал болур.

16[+]Бурганның өргээзи[†] бооп турарыңарны база Бурганның Сүлдези иштиңерде амыдырай бергенин билбезиңер ол бе? 17[+]Бурганның өргээзин узуткап турар кижи бар болза, Бурган ол кижини узуткаар, чүге дээрге Бурганның өргээзи ыдыктыг[†], а силер дээрге ол өргээ-дир силер.

18Бодуңарга бодуңар дуурайлатпаңар. Кайы-бирээңер бо делегейниң улузунуң билиишкини-биле мерген угаанныг мен деп бодап турар болза, херек кырында мерген угаанныг боор дээш, ол кижи «мелегей» апарзын. 19[+][+]Бо делегейниң улузунуң мерген угааны – Бурганның мурнунга мелегей чүүл-ле болгай. Бижилгеде мынча деп бижээн-дир:

«Ол мерген угаанныг дирткеннерни
оларның-на кажары-биле тудар».

20[+]А оон ыңай:

«Дээрги-Чаяакчы мерген угаанныгларның бодалдары
чүгле хей-бус дээрзин билир».

21Ынчангаш кым-даа улус-биле мактанмазын, чүге дээрге бүгү чүве силернии-дир: 22Павел, Аполлос, Кифа Пётр азы бо делегей-даа, амыдырал азы өлүм-даа, амгы азы келир үе-даа – ол бүгү силернии-дир, 23[+]ынчаарга боттарыңар Христоска хамааржыр силер, а Христос – Бурганга.

#### 4


Коринфичилер боттарын өрү көрдүнген

1Ынчаарга бисти Христостуң[†] бараан болукчуларын дег, Бурганның чажыттарын бүзүреп дааскан улусту дег хүлээп ап көрүңер. 2Бир-ле чүүлдү бүзүреп дааскан улустан шынчы чорук негеттинер болдур ийин. 3Силерниң азы кандыг-бир өске кижиниң мени шиидип, чүве чугаалаары мени барык-ла хөлзетпейн турар. Бодум безин бодумну шиитпес кижи мен. 4[+][+]Арын-нүүрүм арыг,[†] ынчалза-даа мээң агартыныым ында эвес: мээң шииткекчим – Дээрги-Чаяакчы[†] ол-дур. 5[+][+][+]Ынчангаш чогуур үе үнмээнде, Дээрги-Чаяакчы чедип келбээнде, чүнү-даа шиитпеңер. Ол караңгыда чажыртынган чүүлдү чырыдыпкаш, чүректерниң бодал-хөөннерин ажыдыптар, кижи бүрүзү ынчан Бурганның макталын алыр.

6[+]Ха-дуңма,[†] мен ол бүгүнү, силерге ачы-дуза болзун дээш, бодумга база Аполлоска хамаарыштыр чугаалап тур мен. «Бижээн чүүлдүң кызыгаарын ажыр баспаңар» – дээн сөстерниң утказын бистиң үлегер-чижээвистен билип алзыннар дээш[*] база бир кижини өскезинден өрү көрбезинге бистен өөренип алзыннар дээш, силерге ону чугааладым. 7[+]Кым сени онзагай кижи кылып турарыл? Бургандан белек кылдыр албааның, бодуңнуу боор чүң барыл? Сен бүгү чүүлдү алган болзуңза, чүге ону халас албаан дег мактаныр сен?

8[+]Пөге берген-дир силер аа! Бажыңар ажыр баяан-дыр силер! Бис чогувуста-ла, хааннар апарган-дыр силер аа?! Силерниң ам бодап турарыңар ёзугаар ындыг-ла болгай. Херек кырында хааннар апарган бооруңар кай, бис база ынчан силер-биле кады хааннап тургай бис де! 9[+]Бирде бодап кээримге, Бурган[†] элчиннер[†] бисти адактың адаа, өлүмге шииттирген улус кылгаш, көргүзүг кылдыр салып каан-дыр.[*] Бүгү өртемчей, дээрниң төлээлери база улус-чон бисче көрүп турар-дыр. 10[+][+]Христос дээш бис «мелегей» апарган бис, а силер Аңаа башкарты бергеш, мерген угаанныг апардыңар! Бис кошкак бис, а силер күчүлүг силер! Улус силерни алдаржыдып турар, а бистиң ат-алдарывыс баксыраан. 11[+]Амдыгаа чедир аштап, суксап чор бис, эът-бот шывар хевивис-даа чок; эттедип-соктуртуп чор бис, аал-оранывыс-даа чок. 12[+][+]Холдарывыс-биле ажылдап ап, хонуувус үспейн чор бис. Бисти бак сөглээрге, харыызынга алгап-йөрээр-дир бис; истеп сүрерге, шыдажып эртер-дир бис. 13Биске бак аас эдерге, эп-чөп-биле харыылаар-дыр бис. Бо делегейге хамаарыштыр алырга, бок-чам, амдыгаа дээр таптай базып келген доозун-довурак дег-дир бис.

14[+]Мен силерни ыятсын дээш мону биживедим, чок! Харын ынак ажы-төлүмнү дег, силерни угаан киир сургап тур мен. 15[+]Муң-муң христиан кижизидикчилерлиг-даа[†] болзуңарза, эжен-эңдерик адаларыңар бар эвес. А мен, силерниң Христос Иисуска башкарты бээриңер дээш, Ооң Буянныг Медээзин[†] суртаалдааным дамчыштыр адаңар апарган мен. 16[+]Ынчангаш дилеп тур мен: мээң үлегерим эдерип көрүңер[*]. 17[+]Чогум-на ол дээш Дээрги-Чаяакчыга шынчы, ханы ынак оглум Тимофейни силерже чоруттум. Чер болганга, христиан ниитилел[†] бүрүзүнге мээң канчаар өөредип турарым дег, ол силерге мээң Христос Иисуска башкарткан амыдыралым дугайында сагындырып чугаалаар.

18Мени силерже чеде бербес боор дээнзиг, араңарда чамдык улус өрү көрдүне берген-дир. 19[+]Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы-ла күзээр болза, мен силерге удавайн чеде бээр мен. Ынчан демги өрү көрдүнген улустуң аксы-сөзүнүң чеченин эвес, а херек кырында күжүнүң бар-чогун шенеп көөр мен. 20[+]Чүге дээрге Бурганның Чагыргазы[†] чечен сөс эвес, а күчү-күш дамчыштыр Бодун көргүзер. 21[+]Силерже кижизидер шывыктыг чеде берейн бе азы ынакшыл долган чөпшүл сеткилдиг чеде берейн бе? Чүнү күзээр силер?

#### 5


Самыыраан кижини Павелдиң буруу шапканы

1[+][+]Силерниң араңарда самыыраар чорук тывылган деп чугаа-соот чер-черде дыңналып тур. Дүрзү-бурганга[†] чүдүүр улустуң безин билбези хай-калчаа самыыраар чорук силерде бар дээр-дир: бирээңер соңгу иези-биле холбажы берген дээр-дир. 2А силер менээргенир-дир силер! Ооң орнунга муңгарап-човап, ындыг херек үүлгеткен кижини араңардан үндүрер ужурлуг эвес силер бе? 3-4[+]Мага-бодум-биле араңарга турбазымза-даа, сагыш-сеткилим-биле – кады мен. Ынчангаш силерниң чаныңарга турган-даа дег, ындыг херек үүлгеткен кижини канчаптарын Дээргивис Иисустуң адындан шиитпирлептим. Чаңгыс черге чыглып келгениңерде (база сагыш-сеткилим-биле араңарга турумда), Дээргивис Иисустуң эрге-күжү-биле 5[+][+]ындыг кижини эрликке хүлээдип берээл[*] – ооң бачыттыг күзээшкиннерлиг мага-боду узуткаттынзын база Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнүнде[†] ооң сүлдези[†] камгалал[†] алзын.

6[+]Силерде мактаныпкы дег чүү-даа чок. «Хөй далган хөөй берзин дизе, ынай ажыткы[†] херегин» билбес силер бе? 7[+]Чаа хөөткен далган боор дээш, эрги ажыткыны аштап кааптыңар, силер болза ажыткы холуваан далган-на болгай силер. Чүге дээрге Хосталыышкын байырлалывыстың[†] Хураганы[†] боор Христосту[†] бис дээш өргээн болгай. 8[+]Ындыг болганда, Хосталыышкын байырлалын бузуттуг-бак болгаш будалчак чоруктуң эрги ажыткызы-биле эвес[*], а ак сеткил болгаш алыс шынның ажыткы чокка хаарган далганы-биле байырлап чоруулуңар.

9[+]Самыыраан улус-биле харылзашпаңар деп мооң мурнундагы чагаамга бижээн мен.[*] 10Ындыг-даа болза, черле бо делегейде турар бүгү самыыраан улус-биле, чазый-чилби база акша бузурукчузу улус-биле азы дүрзү-бурганнарга чүдүүрлер-биле харылзашпаңар дивээн мен. Оон башка бо делегейни шуут каапкаш, чоруур ужурга таварышкай силер. 11[+]Бүзүрээн ха-дуңманың[†] бирээзи мен дээр, а херек кырында самыыраан, чазый-чилби азы дүрзү-бурганга чүдүүр, нүгүлчү азы арагачы, акша бузурукчузу кижи-биле харылзашпаңар деп, мен ам силерге тайылбырлап бижип ор мен. Ындыг кижи-биле кады аъш-чем безин чивеңер! 12-13[+][+]Христиан ниитилелден[†] дашкаар турар улусту шиидери мээң кандыг херээм чүвел? Дашкаар турар улусту Бурган[†] шиидер, а силерниң херээңер – христиан ниитилелдиң иштинде турар улусту шиидери-дир. Ынчангаш силер бужар-бак кижини араңардан үндүрүптүңер.

#### 6


Бүзүревээннерге шииткел херектери сайгартпаңар

1[+]Ха-дуңмазы-биле[†] чөрүлдээ үнүп кээрге, силерниң кайы-бирээңер Бурганның улузунуң эвес, а бүзүрели[†] чок улустуң шииткел кылыр черинге чаргызын үзе шииттирерин канчап диттирил? 2[+]Кай, Бурганның улузу бо делегейни шиидер дээрзин билбес силер бе? Алызы барып бо делегейни шиидер ужурлуг улус, таанда-ла ындыг чугула эвес херектерни боттарыңар шиитпирлеп шыдавазыңар ол бе? 3Дээрниң төлээлерин шиидеривисти билбес улус силер бе? Таанда-ла амыдыралчы айтырыгларывысты боттарывыс шиитпирлеп шыдавас бис бе? 4Хүн бүрүнүң маргылдаалыг херектерин шиитпирлээрде, христиан ниитилелге[†] кандыг-даа хамаарылга чок улусту канчап шииткекчилер кылдыр томуйлап аар силер? 5[+]Ыяткаш, арныңар кыссын! Таанда-ла Бурганга бүзүрээн ха-дуңма улузуңарда чаргы чарып шыдаар чаңгыс-даа угаанныг кижи чок болганы ол бе? 6А дөмей-ле, ха-дуңмашкы улус эртип, удур-дедир шииткел черинге билдиржир, ам артында бүзүревээн улус мурнунга чаргылдажыр-дыр силер.

7[+]Шынап-даа болза, араңарда чаргылдажып турарыңар-ла силерни бакка суга бээр-дир. Хомудап артарыңар оон дээре турбаан бе? Когарап артарыңар оон дээре эвес бе? 8А силер боттарыңар артында-ла ха-дуңмаңар боор улусту безин хомудадыр, оларга когарал чедирер-дир силер.

9[+][+]Чөптүг-шынныг эвес улус Бурганның Чагыргазын[†] салгап албазын билбезиңер ол бе? Бодуңарны мегелевеңер. Самыыраар, дүрзү-бурганга[†] мөгеер, ашак-кадайынга өскерлир улус, а ол ышкаш самыын-садар эрлер, эр улус-биле холбажыр эрлер; 10[+]ооржу, чазый-чилби, арагачы, нүгүлчү азы акша бузурар улус – олар шупту Бурганның Чагыргазын салгап албас. 11[+][+]Силерниң чамдыыңар шак-ла ынчаар амыдырап чораан болгай. Ынчалза-даа Дээрги Иисус[†] Христостуң[†] ады-биле бистиң Бурганывыстың Сүлдезинге[†] арыдыр чугдурган, ыдыктаттырган база агартырган силер.


Самыын-садар херээженнер-биле христианнар холбашпазын

12[+]«Меңээ бүгү чүвени чөпшээрээн» – деп болур силер[*], ынчалзажок ооң шуптузу меңээ ажыктыг болбас. «Меңээ бүгү чүвени чөпшээрээн», ынчалзажок чүү-даа чүве мени чагырып албас ужурлуг. 13«Чем – хырынга, а хырын – чемге херек», ынчалза-даа Бурган[†] оозун-даа, өскезин-даа бир дөмей узуткап каар. Мага-ботту самыыраарынга эвес, а Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан болзун; а Дээрги-Чаяакчы[†] мага-ботту чагырзын. 14Бурган Дээрги Иисусту өлүглер аразындан катап диргизип каан; Ол бисти база Бодунуң күчү-күжү-биле катап диргизиптер. 15[+]Кай, силерниң мага-бодуңар Христостуң мага-бодунуң кезектери боорун билбезиңер ол бе? Ындыг болганда, канчап-ла мен, Христос-биле харылзаалыг кезектерни ап алгаш, самыын-садар херээжен-биле харылзаалыг кылып каар мен? Ындыг боор ужур чок! 16[+]Кай, самыын-садар херээжен-биле холбажып турар кижи ооң-биле кады чаңгыс мага-боттуг апаарын билбезиңер ол бе? Бижилгеде мынчаар бижээн-не болгай: «Ийи кижи чаңгыс мага-ботка катчыр». 17[+]А Дээрги-Чаяакчы-биле харылзаалыг апарган кижи Ооң-биле кады чаңгыс Сүлдеге каттышкан.

18[+]Самыыраар чоруктан чайлап чоруңар. «Кижиниң үүлгеткени кандыг-даа бачыт[†] ооң мага-бодунга хамаарылга чок» деп болур силер, ынчалзажок самыырап турар кижи бодунуң мага-бодунга удур бачыт үүлгедир. 19[+]Кай, силерниң мага-бодуңар Бургандан хүлээп алганыңар, силерниң араңарда амыдырай берген Ыдыктыг[†] Сүлдениң өргээзи боорун билбезиңер ол бе? Силер ам бодуңарны баш билбес силер! 20[+]Чүге дээрге Бурган силерни улуг өртек-биле садып хостаан. Ынчангаш мага-бодуңар-биле[*] Бурганны алдаржыдыңар!

#### 7


Өг-бүле айтырыы

1«Эр кижи херээжен кижиге дегбес болза эки» деп[*], чагаада бижээн чүүлүңерге хамаарыштыр. 2Ындыг-даа болза, силерниң араңарда самыыраар чорук бо-ла таваржыр болганда, эр кижи бүрүзү бодунуң кадайы-биле, а херээжен кижи бүрүзү бодунуң ашаа-биле чоок харылзаалыг боорундан ойталавазын. 3[+]Ашаа кадайынга хамаарыштыр эр-херээжен хүлээлгени болур-чогууру-биле күүсетсин, а кадайы ашаанга хамаарыштыр хүлээлгезин күүсетсин. 4Чүге дээрге кадай кижиниң мага-бодун ол боду баш билбес, а ашаа баш билир. Ашааның мага-бодун база боду эвес, а кадайы баш билир. 5[+][+]Араңарда чоок харылзаалыг боорундан ойталаваңар, чүгле ийилээ дугуржуп алгаш, мөргүүрү-биле[†] кезек өйде эр-херээжен харылзааларны соксадып болур силер. А ооң соонда база катап чоок харылзаалыг болуңар, оон башка бодуңарны туттунуп шыдавазыңарны ажыглап, эрлик силерни күткүде берип боор. 6[+]Ындыг-даа болза, мен ону айтыышкын эвес, а чөпшээрел хевирлиг кылдыр чугаалап тур мен. 7[+]Бүгү улустуң ол тала-биле меңээ дөмей боорун күзээр ийик мен, ынчалза-даа кижи бүрүзү өскелернии дег эвес ачы-буянныг белекти Бургандан алыр: бирээзиниң – ындыг, а өскезиниң – мындыг боор.

8Кадайланмаан улус болгаш дулгуяктарга хамаарыштыр чугаалаар чүвем бо: олар, мен ышкаш, чааскаан чоруур болза эки. 9[+]Ынчалза-даа боттарын туттунуп шыдавастар болза, күзээшкинден хөлзеп-хайныр орнунга, оларның өгленип алганы дээре.

10[+]А өгленчип алган улуска Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын дамчыдып тур мен: кадайы ашаандан чарылбас ужурлуг. 11[+]А ол ашаандан чарлы-даа берзе, чааскаан чорзун азы ашаа-биле эптежип, катап олуржуп алзын. Ашаа, бодунуң ээлчээнде, кадайындан чарылбас ужурлуг.

12[+]Арткан улуска хамаарыштыр Дээрги-Чаяакчының эвес, а мээң бодалымны чугаалап көрейн: Бурганга бүзүрээн ха-дуңманың[†] бирээзиниң кадайы бүзүревээн херээжен бооп, ашаа-биле чурттаарындан ойталавас болза, ол эр кижи кадайындан чарылбас ужурлуг. 13А ол ышкаш бүзүрээн херээжен кижиниң бүзүревээн ашаа ооң-биле чурттаарындан ойталавас болза, ол херээжен ашаандан чарылбас ужурлуг. 14[+]Чүге дээрге бүзүрээн кадайының салдары-биле бүзүревээн эр кижи Бурганга чоок апарган-дыр, а бүзүрээн ашааның салдары-биле бүзүревээн херээжен кижи Бурганга чоок апарган-дыр. Оон башка ажы-төлүңер арыг эвес[†] тургай-ла, а ам олар Бурганга хамааржыр. 15А бүзүревээн ашааңар азы кадайыңар чарлырын күзей берзе, оларныы-биле болгай аан. Ындыг таварылгада бүзүрээн эр, херээжен ха-дуңма хостуг боор. Ынчалза-даа Бурган[†] силерни[*] эп-найыралдыг амыдыралче кыйгырган. 16[+]Шынап-ла, канчап билир сен, өг-бүлениң херээжен ээзи? Ашааңны камгалаптарың чадавас. Азы канчап билир сен, өг-бүлениң эр ээзи? Кадайыңны камгалаптарың чадавас.

17Ынчаарга чүл? Кижи бүрүзү Дээрги-Бурган-Чаяакчының аңаа доктаадып бергени, ол дээш кыйгырганы чүүлдүң аайы-биле амыдыразын. Бүгү христиан ниитилелдерге[†] «ынчалыңар» деп дужаап тур мен. 18[+]Кыртыжап демдектеттирип алган тургаш, Дээрги-Чаяакчыга кыйгырткан кижи оозун чажырбазын. А кыртыжап демдектеттирбээн тургаш, кыйгырткан кижи ол ёзулалды кылдыртпазын.[*] 19[+]Кыртыжап демдектээринде-даа,[†] кыртыжап демдектетпезинде-даа көңгүс ужур-утка чок. Бурганның айтыышкыннарын сагыыры – кижиге эң чугула чүүл ол-дур! 20Кижи бүрүзү Бурган ону кый дээн үеде турган байдалынга хевээр артып калзын. 21Сени кый дээн үеде кул турган болзуңза, хөлзеп-дүвүреве. (Ынчалза-даа хосталы бээр аргаң бар болза, ону ажыглааны дээре.) 22[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] кый дээн үеде кул турган кижи Ооң мурнунга хостуг боор. А хостуг хамааты тургаш, кыйгырткан кижи ам Христостуң[†] кулу боор. 23[+][+]Бурган силерни улуг өртек-биле садып хостап алган, ындыг болганда, кижилерге кулдар болбаңар. 24Ха-дуңма, кайыңар-даа Бурганның мурнунга кыйгырткан үезинде турган байдалынга хевээр артып калзын.

25[+]Кажан-даа өг-бүле тутпаан улуска хамаарыштыр Дээрги-Чаяакчыдан келген айтыышкын менде чок. Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчының өршээли-биле бүзүрелге[†] төлептиг деп санаткан кижи бооп, бодумнуң чагыг-сүмемни кадайн. 26Амгы түренчиг үелерде кижи амыдыралының байдалын өскертпес болза эки деп бодаар мен. 27Кадайың-биле чурттап турар болзуңза, канчаарыл? Чарылган херээң чок. А бир эвес кадай чок болзуңза, кадай дилеве. 28Ынчалза-даа кадайланып алзыңза, бачыт[†] үүлгеткен болбас сен. А ол ышкаш эр кижи дегбээн арыг кыс ашакка барып алза, ооң база бачыды чок. Ындыг-даа болза, өгленип алган улус амыдыралынга түрегдел көөрүн утпаңар, а мен силерни камнаарын кызар-дыр мен.

29Биригээр чугаалаарга, ха-дуңма, үениң төнчүзү чоокшулап келген-дир. Моон соңгаар кадайлыг улус кадай албаан улус дег болзун. 30[+]Качыгдаан улус боттарын качыгдаваан улус дег алдынзын. Өөрүп-байырлаан улус өөрүп-байырлаваан улус дег болзун. Садып ап турар улус чүзү-даа чок улус дег болзун. 31[+]Бо делегейниң ажыл-херектеринче дүлнү берген улус оларны кылбайн турар улус дег болзун. Чүге дээрге бо делегей амгы үеде бар хевири-биле эстип-хайлы бээр.

32[+]Кандыг-даа сагыш човаашкыннар силерни шүүдетпес боорун күзеп тур мен. Кадайланмаан кижи Дээрги-Чаяакчының ажыл-херектери дээш база Ооң күзелин хандырар дээш сагыш човаар. 33А кадайлыг кижи хүн бүрүнүң амыдыралы дээш, кадайының күзелин хандырар дээш сагыш човаар. 34Ооң сонуургал-чүткүлдери чөрүшкек боор[*]. Ашаа чок херээжен азы эр кижи дегбээн арыг кыс, бодунуң мага-боду болгаш сагыш-сеткили-биле Бурганга бүрүнү-биле бердинер дээш, Дээрги-Чаяакчының ажыл-херээн бодаар, а ашактыг херээжен хүн бүрүнүң амыдыралы дээш база ашааның күзелин хандырар дээш сагыш човаар. 35Силерни кандыг-бир чүүлдерге кызагдаар дээш эвес, а бодуңарга ажыктыг болзун дээш; өскээр чардыкпайн, Дээрги-Чаяакчыга бүрүнү-биле бердинип, шаптык чокка бараан болзуннар дээш, мен мону чугаалап тур мен.

36Силерниң кайы-бирээңер бодунуң назы четкен уруунуң чааскаан чурттап чорууру дээш буруулуг мен деп саназа база ону өглеп каары херек болза, бодунуң күзелин ёзугаар кылзын. Ол кижи уруун өглеп кагзын, ол чорук бачыттыг эвес боор. 37А бодунуң чүрээнде чайгылыш чок шиитпир хүлээп алган, түрегделге туттурбаан, бодун туттунуп шыдаар харыктыг база бодунуң уруун арыг хевээр кадагалап аар деп чүрээнде шиитпирлээн кижи бар болза, ооң кылып турары эки. 38[+]Ынчангаш уруун ашакка берип турар аданың кылып турары шын, а бербейн турар аданың кылып турары оон-даа эки[*].

39[+]Ашаа дириг чорда, херээжен кижи ооң-биле тудуш харылзаалыг боор, ынчалза-даа ашаа чок апаар болза, күзээн кижизинге барып ап боор. Чүгле ол кижи Дээрги-Чаяакчыга бүзүрээр болзун. 40Ындыг-даа болза, мен бодаарымга (а Бурганның Сүлдези[†] база мээң-биле кады ышкажыл), дулгуяк хевээр артары аңаа улам амыр-чыргалдыг боор.

#### 8


Дүрзү-бурганнарга өргээн чем дугайында

1[+][+]Дүрзү-бурганнарга[†] өргүп салган чем дугайында бижээниңерге хамаарыштыр.[*] «Бистиң шуптувуста билиг барын билир бис». Ол шын болбайн канчаар, ынчалза-даа билиг улусту адыыргак кылып каар, а ынакшыл быжыктырып турар. 2[+]Бир-ле чүүлдү билир мен деп бодаар кижи херек кырында чүнү-даа болур-чогууру-биле билбес. 3[+]Ынчалза-даа Бурганга ынак кижи Аңаа билдингир апарган-дыр.

4[+]Ынчангаш дүрзү-бурганнарга өргүп салган чемге хамаарыштыр: «Билир чүүлүвүс мындыг: бо делегейде дүрзү-бурган – көңгүс чүү-даа эвес база чүгле чаңгыс Бургандан өске кандыг-даа бурган чок. 5Дээрде азы черде бурган деп адаткан чүүлдер бар-ла харын (шынап-ла, эңдерик хөй „бурганнар“ болгаш „дээргилер“ бар болбазыкпе). 6[+][+]А бисте чүгле бүгү чаяалганың эге-дөзү, амыдыралывыстың эчис сорулгазы боор чаңгыс Бурган[†] Ада болгаш бүгү чаяалганың Ону дамчыштыр бар апарганы, Ону дамчыштыр амыдырап чоруурувус чаңгыс Дээрги Иисус[†] Христос[†] олар бар»[*].

7[+]Ынчалза-даа улустуң шуптузунда шак ындыг билиг чок. Чамдык улус чоокка чедир-ле дүрзү-бурганнарга өргүлге салган чем чип, оларга мөгейиг дугайында бодап чаңчыккан. Ындыг улустуң арын-нүүрү ам-даа быжыкпаан болгаш, өргүлге салган аъш-чем оларны бужартадыптар.

8[+]«А аъш-чем бисти Бурганче чоокшуладып шыдавас. Кандыг-бир чемни чивес-даа болзувусса, биске багай болбас, ону чиир-даа болзувусса, дөмей-ле биске эки апарбас*».

9Чүгле оваарнып көрүңер: силерниң хостуу-биле чемненириңер бүзүрели[†] быжыкпаан улусту бачытче күткүде бербезин. 10[+][+]Ам-даа чегей билиглиг, быжыкпаан кижи шыырак билиглиг сээң дүрзү-бурганга мөгеер черде өргүлге салган аъш-чем чип орарыңны көрүп кагза, ол кижи дүрзү-бурганга өргээн эътти чий бээр кылдыр ооң арын-нүүрүн «быжыктырып» шыдааның ол боор бе? 11[+]Силерден кошкак дуңмаңны – Христостуң ол дээш өлгени кижини силерниң билииңер өлүмге чедире бээри ол-дур. 12Ооң быжыкпаан арын-нүүрүн балыглааныңар-биле бүзүрээн ха-дуңмаңарга[†] удур бачыт[†] үүлгеткеш, Христоска удур бачыт үүлгедип турарыңар ол-дур. 13[+]Ынчангаш аъш-чем мээң бүзүрээн ха-дуңмамны бачытче күткүдүп турар болза, ону бачытче киирбес дээш, моон соңгаар кажан-даа эът чивес мен.

#### 9


Павелдиң бодунуң эргелерин ажыглавааны

1[+][+]Мени көрүңер даан. Хостуг эвес-тир мен бе? Элчин[†] эвес-тир мен бе? Дээргивис Иисусту көрген эвес ийик мен бе? Дээрги-Чаяакчы[†]-биле эвилелдиг амыдыралыңар – мээң ажыл-херектеримниң үре-түңнели эвес ийикпе? 2Өске улуска элчин эвес-даа болзумза, чүү-кандыг-даа болза, силерге элчин мен. Боттарыңарның-на Дээрги-Чаяакчы-биле эвилелдиг амыдыралыңар – элчин боорумнуң бадыткалы ол-дур.

3Мээң херээмни сайгарыксап турар улуска удур камгаланыр чүүлүм бо-дур. 4[+]Аъш-чем чиир, суксун ижер эргевис чок бе? 5[+][+]Азы өске элчиннер ышкаш, чижээ, Дээрги Иисустуң дуңмалары[*] база Кифа Пётр ышкаш, Бурганга бүзүрээн кадайлыг бооп, ону эдертип алгаш чоруур эргевис чок бе? 6[+]Азы чүгле Варнава биле мен хүн бүрүнүң амыдыралынга херектиг чүүлдерни боттарывыс ажылдап алыр ужурлуг бис бе? 7[+][+]Боду бодун азыравышаан, албан-хүлээлге эрттирер шериг кижи кажан турганыл? Шөлге виноград[†] тарааш, ооң чимизин чиир эрге чок кижи кымыл? Азы кодан хойну кадарып тургаш, ооң сүдүн ишпес кым барыл? 8Мен мону чүгле хамык чүүлдерже кижиниң көөр аайы-биле көргеш, чугаалап турарым ол бе? Ыдыктыг хоойлу[†] база ындыг уткалыг чугаалап турар эвес чүве бе? 9[+]Моисейниң[†] хоойлузунда мынча деп бижээн ийик чоп: «Тараа бастырып турар шарыга хээрик кедирбе». Кай, Бурган[†] бо таварылгада чүгле шарылар дээш сагыш човап турар бе? 10[+][+]Ол бистиң дугайывыста чугаалап турар эвес чүве бе?

Ийе, бисти бодааш, ынчаар бижээн-дир! Тарааны тарып-даа турар кижи дүжүт ажаап алыр идегел-биле тарыыр ужурлуг, а бастырып-даа турар кижиге база «Үлүүм алыр мен» деп идегел турар ужурлуг. 11[+]Бис Сүлдеге[†] хамааржыр үрезинни араңарга тарып каан-дыр бис, ынчангаш чер кырынга хереглээр кежиктерни база араңардан чыып алзывысса, силерден ындыг хөйнү негеп турарывыс ол бе? 12Силерден деткимче алыр эрге өске улуста бар болза, бисте оон артык эрге бар эвес чүве бе?

Ындыг-даа болза, бис ол эргевисти ажыглавадывыс. Харын Христос[†] дугайында Буянныг Медээниң[†] тараарынга кандыг-даа шаптык катпас дээш, бүгү аар-бергелерни шыдажып эртип тур бис.

13[+]Бурганның өргээзинде бараан бооп турар улус аъш-чем-биле ол өргээден хандыртынып турарын таанда-ла билбес силер бе? Өргүл салыр бедигээш[†] чанынга бараан бооп турар улус база өргүлге салган чемден үлүг алыр эргелиин таанда-ла билбес силер бе? 14[+]База-ла шак ынчаар, Буянныг Медээни суртаалдап турар улус амыдыралынга херектиг чүүлдерни ол суртаалдары дээш алыр кылдыр Дээрги-Чаяакчы доктаадып каан.

15[+]Ынчалза-даа мен ол эргелерниң кайызын-даа ажыглавадым, мону бижиирде, меңээ шак ындыг деткимче көргүссүн деп-даа бодавадым. Мээң чоргаараар чөптүг чылдаамны узуткаар арганы кандыг-бир кижиге бээр орнунга, меңээ өлү бээри дээре. 16[+]Буянныг Медээни суртаалдап турар болзумза, менде чоргаараар чылдак чок, чүге дээрге ол – мээң дорт хүлээлгем-дир. Бир эвес Буянныг Медээни суртаалдавайн барзымза, бодум шорум-дур! 17[+]Буянныг Медээни эки турам-биле суртаалдап эгелээн болзумза, шаңналга төлептиг боор ийик мен. А эки турам-биле суртаалдавайн турар болзумза, анаа-ла Бурганның даалгазын күүседип турарым ол-дур. 18[+]Ынчаарга чүү дээш шаңналым алыр мен? Буянныг Медээни суртаалдап тура, суртаалчының артык эргелерин ажыглавайн, ону улустан төлевир чокка кылып турарым дээш алыр мен.


«Бодумну бүгү улуска кулданыгже хүлээдипкен мен»

19[+]Мен бүгү улустан хостуг, олардан хамаарышпас-даа болзумза, оларның хөй кезиин Христосче ээлдирер дээш, бодумну бүгү улуска кулданыгже хүлээдипкен мен. 20[+]Иудейлерни[†] ээлдирип алыр дээш, мен оларга хамаарыштыр иудей ышкаш апардым. Ыдыктыг хоойлуну хүлээп көөр улусту ээлдирип алыр дээш, мен оларга хамаарыштыр ыдыктыг хоойлуга башкарткан кижи ышкаш апардым. (Ынчалза-даа бодумну ыдыктыг хоойлунуң кулу деп санавас мен.) 21[+]А ыдыктыг хоойлуну сагывас улусту Христосче ээлдирип алыр дээш, мен оларга хамаарыштыр ыдыктыг хоойлуну сагывас кижи ышкаш апардым. (Шынап-ла Бурганның хоойлузундан хостуг эвес мен, Христостуң хоойлузунга башкартып чоруурум ол.) 22[+][+]Кошкак улусту база ээлдирип алыр дээш, мен оларга хамаарыштыр кошкак кижи ышкаш апардым. Оода-ла чамдык улусту камгалап алыр дээш, кандыг-даа улуска хамаарыштыр дыка чоок кижи апардым. 23Буянныг Медээниң аазааны шаңналдан бодумнуң үлүүм алырын бодап, ол бүгүнү ындыг сорулга-биле кылып чор мен.

24[+]Маргылдаа шөлүнге чаржып маңнашкан хөй кижиниң чүгле чаңгызы тиилекчиниң шаңналын алырын билбес эвес-ле болгай силер? Ындыг болганда, тиилелге дээш маңнаңар. 25[+]Маргылдааларга киржир кижи бүрүзү шыңгыы белеткел эртер. Тиилээни дээш олар дораан оңа бээр шаңнал алыр, а бис – мөңгеде оңмас шаңналче чүткүүр бис! 26Ынчангаш мен база эчис сорулгазы чок кижи дег, анаа-ла хей чүгүрбейн чор мен; агаар шашкылаар дээн кижи дег, анаа-ла хей чогушпайн чор мен. 27Харын өске улуска суртаалдап тура, бодум шаңналга төлеп чок болбас дээш, мага-бодумну «чула шаап», ону бодумга чагыртып чор мен.

#### 10


Дүрзү-бурганга мөгееринге удур кичээндириг

1Ха-дуңма,[†] ада-өгбевистиң шуптузунуң булут адаанга турганын, оларның далай өттүр кеже бергенин эки билип ап көрүңер.[*] 2Олар шупту Моисейге[†] башкартып, булутче база далайже суктурганнар. 3Олар шупту чаңгыс-ла ол, Сүлде[†] хайырлаан чемни чип,[*] 4чаңгыс-ла ол, Сүлде хайырлаан суксунну ижип турганнар. Ол улус Сүлдеге башкарткан Хаядан аккан суксун ишкен, а оларны үдеп чораан ол Хая[*] – Христос[†] болган. 5[+]Ынчалза-даа оларның хөй кезии Бурганның сеткилинге кирбейн баргаш, ээн ховуга узуткаттырып кааннар.

6[+]А ол бүгү, ада-өгбевистиң бир шагда күзей бергени дег, бачыттыг чүүлдерни күзевезивис дээш, биске үлегер-чижек болган. 7[+]Чамдык ада-өгбевис ышкаш, дүрзү-бурганнарга[†] мөгейбеңер. Бижилгеде мынчаар бижээн-не болгай: «Улус-чон ижип-чиири-биле олуруп алган, а ооң соонда самнап-хөглеп эгелээн». 8[+]Оларның чамдыызы ышкаш, самыыралга алыспаалы. Ынчап тургаш, олардан 23 000 кижи чаңгыс хүн дургузунда кырлып калды чоп. 9[+][+]Оларның чамдыызы ышкаш, Христостуң шыдамыын шеневээли. Ынчаар кылгаш, олар чыланнарга шактырып өлдүлер чоп. 10[+]Оларның чамдыызы ышкаш, хомудап турбаңар. Ынчанган дээш, дээрниң хыдыкчы төлээзи оларны узуткап кагды чоп.

11[+]Биске үлегер-чижек болзун дээш, ол бүгү чүүлдер ада-өгбевис-биле болган, биске сагындырыг болзун дээш, ол бүгүнү бижип каан. Үелерниң төнчүзүнде чурттап турар болгай бис. 12[+]Ынчангаш ийи бут кырында быжыг турар мен деп бодаар кижи, тайып ушпас дээш, кичээнзин. 13[+][+]Силерни тавараан күткүлге – өске чүү-даа эвес, а кижи шаа-биле күткүлге-дир. Бурган[†] аазаан сөзүнге шынчы. Ол кажан-даа силерге күш чедер шааңардан ажа бээр күткүлге эртерин чөпшээревес, а күткүлге таварышса-даа, ону шыдажып эртсиннер дээш, канчап адырлырын база силерге айтып бээр.

14[+]Ынчангаш, ханы ынак эш-өөрүм, дүрзү-бурганнарга мөгееринден ойлап-дезиңер! 15Угаан-сарыылдыг улуска дег, силерге чугаалап тур мен. Чугаалаан чүвемни угаап көрүңер. 16[+]Бурганга ол дээш өөрүп четтиреривис ачы-буянныг дашка Христостуң ханы-биле бистиң тудуш харылзаавысты көргүспейн турар бе? А үзе тыртып турар хлевивис Христостуң мага-боду-биле бистиң тудуш харылзаавысты көргүспейн турар бе? 17[+]Хлеб чүгле чаңгыс, а бис, чеже-даа хөй болзувусса, чаңгыс мага-ботту тургузуп турар бис, чүге дээрге шуптувус чаңгыс-ла ол хлебти үлежип турар бис.

18[+]Израиль[†] чонче көрүңер даан: өргүлге салган аъш-чем чип турар бүгү улус өргүл салыр бедигээштиң[†] хамааржыры Бурган-биле тудуш харылзаалыг эвес чүве бе? 19[+]Кандыг уткалыг чугаалап турарым ол? Дүрзү-бурган боду азы дүрзү-бурганга салган өргүл аъш-чеми кандыг-бир ужур-уткалыг деп турарым ол бе? 20[+]Чок! Өске чоннар улузу[†] өргүл салганда, Бурганга эвес, а буктарга[†] салырын чугаалап тур мен. А силерниң буктар-биле харылзаалыг бооруңарны күзевес-тир мен. 21[+]Дээрги Иисустуң дашказындан ижип тургаш, буктарның дашказындан база ижип шыдавас силер; Дээрги Иисуска тураскааткан чемни чип тургаш, буктарга тураскааткан чемни ооң-биле кады чип шыдавас силер. 22[+][+]Азы чүл? Дээрги-Чаяакчының хүннээчел сагыжын оттурар дээн бис бе? Таанда-ла Оон күштүг бис бе?


Кымга-даа моондак тургуспаңар

23[+]«Бүгү чүвени чөпшээрээн» деп болур силер, ынчалза-даа бүгү чүве ажыктыг болбас. «Бүгү чүвени чөпшээрээн», ынчалза-даа бүгү чүве быжыглал болбас. 24[+]Кым-даа бодунуң ажык-дүжүүн сүрбезин, а өске улустуң ажык-дүжүү дээш сагыш човазын. 25[+]Базаарда садып турар кандыг-даа эътти, кайыын келгенин истевейн, чип алыңар.[*] Арын-нүүрүңер чүден-даа ойталавазын. 26[+]Чер-делегей болгаш ону долуп чурттааннар Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр болгай. 27[+]Силерни Бурганга бүзүревээн кижи бажыңынче чалаарга, «баар-дыр» деп шиитпирлезиңерзе, мурнуңарга салган аъш-чемни, кайыын келгенин айтырбайн, чип алыңар. Арын-нүүрүңер чүден-даа ойталавазын. 28А бир эвес кандыг-бир кижи силерге: «Ол эътти өргүл кылдыр салган-дыр» – дээр болза, силерге ону чугаалаан кижи дээш, арын-нүүр дээш чивеңер. 29Силерниң эвес, а ол кижиниң арын-нүүрүн бодааш, «арын-нүүр» деп турарым ол. Чүге дээрге мээң хосталгам өске кижиниң арын-нүүрүнүң шииткели-биле канчап кызагдаттырарыл? 30[+]Бир эвес мен аъш-чемни Бурганга өөрүп четтириишкин-биле хүлээп ап турар болзумза, ол аъш-чем дээш мени чүге буруу шаварыл?

31[+]Ындыг болганда, ижип-даа, чип-даа азы өске кандыг-даа херек кылып турзуңарза, ол бүгүнү Бурганның алдар-хүндүзү дээш кылып чоруңар. 32[+]Иудейлерге-даа,[†] өске чоннар улузунга-даа, христиан ниитилелге-даа[†] моондак тургуспаңар. 33[+][+]Меңээ – кандыг-даа улуска кайы-даа талазы-биле таарымчалыг боорун кызып чоруур кижиге – дөмей болуңар. Ам-даа хөй улус камгалалды[†] алзын дээш, бодумга ажык-дүжүк харавайн, оларның ажык-дүжүүн бодап чоруур болгай мен.

#### 11

1[+]Христостуң[†] үлегер-чижээн эдерип чоруурум дег, мени өттүнүп көрүңер.


Бурганны алдаржыдып тура, кижиниң бажын шывар-шыппазы

2Мени сактып артканыңар дээш база силерге дамчытканым өөредигни олчаан эдерип чорууруңар дээш силерни мактап каайн. 3[+][+][+]Ынчалза-даа мону билип аарыңарны күзеп тур мен: эр кижи бүрүзүнге Христос «баш» боор, херээжен кижиге – эр кижи «баш» боор, а Христоска – Бурган[†] «баш» боор. 4Ынчангаш бажын шып алгаш, мөргүүр азы өттүр билип медеглээр эр кижи бүрүзү «бажын» бак атка киирер. 5[+]А бажын шып албайн, мөргүүр азы өттүр билип медеглээр херээжен кижи бүрүзү бодунуң «бажын» бак атка киирер. Ол бажын тазарты чүлүп алган херээженге дөмей. 6[+]Херээжен кижи бажын шывар хөңнү чок болза, шуут дөңгүр баштыг-даа боору аңаа хамаанчок. А херээжен кижиге бажын таартыры азы дөңгүрертирери бужар чорук боор төлээде, ол бажын шып алзын.[*]

7[+]Эр кижи бажын шыппас ужурлуг, чүге дээрге ол – Бурганның овур-хевири болгаш, Ону алдаржыдып турар-дыр. А херээжен кижи – эр кижини алдаржыдып турар. 8[+]Херээжен кижиден эр кижи эвес, а эр кижиден херээжен кижи тывылган. 9[+] Эр кижи херээжен кижиге ачы-дузалыг кылдыр чаяаттынмаан, харын херээжен кижини эр кижиге ачы-дузалыг кылдыр чаяап каан. 10Ындыг болганы дээш база дээрниң төлээлери дээш, херээжен кижи бажын шып алган чоруур ужурлуг[*]. 11[+]Ындыг-даа болза, Дээрги-Чаяакчыга башкарты бергенде, эр кижиге хамаарышпас херээжен-даа, херээжен кижиге хамаарышпас эр-даа турбас. 12Харын херээжен кижиниң эр кижиден тывылганы дег, эр кижи база херээжен кижиден төрүттүнер, а бүгү улус Бургандан чаяаттынган.

13Боттарыңар бодап-даа көрүңер даан, бажын шып албаан херээжен кижи Бурганга мөргүүр болза, ужурга тааржыр бе? 14Эр кижи узун баш дүгү өстүрер болза, ооң ат-алдары баксыраарын ёзу-чурум силерге өөретпейн турар бе? 15[+]А херээжен кижиге бажының дүгү узун боору – ат-алдар-дыр, чүге дээрге узун баш дүгүн чайгаар бүткен шывыг кылдыр аңаа берген-дир. 16Чамдык улус бо айтырыг талазы-биле маргыжыксай бээри чадапчок, ындыг-даа болза, бисте-даа, Бурганга бүзүрээннер ниитилелдеринде-даа ындыг чаңчылдан өске чаңчыл чок.


Дээрги-Чаяакчының кежээки чемин шын эвес ажыглаары

17Оон ыңай чугаалаар бодаан чүүлүмге силерни мактапкы дег чүм-даа чогул, чүге дээрге силерниң чыыштарыңарга ажыктыг эвес, а хоралыг тала чая база бээр-дир. 18[+]Хамыктың мурнунда, христиан ниитилел[†] бооп, чыглып кээриңерге, араңарга аңгылажыышкын турар дээр-дир, ол чугааларның кезик-чамдыызынга бүзүрээр-дир мен. 19[+]Чугаажок, силерниң араңарга аңгыланчыр чорук турбайн канчаар. Бурганга шылгаттырган улус ынчан силерниң араңарга илдең апаар. 20Ынчаарга шупту кады чыглып-даа турзуңарза, ол чыыжыңарны «Дээрги-Чаяакчының кежээки чеми»[†] деп черле болбас-тыр. 21Чүге дээрге кижи бүрүзү бодунуң эккелген кежээки чемин чип кириптер,[*] түңнелинде чамдыыңар аштап артар, а өскелериңер эзиртир ижип алган боор-дур. 22[+]Ижип-чиир дээр болзуңарза, бажыңнарыңар чок чүве бе? Азы Бурганга бүзүрээннер ниитилелин херекке албайн, ядыы-түреңги улусту куду көрүп тур силер бе? Ол дээш силерге чүү дээйн? Мактаар мен бе? Чок, мактавас мен!

23[+]Силерге дамчыдып бергеним өөредигни мен бодум Дээрги-Чаяакчыдан алган болгай мен: Дээрги Иисус[†] Ону садыпкан дүне хлебти тудуп алгаш, 24[+]Бурганга өөрүп четтирген соонда, ону үзе тырткаш, мынча дээн болгай: «Бо дээрге силер дээш берип турарым Мээң мага-бодум-дур. Ону Меңээ тураскаал кылдыр ынчаар кылып чоруңар». 25[+]А кежээки чем соонда дашканы база көдүргеш, мынча дээн болгай: «Бо дашка дээрге Мээң ханым-биле чардынар чаа чагыг-керээ-дир.[†] Ону ижип турар саныңарда-ла, Меңээ тураскаал кылдыр ынчаар кылып чоруңар». 26Бо хлебти чип база бо дашканы чооглап турар саныңарда-ла, Дээрги Иисус ээп келбээн шаанда, Ооң өлүмүн медеглеп турарыңар ол-дур.

27[+]Ынчангаш бодун төлептии-биле алдынмайн, ол хлебти чип турар азы Дээргиниң дашказындан чооглап турар кижи Дээргиниң мага-боду болгаш ханынга удур бачыт[†] үүлгеткен дээш буруулуг боор. 28Кижи бүрүзү бодун баштай шүгдүнүп алзын, ол ынчан хлебти чип, дашканы чооглап боор. 29[+] Бир эвес силерниң кайы-бирээңер Дээргиниң мага-боду деп чүл ол дээрзин билбейн турар болза, ол ижип-чип тура, бодун шииткелге онаар. 30Ол чылдагаан-биле силерниң араңарда шыдал-шинек чок, аарыг улус хөй бооп турар база эвээш эвес улус өлү бергилээн. 31А бир эвес боттарывысты шүгдүнгеш, шииткей көрүп турган болзувусса, ол шииткелге онаашпас ийик бис. 32[+] Дээрги-Чаяакчы[†] бисти ам шиидип, кезедип тура, бүгү бо делегей-биле кады бисти кезээ-мөңгеде шиитпес дээш, кижизидип турары ол.

33Ынчангаш, ха-дуңма,[†] кады чемненири-биле чыылганыңарда, бот-боттарыңарны хүндүлелдиг манап алыңар. 34Кайы-бирээңер аш болза, ол кижи бажыңынга чемненип алзын, оон башка Дээрги-Чаяакчының шииткели чыыжыңарга дүжер. Арткан херектерни силерге чеде бергеш, сайгарып, чурумчудар мен.

#### 12


Ыдыктыг Сүлдениң ачы-буянныг белектери

1[+]Ха-дуңма,[†] а ам Сүлдениң[†] хайырлааны ачы-буянныг белектерге хамаарыштыр. Оларның дугайында чүве билбес бооруңарны күзевейн тур мен. 2[+]Христоска[†] бүзүревейн туруңарда, силер шын оруктан астыктырдып, үнү чок дүрзү-бурганнарга[†] бараан болуп чорааныңарны билир силер. 3[+]Ынчангаш силерге тайылбырлап тур мен: Бурганның Сүлдезиниң башкарылгазы-биле чугаалап турар кандыг-даа кижи «Иисуска каргыш четсин» деп шыдавас, а Ыдыктыг[†] Сүлдеге башкартпаан кым-даа: «Иисус[†] – Дээргим-дир» – деп чугаалап шыдавас.

4[+][+]Ачы-буянныг белектер янзы-бүрү боор, а оларны хайырлап турар Сүлде чаңгыс. 5[+]Бараан болуушкуннары янзы-бүрү боор, а оларны берген Дээрги-Чаяакчы[†] чаңгыс. 6[+]Бурганның улуска салдарының дээжи янзы-бүрү-даа болза, бүгү чүүлдү шупту улуска болдуруп турар Бурган[†] – чаңгыс. 7Сүлдениң күжүнүң кижи бүрүзүнге илерээшкини бүгү ниитилелге ажык-дузалыг боор. 8Сүлде бир кижиге мерген угаанның сөзүн хайырлаар, а өске кижиге ол-ла Сүлде билигниң сөзүн хайырлаар. 9[+]Ол-ла Сүлде база бир кижиге – онзагай бүзүрелди,[†] а өске кижиге – аарыг улус экиртир арганы белек кылдыр хайырлаар. 10[+]Ол-ла Сүлде бир кижиге – кайгамчык чүүлдер кылыр күштү, а өскезинге – өттүр билип медеглээр күштү хайырлаар. База бир кижиге – Сүлдеден келген күштү Сүлдеден келбээнинден ылгап билир арганы хайырлаар. Бир кижиге – янзы-бүрү билдинмес дылдарга чугаалаарын, а өскезинге – ол дылдарны билип, тайылбырлаарын хайырлаар. 11А бо бүгүнү чаңгыс-ла ол Сүлде болдуруп, Бодунуң херек деп көргенин ёзугаар кижи бүрүзүнге тус-тузунда берип турар.


Янзы-бүрү кезектерниң чаңгыс тудуш харылзаалыы

12[+]Кижиниң мага-боду чаңгыс-даа болза, хөй кезектерден бүткен боор. Олар чеже-даа хөй болза, каттышкаш, чаңгыс мага-ботту тургузары дег, Христос-биле харылзаавыс база шак ындыг боор. 13[+]Иудейлер[†] азы өске чоннар улузу-даа,[†] кулдар азы хостуг улус-даа, шуптувус чаңгыс мага-бот болур дээш, чаңгыс Сүлдеже суктурган бис. Шуптувус чаңгыс-ла ол Сүлдеден «ижип алган бис».

14Кижиниң мага-боду чаңгыс эвес, а хөй кезектерден бүткен боор. 15Бут хенертен: «Хол эвес болганымда, мага-ботка хамаарышпас мен» – дээр-даа болза, ол мага-ботка хамаарышпас апарбас-ла болгай, ындыг аа? 16Ол ышкаш кулак хенертен: «Карак эвес болганымда, мага-ботка хамаарышпас мен» – дээр-даа болза, ол мага-ботка хамаарышпас апарбас-ла болгай, ындыг аа? 17Бүгү мага-бот чүгле карактан бүткен турган болза, чүнүң-биле дыңнаарыл? Бүгү мага-бот чүгле кулактан бүткен турган болза, чүнүң-биле чыт чыттаарыл? 18Херек кырында Бурган мага-боттуң кезек бүрүзүнге ооң хүлээлгезин Бодунуң күзээн аайы-биле айтып каан. 19А бүгү кезектер чаңгыс аай дөмей турган болза, мага-бот канчап бар боорул? 20Херек кырында кезектер хөй, а олар шупту чаңгыс мага-бот боор.

21Карак холга: «Меңээ херээң чок!» – деп шыдавас. Азы ол ышкаш баш буттарга: «Меңээ херээңер чок!» – деп шыдавас. 22Харын мага-боттуң кошкак деп бодаарывыс кезектери херек кырында эргежок чугула боор. 23Мага-боттуң ындыг-ла хүндүлүг эвес деп санаарывыс кезектерин эң улуг сагыш човаашкын-биле эдилээр болгай бис. 24Мага-боттуң көрүштүг эвес деп санаттырар кезектерин кызып шып алыр бис, а көрүштүг кезектерни шыпкан херээ чок. Ынчалза-даа Бурган мага-ботту тургузуп тура, ооң эң кошкак кезектеринче сагыш човаашкын улуг боор кылдыр тургузуп каан. 25Мага-ботка аңгыланыышкын турбазын дээш, а ооң хамык кезектери бот-боттарынга бир дөмей сагыш човаашкын көргүссүн дээш, Ол ынчалдыр кылган. 26[+]Мага-боттуң бир кезээ хинчектенир болза, өске кезектери база ооң-биле деңге хинчектенир; бир кезээ алдар-хүндү көөр болза, өске кезектери база ооң-биле деңге өөрүп-байырлаар.

27[+]Ынчангаш силер – Христостуң мага-боду силер, а кижи бүрүзү тус-тузунда Ооң мага-бодунуң кезээ боор. 28[+][+]А Бурган христиан ниитилелге[†] чамдык улусту: биргилерин – элчиннер,[†] ийигилерин – медээчилер,[†] үшкүлерин – башкылар кылдыр салып каан. Оон аңгыда Ол бир чамдык улуска кайгамчык чүүлдер кылыр күштү, өскелерге – аарыг улус экиртир, ачы-дуза чедирер, удуртуп-башкарар база янзы-бүрү билдинмес дылдарга чугаалаар арганы хайырлаан. 29Шупту улус элчиннер боор бе? Шупту улус медээчилер боор бе? Шупту улус башкылар боор бе? Шупту улус кайгамчык чүүлдер кылыр бе? 30Шупту улус аарыг кижилер экиртир арганы белек кылдыр алыр бе? Шупту улус билдинмес дылдарга чугаалап шыдаар бе? Шупту улус ол дылдарны билип, тайылбырлап шыдаар бе? 31[+]Ындыг-даа болза, эң чугула ачы-буянныг белектерже чүткүңер. А ам силерге оон-даа тергиин эки орукту айтып берейн.

#### 13


Ынакшыл

1Бир эвес мен кижилерниң, харын дээрниң төлээлериниң-даа дылдарынга чугаалап билир тургаш, өске улуска ынак эвес болзумза, ажыы чок өткүт дааш-шимээн үндүреринге өйлешкеним ол-дур. 2[+][+]Өттүр билип медеглээр арга менде бар-даа болза, бүгү чажыттарны билир-даа болзумза; бүгү билиглерни меңээ берген-даа болза, ол ышкаш дагларны шимчедиптер бүзүрел[†] менде бар-даа болза, а ынакшылым чок болза, мен чүү-даа эвес-тир мен. 3Менде бар хамык эт-хөреңгини ядыыларга үлеп бээр база мага-бодумну, алдаржыыр дээш[*], өлүртүр кылдыр бериптер-даа болзумза, а ынакшылым чок боор болза, ол бүгү меңээ кандыг-даа ажык-дуза эккелбес.

4Ынакшыл шыдамык-даа, буянныг-даа. Ол адааргаачал, мактаныычал, адыыргак эвес. 5Ол дүктүг арынныг болбас, бодунга ажык сүрбес, хорадаачал эвес база хомудал шыгжап чорбас. 6Ынакшыл бузут дээш өөрбес, а алыс шын-биле деңге өөрүүр. 7Ол чүү-даа чүвени шыдажып эртер. Ооң бүзүрели, идегели, шыдамык чоруу кажан кезээде хевээр артар.

8Өттүр билген медеглелдер чиде бээр, билдинмес дылдарга чугаалаар арга төне бээр, билигниң херээ чок апаар, а ынакшыл кажан-даа төнүп читпес. 9Чүге дээрге бистиң билиивис долу эвес, өттүр билип медеглээривис база долу эвес. 10А бүрүн долу чүүл чедип кээрге, долу эвес чүүлдер чиде бээр. 11[+]Чаш уруг турар шаамда, чаш уруг дег чугаалап, чаш уруг дег угаап-бодап турган мен. А чедишкен улуг кижи апаргаш, чаш уругларзыг бүгү чүүлдү соомда каапкан мен. 12[+][+]Ам бис бүгү чүвени бүлүргей көрүнчүкте[*] дүрзүнү дег көрүп турар бис, а ынчан чиге көөр апаар бис. Ам мээң билиим долу эвес-тир, а ынчан, Бурганның мени билири дег, мээң билиим база сайзыраңгай апаар.

13Ынчаарга ам кезээ шагда артып каар үш чүүл: бүзүрел, идегел, ынакшыл бар. Ынчаарга оларның эң чугулазы – ынакшыл.

#### 14


Сүлдениң ачы-буянныг белектерин шын ажыглаары

1[+][+]Ынакшылдың соон истеңер, Сүлдениң[†] хайырлааны ачы-буянныг белектерже, ылаңгыя өттүр билип медеглээр аргаже, база чүткүңер. 2Билдинмес дылга чугаалап турар кижи улуска эвес, а Бурганга чугаалаар болгай: ол кижи Сүлдениң күжү-биле чажыт чүүлдер чугаалаарга, ону билип шыдаар кижи тывылбас-тыр. 3А өттүр билип медеглеп турар кижи улусту быжыктырып, оларны сорук киирип, аргалап чугаалажыр. 4Билдинмес дылга чугаалап турар кижи чүгле бодун быжыктырар. А өттүр билип медеглеп турар кижи христиан ниитилелди[†] быжыктырар. 5[+]Билдинмес дылдарга шуптуңар чугаалап турган болза, эки-ле ийик, ынчалза-даа өттүр билип медеглеп турган болзуңарза, оон-даа эки! Билдинмес дылдарга чугаалаар кижиниң чугаазы тайылбырлаттына бергеш, бүгү христиан ниитилелдиң быжыгарынга ажыктыг боор таварылгалардан аңгыда, өттүр билип медеглээр кижи оон өрү деңнелге турар.

6Ха-дуңма,[†] мен силерге чедип келгеш, билдинмес дылдарга чугаалап эгелээн дижик мен. Силерге ажыдыышкын[†] дамчытпас, кандыг-даа билиг бербес, чүнү-даа өттүр билип медеглевес база чүү-даа чүвеге сургавас боор-дур мен. Ындыг болза, менден алыр ажык-дузаңар кайыл? 7Чижек кылдыр амылыг эвес хөгжүм херекселдерин: лимби азы чадаганны ап көрээли. Бир эвес бедик азы чавыс үннерни хөгжүм херексели ылгавас болза, лимби азы чадаган кандыг хөөннүг аялга ойнап турарын канчап билип аарыл? 8[+]Ол ышкаш дайынчы трубазы тодаргай эвес үн этсир болза, чаа-дайынче үнер дээш, кым белеткенирил? 9Силер-биле база шак ындыг боор: дылыңар утказы билдинмес сөстер эдер болза, чүнү чугаалааныңарны улус канчап билип аарыл? Салгын-хатче сөстер чашканнаан дег боор-дур силер. 10Делегей кырында чеже хөй дыл бар деп! Олар шуптузу тодаргай уткалыг үннер ажыглаар. 11Ынчалза-даа ол үннерниң утказын билбес болзумза, өске дылга чугаалап турар кижиге даштыкы кижи дег боор мен, а чугаалап турар кижи меңээ база даштыкы кижи дег боор. 12Силер-биле база шак ындыг боор: Сүлдениң күжүнүң илерээшкиннеринче чүткүп турар болзуңарза, ол чорууңар христиан ниитилелди элбекшилдии-биле быжыктырзын.

13Ынчангаш билдинмес дылга чугаалап турар кижи ону тайылбырлап, очулдурар арганы база алыр дээш мөргүзүн. 14Бир эвес мен шак ындыг, билдинмес дылга мөргүп турар болзумза, мээң сеткил-хөңнүмнүң мөргүп турары ол-дур, а угаан-сарыылымга ооң ажык-дузазы чок болгай. 15[+]Ынчаарга канчалзымза экил? Сеткил-хөңнүм-биле мөргүүйн, а ол ышкаш угаан-сарыылым-биле база мөргүүйн! Бурганны сеткил-хөңнүм-биле алгап ырлаайн, а ол ышкаш угаан-сарыылым-биле база алгап ырлаайн! 16[+]Бир эвес Бурганны сеткил-хөңнүң-биле алгап-йөрээр болзуңза, чугааң утказын билбээн дыңнакчы сээң өөрүп четтириишкиниңге харыы кылдыр канчап: «Аминь[†] – ылап-ла ындыг» дээрил? Ол сээң чүү деп турарыңны билир эвес! 17Сен кончуг эки-даа өөрүп четтирген болзуңза, өске кижини быжыктырыптар ажык-дузаң чок ышкажыл.

18Билдинмес дылдарга силерниң шуптуңардан хөй чугаалаар болганым дээш, Бурганга өөрүп четтирдим. 19Ындыг болза-даа, христиан чыышка билдинмес дылга муң-муң сөстер чугаалаар орнунга, өске улусту база сургаар дээш, утказы билдингир беш сөстү чугаалаары дээре деп көөр мен.


Билдинмес дылдар бүзүревээннерни бүзүрелче эккелбес

20[+][+][+]Ха-дуңма, угааныңар чаш уругларныы дег болбазын. Бузутка хамаарыштыр чүве билбес чаштар дег, а угааныңар аайы-биле чедишкен улуг улус дег болуңар. 21[+]Ыдыктыг хоойлуда[†] бижээн-не болгай:

«„Мен бо чон-биле өске дылдарга чугаалаар улус дамчыштыр,
даштыкы улустуң чугаазы-биле чугаалажыр мен.
Ынчалза-даа ынчан безин олар Мени дыңнаар хөңнү чок болур“ – деп,
Дээрги-Чаяакчы[†] чугаалап турар».

22[+]Ынчангаш көрүп тур силер: билдинмес дылдарга чугаалаары – бүзүрээн эвес, а бүзүревээн улуска кайгамчык демдек боор-дур. А өттүр билип медеглээри – бүзүревээн эвес, а бүзүрээн улуска кайгамчык демдек-тир. 23[+]Христиан ниитилел долузу-биле чыылган черге хамык улус билдинмес дылдарга чугаалап турган дижик. А ол дылдарны билбес азы бүзүревээн улус ынаар кирип келген болза, олар ынчан чүү дээрил? Олар силерни: «Бо-даа угааны чанган улус-тур» – дивес бе?! 24А шуптуңар өттүр билип медеглеп турда, бүзүревээн азы хары кижи кирип келген болза, ооң алыс бүдүжү бүгү улуска ажыттына бээр. 25[+]Шак ынчалдыр ооң чүрээниң чажыттары билдингир апаар, ол ынчан доңгая кээп дүжер, Бурганга мөгеер база: «Бурган[†] ылап-ла силерниң араңарда-дыр!» – деп чугаалаар.


Христиан чыыштарның чуруму

26[+]Ынчаарга ам канчалза экил, ха-дуңма? Чыглып кээриңерге, силерниң бирээңерде – ыдыктыг[†] ыры, өскеңерде – сургаал сөзү азы Бургандан ажыдыышкын бар болзун; база бирээңер билдинмес дылга чугаалазын, а өскеңер ол дылды тайылбырлазын. Ол бүгүнүң сорулгазы – бот-боттарын быжыктырары боор ужурлуг. 27Билдинмес дылдарга чугаалаар улус бар болза, ийи, улуг дизе үш кижи, ам артында ээлчег ёзугаар чугаалазын, база бирээңер ол чугааларны тайылбырлазын. 28А бир эвес тайылбырлап шыдаар кижи чок болза, билдинмес дылдарга чугаалаар кижи христиан чыышка ыыттавазын, ол чүгле бодунга азы Бурганга чугаалазын.

29[+]Бурганның медээчилери-даа[†] ийилеп азы үштеп чугаалазыннар, а дыңнакчылар оларның чугаалаан чүвезин хынап орзуннар. 30А дыңнап олурган өске-бир кижиге Бургандан ажыдыышкын кээр болза, баштай чугаалап эгелээн медээчи ыыттавайн барзын. 31Бүгү улус өөрензин дээш база бүгү улуска аргалал бээр дээш, шуптуңар ээлчег аайы-биле өттүр билип медеглеп боор силер. 32Медээчи кижи өттүр билип медеглеп тура, ооң угаан-медерелин хаара туткан Сүлдениң илерээшкинин башкарзын. 33Чүге дээрге Бурган – корум-чурум чок чоруктуң эвес, а амыр-тайбыңның Бурганы-дыр. Ооң улузунуң тургусканы бүгү ниитилелдерге шак ындыг боор.

34[+][+](А херээжен улус чыыштар үезинде ыыттавазын. Оларга чугаалаарын хоруп каан, чүге дээрге хоойлунуң айытканы дег, олар чагыртып чоруур ужурлуг. 35Бир эвес олар кандыг-бир чүүлдү өөренип алыксаар болза, бажыңнарынга баргаш, ашактарындан айтырып алзыннар. Херээжен кижиниң христиан чыышка чүве чугаалаары бужар чорук-тур оң.)[*]

36Азы Бурганның сөзү чүгле силерни дамчыштыр кээп турар деп бодаар силер бе? Азы ол чүгле силерге келген деп бодаар силер бе? 37Бодун «Бурганның медээчизи мен» азы «Сүлде-биле сырый харылзаалыг мен» деп бодаар кым-даа болза, мээң силерге бижип турар чүүлүм Дээрги-Чаяакчының айтыышкыны дээрзин хүлээп көөр ужурлуг. 38А хүлээп көрбес болза, ол кижини база хүлээп көрбес болзун. 39[+]Ынчангаш, ха-дуңма, өттүр билип медеглээр аргаже чүткүңер, ынчалза-даа билдинмес дылдарга чугаалаар улусту хоруваңар. 40[+]Чүгле бүгү чүвени ужур-чурумга тааржыр база чурумнуг кылдыр кылыр херек.

#### 15


Христостуң катап дирилгени

1Ха-дуңма,[†] мээң силерге медеглээним Буянныг Медээни[†] сактып келиңер. Ону хүлээп алгаш, үндезин кылып алган силер. 2[+]Силерге медеглээн чүүлүмден быжыг туттунар болзуңарза, Буянныг Медээниң ачызында камгалалды[†] ап турар силер, а оон башка силерниң бүзүрелиңер[†] хей черге баар.

3[+]Бодумнуң база хүлээп алганым эң чугула өөредигни силерге дамчытканым бо: Бижилгениң баш удур чугаалаанын ёзугаар, Христос[†] бистиң бачыттарывыс дээш өлген. 4[+]Бижилгениң баш удур чугаалаанын ёзугаар, Ону ажаап каарга, Ол үшкү хүнде катап дирлип келген. 5[+]Ол Кифа Пётрга, а ооң соонда он ийи элчинге[†] көзүлген; 6дараазында беш чүс ажыг ха-дуңмага чаңгыс угда көзүлген (оларның хөй кезии ам-даа дириг хевээр, а чамдыызы мөчүй бергилээн); 7[+][+]ооң соонда Иаковка,[†] а ол ышкаш бүгү элчиннерге; 8[+]адак соонда меңээ – элекке төрүттүнген барасканга дег – көзүлген. 9[+][+]Мен хамык элчиннерниң эң бичиизи болгай мен, христиан ниитилелди[†] истеп сүрүп турган болгаш, безин чадаарда элчин деп адаттырарынга төлеп чок мен. 10[+]Ынчалза-даа мен Бурганның авыралы-биле,[†] ам кандыг-дыр мен, ындыг кижи болганым ол-дур. Ооң меңээ көргүскен авыралы хей черге барбаан: мен өске элчиннерге көөрде, кызымак ажылдап келдим, ылавылаарга, мен-даа эвес, а менде бар апарган Бурганның авыралы болбайн канчаар.

11Ынчангаш силерге суртаалдаары-биле, мээң-даа келгеним азы өске элчиннерниң-даа келгени хамаанчок. Бис шупту Христостуң катап дирилгенин суртаалдап турган бис, а силер аңаа бүзүрей берген силер.


Өлүглерниң катап дирлири

12[+]Бир-тээ бистиң суртаалдап турарывыс дег, Христосту өлүглер аразындан катап диргискен болганда, катап дирлири болдунмас дээрзин силерниң чамдыыңар канчап шынзыдарыл? 13Бир эвес өлүглер аразындан катап дирлири болдунмас болза, Христос база катап дирилбээн ышкажыл. 14А Христос катап дирилбээн болза, бистиң суртаалывыс-даа, силерниң бүзүрелиңер-даа хей черге барган-дыр. 15Ынчан артында-ла Бурганга хамаарыштыр меге херечилер боор бис. Бурганның Христосту өлүглер аразындан катап диргискенин суртаалдап турар-дыр бис, ынчалза-даа өлүглерниң катап дирилбезин шынзыдар болза, Ол Ону катап диргиспээн боор ышкажыл. 16Өлгеннерниң катап дирлири болдунмас болганда, Христос база катап дирилбээн боор-дур. 17[+]А бир эвес Христос катап дирилбээн болза, силерниң бүзүрелиңер хоозун-дур, бачыттарыңар база силерден чайлаваан хевээр-дир. 18[+]Ынчаарга Христоска бүзүреп чорааш, мөчээн улус кажан кезээде өлүп читкен боор-дур. 19А Христоска идегеливис чүгле чырык черге амыдыралывыс-биле харылзаалыг болза, делегейде бистен кээргенчиг кымның-даа чогу ол-дур.

20[+][+]Ынчалза-даа Христос херек кырында өлүглер аразындан катап дирилген. Ындыг чоруктуң Эгелекчизи ол болган! 21[+] Өлүмнүң чаңгыс кижи дамчыштыр келгени дег, өлүглерниң катап дирлири база чаңгыс Кижи дамчыштыр кээр. 22Өгбевис Адамның[†] хайында шупту улустуң өлүрү дег, Христос-биле харылзаазының ачызында шупту улус катап дирлир. 23[+]Ынчалза-даа катап дирилгеннер ээлчег ёзугаар катап дирлир: баштай – Христос, ооң соонда – Ол ээп келгенде – Аңаа бүзүрээн улус.

24[+][+]А ооң соонда төнчү кээр, Христос бүгү чагырыкчыларны, эрге-чагырганы азы кара күштерни базып, чок кылгаш, Бодунуң Чагыргазын Бурган[†] Адага хүлээдип бээр. 25[+]Бурган Христостуң хамык дайзыннарын Ооң буттарының адаанга чагыртпаан шаанда, Ол чагырар ужурлуг. 26Узуткаттырып каар эң сөөлгү дайзын – өлүм боор. 27[+]Чүге дээрге Бурган бүгү чүүлдү Ооң буттарының адаанга чагырткан. «Бүгү чүүлдү» чагырткан деп чугаалаза-даа, ол «бүгү чүүлдү» Христоска чагыртып каан Бурганның оон аңгы турары билдингир. 28[+][+]Ол бүгү чүүлдү Аңаа чагырткан соонда, Оглу Боду база бүгү чүүлдү Ооң чагыргазының адаанга берген Бурганга чагыртыр. Ынчангаш Бурган Боду-биле бүгү өртемчейни бүргей аптар.

29А оон башка өлгеннер дээш сугже суктуруп турар улус чүге ынчап турарыл? Өлүглер шуут катап дирилбес чүве болза, олар дээш сугже суктурган херээ чүл? 30[+]Бис база боттарывысты чүү дээш базым санында-ла айыылга таварыштырып турар бис? 31[+]А мен, ха-дуңма, хүннүң-не өлүмче уткуй чиге көөр-дүр мен, бистиң Дээргивис Христос Иисустуң мурнунга силер дээш чоргааралым-биле ону бадыткап болур мен. 32[+]Эфес[†] хоорайга «араатан аңнар-биле» демисежип турган-дыр мен. Кижиниң угаап шыдаар харыы-биле бодаарга, оон кандыг ажык чедип алганым ол? Өлүглер катап дирилбес турган болза: «Даарта өлүп каар бис – ам дойлап, ижип-чип аалы!» – дивес бе?

33Мегеледип албаңар! «Бак эш-өөр эң эки аажы-чаңны үрээр».[*] 34[+]Чогууру-биле сергей берип, бачыт[†] үүлгедирин соксадыңар! Араңарда Бурган дугайында билиг чок улус бар-дыр. Ыяткаш, арныңар кыссын!


Катап дирлип келген чаа мага-бот

35[+]А бир-ле кижи айтырар боор: «Өлүг улус канчап катап дирлирил? Олар ээп кээрге, мага-боду кандыг боорул?» 36[+]Сээдеңиңни! Сээң тарып турар үрезиниң, өлбээн шаанда, тынгарлып, өзүп үнмес. 37Тарыырда, бүдүн үнүштү эвес, а тас үрезинни – кызыл-тасты азы өске-бир үрезинни – черге хөмер болгай сен. 38А Бурган ооң мага-бодун күзээн аайы-биле хевирлеп, үрезин бүрүзүнге хууда мага-ботту хайырлаар.

39Амылыгларның мага-боттары дөгере дөмей болбас: кижиниң мага-боду мал-маганыындан, мал-маганныы – куштуундан, а куштуу – балыктыындан ылгалдыг. 40А ол ышкаш дээрниң чырымалдарының мага-боттары болгаш черниң мага-боттары бар. Ынчаарга дээрниң мага-боттарының хевири бир янзы, а черниң мага-боттарының – өске янзы. 41Хүннүң өндүр чайынналчаа бир янзы, айның болгаш сылдыстарның чайынналчаа өске янзы. Сылдыстар база чайынналчаа-биле аңгыланып турар.

42[+][+]Өлүглер катап дирлирге, база шак ындыг боор: черге ирип-чыдыыр мага-ботту ажаап каар, а оортан ирип-чыдывас мага-бот көдүрлүр. 43Черге дүрзүзү бак мага-ботту ажаап каар, а оортан каас-чараш мага-бот көдүрлүр. Черге кошкак мага-ботту ажаап каар, а оон күштүг мага-бот көдүрлүр. 44Довуракка чер кырынга амыдыраарынга таарыштырган мага-ботту ажаап каар, а оон дээрге амыдыраарынга таарыштырган мага-бот көдүрлүр.

Черге таарыштырган мага-бот бар болганда, дээрге хамааржыр мага-бот база бар-дыр. 45[+]Бижилгеде: «Баштайгы кижи боор Адам амылыг апарган» деп бижээн-даа болгай. А сөөлгү Адам[*] мөңге амыдыралдың[†] үнер дөзү апарган. 46Амыдырал баштай дээрге эвес, а черге боттаныр, а ооң соонда – дээрге боттаныр. 47[+][+]Баштайгы кижи черден келген, дой-довурактан чаяаттынган, а ийиги Кижи* дээрден келген. 48Черниң кижизи кандыгыл, чер кырында өске улус база шак ындыг. Дээрниң Кижизи кандыгыл, дээрниң улузу база шак ындыг. 49[+]Черниң кижизиниң овур-хевирин дөзеп алганывыс дег, дээрниң Кижизиниң овур-хевирин база дөзеп аар бис.

50Ынчангаш силерге чугаалап тур мен, ха-дуңма: эът-бот болгаш хандан бүткен улус Бурганның Чагыргазын[†] салгап ап шыдавас. Ол ышкаш ирип-чыдый бээр чүүл ирип-чыдывас чүүлдү салгап ап шыдавас. 51[+]Дыңнаңар, мен силерге чажыт илередийн: шуптувус өлү бербес бис, ындыг-даа болза, Бурган шуптувусту өскертиптер. 52[+][+]Сөөлгү труба эдиптери билек, карак чивеш аразында, көңгүс хензиг өйде өскерлир бис. Ол эдиптерге-ле, өлүг улус ирип-чыдывас апарган туруп кээр, бис база өскерлир бис. 53[+]Ирип-чыдыыр чүүл ирип-чыдывас чүүлдү «кедип аар», а өлүп-чидер чүүл өлүм чок чүүлдү «кедип аар». 54[+]А кажан ол бүгү боттаны бээрге, Бижилгеде:

«Өлүм тиилеттирип бастырган-дыр!»
55[+][+]«О, өлүм, сээң тиилелгең кайыл?
О, өлүм, сээң шагар дылың кайыл?»[*] деп бижээн сөстер бүде бээр.

56[+]А өлүмнүң шагар дылы – бачыт-тыр, бачыттың күжү – ыдыктыг хоойлуда-дыр.[†] 57[+]Ынчалза-даа Бурганга өөрүп четтирээли, Ол Дээргивис Иисус[†] Христосту дамчыштыр тиилелгени биске хайырлады! 58Ынчангаш, эргим ха-дуңмам, туруштуг болгаш чайгылыш чок бооп көрүңер. Дээрги-Чаяакчының даандырган ажыл-херээнге бүгү бодуңарны бараалгадыңар. Дээрги-Чаяакчы[†] дээш кылган ажыл-херээңер хилис барбазын билир-ле болгай силер.

#### 16


Иерусалимде бүзүрээннерге ачы-дуза чыыры

1[+]А ам Бурганның чонунга акша-хөреңги чыырынга хамаарыштыр: Галатияның христиан ниитилелинге[†] айтып берген чүүлүмнү силер база кылыңар. 2[+][+]Улуг-хүн санында силерниң кижи бүрүзү, арга-шинээн барымдаалап, берип шыдаар хире акшазын бажыңынга шыгжап алзын. Мен чедип кээримге, акша чыгган херээ чок болзун дээш, ынчалдыр кылыңар. 3[+][+]А мен силерге чеде бергеш, бодуңарның шилип алган улузуңарга эки үнелел берген чагаалар бижээш, чыып алганыңар ачы-дузаны Иерусалимге чедирзиннер дээш чорудуптар мен. 4Мээң база ынаар чедерим херек апарза, олар мээң-биле кады чоруптар.


Аян-чоруктар төлевилели

5[+]А мен силерге Македонияны таварып эрткеш, чеде бээр мен (ам Македонияны кежир чоруптарым ол). 6Мен силер-биле кады элээн үе дургузунда, харын мырыңай кышты өттүр, артып каарым чадавас. Ооң соонда кайнаар-даа баар апарзымза, орукче үдеп, дузалажыр силер. 7Мен ам силер-биле чүгле орук ара, чай кадында ужуражыр хөңнүм чогул, харын Дээрги-Чаяакчының чөпшээрели-биле силерниинге элээн үр боорумга идегеп тур мен. 8[+]А ам Эфес[†] хоорайга Беженги хүннүң байырлалынга чедир турар мен. 9Мээң удурланыкчыларым хөй-даа болза, аңаа улуг ажыл-херек чогудар арганы берип турар делгем орук ажыттынган-дыр.

10[+]Тимофей силерге чеде бээрге, араңарга тургаш, ооң сестир чүвези чок болзун дээш, сагыш салыңар. Мен ышкаш, ол база Дээрги-Чаяакчының ажыл-херээн бүдүрүп турар болгай. 11Ынчангаш кым-даа ону куду көрбезин. Ол меңээ чедип келзин дээш, ону орукче эп-найыралдыг дөгериндирип, үдептиңер. Мен Тимофейни бүзүрээн ха-дуңмавыс-биле[†] кады манап турар болгай мен.

12[+]Бүзүрээн дуңмам Аполлос дугайында: мен ооң бүзүрээн ха-дуңмавыс-биле кады силерге чеде бээрин аажок дилээн кижи мен. Ынчалза-даа ооң силерге ам чеде бээр хөңнү шуут чок-тур. Арга бар апаарга-ла, ол силерге чеде бээр.


Түңнел дилеглер, байыр чедириишкиннери

13[+][+]Серемчилелдиг болуңар, бүзүрелден[†] быжыг туттунуңар, туруштуг болуңар, күштүг болуңар! 14[+]Кылып турар бүгү чүүлүңерни ынакшыл-биле кылыңар!

15[+]Ха-дуңма, Стефанның өг-бүлезин билир силер, олар Ахайя девискээринге Христоска[†] эң баштай бүзүрей бергеш, боттарын Бурганның чонунга бараан болдурган улус болгай. Ынчангаш силерден дилээрим болза: 16[+]шак ындыг улусту, а ол ышкаш олар-биле кады ажылдап, дуза кадып турар бүгү улусту тооп дыңнап, хүндүлеп чоруңар. 17Стефан, Фортунат болгаш Ахаик олар бээр чедип кээрге, аажок өөрүп тур мен. Чанымда чок силерни олар меңээ солуп тур. 18Олар мээң база силерниң сеткил-сагыжывысты сорук киириптилер. Ындыг улусту үнелеп чоруңар!

19[+]Асияның[†] христиан ниитилелдери силерге байыр чедирип тур. Акила биле Прискилла, а ол ышкаш оларның бажыңында чыглып турар бүзүрээннер база силерге Дээрги-Чаяакчының ынакшылы-биле байыр чедирдилер. 20[+]Бо черде бүгү ха-дуңма силерге байыр чедирип тур. Ыдыктыг[†] ошкаашкын-биле бот-боттарыңарга байыр чедириңер.

21[+]Дараазында сөстерни бодум холум-биле бижидим: Павелден байыр. 22[+][+]Дээрги-Чаяакчыга ынак эвес кижи Оон бүрүнү-биле аңгылаттырзын! Мара́на фа[*] – О, Дээрги-Чаяакчы[†], чедип келем! 23Дээрги Иисустуң авыралы[†] силерге доктаазын! 24Мээң ынакшылым Христос Иисустуң ачызында силер бүгүде-биле кады болзун![*]

### 2 Коринфичилерге

#### 2 Коринфичилерге

2 Коринфичилерге


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Киирилде


Коринфичилерге ийиги чагаа


Киирилде

Павелдиң мурнуку чагаазында кылган чагыг-сургаалы Коринфиде христиан ниитилелге күзенчиг түңнелдерлиг болган. Бачыт үүлгеткен хөй коринфичилер боттарының буруузун билингеш, Павел-биле эптежип алыксай берген. Ынчалза-даа оларның ниитилелинге Павелдиң эрге-күжүнге удур үймээн үндүрерин соксатпаан бир бөлүк ам-даа артып калган турган. Ынчангаш Павел Коринфиже катап база баар дээш, база бир чагаа чорудар ужурга таварышкан.

Бо чагаа Павелдиң өске чагааларынга көөрде, бодунуң кезектериниң аразында харылзаа чедир тургустунмаан чагаа болур. Павел ону бижип тура, сагыш-сеткили күштүү-биле хайныкканындан ындыг болган чадавас. А чамдык шинчилекчилер бо чагаа Павелдиң коринфичилерге бижээн ийи азы үш чагаазындан тургустунган, оларны сөөлүнде чаңгыс чагаа кылдыр каттыштырып каан деп санап турар.

Кандыг-даа болза, чагааны үш кол кезекке чарып болур: 1) Коринфиде бүзүрээннер ниитилели-биле эптежилге дээш Павелдиң өөрүшкүзү база Христоска элчин бооп бараан болурун ооң тодарадып бижээни (1–7 эгелер); 2) Иерусалимде ядыы христианнарга боттарының акша-хөреңгизин харамнанмайн, дуза чедирер дугайында коринфичилерге сургаал (8–9 эгелер); 3) Буянныг Медээни ак сагыштыы-биле суртаалдавайн турар деп ону буруудаткан меге башкыларны дыңнааны дээш, Павелдиң коринфичилерни чемелээни (10–13 эгелер).

#### 1


Киирилде сөстер

1[+]Бурганның күзел-соруу-биле Христос[†] Иисустуң элчини[†] болган Павелден база бүзүрээн дуңмам Тимофейден байыр. Коринф хоорайда Бурганга бүзүрээннер ниитилелинге, а ол ышкаш бүгү Ахайяда чурттаан Бурганның шупту улузунга бижидим.

2Бурган[†] Адавыс болгаш Дээрги Иисус[†] Христостан келген авырал[†] биле амыр-тайбың силерге доктаазын!


Павелдиң аргалал дээш Бурганга өөрүп четтиргени

3[+]Дээргивис Иисус Христостуң Бурганы болгаш Адазынга алдар! Өршээлдиг Адазынга, бисти аргалап, деткип чоруур Бурганга алдар! 4Кандыг-даа аар-берге байдалга таварышканывыста, Бурган бисти аргалап чоруур, ынчангаш бис база аар-бергелерге таварышкан улусту аргалап шыдаар бис. Оларны Бурганның биске көргүскен аргалалы-биле аргалап турар бис. 5[+]Дөгере үлежип турарывыс Христостуң хилинчээ кайы хире көвүдээрил, Христосту дамчып, биске кээр аргалал база ол хире көвүдээр болгай. 6[+]Аар-берге байдалдарны шыдажып эртип турар болзувусса, силерниң аргалалыңар база камгалалыңар[†] дээш, ынчап турарывыс ол. Бурган бисти аргалап турар болза, силерни аргалап шыдаар боорувус дээш; бистиң шыдажып эртип турар хилинчээвис дег хилинчекти шыдажып эртериңерге дузалаарывыс дээш, аргалап турар-дыр. 7Силерге хамаарыштыр идегеливис быжыг: чүгле хилинчээвисти эвес, а аргалалывысты база үлежип турарыңарны билир болгай бис.

8[+]Ынчангаш, ха-дуңма,[†] Асияга[†] көрүп эрткенивис шенелделер силерге база билдингир боорун күзедивис. Ол дээрге хөлүн эрттир, кижи шыдажыр аргажок аар-берге байдалдар болган, амы-тынныг артар идегеливис-даа чок турган. 9[+]Ишти-хөңнүвүс өлүмге шииттирип алган улустуу дег турган. Боттарынга идегээрин соксаткаш, өлүглерни-даа катап диргизиптер Бурганга идегей берзиннер дээш, бис-биле ол бүгү ынчаар болганы ол. 10[+]Бурган бисти халаптыг өлүмден адырып каан болгаш моон соңгаар-даа адырар. Ол бисти өлүмден ам-даа адырар дээрзинге идегээр бис. 11[+][+]Силер база бис дээш мөргүп, биске дузалаар болзуңарза, шак ындыг болур. Ынчан Бурган хөй улустуң мөргүлүн[†] дыңнап, Бодунуң өршээлин биске хайырлааны дээш, шак ол хөй улус Аңаа өөрүп четтирер.


Павелдиң коринфичилерге кээр болгаш, саадааны

12[+][+]Бо делегейге амыдыралывыска (ылаңгыя силерге хамаарылгавыска) бодувусту ажыт-чажыт чокка, Бургандан кээр ак сеткил-биле ап келген бис – арын-нүүрүвүс-даа ону бадыткап шыдаар; ол дээш, чоргаарланыр бис. Кижиниң мерген угаанынга эвес, а Бурганның авыралынга ынанып, бодувусту ап чоруур бис. 13-14[+][+]Силерге-даа болза, номчуп база угаап шыдаар чүвеңерден аңгыда, чүнү-даа биживейн турар мен. Бисти ам элээн билип алганыңар дег, эчизинге чедир билип аарыңарга идегээр бис: Дээргивис Иисустуң ээп кээр хүнүнде силер дээш чоргаарай бээр бис, силер база бис дээш чоргаарап бооруңарны билип каар силер.

15[+]Ындыг боорунга бүзүрелдиг болгаш, мени дамчыштыр ийи дакпыр ачы-буян алзыннар дээш, ынчан-на силерге чеде бээрин күзеп турдум. 16[+]Македонияже орук ара силерге чеде бээрин, а ооң соонда Македониядан дедир чоруп ора, оон силерниң дузаңар-биле Иудеяже чоруур дээш, база катап силерге кире дүжерин бодап алган мен. 17Ынчаар күзеп тура, таанда-ла бодал чок болганым ол бе? Таанда-ла мен бо делегейниң эрге-ажыынга чагыртып, «чок» деп бодап тура-ла, «ийе» деп, а «ийе» деп бодап тура-ла, «чок» деп турарым ол бе? 18[+]Бурган мээң шынчы херечим боор: силерге берген аазаашкыным бирде «ийе», бирде «чок» бооп, чайгылып турбаан. 19[+]Бистиң: мээң, Силаның база Тимофейниң силерге суртаалдаанывыс Бурганның Оглу Иисус Христоска кажан-даа шак ол ийи арынныг, «ийе», «чок» деп деңге чугаалаар чорук турбаан. Харын Ында чүгле «ийе» бар-дыр. 20[+]Чүге дээрге Бурган чеже-даа аазаашкын берген болза, олар шупту Христосту дамчыштыр «ийе» бооп бадыткаттынар. Ынчангаш бис Ону дамчыштыр Бурганны алдаржыдары-биле, «Аминь[†] – ылап-ла ындыг» деп чугаалап тур бис. 21Бурган бисти Бодунга бараан боору-биле шилип алгаш, Христоска хамааржыр кылдыр силер-биле кады быжыктырып турар. 22[+][+]Ол бисти Бодунуң таңмазы-биле[†] демдектеп, Бодунуң Сүлдезин[†] магадылал кылдыр бистиң чүректеривиске сиңирип берген.

23[+]Бурганны мээң херечим кылдыр кыйгырып, амы-тыным-биле даңгыраглап тур мен: мынчага чедир Коринфиже ээп келбээн чылдагааным – силерни хайыралаанымда. 24Бодувусту силерниң бүзүрелиңерни[†] башкарар дээргилер кылдыр санавайн, харын чүгле силерниң-не өөрүшкүңер дээш силер-биле кады ажылдап турарывыс ол-дур, а силер бүзүрел ачызында чайгылыш чок-тур силер.

#### 2

1Силерни муңгагдатпас дээш, силерге база катап барбазын быжыы-биле шиитпирлеп алдым. 2[+]Силерни муңгагдадып турар болзумза, бодумнуң-на муңгагдадып кааным силерден өске, мени өөртүп, хөңнүм чазап турар кым-даа чок. 3Чеде бээримге, силер мени өөртүр туржук, харын муңгагдалче киирип кагбазы-биле, дем бир чагааны бижээн ужурум ол.[*] А мээң өөрүшкүм шуптуңарның өөрүшкүңер боор деп, силер бүгүдеге бүзүрээр мен. 4[+]Мен ол чагааны аажок кударап, караамның суун төп, хөрек-чүрээм дакпыжап оргаш, бижээн мен, ынчалза-даа силерни муңгагдадыр дээш эвес, а силерге ынакшылымның кайы хире күштүүн билип алзыннар дээш.


Улусту муңгагдадып каан кижини өршээри

5Араңарда хөңнүм карарткан бир кижи бар деп бодаар болзуңарза, ол мээң эвес, а бети дизе (хөөретпес дээш, ынчаар чугааладым) шуптуңарның хөңнүн карартып каан болгай. 6[+]Силерниң хөй кезииңерниң кеземчези-ле ол кижиге четчир боор. 7А ам ону өршээп, деткээниңер дээре, оон башка ооң сеткил-хөңнү муңгарап, ийлей бээр. 8Ынчангаш силерден дилеп тур мен: аңаа ынааңарны шынзыдып көрүңер! 9Шенелделерни шыдажып эрткениңерни, бүгү чүүлдерге дыңнангыр бооп турарыңарны билип аар дээш, ол чагааны бижээн болгай мен. 10А кымны өршээр-дир силер, мен база ол кижини өршээр мен. А мээң өршээлим дээрге (ол кижини өршээп боор чүүл менде ылап-ла бар болза) ону Христостуң[†] мурнунга силер дээш, 11[+]эрлик бисти кажарлап кааптазын дээш, өршээгеним ол-дур. Бис эрликтиң кара сагыштыг бодалдарын эки билир болгай бис.


Буянныг Медээни ак сеткилдии-биле нептередири

12[+]Ынчаарга Христос дугайында Буянныг Медээни[†] медеглээр дээш, Троада хоорайга чедип кээримге, Дээрги-Чаяакчы[†] ажык орукту меңээ белеткеп каан болду. 13[+]Ындыг болза-даа, сеткил-сагыжым оожургап шыдавады, чүге дээрге бүзүрээн дуңмам Титти оон тыппайн бардым. Ынчангаш ында чурттап турарлар-биле байырлашкаш, Македонияже чорупкан мен.

14[+]Бурганга өөрүп четтирдим – Ол бистиң Христоска башкарты бергенивис дамчыштыр Бурганның тиилелгезин көргүзүп турар база Христос дугайында билигни, чаагай чыт дег, чер болганга тарадып чоруур.[*] 15[+][+]Чүге дээрге бис камгалалдың[†] оруу-биле-даа бар чыдар база өлүм-чидимниң оруу-биле-даа бар чыдар улустуң аразында Христостуң Бурганга кывыскан чаагай чыттыг өргүлү бис. 16Чамдык улуска бис – чүгле өлүмнүң бак чыды бис, а өске улуска – мөңге амыдыралдың[†] тынгарыкчы чаагай чыды бис. Кым ол үүлени эдилеп шыдаарыл? 17Хөй-ле улус дег, олча-ажык харааш, Бурганның Медээзин хажытпайн турар-дыр бис. Харын Бурганның чоруткан улузу дег, Христос-биле сырый харылзаалыг бооп, Бурганның мурнунга ак сеткилдиг суртаалдап турар бис.

#### 3


Чаа Чагыг-керээге бараан боору

1[+]Ам база катап бодувуска эки үнелел бээрин оралдажып тур бис бе? Таанда-ла биске база, өске улуска ышкаш, силерге бижээн азы силерниң бижээниңер эки үнелелдиг чагаалар херек бе? 2Чок ыңар! Силер боттарыңар – бистиң чагаавыс силер! Бистиң чүректеривисте бижиттинген, бүгү улустуң билири, кижи бүрүзүнүң номчуп турары чагаа силер. 3[+][+]Бистиң бараан болуушкунувус ачызында Христостуң[†] бижээн чагаазы – силер-дир силер. Ындыызын бүгү улус көрүп турар. Будук-биле эвес, а дириг Бурганның Сүлдези-биле[†] бижээн; калбак даштарга эвес, а кижилерниң чүректеринге бижээн чагаа силер.

4Бурганның мурнунга Христостуң ачызында силер дээш шак ындыг бүзүреливис[†] бар. 5Бараан боор арга-шинээвис бистен үнүп турар деп шыдавас бис, ынчаар бодапкы дег чүү-даа чүве бистиң боттарывыста чок. Ындыг арга-шинээвис чүгле Бургандан келген. 6[+][+][+][+]Ол биске Чаа Чагыг-керээге[†] бараан боор арга-шинекти хайырлаан. Чаа Чагыг-керээде кол черни үжүк азы бижимел хоойлу[†] эвес, а Сүлде ээлеп турар. Чүге дээрге үжүк өлүмге чедирер, а Сүлде амы-тынны хайырлаар.

7[+]Калбак даштарда оюп каан үжүктерге үндезилээн Эрги Чагыг-керээге[†] – өлүмче аппаар ыдыктыг хоойлуга бараан боору кайы хире чайынналчак ийик, сактып келиңерем. Алызы барып, ындыг чайын арлып чиде-даа бээр болза, Моисейниң[†] чайыннаан арнынче чиге көргеш, израиль чоннуң караа чылчырыктап турган болгай. 8А Сүлдеге хамааржыр Чаа Чагыг-керээге бараан боору оон кайы хире чайынналчак боор ужурлуг деп?! 9Шииткелге чедирер ыдыктыг хоойлуга бараан боору ындыг чайынга бүргеткен болза, агартыышкынга[†] чедирер Чаа Чагыг-керээге бараан боору оон кайы хире өндүр улуг чайынныгыл! 10А Эрги Чагыг-керээниң чайыны оон өндүр чырыктың мурнунга бүлүрере берген. 11Арлып чиде бээр чүүл безин чайынналчак болза, арлып читпес чүүл оон кайы хире өндүр чырыгыл!

12Бир-тээ бисте шак ындыг идегел бар болганда, ажык-хостуг, коргуш чок суртаалдап тур бис. 13Израиль[†] чон шак ол арлып чиде бээр чайынның төнчүзүн көрбезин дээш, арнын шывыг-биле шып турган Моисейге дөмей болбас бис. 14[+][+]Ынчалза-даа оларның угаан-бодалы чүве эскербес хевээр-дир. Бөгүнге чедир, Эрги Чагыг-керээниң сөстерин номчуп турда, ол шывыг оларның угаан-бодалындан ап кагдынмаан-дыр, чүге дээрге ону чүгле Христостуң ачызында ап кааптып боор-дур. 15Бөгүнге чедир, Моисейниң хоойлузун номчуп турда, ол шывыг оларның чүректерин шып арткан хевээр-дир. 16[+]Ынчалза-даа кижи Дээрги-Чаяакчыже эглирге, ол шывыгны ап кааптар. 17[+][+]Дээрги-Чаяакчы[†] дээрге Сүлде-дир, а Дээрги-Чаяакчының Сүлдези кайда барыл, ында хосталга бар. 18[+]А бис шупту, шывыг-биле дуглаваан арыннарлыг бооп, Дээрги-Чаяакчының чайыннаажын, көрүнчүкте дег, көрүп турар бис. Ынчан Ооң овур-хевиринге улам-на дөмейлежип, улам-на чайынналдыр чырып, өскерлир бис. Ол өскерилгевисти Дээрги-Чаяакчының Сүлдези боттандырар.

#### 4


Дой саваларда эртине-байлак

1[+]Ынчангаш бис – Бурганның шак ындыг бараан болуушкунну Бодунуң өршээлдии-биле хүлээндирип каан улузу – сорук-күжүвүс кошкаш дивес бис. 2[+]Ынчанмайн канчаар, ыянчыг боорга, чажырар ажыл-херектен ойталаан болгай бис; кажарлавайн база Бурганның Медээзин хажытпайн турар болгай бис. Харын алыс шынны ажыы-биле медеглеп, Бурганның мурнунга боттарывысты бүгү улустуң чүрээнге хүлээдип турар бис. 3[+][+]Бистиң медеглеп турарывыс Буянныг Медээ[†] кандыг-бир кижиге дуглалдыр шыптына берген-даа болза, ол чүгле өлүм-чидимниң оруу-биле чоруп орар улуска дуглаглыг боор. 4[+][+]Амгы бо делегейниң «бурганы»[*] шак ол бүзүревээн улустуң угаан-бодалын чүве эскербес кылып каарга, олар Христостуң[†] Буянныг Медээзиниң чайынналчак чырыын көрбес-тирлер, а Христос – Бурганның[*] овур-хевири болгай. 5[+]Боттарывысты алдаржыдар дээш суртаалдавайн турар болгай бис, харын Иисус[†] Христос – Дээргивис дээрзин, а бис – Иисус дээш силерниң чалчаларыңар бис дээрзин суртаалдап турар болгай бис. 6[+]«Дүмбейден чырык чырып келзин» – деп чугаалаан Бурган[†] чүректеривиске чайынналдыр чырый бергеш, алдарлыг Бодунуң дугайында билигни биске Иисус Христостуң арнындан көргүскен.

7[+][+]А ол билигниң эртине-байлаа бисте – бөдүүн дой савалар дег улуста шыгжаттынган-дыр. Ындыг болганывыста, шак ол дээди күштүң бистен эвес, а Бургандан кээп турары илдең-дир. 8[+]Бисти чүк бүрүзүнден аар-бергелер кызагдап турар, ынчалза-даа бастыртып албаан бис. Аай-бажын тыппастай бээр бис, ынчалза-даа идегеливис ышкындырбаан. 9[+]Бисти истеп сүрүп турар, ынчалза-даа Бурган бисти кагбаан. Доңгайтыр шаптырып аар бис, ынчалза-даа узуткаттырбаан бис. 10[+]Иисустуң амыдыралы бистиң мага-бодувуска илереп келзин дээш, Ооң өлүмүн мага-боттарывыска үргүлчү ап чоруур бис. 11[+]Иисустуң амыдыралы база өлүмнүг мага-бодувуска бодун илеретсин дээш, бисти – дириг улусту Иисус дээш үргүлчү өлүмге онаап турар. 12Ындыг болганда, өлүм бодунуң салдарын биске көргүзерге, мөңге амыдырал[†] бодунуң салдарын силерге көргүзүп турар-дыр.

13[+]«Мен бүзүрей берген мен, ынчангаш чугаалап турдум» деп, Бижилгеде бижээн. Ындыг бүзүрелди[†] берип турар Сүлде[†] бисте бар болганда, бис база бүзүрей бергеш, чугаалап турарывыс бо. 14[+]Билир бис: Дээрги Иисусту катап диргискен Бурган бисти база Ооң-биле катай катап диргискеш, силер-биле кады Бодунуң мурнунга тургузуптар. 15Бистиң ол бүгү хилинчек көргенивис силерге ачылыг салдар көргүзер болгай. Ооң түңнелинде Бурганның авыралы[†] улам-на хөй улусту бүргей ап турар; а оларның өөрүп четтириишкини улам-на хөй куттулуп, Бурганны алдаржыдып турар.

16[+]Ынчангаш сорук-күжүвүс кошкаш дивес. Харын бистиң мага-бодувус элеп, харыксыраза-даа, сагыш-сеткиливис хүн бүрүзүнде чаартынып орар. 17[+]Түр када көөр, ажып эртери белен хилинчээвис биске эгээртинмес улуг мөңге алдар эккээр, ол алдар хилинчээвисти хөй катап чая базар. 18[+]Көрүжүвүс көстүр чүүлче эвес, а көзүлбес чүүлче угланган. Чүге дээрге көстүр чүүл – түр када, а көзүлбес чүүл – мөңге.

#### 5


Мөңге амыдыралды манаары

1Билир бис: чер кырында түр када чадырывыс буступ кээп дүжер болза[*], дээрде турар мөңге, кижи холу тутпаан бажыңывыс бар. Ону биске Бурган[†] хайырлаар. 2[+]Дээрниң ол шывыын каъттанып аарын четтикпейн манап, амдыызында маңаа тура, уё-човуурувус төп турар-дыр бис. 3[+]Шак ынчаар «кеттинип алгаш»,[*] бис моон соңгаар чанагаш болбас бис. 4Ынчалза-даа ам дээрезинде бис шупту бо чадырда хевээр бооп, бергедеп човууртап турар бис. Черде мага-бодувустан адырлып аар дивээн бис, ындыг болза-даа, өлүмге чыгаткан чүүлдү мөңге амыдырал[†] бодунга сиңирип алзын дээш, дээрниң хевин каъттанып алыксап турар бис. 5[+]Шак ол сорулга ужун Бурган бисти белеткээн болгаш аазаашкынын күүседириниң магадылалы кылдыр Бодунуң Сүлдезин[†] биске берген.

6Ынчангаш бис үргүлчү сорук-күштүг бис база ол ышкаш мону билир бис: черде мага-бодувуска чурттап турар үевисте, Дээрги-Чаяакчыдан ыракта, хары черде турар дег бис. 7[+](Бис каракка көстүр чүүл-биле эвес, а бүзүрел-биле амыдырап турар болгай бис.) 8Сорук-күштүг бооп, мага-бодувустан үндүр көшкеш, Дээрги-Чаяакчының чанынга туруп аарын дээре деп көөр бис. 9[+]Ынчангаш черде мага-бодувуска чурттап-даа тургаш азы оон ыракка-даа тургаш, бистиң эң-не улуг чүткүлүвүс – Ооң сеткилинге кирери болзун. 10[+]Чүге дээрге черде мага-бодувуска амыдырап тура, кылган бүгү буянныг-даа, бузуттуг-даа херектеривис дээш шаңналды азы кеземчени ап, бис шупту Шииткекчи Христостуң[†] мурнунга турар ужурлуг бис.


Эптежилгени суртаалдаар даалга

11[+]Ынчангаш бис, Дээрги-Чаяакчыдан коргары деп чүл дээрзин билир болгаш, улусту бүзүредип турар бис, а бистиң кымнар боорувус Бурганга билдингир; силерниң чүрээңер база ону билир дээрзинге идегээр мен. 12[+]Бис катап база силерниң мурнуңарга мактаныр бодавадывыс. Бис дээш чоргаараар арганы силерге бергенивис ол-дур. Ынчангаш силер чүректе шыгжаттынган чүүл-биле эвес, а даштыкы байдалдар-биле мактанган улуска удур харыы берип шыдаар силер. 13[+]Угаанывыс анаа эвес-даа бооп турза, Бурган дээш, ындыывыс ол-дур. А чарт угаанныг бооп турзувусса, силер дээш, ындыывыс ол-дур. 14[+]Христостуң ынакшылынга башкарты бергенивис бисти мындыг түңнелге эккелген: бүгү улус дээш, бир Кижи өлү берген болза, бүгү улус база өлү бергени ол-дур. 15[+]Ооң бүгү улус дээш өлүмүнүң сорулгазы мындыг турган: амылыг арткан улус ам бодун бодап эвес, а олар дээш өлген база катап дирилген Христосту бодап амыдыраар ужурлуг.

16Ындыг болганда, бис ам моон соңгаар кымны-даа кижи хемчээли-биле хемчээвейн турар бис. Христосту кажан-бир шагда база ынчаар хемчээп чораан болзувусса, ам ынчаар хемчээвес апарган бис. 17[+]Ынчангаш Христос-биле сырый харылзаалыг апарган кижи ам Бурганның чаа чаяалгазы боор. Эрги чүве эрте берген – чаа ёзу-чурум догуннай берген. 18[+]А ол бүгү Бургандан келген. Ол Христосту дамчыштыр бисти Боду-биле эптештиргеш, улусту Боду-биле эптештирер даалганы биске берип каан. 19[+]Бурган кижи төрелгетенниң кем-буруузун ооң кырынче дүжүрбейн, Христосту дамчыштыр Бодун бо делегей-биле эптештиргеш, эптежилге дугайында медээни тарадырын биске дааскан.

20[+]Ындыг болган төлээде, бис – Христостуң бүрүн эргелиг элчилери бис, Бурган Боду бисти дамчыштыр улусту кыйгырып турар. Христостуң адындан силерге аажок улуг дилеглиг бис: Бурган-биле эптежип алыңар! 21[+][+][+]Бурган кажан-даа бачыт[†] үүлгетпээн Кижиге бистиң бачыдывыс дээш кеземче онааган, а бис Христос-биле сырый харылзаалыг апаргаш, Бурганның мурнунга актыг болган бис.

#### 6

1[+]Бис, Бурган[†]-биле кады ажылдап турар улус, силерден аажок дилеп тур бис: Ооң хайырлаан авыралын[†] хүлээп алган болганыңарда, ол ажык чок калбазын! 2[+]Бурган мынча деп турар болгай:

«Таарымчалыг үеде сени дыңнап каан мен;
камгалал[†] хүнүнде сеңээ дузалаан мен».

Ам дыңнаңар: ол таарымчалыг үе, ол камгалал хүнү келген ышкажыл!

3Бистиң бараан болуушкунувусту кым-даа чемелевезин дээш, кымга-даа моондак тургузар хөңнүвүс чок. 4-5[+]Харын бодувусту бүгү чүүлдерге Бурганга бараан болган улус кылдыр көргүзүп, бүгү шенелделерни: хилинчектерни, түрегделди, аар-бергелерни, эттедип-соктурарын, кара-бажыңга хоругдаттырарын, биске удур үймээн-хөлзээзин үндүрерин, чилчик үстүр ажыл-ишти, уйгу чок дүннерни, аштап-суксаарын шыдамык ажып эртип турар бис. 6Бисте арыг[†] амыдырал, билиг, шыдамык чорук, буянныг чорук, Ыдыктыг[†] Сүлдениң[†] илерээшкини, чүректиң ханызындан ынакшыл, 7[+]алыс шынның Медээзи, Бурганның күчү-күжү база бар. Бис буянның чепсектери-биле камгаланырынга-даа, халдаарынга-даа белен бис. 8[+]Алдар-хүндүге-даа, ат-алдарывыстың баксыраарынга-даа, нүгүлдедиринге-даа база мактадырынга-даа белен бис. Бисти мегечилер деп турза-даа, ак сеткилдиг бис. 9[+]Ат-сурагжываан деп турза-даа, улуска билдингир бис. Өлген деп турза-даа, көрүңер даан – дириг-дир бис! Бисти кезетсе-даа, өлбээн-дир бис. 10[+][+]Бисти муңгаратсаза-даа, үргүлчү өөрүп турар бис. Ядыы-даа болзувусса, хөй улусту байыдып турар бис. Чүвүс-даа чок, куруг-даа болзувусса, бүгү чүүлдү эдилеп турар бис.

11Коринфичилер, силер-биле ажык, хостуг чугаалаштывыс. Чүректеривисте чүү барын силерге тө каап бердивис. 12Силерге аажок ынак бис, а силер база биске ындыг хамаарылгалыг боорундан тыртылар-дыр силер. 13[+]Бодумнуң ажы-төлүмге дег, силерге чугаалап тур мен: биске база шак ындыг хамаарылгалыг болуңар, чүректериңер биске ажыдып бериңер!


Бурганга бердинген амыдыралче кыйгырыг

14[+][+]Христоска[†] бүзүревээн улус-биле чаңгыс баг болбаңар. Бурганга шынчы чорук биле бачыттың аразында кандыг харылзаа турарыл? Чырык биле дүмбейниң аразында дөмей чүү барыл? 15[+]Христос биле Велиарның[*] аразынга эп-сеткил турар бе? Азы бүзүрээн кижи биле бүзүревээн кижиде дөмей чүү барыл? 16[+][+]Бурганның өргээзи[†] биле дүрзү-бурганнарда[†] дөмей чүү барыл? А бис[*] – дириг Бурганның өргээзи-дир бис. Бурган мынча дээн-не болгай:

«Мээң чурттаар өргээмни оларның аразынга тургузуп алгаш,
олар-биле кады чоруур мен.
Мен оларның Бурганы болур мен,
а олар Мээң чонум болур».
17[+]«Ынчангаш оларның аразындан үне бериңер,
аңгыланып алыңар – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] чугаалаан,
– арыг эвес чүүлге дегбеңер,
Мен ынчан силерни чыып эккеп, хүлээп аар мен».
18[+]«Мен силерниң Адаңар болур мен,
а силер мээң оглу-кызым болур силер» –
деп, Аг-шериглиг Бурган чугаалаан.

#### 7

1[+]Ханы ынак эш-өөр, ындыг аазаашкыннарны биске берген-дир. Ынчангаш мага-ботту болгаш сагыш-сеткилди бужартадыптар бүгү чүүлден арыгланып[†] аалы, Бурганны хүндүлеп, Ооң мурнунга бүрүн ыдыктыы-биле амыдыраалы!


Бачыдын билинген улус дээш Павелдиң өөрүшкүзү

2[+]Чүректериңерге турар черден биске хостап бериңер! Бис кымны-даа хомудатпаан, кымга-даа хора чедирбээн, кымдан-даа олча-ажык хараваан болгай бис. 3[+]Силерни буруудадыр дээш чугаалавайн тур мен. Мооң мурнунда база чугаалап турдум чоп: өлүр-даа болза, силер-биле кады өлүрүнге чедир, амыдыраар-даа болза, силер-биле кады амыдыраарынга чедир, чүректеривисте ынчалдыр сиңниккен силер. 4[+]Силерге бүрүнү-биле бүзүрээр мен, силер дээш аажок чоргаараар мен! Бүгү аар-бергелеривис үезинде сагыжым аргалалга база эгээртинмес өөрүшкүге бүргедип чор.

5[+][+]Македонияга чедип келген соовуста безин, биске амыр-дыш турбаан болгай. Бисти бүгү чүктерден аар-бергелер кызагдаан: долгандыр чөңгээлиг аас-дыл[*], а сеткил-сагышта – коргуушкуннар. 6[+][+]Ынчалза-даа сеткил-сагыжы ундараан бүгү улусту аргалап, деткиир Бурган[†] бисти база Титтиң чедип келгени-биле аргалап, деткээн. 7Чүгле ооң чедип келгени-биле эвес, а силерниң ону аргалап, деткээниңер-биле база. Бисти кайы хире көрүксээниңерни, кайы хире хараадап муңгарааныңарны, мени дээш кайы хире сагыш човап турарыңарны ол биске чугаалады. Ынчангаш мен оон-даа артык өөрүп-байырладым!

8[+]А мээң чагаам силерни муңгагдадып каан-даа болза, ам ол дээш хараадавайн тур мен. Ол чагаам, үр эвес үеде-даа болза, силерни муңгагдатканын эскердим. Ынчангаш хараадаан-даа болзумза, 9мен ам өөрүп тур мен: муңгагдааныңар дээш эвес, а кемзинген сеткилиңер ачызында бачыдыңар билингениңер дээш. Муңгагдааныңар Бурганның күзел-соруу-биле болган-на болгай, бис силерге кандыг-даа хора чедирбээн бис! 10[+][+]Бургандан келген муңгарал бачытты минниринге чедирер, ындыг болганда, камгалалга[†] чедирер, ол дугайында хомудаан херээ чок. А бо делегейниң муңгаралы чүгле өлүмге чедирер.

11Бодап көрүңер даан: Бурганның күзел-соруу-биле муңгагдаарыңарга, чүү болган-дыр? Кем-бурууңар чогун көргүзер дээш, кайы хире чүткүлдүг-дүр силер! Кайы хире хорадап база хөлзеп-дүвүреп, кайы хире бисти көрүксеп, кайы хире чүткүлдүг бооп, кем-буруулуг кижини кайы хире кезедиксеп турар-дыр силер! Бо херекке арыыңарны бүрүнү-биле шынзыткан силер. 12[+][+]Ындыг болганда, мен силерге ол чагааны бижээн-даа болзумза, кем-буруу үүлгеткен кижини сойгалаар-даа дээш эвес, качыгдаан кижи-даа дээш эвес, а Бурганның мурнунга биске кайы хире бердингениңер боттарыңарга илдең апарзын дээш, бижээн мен. 13Ооң түңнели бисти аргалап, деткиди!

А ол аргалалдан аңгыда, Тит өөрүп турар боорга, оон-даа артык өөрээн бис. Силер шупту ооң ишти-хөңнүнде кара дашты ап октапкан болгай силер. 14Мен ооң мурнунга силерни аажок мактап турган болгай мен, ам кээп, силер дээш арным кыспады! Харын силерге чугаалап турар бүгү чүүлүвүс-даа, а ол ышкаш Титтиң мурнунга силерни мактаан чугаавыс-даа шынныг болду. 15А ам, ону канчаар тооп дыңнап турганыңарны, кайы хире хүндүлеп база коргуп хүлээп алганыңарны сактып келгеш, Титтиң силерге сеткилиниң ханызындан ынакшылы дам баар-дыр. 16Ынчангаш бүгү чүүлдерге силерге идегеп боорум дээш өөрүп тур мен!

#### 8


Иерусалимниң христианнарынга ачы-дуза чыылдазы

1Ха-дуңма,[†] Македонияның христиан ниитилелдеринге[†] хайырлаан Бурганның авыралының[†] дугайында билип ап көрүңер. 2[+]Олар кадыг-дошкун шенелделерге таварышса-даа, кызыгаар чок өөрүшкүге бүргеткен база кедергей ядыы боттары экииргээ-биле өй-хемчээл чок бай улус-тур! 3[+]Оларның шыдаар шаа-биле, харын-даа шыдаар шаандан арттыр, эки туразы-биле хайырлал берип турганын херечилээр мен. 4[+]Бурганның улузунга[*] дуза кадарынга киржир өршээлди оларга көргүзерин бистен дилеп, олар ээрежип турду. 5Шак ындыг боор деп, бис шуут манаваан бис! Олар хамыктың мурнунда боттарын Дээрги-Чаяакчыга бараалгатканнар, а ооң соонда Бурганның күзел-соруун ёзугаар биске база бердинипкеннер. 6[+]Ынчангаш бис Титтен ол авыралдыг ажыл-херекти, эгелеп алганы дег, силерниң араңарга эчизинге чедирерин дилээн бис. 7[+]Силерде бүгү чүве четчир болгаш артар-дыр: бүзүрел-даа,[†] чечен сөс-даа, билиглер-даа, чүткүлүңер-даа, бистиң ынакшылывыс-даа[*]. А ындыг болганда, бо буянныг ажыл-херекке база экииргээңерни көргүзүңер.

8[+]Мен силерге айтыышкын берген дег чугаалавадым. А өске улустуң чүткүлдүүн силерге чугаалап тура, ынакшылыңарның шынныын шенеп турарым ол. 9[+][+]Бистиң Дээргивис Иисус[†] Христостуң[†] авыралдыын билир-ле болгай силер. Ол Бодунуң ядыызын дамчыштыр силерни байыдары-биле, бай турган боду, ядыы апарган.

10-11[+]Ол дугайында мээң, силерге ажыктыг болгу дег чүүлге хамаарыштыр, сүмем бо-дур: эрткен чылын-на эгезин салып алган, аажок күзеп-чүткээн ажыл-херээңерни ам эчизинге чедириңер. Эгезинде бодап алганыңар дег, чүткүлдүг болуңар, ачы-дуза кылырда, арга-шинээңер барымдаалаңар. 12[+]Чүге дээрге силерде күзел-чүткүл-ле бар болза, чүңер чогун эвес, а чүңер барын барымдаалап, Бурган[†] силерниң хайырлалыңарны хүлээп алыр.

13Силерге аар-берге болзун, а өске улуска чиик болзун деп бодавайн тур бис. Чугаа бир дең боор дугайында чоруп турар. 14[+]Амгы үеде силерниң артыкшылыңар оларның чединмезин долдуруп шыдаар, а ооң соонда оларның артыкшылы силерниң чединмезиңерни долдурар. Шак ынчалдыр деңнежилге тургустунар. 15[+]Бижилгеде мынчаар бижээн болгай:

«Хөйнү чыып алган кижиде артыкшыл чок болган;
эвээшти чыып алган кижи чединмес деп чүвени билбес болган».


Тит биле ону эдерген ийи кижи

16Бурган силер дээш база-ла ындыг чүткүлдүг сагыш човаашкынны Титтиң чүрээнге сиңирген боорга, Аңаа өөрүп четтирдим. 17Тит чүгле бистиң дилээвисти хүлээп аарындан аңгыда, боду четтикпейн чүткүп, эки туразы-биле силерже чоруп турар кижи. 18Титке эштей бир бүзүрелдиг дуңмавысты чоруттувус, Буянныг Медээни[†] суртаалдааны дээш, ол бүгү-ле христиан ниитилелдерде бедик үнелелди ап турар кижи. 19Бо авыралдыг бараан болуушкунну боттандырарынга биске идиг болзун дээш, христиан ниитилелдер ону шилип алган. Ооң ол дузазы Дээрги-Чаяакчыны алдаржыдарынга чедирер база бистиң чүткүл-соруувуска дүгжүп турар. 20Биске хүлээткен хөй акша-хөреңгини канчаар аайлап-башкарып турарывыс ужун бисти чемелепки дег чылдакты кымга-даа бербес дээш, кызып турар болгай бис. 21Чүгле Бурганның мурнунга эвес, а улустуң мурнунга база эки чүүлдү кылыр дээш, сагыш салып турар бис.

22А олар-биле кады база бир бүзүрээн дуңмавысты чорудуп тур бис: ооң чүткүлдүүн хөй янзы байдалдарга шенеп көрген улус бис. Ол ам улам-на чүткүлдүг апарган, чүге дээрге силерге аажок ынанып турар. 23А Титти алыр болза, ол мээң силерге хамаарылгалыг бүгү ажыл-херээмге мени эдерип, кады ажылдап чораан кижи; а демги бүзүрээн ийи эживиске хамаарыштыр чугаалаар болза, олар – христиан ниитилелдерниң элчиннери-дир,[†] Христоска алдарны эккеп турар улус-тур. 24[+]Ынчангаш христиан ниитилелдерниң мурнунга ол улуска ынааңарны бадыткаңар база силер дээш чоргааралывыстың чылдагаанын көргүзүңер.

#### 9


Өске улуска экииргек кижиге Бурган ынак

1[+]Бурганның улузунга ачы-дуза дугайында силерге бижиири эргежок чугула эвес боор. 2Силерниң ол ажыл-херекке чүткүлдүүңерни билир мен, македончулар мурнунга силерни мактап шаг болдум: Ахайяда христианнар эрткен чылда-ла ону кылырынга белен турган деп турдум. Силерниң чүткүлүңер хөй улусту ажыл-херекче сорук киирипкен. 3[+][+]Ол дугайында силерни хей черге мактаан диртпес дээш, бүзүрээн ха-дуңмавысты[†] дөмей-ле силерже чорудуп тур мен. Ачы-дуза хайырлаарынга белен бооруңарны чугаалап турдум чоп. 4А оон башка мээң-биле кады македончулар чедип кээрге, белен эвес болзуңарза, канчаарыл? Ындыг бүзүрелдиг мактанып тургаш, ыянчыг байдалга киргей-ле бис, а силерге кайы хире ыянчыын чугаалааш-даа канчаар! 5Ооң мурнунда-ла аазааныңар ачы-дузаны баш бурунгаар белеткеп кагзыннар дээш, бүзүрээн ха-дуңмавыстың силерге бисти мурнай чеде бээрин дилээри эргежок чугула-дыр деп шиитпирледим. Ол хайырлал ынчан ылап-ла эки тура-биле чыгдынган хайырлал боор база албадал-биле чыгган үндүрүг дег эвес боор.

6[+]Сактып алыңар: үрезин харамнанган кижиниң дүжүдү база чегей боор, а элбээ-биле тараан кижиниң дүжүдү база элбек боор. 7[+][+][+]Кижи бүрүзү, муңгаравайн база «Албадалга кирдим» деп бодавайн, чүрээ чежени бээр дээр болдур, ынчаны берзин. Чүге дээрге Бурган[†] өөрүшкүлүг берип турар кижиге ынак. 8[+]Ол силерни кандыг-даа ачы-буяны-биле байыдып шыдаар. Ынчан херектиг хамык чүве силерге кезээде бар бооп, кандыг-даа буянныг ажыл-херек кылырынга чедер болгаш артар. 9[+]Бижилгеде бижээн-не болгай:

«Ол кижи ядыы улуска ачы-дузаны элбээ-биле берген,
ооң чөптүг-шынныг чоруу кезээ-мөңгеде артып каар».

10Чажыкчыга үрезинни база улуска чем кылдыр хлеб-тарааны берип турар Бурган силерни база үрезин-биле хандырар. Ол үрезиниңерни көвүдеткеш, буянныг ажыл-херээңерниң дүжүдүн элбекшидип бээр. 11[+]Кандыг-даа байдалдарда үргүлчү экииргек бооп шыдаар дээш, бүгү талазы-биле байый бээр силер, а силерниң экииргээңер бисти дамчыштыр улустуң Бурганга өөрүп четтирериниң чылдагааны апаар. 12Чүге дээрге силерниң ол бараан болуушкунуңар чүгле Бурганның улузунуң чединмезин хандырып турар эвес, а хөй улустуң Бурганга өй-хемчээл чок өөрүп четтиргени апаар. 13[+]Бо бараан болуушкунуңар силерге шылгалда дег боор, ону дамчыштыр Бурганның улузу дыңнангыр чорууңарны база Христос[†] дугайында Буянныг Медээни[†] ылап-ла хүлээп көргениңерни көрүп каар. А ол ышкаш силерниң олар-биле база бүгү улус-биле акша-хөреңгиңерни харам чок үлежип турарыңарны көрүп кааш, олар ооң түңнелинде Бурганны алдаржыда бээрлер. 14Олар боттарының мөргүлдеринге[†] сеткилиниң ханызындан силерже чүткүүрлер, чүге дээрге Бурган силерге Бодунуң эгээртинмес авыралын[†] хайырлаан-дыр. 15Сөс-биле чугаалап четпес белээ дээш, Бурганга өөрүп четтирээлиңер!

#### 10


Бодунуң бараан болуушкунун Павелдиң камгалааны

1[+]Павел мен, «Араңарга тургаш, ындыг чөгенчиг, а силерден ырай бергеш, ындыг дидим, шыңгыы» диртип турар кижи, Христостуң[†] томаарыышкыны-биле база биче сеткилдии-биле силерни кыйгырып тур мен. 2[+]Дилеп тур мен: силерге чеде бергеш, бодумну ындыг дидим, шыңгыы алдынарынче албадавайн көрүңер. Бисти ажыл-херээн бо делегейниң улузу дег кылып чоруур кылдыр бодаар чамдык улус-биле ындыг дидим, шыңгыы бооп шыдаптарымга бүзүревейн канчаар мен. 3Бо делегейде амыдырап турар-даа болзувусса, демиселге ооң бак аргаларын ажыглавайн турар бис. 4-5[+]Бистиң демисежир чепсээвис – бо делегейнии эвес, а Бурганның күчүзүн дамчыштыр кээр. Бис ооң-биле шивээлерни буза шаап, Бурганны угаап билиринге удурланган бүгү барымдааларны, өрү көрдүнген бодалдарны чылча шаап, кандыг-даа бодалдарны Христоска чагыртыры-биле тудуп ап турар бис. 6Силерниң Христосту тооп дыңнаарыңар бүрүн апаарга, сөс дыңнавас чорук бүрүзүн кезедиринге белен бис.

7[+]Силер бир чүвеже чүгле даштыкы хевирин барымдаалап көөр-дүр силер[*]. Кандыг-бир кижи «Христостуу мен» деп бүзүрелдиг болза, ол эргий бодангаш, бистиң база, оон дудак чокка, Христоска хамааржырывысты медереп билзин. 8[+]Бир эвес мен эрге-чагыргавыс-биле улам хөй мактаныр-даа болзумза, меңээ хензиг-даа ыянчыг эвес, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы[†] ол эрге-чагырганы, силерни буза шапсын дээш эвес, а быжыктырзын дээш, меңээ берген. 9Чагааларым-биле силерни коргудуп турар кылдыр силерге сагындырбаайн. 10[+]Чамдык улус мынча деп турар-дыр: «Ооң чагаалары ыйыышкын болгаш күш сиңген салдарлыг-дыр, а боду чедип келгенде, чөгенчии кончуг көстүр база чугаа-сөзү чер албас-тыр». 11Ынча деп турар кижи сактып алзын: ырактан бижээн чагааларымга кандыым дег, силерниң араңарга келгеш, ажыл-херээмге база шак ындыг боор мен.

12Боттарын көзүлдүр делгеттинип, мактаныр улус-биле чаңгыс одуругга туруп, бодувусту оларга дөмейлей көөрүн дидинмес-тир бис. Олар мелегейиниң уржуунда боттарын боттарының-на хемчээли-биле хемчээп, боттарын боттары-биле дөмейлей көөр-дүрлер. 13А бис хөлүн эрттир мактанмайн, чүгле Бурганның доктааткан хемчээлдериниң иштинге мактаныр бис. Силерниң араңарга ажыл-херээвис база ол хемчээлдерже кирип турар. 14Силер ол хемчээлдерниң иштинде турар бооруңарга, силерге Христостуң Буянныг Медээзин[†] эккээри-биле чедип келгеш, оларны ажыр баспайн тур бис. 15Өске улустуң ажыл-херээ-биле өйүн эрттир мактанмайн турар бис. Харын силерниң бүзүрелиңер[†] улгаткан тудум, Дээрги-Чаяакчының биске доктаадып берген хемчээлдериниң иштинге ажыл-херээвис оранчок калбарар дээрзинге идегээр-дир бис. 16Бис ынчан өске улустуң боттарының хемчээлдериниң иштинге кылган ажыл-херээ-биле мактанмайн, Буянныг Медээни оон-даа ырак черлерге суртаалдаар дээш, чоруптар бис. 17[+]Ынчалза-даа мактаныр бодаан кижи чүгле Дээрги-Чаяакчының ажыл-херээ-биле мактанзын! 18[+]Бодун мактаар кижи эвес, а Дээрги-Чаяакчының мактап турары кижи Аңаа хүлээдип көрдүрер.

#### 11


Павел база меге элчиннер

1[+]Угаан чок чоруум дээш мени шыдажып көрген болзуңарза! Дилеп тур мен: ам-даа шыдажып көрүңер! 2Силерни хүнней көрген сеткилим Бургандан келген болгай. Мен силерни чаңгыс Эр кижи – Христос-биле[†] дүгдеп каан болгаш, силерни Аңаа, кым-даа дегбээн арыг[†] кысты дег, хүлээдип бээр ужурлуг мен.[*] 3[+]Ынчалза-даа, Еваның авыяас чыланга мегеледип алганы дег, силерниң угааныңар база дуурайладыпкаш, Христоска ак сеткилдиг болгаш арыг бердиниишкинден чайлай бербес ирги бе деп сестир-дир мен. 4[+]Силерге кандыг-бир кижи чедип келгеш, бистиң суртаалдаанывыстан өске Иисусту суртаалдай бээрге азы бистен хүлээп алганыңар Сүлдеден[†] болгаш Медээден өске сүлде болгаш медээ эккээрге, ооң-биле белени кончуг эптежир-дир силер! 5[+]Мээң санап турарым-биле, шак ол эң тергиин элчиннерден[†][*] чүм-биле-даа дорайтаваан мен! 6[+]«Чеченим кончуг» деп шыдавас боорум чадавас, ынчалза-даа билиг дугайында херек бир өске болдур ийин. Ону силерге бүгү байдалдарга бүгү талалыг шынзыдып келген бис!

7[+]Азы бачыдым чүдел? Бурганның Медээзин төлевир албайн суртаалдап тургаш, силерни өрү көдүрери-биле, бодумну куду көрүп турганымда бе? 8Силерге бараан боор дээш, өске христиан ниитилелдерден[†] төлевир ап, оларны үптеп-тонап турган дег-дир мен. 9[+][+]Силерниң араңарга чединмес чурттап тургаш, кымны-даа шүүдетпээн мен. Эргежок чугула хереглелимни Македониядан ха-дуңма[†] хандырып турган. Чүү-даа чүвеге силерге аартык болбас дээш кызып келген мен, моон-даа соңгаар аартык болбас мен. 10[+]Мени башкарган Христостуң шынныы-биле бадыткап тур мен: ол дээш[*] чоргааралымны бүгү Ахайяга кым-даа менден хунаап ап шыдавас! 11А чүге ындыым ол? Силерге ынак эвес болгаш бе? Ынчалза-даа силерге кайы хире ынаамны Бурган[†] билир!

12Мен ынчалдыр кылырын уламчылаар мен, чүге дээрге ол улуска «Павел-биле шуут чаңгыс аай ажылдап турар бис» деп чоргаараар чылдак бербезин бодап турар мен. 13[+][+]Шак ындыг меге элчиннер, кара сагыштыг ажыл-херек кылып чоруур улус, Христостуң элчиннериниң хевирин чүгле мегелеп хүлээп ап турар болгай. 14[+]Ында кижи кайгаар чүү-даа чок: эрлик боду безин дээрниң чырыткылыг төлээзи дег хевирлиг бооп, мегелеп көстүп турар.[*] 15[+]А ындыг болганда, эрликтиң чалчалары буянга бараан болган улустуң хевири-биле мегелеп көстүп турарында онза чүү барыл? Ынчалза-даа олар төнчүзүнде боттарының ажыл-херээнге төлептиг кеземче алырлар!


Элчинниң бараан болуушкунунга Павелдиң бергедээшкиннери

16[+]База катап чугаалап тур мен: мени мелегей кижи деп бодаваңар! А ынча деп бодаар болзуңарза, оода бичии мактаныптар кылдыр, ам-даа мелегей кижи дег артып каарымны чөпшээреп көрүңер. 17(Мээң ам чугаалаар чүүлүм Дээрги-Чаяакчының үлегер-чижээн өттүнмээн: мелегей кижиниң бүзүрелдии-биле мактанып турарым ол-дур. 18[+]Бо делегейниң улузунуң кылып турары дег, хөй-ле улус мактанырын чүүлдүг деп көөр болганда, мен база мактанып көрейн.) 19[+]Силер, ындыг угаанныг хиреңерде, мелегей улус-биле белени кончуг эптежир-дир силер! 20[+]Силерни кулданып ап, үптеп-тонап, кара туразында ажыглап, мурнуңарга өрү көрдүнүп, чаагыңарже дажып турар улус-биле эптежир-дир силер. 21Бодумга ыянчыг-даа болза, чугаалап тур мен: бо таварылгада силерге кошкак салдар чедирген-дир бис!

Ынчалза-даа өске улус чоргаарап диттигип турар болза (мелегей кижи дег чугаалап турарым ол), мен база чоргаарап диттир мен. 22[+]Олар еврейлер бе? Мен база! Израильчилер бе? Мен база! Авраамның[†] үре-салгалы бе? Мен база! 23[+][+]Христоска бараан болганнар бе? Угааны анаа эвес кижи дег чугаалап тур мен, ынчалза-даа Христоска олардан артык бараан бооп чор мен! Ажыл-херээмге бодумну черле хайыралавайн келдим, кара-бажыңга олардан хөй хоругдаттырып келдим, каржы-дошкуну-биле эттедип-соктуртуп чордум, өлүрүнүң кырынга хөй катап турдум. 24Иудейлер[†] мени беш катап үжен тос улай[*] кымчылап турду. 25[+][+][+]Римчилер мени үш катап шыкпыыштаан; бир катап даштар-биле соктурткан мен; үш катап далайга корабльга озал-ондакка таварыштым база бир катап бүдүн дүн биле хүннү ажык далайга эрттирдим. 26[+]Хөй-ле аян-чорук кылгаш, айыыл-халапка үргүлчү таваржып чордум: үерлээн хемнерден-даа, дээрбечилерден-даа, чаңгыс чер чурттугларымдан-даа, өске чоннар улузундан-даа.[†] А хоорай-суурларга, ээн черлерге, далайга айыыл-халаптар; а ха-дуңма бооп мегеленген улустан кээр айыыл-халап? 27[+][+]Чилчиим үзүлдүр ажылдап, болганчок-ла уйгу чок дүннер эрттирип, аштап-суксап, аъш-чемим бо-ла үстүп, соокка доңуп, идик-хепке чединместеп чордум.

28А ол бүгүден аңгыда, бүгү-ле христиан ниитилелдер дээш, хүн бүрүде сагыш човаашкынның аар чүъгү! 29[+]Кайы-бир кижи кошкай бээрге, мен ооң-биле кады кошкап турбаан мен бе? Кайы-бир кижи күткүттүрүп алган болза, мен изип-хөлзеп турбаан мен бе?

30Чоргаараар ужурлуг-даа болзумза, кошкаамны көргүзер чүүл-биле чоргаараар мен. 31Дээрги Иисустуң Адазы Бурган мегелевейн турарымны билир, Ол кезээ-мөңгеде алгадып-йөрээттирер болзун! 32Дамаск хоорайга турумда, Арета хаанның бир чагырыкчызы мени тудуп алыр дээш, бүгү Дамаскыны кадарып турган.[*] 33[+]Ынчалза-даа мени, аргаан хааржакка олурткаш, хоорайның ханазында үттен дашкаар бадырыптарга, ооң холунга кирбейн барган мен!

#### 12


Павелдиң өрү көдүрткени, куду бадыртканы

1[+][+]Ооң меңээ ажык-дузазы чок-даа болза, мактанырын уламчылаар болган-дыр мен. Дээрги-Чаяакчының улуска берген көрүүшкүннеринче база ажыдыышкыннарынче[†] шилчип көрейн. 2Бир христиан кижи[†] барын билир мен: ол он дөрт чыл бурунгаар үшкү дээрже[*] өрү көдүртүре берген (мага-боду-биле катай бе азы чүгле сүлдези-биле[†] бе, ону мен эвес, Бурган[†]-на билир). 3Ийе, ындыг кижини билир мен. Мага-боду-биле катай бе азы чүгле сүлдези-биле бе (ону мен эвес, Бурган-на билир), 4ол дываажаңче[*] көдүртүре бергеш, адаары хоруглуг, кижи дамчыдып шыдавас сөстерни аңаа дыңнаан. 5Шак ындыг кижи дээш чоргаараар мен, а бодум дээш, чүгле кошкак талаларым-биле дээрден башка, чоргааравас мен. 6Чоргаараарын-даа күзээр болзумза, мелегей кижи дег болбас мен, чүге дээрге мээң чугаалаар чүвем шынныг-дыр. Ынчалза-даа бодумну туттунуп алыр мен, оон башка кандыг-бир кижи мээң дугайымда, ооң мени хайгаарап көргенинден азы ажыл-херектерим дугайында дыңнаарга, сагындырып кээримден, эки кылдыр бодай бээр.

7[+]Ол ышкаш кайгамчык онза ажыдыышкыннар алган мен! Ынчангаш Бурган мээң мага-бодумче, өрү көрдүнмезин бо дээш, тен кадаан[*] – эрликтиң төлээзин мени эттеп-согары-биле чорудупкан. Катап база чугаалап тур мен: өрү көрдүнмезин бо дээш чорудупкан. 8Ол тенни ап каапсын дээш, Дээрги-Чаяакчыга үш катап чаннып тейлээн мен. 9[+]А Ол меңээ мынча деп харыылаан: «Сеңээ Мээң авыралым-на[†] четчир. Сээң кошкааң дамчыштыр Мээң күжүм илерээр». Христостуң[†] күжү менде бар болзун дээш, бодумнуң кошкаамга чоргаараары – меңээ эң өөрүнчүг-дүр! 10[+][+]А Христос дээш кошкак болганымга, дорамчылатканымга, түрегдээнимге, истедип сүрдүргенимге, аар-бергелерге таварышканымга сеткилим ханар. Чүгле кошкак тургаш, ылап-ла күштүг мен!


Коринфичилер дээш Павелдиң сагыш човаашкыны

11[+][+]Шуут-ла угааным чана берген-дир! Мени силер ындыг байдалга чедиргениңер ол-дур. Силер харын мени мактаар ужурлуг силер. Чөгенчиг бараскан-даа болзумза, эң тергиин элчиннерден[†][*] чүм-биле-даа дорайтаваан мен! 12[+]Ылап-ла элчин боорумнуң бадыткал демдектерин силерге шыдамыккай көргүзүп келген мен. Кайгамчык чүүлдерни, бадыткал демдектерин, күчүлүг ажыл-херекти көрген силер. 13[+]Ындыг болганда, силерниинден аңгы христиан ниитилелдерге[†] көөрде, чедир албаан чүңер барыл? Чүгле силерни шүүдетпээним ылгалдыг болган бе? Ол буруум дээш мени өршээңер!

14[+][+]Мен ам силерге үшкү удаа чеде бээринге белеткенип тур мен. Силерге аартык болбас мен. Эт-хөреңгиңер эвес, а боттарыңар меңээ херек силер! Ажы-төл ада-иезиниң хереглелин хандырбас, а ада-ие ажы-төлүнүң хереглелин хандырар болгай. 15[+]А мээң таламдан силер дээш бүгү чүүлдү чарыгдаары, бодумну безин бүрүнү-биле бериптери өөрүнчүг-дүр! Силерге ынаам ол хире күштүг турда, меңээ ынааңар чүге ындыг кошкагыл?

16[+]Силерни шүүдетпээн-даа болгай-ла мен. Чамдык улустуң буруудадып турары дег, авыяастап тургаш, силерни кажар арга-биле холга киирип алган мен бе? 17Силерже чорудуп турган улузумнуң кайы-бирээзин дамчыштыр акшаңар олчалап алган мен бе? 18[+]Мен силерже чоруур кылдыр Титти дилеп алгаш, ооң-биле кады база бир бүзүрээн дуңмамны чоруткан мен. Тит силерниң бир чүвеңер олчалап алган бе? Ынчаарга бис шупту чаңгыс-ла ол Сүлдеге башкарткаш, ажыл-херээвис кылып турбаан бис бе, чаңгыс-ла ол оруктар изеп чорбаан бис бе?!

19[+][+]Силер ам бисти үргүлчү-ле силерниң мурнуңарга агартынып турар улус-тур деп бодаан боор силер. Ындыг эвес! Херек кырында Христос-биле сырый харылзаалыг апаргаш, Бурганның мурнунга чугаалап тур бис: ханы ынак эш-өөрүм, бо бүгү силерни быжыктырып турар! 20Менде мындыг сезик бар: силерге чеде бээримге, силер-даа, мен-даа, бот-боттарывысты ындыг улус кылдыр көрүксээнивистен көңгүс аңгы-дыр бис деп, удур-дедир эскерип кагзывысса, канчаарыл? Араңарда алгыш-кырыш, адааргал, килең,[†] аңгылажыр чорук, хоп-нүгүл, бодун өрү көрдүнери болгаш корум-чурум чок чорук бар боор ирги бе дээш, сестир-дир мен. 21[+]Силерге база катап чеде бээримге, Бурганым мени силерниң хайыңарда куду бадырыптарындан сестир-дир мен. Ынчан силерниң араңарда хөй-ле улустуң ажыын ажып, ыглаар апаар мен, чүге дээрге олар ооң мурнунда үүлгедип чораан бачыттарын: чүдек-бужар самыыраар чоруун болгаш туттунмас туралаашкынын олчаан билинмээннер-дир.

#### 13


Түңнел сагындырыглар, байыр чедириишкиннер

1[+][+]Силерге ам үшкү удаа чеде бээр мен. Бижилгеде мынчаар бижээн болгай: «Кандыг-даа херекти бадыткаар дизе, ийи азы үш херечиниң өчүү херек». 2Ийиги удаа силерге баргаш, сагындырып турган мен. А ам, силерден ыракка тургаш, ооң мурнунда бачыт[†] үүлгедип чораан-даа, арткан бүгү-даа улусту база катап сагындырып тур мен: бо удаада силерни хайыралавас мен! 3«Христос[†] Павелди дамчыштыр чугаалап турар болза, ооң бадыткалы кайыл?» – дээр-дир силер. А Христос силерге хамаарыштыр кошкак болбас, Ол Бурганның күжүн араңарга көргүзүптер! 4[+]Христос кошкак турда, улус Ону хере шаап каан, ынчалза-даа ам Ол Бурганның күжү-биле амыдырап турар. Бис база Ооң-биле харылзаавыска кошкак бис, ынчалза-даа силерниң араңарга Ооң амыдыралындан үнүп кээп турар Бурганның күжүн илередир бис.

5Бодуңарны шылгаттынып көрүңер: бүзүрелиңер[†] бар-дыр бе? Бодуңарны шинчилеп көрүңер! Азы Иисус[†] Христостуң силер-биле сырый харылзаалыын билбезиңер ол бе? Шылгалданы ажып эрткен болзуңарза, билир ужурлуг силер. 6А бистиң ол шылгалданы ажып эрткенивисти билип каарыңарга идегеп тур мен. 7Багай чүнү-даа кылбазыңар дээш, Бурганга мөргүп тур бис. Боттарывысты шылгалданы чедиишкинниг ажып эрткен улус кылдыр көргүзер дээш, мөргүвейн тур бис. Шылгалданы ажып эртпээн улус кылдыр сагындыргай бис аан, чүгле силер-ле буяндан тарып чораан болзуңарза!

8Чүге дээрге алыс шынга удур эвес, а алыс шынның талазынга туржур күштүг бис. 9[+]Бис кошкак, а силер күштүг болзуңарза, өөрүп-байырлаар бис, а ол ышкаш силерниң эттинип аарыңар дээш, мөргүп турар бис. 10[+]Ынчангаш силерден ыракта турар-даа болзумза, мону бижидим. Силерге чеде бергеш, Дээрги-Чаяакчының меңээ үрегдеп-бузары-биле эвес, а быжыктырары-биле берген эрге-чагыргазын ажыглап, шыңгыы хөделиишкиннер кылбазымны күзээр-дир мен.

11[+][+]Түңнелинде чугаалаар бодаан чүүлүм бо-дур, ха-дуңма:[†] өөрүп чоруңар, эттинип алыңар, силерден дилээн чүвемни кылыңар, чаңгыс аай үзел-бодалдыг болуңар, эп-найыралдыг амыдыраңар. Ынчан Бурган[†], ынакшыл болгаш амыр-тайбыңның үнер дөзү, силер-биле кады боор!

12[+][+]Бот-бодуңарны ыдыктыг[†] ошкаашкын-биле мендилеңер. Бурганның бүгү ыдыктыг улузу силерге байыр чедирди.

13Дээрги Иисус Христостуң авыралы,[†] Бурганның ынакшылы болгаш Ыдыктыг Сүлде-биле[†] харылзаа силер бүгүдеде бар болзун![*]

### Галатчыларга

#### Галатчыларга

Галатчыларга


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Киирилде


Галатчыларга чагаа


Киирилде

Галатия деп девискээрде (амгы Турцияның бир кезээ) христиан ниитилелдерни Павел элчин бодунуң баштайгы миссионержи аян-чоруунуң үезинде, бистиң эраның 40 чылдарының төнчүзүнде, үндезилеп тургузуп каан.

Павел Галатиядан чоруй барган соонда үр болбайн, чаа христианнарга өске башкылар чедип келген. Олар Бурганның камгалалын алыр дизе, Моисейниң хоойлузун сагыыры база кыртыжап демдектээр ёзулалды кылыры эргежок чугула дээрзин өөредип турган. Оон ыңай олар Павелде Иисус Христос дугайында Буянныг Медээни тайылбырлаар база суртаалдаар эрге-күш шынында чок деп турган. Павел ол дугайында билип кааш, аажок хараадаан база ол меге өөредигге удур демисежир дээш, Галатияда бүзүрээннерниң чаа үндезилээн ниитилелдеринге бо чагааны бижээн.

Чагаа каш кезектен тургустунган: 1) канчап Христостуң элчини апарганын Павелдиң тоожааны (1:1–2:10); 2) Бурган улуска камгалалды ыдыктыг хоойлуну сагааны дээш эвес, а Христоска бүзүрелиниң ачызында берип турарының бадыткалы (2:11–5:12); 3) Буянныг Медээниң ачызында Ыдыктыг Сүлде биле ынакшылга башкартып турар амыдыралды тодарадып бижээни (5:13–6:10); 4) түңнел (6:11-18).

#### 1


Киирилде сөстер

1[+]Улустуң шиитпири-биле болгаш кандыг-бир кижиниң даалгазы-биле эвес, а Иисус[†] Христостуң[†] база Ону өлүглер аразындан катап диргискен Бурган[†] Аданың адындан элчин[†] апарган Павел менден, 2[+][+]ол ышкаш мээң-биле кады турар бүзүрээн ха-дуңманың[†] шуптузундан байыр! Галатия девискээринде христиан ниитилелдерге[†] бижидим.

3Бурган Адавыс болгаш Дээргивис Иисус Христостан келген авырал[†] биле амыр-тайбың силерге доктаазын. 4[+][+]Чурттап турарывыс бузуттуг бо делегейниң эрге-чагыргазындан бисти хостаар дээш, Ол бачыттарывыс ужун Бодун өргүлге салган. Бурган Адавыстың күзел-соруу ындыг болган. 5Аңаа кезээ-мөңгеде алдар доктаазын. Аминь.[†]


Өске Буянныг Медээ чок

6[+][+]Силерни Христостуң авыралы-биле кый деп алган Бургандан ындыг дүрген ойталап турарыңарны, Буянныг Медээ-даа[†] эвес өске-бир өөредигни эдерер деп барганыңарны кайгап ханмас-тыр мен. 7[+]Өске кандыг-даа Буянныг Медээ ылап-ла чок! Христостуң дугайында Буянныг Медээни өскертирин кызып, чүгле ол дээш араңарга хөлзээзин өөскүдүп турар улус бар. 8[+][+]Ынчалза-даа өске кым-даа, бис азы дээрниң төлээзи-даа[†] дижик, ооң мурнунда медеглээнинден өске Буянныг Медээни силерге медеглей берзе, Бурган ону Бодундан бүрүнү-биле аңгылап каапсын! 9Мооң мурнунда-даа чугаалап турдувус, ам база катаптап тур мен: хүлээп алганыңардан өске өөредигни силерге медеглей бээр кижини Бурган Бодундан бүрүнү-биле аңгылап каапсын!

10[+]Чүнү чедип алыксааным ол: мени улустуң эки көөрүн бе азы Бурганның бе? Кижилерге таарымчалыг боорун кызып чоруур мен бе? Амдыгаа дээр улус аайы-биле чоруп келген болзумза, Христостуң чалчазы турбас ийик мен.


Павелдиң канчап элчин апарганы

11Ха-дуңма, мону билип аарыңарны күзеп тур мен: силерге медеглээним Буянныг Медээ – кижиниң чогаадыы эвес-тир. 12[+]Мен ону улустан албадым, меңээ ону улус-даа өөретпеди, харын ону Иисус Христостуң ажыдыышкынын[†] дамчыштыр алдым!

13[+][+]Иудей сагылгалыг чоруур шаамда, канчаар чурттап чораанымны дыңнаан боор силер. Мен христиан ниитилелди каржызы-биле истеп сүрүп, ону узуткаарын кызып турдум. 14[+]Иудей шажынны өөрениринге мээң чонумнуң иштинде үе-черге өөрүмнү мурнап чоруп турган мен, ылаңгыя ада-өгбениң чаңчылдарын эң чүткүлдүү-биле сагып чордум.[*] 15-16[+][+]Ынчалза-даа Бурган Бодунуң авыралы-биле ием иштинге турумда-ла, мени шилээш, кый деп алган. Ол Бодунуң Оглун меңээ ажыдып бергеш, «Өске чоннарның улузунга[†] Ооң дугайында медеглээр сен» деп айыткан. Мен ынчан улус аразындан кымдан-даа арга-сүме айтырбадым. 17Иерусалимге турган, мээң мурнумда-ла элчиннер апарган улусче-даа барбадым, а Аравияже чоруптум, ооң соонда Дамаскыже ээп келдим.[*]

18[+][+]Ооң соонда, үш чыл эрткенде, мен Кифа Пётрга ужуражыр сорулгалыг Иерусалимге чедип келгеш, ийи чеди хонук дургузунда ооң-биле кады турдум. 19[+]А өске элчиннерден кымга-даа ужурашпадым, чүгле Дээрги Иисустуң дуңмазы Иаковту[†][*] көрдүм. 20[+]Силерге бижип орар бүгү чүүлүм актыг шын деп, Бурганның мурнунга аашкынып тур мен!

21Мен ооң соонда Сирия болгаш Киликия девискээрлеринче чорупкан мен. 22Ынчалза-даа Иудеяда христианнар аразынга мээң арным көрген, таныыр кижи чок турган. 23[+]Олар чүгле: «Мурнунда бисти истеп сүрүп чораан кижи бир шагда узуткаар дээш, ыйыдып шаг болганы бүзүрелди[†] ам суртаалдап турар-дыр» – деп чугаалар дыңнааннар. 24Олар мени дээш Бурганны алдаржыдып турган.

#### 2


Павелдиң өске элчиннер-биле ужурашканы

1[+]Ооң соонда, он дөрт чыл эрткенде, Варнава-биле кады Иерусалимге база катап чедип келдим. Титти база эдертип чордум. 2[+][+]Бургандан ажыдыышкын[†] алгаш, ынаар чорупканым ол. Эң алдар-хүндүлүг деп санадыр удуртукчулар-биле[*] аңгы ужурашкаш, өске чоннарның улузунга[†] суртаалдап чоруурум Буянныг Медээни[†] чугаалап бердим. Мээң амгы болгаш мооң мурнундагы ажыл-херээм хилис барбазын дээш, ону медегледим. 3[+]Оон чүү болган деп? Мени эдерип чораан Титти, ол грек кижи-даа болза, кыртыжап демдектээшкин кылырынче кым-даа албадавады. 4[+][+]Ол айтырыг чүгле бүзүрээн ха-дуңмавыс[†] бооп мегеленген улус бистиң аравысче, шивишкиннер дег, шургуп кирип кээрге, көдүрлүп үндү. Олар Христос[†] Иисустуң ачызында бисте бар хосталгавыс дугайында хайгыылдап билип алгаш, бисти катап-ла кулданып алыр бодадылар.[*] 5А бис Буянныг Медээниң алыс шынныг утказын силерге кадагалап арттырар дээш, оларның аайынче ынай-даа кирбедивис.

6[+]Алдар-хүндүлүг дирткен удуртукчу улус безин (оларның кымнар бооп чорааны меңээ кандыг-даа хамаарылга чок, чүге дээрге Бурган[†] улусту ылгай көөр эвес) мээң суртаалдаан Буянныг Медээмге чүнү-даа немеведилер, эдип-чазавадылар. 7[+]Харын Буянныг Медээни иудейлерге суртаалдаарын Бурганның Пётрга бүзүреп хүлээткени дег, өске чоннарның улузунга суртаалдаарын меңээ бүзүреп хүлээткен деп, олар хүлээп көрдү. 8(Кым Пётрну иудейлер аразынга элчинниң[†] бараан болуушкунунче деткип кииргенил, Ол мени база өске чоннарның улузунуң аразынга бараан боору-биле деткип киирген болгай.) 9[+]Христиан ниитилелдиң[†] быжыг баганалары деп санадып турар Иаков,[†] Пётр болгаш Иоанн[†] олар, Бурган меңээ авыралын[†] хайырлаан деп хүлээп көргеш, ажыл-херээвис дөмейиниң демдээ кылдыр, мен болгаш Варнава-биле найыралдажып, хол тудуштулар. Өске чоннарның улузунче – бистиң, а иудейлерже – оларның суртаалдап чоруурунга чөпшээрештилер. 10[+]Олар чүгле чаңгыс дилег кылды: «Ядыыларга[*] дуза кадарын утпаңар». А мен ону бодум-на кылып чораан мен.


Павелдиң Пётрну чемелээни

11[+]А Пётр Антиохия хоорайга чедип кээрге, ооң бодун ап турары канчаар-даа аажок буруулуг боорга, мен аңаа ажыы-биле удурланган мен. 12[+][+]Ооң буруузу чүдел? Пётр Иаковтуң айбылап чоруткан улузу[*] ынаар чеде бергижеге чедир, өске чоннарның улузу-биле кады чемненип турган. А айбычылар чедип кээрге, ол кыртыжап демдектээриниң[†] талалакчыларындан сезингеш, өске чоннарның улузундан аңгыланып, дедирлени берген. 13Өске иудейлер база, Пётрга дөмей, ийи арынныг чоруун көргүскеннер. Варнава безин оларның салдарынга алзыпкан.

14[+]Буянныг Медээде айыткан алыс шынның оруундан оларның соора барганын көргеш, хамык улус мурнунга Пётрга мынча деп чугаалаан мен: «Сен, иудей бодуң, өске чоннарның улузу дег амыдырап чоруур болзуңза, чүге оларны иудей сагылгалар эдериңер деп албадаар сен? 15Бис – өске чоннарның бачыттыг улузу эвес, а төрүмеливистен иудейлер бис. 16[+][+][+]Ындыг-даа болза, кымның-даа ыдыктыг хоойлуну[†] сагып турары дээш эвес, а чүгле Иисус[†] Христоска бүзүрээни дээш Бурганның мурнунга актыг боорун билир бис. Ынчангаш бис база ыдыктыг хоойлуну сагаанывыс дээш эвес, а Христос Иисуска бүзүрээнивис ачызында актыг боорувуска идегээш, Аңаа бүзүрей берген бис. Чүге дээрге ыдыктыг хоойлуну сагааны-биле кандыг-даа кижи актыг бооп шыдавас. 17Ынчалза-даа Христостуң ачызында актыг боорунче чүткээш, бачыттыглар диртир болзувусса, Христос база бачыт[†] тараарын деткээн бооп турар бе? Канчап ындыг боор!»

18Мооң мурнунда үреп-бускан чүүлүмнү катап тургузар болзумза, бодумну ыдыктыг хоойлунуң хажыдыкчызы кылдыр көргүскеним ол. 19[+][+]Ыдыктыг хоойлу мени «өлүрүп каан», Бурган дээш амыдыраары-биле ыдыктыг хоойлуга хамаарыштыр «өлген мен». Христос-биле кады «белдир-ыяшка[†] хере шаптырттым». 20[+]Ынчангаш ам мен бодум эвес, а мээң-биле сырый харылзаа туткан Христос амыдырай берген. Бо мага-бодумга амгы амыдыралым дээрге меңээ ынак болгаш, мени дээш Бодун өргүлге салган Бурганның Оглунга бүзүрээним ачызында амыдырап чоруурум-дур. 21Бурганның авыралындан ойталавайн тур мен, чок! Бурганның мурнунга актыг боор арганы ыдыктыг хоойлу берип шыдаар турган болза, Христос хей черге өлген-дир!

#### 3


Ыдыктыг хоойлу биле бүзүрел

1О, сарыыл чок галатчылар! Силерни кым караң көрүнгеш, чагырып алды?! Белдир-ыяшка[†] хере шаптырткан Иисус[†] Христосту[†] суглуг карааңар-биле тода көрүп турган ышкаш болдуңар чоп!

2[+]Силерден чаңгыс-ла чүүл билип алыксадым. Ыдыктыг[†] Сүлдени[†] чүнүң ачызында алдыңар: ыдыктыг хоойлуну[†] сагааныңар ачызында бе азы Буянныг Медээни[†] дыңнап кааш, бүзүрээниңер ачызында бе? 3Амыдыралыңарны Сүлдеден эгелеп алгаш, ам кээп, мага-ботка хамааржыр дүрүмнер-биле төндүрер бодап тур силер бе? Таанда-ла ындыг сарыыл чок силер бе?! 4[+]Азы силерниң шыдажып эрткен бүгү чүүлүңер хей черге болганы ол бе? Черле ындыг болбас! 5[+]Бурган[†] силерге чүү дээш Сүлдени хайырлап, кайгамчык чүүлдерни араңарга чаяап турарыл: Ооң медээзин дыңнап кааш, бүзүрээниңер ачызында бе азы ыдыктыг хоойлуну сагып турарыңар ачызында бе?

6[+]Авраамны[†] сактып кээлиңер. Бижилгеде ооң дугайында: «Авраам Бурганга бүзүрей бээрге, Ол ону актыг-шынныг деп санаан» деп бижээн болгай. 7Бүзүрээн улус – Авраамның ылап шын ажы-төлү ол дээрзин билип ап көрүңер. 8[+][+]Бурган өске чоннарның улузун[†] бүзүрели[†] дээш агартыр деп, Бижилге баш бурунгаар көрген, ынчангаш Авраамга: «Хамык чоннар сени дамчыштыр ачы-буян алыр» – деп чугаалаптарга-ла, Буянныг Медээ эң баштай медеглеттинген. 9Ындыг болганда, ол ачы-буянны Бурганга бүзүрей берген Авраам-биле кады бүгү бүзүрээн улус алыр.

10[+][+]Ыдыктыг хоойлуну сагыырынга идегээр хамык улуска каргыш кыжанып турар, чүге дээрге Бижилгеде:

«Ыдыктыг хоойлунуң номунче киир бижээн бүгү чүүлдү
күүсетпейн чоруур кижи бүрүзү каргаттырар» деп бижээн-дир.

11[+][+] Бурганның мурнунга ыдыктыг хоойлуну дамчыштыр кым-даа актыг болбазы дараазында сөстерден-не илдең:

«Бүзүрелиниң ачызында актыг-шынныг болган кижи амылыг артар».

12[+] Ыдыктыг хоойлу бүзүрелге кандыг-даа хамаарылга чок, харын ында мынча деп бижээн-не болгай:

«Ыдыктыг хоойлунуң дүрүмнерин сагыыр кижи
оларның ачызында амылыг артар».

13[+]Христос бисти ыдыктыг хоойлунуң каргыжындан хостаар дээш, биске дүжер ужурлуг каргышты Бодунга хүлээп алган – Бижилгеде: «Ыяшка азып каан кижи бүрүзү – каргаттырган» деп бижээн болгай. 14[+]Ынчангаш Бурган Авраамга аазааны ачы-буянны Христос Иисусту дамчыштыр бүгү өске чоннарга база хайырлаарга, бис шуптувус аазап каан Сүлдени бүзүреливис ачызында ап болур бис.


Бурганның аазаашкыннары ыдыктыг хоойлудан чугула

15Ха-дуңма,[†] хүн бүрүнүң амыдыралындан бир чижек: кижиниң безин күштүг болдуруп бадылаан чагыын кым-даа күш чок болдуруп азы аңаа кандыг-бир чүүл немеп шыдавас. 16[+][+]Бурган Авраам биле ооң салгакчызынга аазаашкыннар берген. Бижилгеде, хөй улуска дег, «Ооң салгакчыларынга» эвес, а чаңгыс кижиге дег, «Ооң салгакчызынга» дээнин эскерип көрүңер даан, ооң дугайында чугаа чоруп турар салгакчы – Христос ол-дур. 17[+]Чугаалаксаан чүвем бо-дур: Бурганның ооң мурнунда күштүг болдуруп бадылаан чагыг-керээзин[†][*] 430 чыл эрткенде көстүп келген ыдыктыг хоойлу күш чок болдуруп база ында бар аазаашкынны чок кылып шыдавас. 18[+]Өнчү салгаар эргени ыдыктыг хоойлу бээр турган болза, ону Бурганның аазаашкынын ёзугаар ап болбазы ол-дур. А Бурган ону Авраамга чогум-на ынчаар – Бодунуң аазаашкынын ёзугаар хайырлаан.


Ыдыктыг хоойлунуң сорулгазы

19[+][+]А ыдыктыг хоойлунуң сорулгазы чүдел? Ону аазаашкында айыткан Салгакчы чедип келгижеге чедир, улустуң кем-буруулуун көргүзери-биле немей киирген. Ыдыктыг хоойлуну дээрниң төлээлерин дамчыштыр база дугуруштурукчунуң[*] дузазы-биле берген. 20[+][+]Ынчалза-даа дугуруштурукчу чүгле чаңгыстан хөй дугуржуп турар тала барда херек. А Бурган чаңгыс!

21Ындыг болганда, ыдыктыг хоойлу Бурганның аазаашкыннарынга удур бе? Канчап ындыг боор! Улуска берген ыдыктыг хоойлу мөңге амыдыралды[†] хайырлап шыдаар турган болза, оларның Бурганның мурнунга актыг боору ыдыктыг хоойлуну сагыырындан долузу-биле хамааржыр ийик. 22[+][+]Ынчалза-даа Бижилге бо делегей бүрүнү-биле бачытка туттурган деп чугаалап турар, а ынчангаш аазаашкында айыткан чүүлдү чүгле Иисус Христоска бүзүрээрин дамчыштыр, чүгле бүзүрээн улуска хайырлап боор.

23Бүзүрелдиң үези чедип келгижеге чедир, ол бүзүрелдиң бодун көргүзерин манап, ыдыктыг хоойлунуң хайгааралының адаанга турган бис. 24[+]Христос чедип келбээн шаанда, ыдыктыг хоойлу бистиң кижизидикчивис дег турган.[*] Христоска бүзүреливис дамчыштыр актыг апаарывыс дээш ындыг болду. 25А бүзүрелдиң үези чедип кээрге, кижизидикчиниң хайгааралының адаандан үне берген бис.

26[+]Христос Иисуска бүзүрээниңерниң ачызында силер шупту Бурганның оолдары[†] апарган силер. 27[+][+]Христостуң ады-биле сугже суктургаш, силер шуптуңар Христосту «кедип алдыңар». 28[+][+]Моон соңгаар иудей биле өске чоннар кижизиниң, кул биле хостуг кижиниң, эр биле херээжен кижиниң аразында ылгал чок[*] – силер шупту Христос Иисус-биле сырый харылзаалыг чаңгыс чаа улус силер. 29[+][+]А бир-тээ Христоска хамааржыр болганыңарда, силер ынчан Авраамның үре-салгалы, Бурганның аазаашкынының салгакчылары боор силер.

#### 4


Кул эвес, бүрүн эргелиг салгакчы

1Силерге база бир чижекти көргүзейн: салгакчы назы четпээн шаанда, ол бүгү өнчүнүң ээзи-даа болза, кулдан ылгалыр чүзү-даа чок. 2Ол ачазының доктаадып каан хуусаазынга чедир башкылар болгаш өг-бүле кижизидикчилериниң хайгааралының адаанга турар. 3Бис база ындыг бис: назы четпээн шаавыста, делегейни башкарып турар хоойлу-дүрүмнерниң[†] кулдары бооп чордувус. 4[+][+]Ынчалза-даа доктааткан үе чедип кээрге, херээжен кижиден төрүттүнген, ыдыктыг хоойлуга чагырткан Бодунуң Оглун Бурган[†] чорудуп берген. 5[+]Ыдыктыг хоойлуга чагыртып чораан бисти хостазын дээш база Бурганның азыраан оолдары кылып кагзын дээш, Бурган бисче Бодунуң Оглун чоруткан-дыр. 6Ам силер шупту Бурганның оолдары[†] силер! Ооң бадыткалы кылдыр Ол Бодунуң Оглунуң Сүлдезин,[†] «Авва![*] Ачай!» деп кыйгырган Сүлдени, чүректеривисче сиңниктир чорудуп берген. 7Ынчангаш сен ам кул эвес, а оглу сен. А ындыг болганда, Бурганның ачызында салгакчы база сен[*].


Дедир орук чок

8[+]Кажан-бир шагда, Бурганны билбес чорааш, херек кырында бурганнар-даа эвес чүүлдерниң кулдары чораан силер. 9[+][+][+]Ынчалза-даа ам, Бурганны билип алгаш (азы, шынын сөглээрге, Бурган силерни билип алганда), таанда-ла ол чөгенчиг, ажык-дүжүү чок башкарыкчы хоойлу-дүрүмнерже дедир эгликсеп, биеэде дег, оларның кулдары болуксап тур силер бе? 10[+]Тускай хүннер, айлар, чылдың үелери болгаш чылдар сагыыр-дыр силер[*]. 11[+]Силерни дээш кылган ажыл-херээм хилис барбаан бе деп бодап кээримге, коргунчуг-дур!

12Ха-дуңма,[†] ээрежип дилеп тур мен: мен ышкаш бооп көрүңер. Мен база силерге дөмей болу бердим чоп. Силер меңээ кончуг эки хамаарылгалыг турдуңар. 13[+]Билир-ле болгай силер: эң баштай силерге келгенимде, чүгле аарый берген ужурумдан Буянныг Медээни[†] силерге суртаалдаар аргалыг болган мен. 14[+][+]Мээң кадыкшыл байдалым силерге шенелде болган-даа болза, мени тоовайн барбаан, дора көрбээн силер.[*] Харын Бурганның төлээзин[†] дег, Христос[†] Иисустуң Бодун дег хүлээп алдыңар. 15Ынчангы өөрүшкүңер ам кайда-чүде барды? Болдунар-ла болза, карааңарны-даа меңээ казып бээринден чалданмас турганыңарга ынчан шуут бүзүрээр турдум. 16Ам чүү болду? Шынын чугаалапкаш, өштүүңер апардым бе?

17Силерни бодунуң талазынче ээлдирип алыр дээш, аажок кызып турар бир-ле улус барын билир мен, ынчалза-даа оларның сагыжы кара-дыр. Олар силерни боттарының талалакчылары кылып алыр дээш, бисти чара кирер деп турарлар. 18А мен силерни ак сагыштыым-биле, чүгле араңарга турар өйүмде эвес, а кезээде бодумнуң таламче ээлдирип алырын күзээр-дир мен. 19Ажы-төлүм! Төлүн божуур иениң эъди аарааны дег, силер дээш база катап хилинчээм көре бердим. Христоска дөмей апарбаан шааңарда, ол хилинчээм төнмес. 20Мен ам силер-биле кады болган болзумза! Силер-биле бир янзы чугаалашкан болза, чүге дээрге силерни та канчапса эки чүвел, аай-бажын тыппастадым.


Агар биле Сарра дугайында элдээртиг

21Ыдыктыг хоойлуга чагыртыр бодаан улус, чугаалап көрүңерем: ында чүү деп турарын билбезиңер ол бе? 22[+]Ында Авраам[†] ийи оолдуг чораан деп бижээн болгай: бирээзи – кул херээженден, а өскези – хостуг херээженден төрүттүнген.[*] 23[+] Кул херээженниң оглу – кижиниң күжениишкиннеринден, а хостуг херээженниң оглу – Бурганның аазаанындан төрүттүнген. 24[+]Бо чугаа элдээрткен уткалыг: ийи херээжен кижи ийи чагыг-керээни[†] көргүзүп турар. Бирээзин Синай дагга[†] чарган, ол дээрге Агар[†] болгаш ооң кул бооп төрүттүнер ажы-төлү-дүр. 25Агар Аравияда Синай дагны болгаш амгы Иерусалимни көргүзүп турар, чүге дээрге ол бодунуң ажы-төлү-биле катай кулданыышкын адаанда-дыр. 26[+]А өскези дээрде турар Иерусалимге хамааржыр, ол – хостуг, ол – бистиң иевис! 27[+]Бижилгеде ооң дугайында мынча дээн болгай:

«Үре-төл чок, божуп көрбээн херээжен, өөрүп-байырла!
Дыңзыдыр ырла, өөрүшкүлүг алгыр, эъди аарып көрбээн херээжен!
Ашактыг херээженге көөрде, кагдырыпкан херээженниң ажы-төлү хөй боор-дур!»

28[+]А силер болза, ха-дуңма, Исаак[†] ышкаш, Бурганның аазаашкынындан төрүттүнген ажы-төл-дүр силер[*]. 29[+]Ынчалза-даа ол шагда кижиниң күжениишкининден төрүттүнген оолдуң Сүлдеден төрүттүнген оолду истеп сүрүп турганы дег, ам база ындыг бооп турар-дыр.[*] 30[+]Бижилгеде ол дугайында чүү деп турар ийик?

«Кул херээженни оглу-биле үндүр ойладывыт,
чүге дээрге кул херээженниң оглу хостуг херээженниң оглу-биле дең өнчүнү
канчап-даа салгап албас».

31Ындыг болганда, ха-дуңма, кул эвес, а хостуг херээженниң ажы-төлү-дүр бис!

#### 5


Христиан хосталга

1[+][+]Христос[†] бисти шак ол хосталга дээш хостап каан. Ынчангаш туруштуг болуңар, кымның-даа силерни катап кулданып аарын болдурбаңар.

2[+]Дыңнаңар, Павел мен силерге чугаалап тур мен: кыртыжап демдектедирин дамчыштыр ыдыктыг хоойлуже[†] эглир болзуңарза, Христостуң силерге кандыг-даа ажыы чок. 3[+]Силерге база катап чугаалап тур мен: бодунга кыртыжап демдектээшкин кылырынга чөпшээрешкен кижи бүрүзү ыдыктыг хоойлуну бүрүнү-биле сагыыр ужурлуг. 4[+]Ыдыктыг хоойлуну сагыыры-биле агартыышкын[†] алырын шенээр болзуңарза, Христостан аңгылаттынганыңар ол. Бурганның авыралындан[†] ам хоорулган-дыр силер. 5[+]А бис бүзүрелдиң[†] ачызында Бурганның мурнунга актыг боорувуска идегээр болгай бис. Ол идегелди четтикпейн манаарын Сүлде[†] биске сагыш алындырып турар. 6[+][+]Христос Иисус[†]-биле сырый харылзаалыг апаар болзувусса, кыртыжап демдектедири-даа, кыртыжап демдектетпези-даа чугула эвес. Чаңгыс-ла чугула чүүл – ынакшыл дамчыштыр бодун көргүзер бүзүрел.

7[+]Бүзүрелдиң оруу-биле эки маңнап олурдуңар. Ынчаарга кым силерни астыктырып, алыс шынны дыңнавас улус кылдыр хуулдурупту? 8Силерни кыйгырган Бурганның ынчаар өөретпээни ылап боор! 9[+]«Хөй далган хөөй берзин дизе, ынай ажыткы[†] херек». 10[+]Дээрги-Чаяакчының мурнунга силерге бүзүрээр мен: бистиң аравыска аңгы үзел-бодал турбас. А силерни хөлзедип турар кижи, ол кым-даа болза, шииттирер.

11[+][+]Ха-дуңма,[†] мени кыртыжап демдектээриниң[†] талалакчызы деп турары шын болза, олар ам мени чүү дээш истеп сүрерил? Христостуң белдир-ыяшка[†] өлүмүнүң дугайында суртаал ынчан кымга-даа моондак болбас ийик. 12А силерни хөлзеткен ол хейлер боттарын чүгле кыртыжап демдектевейн, харын акталап-даа каапсыннар![*]


Сүлдеге башкартып амыдыраары

13[+][+]Ха-дуңма, Бурган[†] силерни хосталгаже кыйгырган-дыр. Чүгле ол хосталгаңарны кижи бүдүжүнүң кара туразында аажылаар чаңынче хуулдурбаңар. Харын бот-боттарыңарга ынакшылдыг бараан болуңар. 14[+][+]Чүге дээрге бүгү ыдыктыг хоойлу чаңгыс борбак домакта туттунуп турар: «Чаныңда кижиге[†] бодуңга бодуң дег ынак бол». 15А бот-боттарыңарны үзе-чаза тыртарын уламчылаар болзуңарза, шуут-ла узуткажып кааптарыңардан кичээниңер.

16[+][+]Ынчангаш силерге чугаалап тур мен: Сүлдениң айыткан аайы-биле амыдыраңар, кижи бүдүжүңерниң бачыттыг күзээшкиннеринге черле алыспаңар. 17[+]Чүге дээрге бачыттыг бүдүштүң күзээр чүүлү Сүлдеге удурланышкак, а Сүлдениң күзээр чүүлү бачыттыг бүдүшке удурланышкак болур. Олар үргүлчү адааннажып чоруур, ооң түңнелинде кылыр бодаан чүвеңерни кылып шыдавайн баар силер. 18[+]Ынчалза-даа Сүлдеге башкартыр болзуңарза, ыдыктыг хоойлу силерни баш билип шыдавас.

19[+][+]Кижиниң бачыттыг бүдүжүнүң ажыл-херээ илдең көскү. Ол дээрге самыырал, бужар күзээшкиннер, туттунмас туралаашкын, 20[+]дүрзү-бурганга[†] чүдүүрү, караң көрнүрү, адаан-өжээн, килең-кылык,[†] алгыш-кырыш, аңгылажыг, бактажыры, 21[+]мурнун былаажыры[*], арагалаары, эмин эрттир хөглеп-дойлаары болгаш өске-даа ындыг янзылыг чүүлдер-дир. Мен силерни ооң мурнунда-даа сагындырып турдум, ам база катап сагындырып каайн: ындыг чүүлдер үүлгедикчилери Бурганның Чагыргазын[†] канчап-даа салгап албас.

22[+]А Сүлдениң үре-түңнели бо-дур: ынакшыл, өөрүшкү, амыр-тайбың, шыдамык болгаш буянныг чорук, энерел, бүзүрел, 23[+]томаарыыры болгаш бодун туттунуп билири. Ол бүгүнү буруу шавар кандыг-даа хоойлу чок! 24[+][+]Христос Иисуска хамааржыр улус боттарының бачыттыг бүдүжүн ооң хамык күзээшкиннери болгаш хандыкшылдары-биле катай-хаара белдир-ыяшка хере шаап каапкан. 25Бистиң амыдыралывыстың үнер дөзү Сүлде болганда, Ооң аайы-биле амыдырап көрээли! 26[+]Ынчангаш адыыргак болбаалы, бот-боттарывыска хорадаваалы база адааргаваалы.

#### 6


Бот-боттарыңарга буяндан кылып чоруңар

1[+][+][+]Ха-дуңма,[†] кандыг-бир кижини бачыт[†] үүлгеткен деп сойгалаар болза, силер, Сүлдеге[†] башкарткан улус, ону эдип-чазап көрүңер. Чүгле эптиг, чымчаа-биле эдип-чазаңар, боттарыңар база күткүлгеге алзып албас дээш кичээниңер. 2[+][+]Аар-бергелерни ажып эртеринге бот-бодуңарга дузалажыңар, ооң-биле Христостуң[†] айыткан чүүлүн сагаан боор силер. 3[+]Алыс боду чөгенчиг кижи «Мен кончуг мен» деп ёзуургаар болза, ол бодун боду мегелеп алыр. 4Кижи бүрүзү бодунуң ажыл-херээн шүгдүнзүн, ол ынчан бодун өске улус-биле деңневейн, чедиишкиннеринге чоргаарланып шыдаар. 5[+]Чүге дээрге кижи бүрүзү бодунуң үүрге-чүъгүн чүктей бээр[*].

6[+]Бурганның сөзүн өөренип турар кижи бодунда бар бүгү эки-чаагай чүүлүн башкызы-биле үлешсин.

7[+][+]Мегеге туттурбаңар: Бурганны карак ажыттаары болдунмас. Кижи чүнү тарып аарыл, оозун ажаап алыр. 8[+]Бодунуң бачыттыг бүдүжүнүң хөрзүнүнге чүве тарып турар кижи оортан өлүмнү ажаап алыр. А Сүлдениң хөрзүнүнге тарып турар кижи ол Сүлдеден мөңге амыдыралды[†] ажаап алыр. 9[+][+]Буян кылып тура, кажан-даа могап-турбаалы. Ынчан, сорук-күжүвүс кошкай бербес-ле болза, чогуур үе кээрге, дүжүдүвүс ажааттына бээр. 10[+]Ынчангаш амдыызында арга барда, бүгү улуска, ылаңгыя бүзүрели[†] чаңгыс ха-дуңмавыска, буяндан көргүзүп чоруулу.


Түңнээшкин, байырлажыг

11[+]Бо сөстерни мен силерге бодумнуң холум-биле бижип ор мен, кайы хире улуг үжүктер ажыглаанымны көрүп тур силер бе? 12Силерни кыртыжап демдектедиринче албадааннар – кижиниң күжениишкиннери-биле эки бооп көстүксээн улус-тур. Олар ону чүгле Христостуң белдир-ыяшка[†] өлүмүнүң дугайында суртаал ужун истедип сүрдүрбези-биле кылып турарлар. 13Олар кыртыжап демдектедип-даа алган болза, боттары-ла ыдыктыг хоойлуну[†] сагывайн турарлар. А силерни, оозу-биле мактаныр чылдак тывар дээш, кыртыжап демдектедир деп турар улус-тур. 14[+][+]А мен бодум хуумда Дээргивис Иисус[†] Христостуң белдир-ыяшка өлүмүнден аңгыда, чүнүң-биле-даа мактаныр хөңнүм чогул. Ол белдир-ыяшка меңээ хамаарыштыр – бо делегейни, а бо делегейге хамаарыштыр – мени хере шаап каан. 15[+]Кыртыжап демдектээри-даа,[†] кыртыжап демдектетпези-даа чугула эвес. Чаңгыс-ла чугула чүүл – Бурганның чаа чаяалгазы боору! 16[+]Бо дүрүмнү сагып чоруур бүгү улуска, Бурганның израиль чонунга амыр-тайбың болгаш өршээл доктаазын!

17Черле ынчаш, кым-даа моон соңгаар мени сагыш човатпазын, чүге дээрге Иисустуң демдээ-биле мага-бодумну имнеп алган чоруур-дур мен[*].

18Ха-дуңма, Дээргивис Иисус Христостуң авыралы[†] сагыш-сеткилиңерге доктаазын! Аминь.[†]

### Эфесчилерге

#### Эфесчилерге

Эфесчилерге


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Киирилде


Эфесчилерге чагаа


Киирилде

Павел элчин бо чагааны филипчилерге, колосчуларга болгаш Филимонга чагаалары-биле кады, бистиң эраның 60-гы чылдарының эгезинде рим кара-бажыңга хоругдалының үезинде бижээн чадавас.

Эфес – Асия деп рим областың кол хоорайы, амгы Турцияның барыын эрик кыдыы. Павел маңаа Буянныг Медээ суртаалдап база чаа христиан ниитилелге бут кырынга туруп аарынга дузалап, ийи чыл хире турган (Аж.-ч. 19:1-10).

Чагааны ийи кол кезекке чарып болур. Бирги кезээнде (1–3 эгелер) Павел номчукчуларны Буянныг Медээниң ачызында боттанган Бурганның чажыт, үе-дүптен бээр бодап алган күзелиниң дугайында өөредип турар. Бурганның ол күзели дээрге Иисус Христоска бүзүрел христиан ниитилелде бүгү улусту – еврейлерни-даа, өске чоннарны-даа – камгалап, каттыштырып турары болур. Ийиги кезээнде (4–6 эгелер) Павел бүзүрээннерни Бурганның ол бодалын бүгү улуска чарлап көргүзер дээш, канчаар чаңгыс эптиг, ынакшылдыг болгаш арыг чурттаар ужурлугул деп сургап турар.

Бо чагаада илереткен бодалдар хөй чүүлдер талазы-биле колосчуларга бижээн чагаага дөмей, ынчалза-даа мында Христос дугайында шынныг өөредигни хажытканнар-биле маргылдаа чок.

#### 1


Киирилде сөстер

1Бурганның күзел-соруун ёзугаар Христос[†] Иисустуң элчини[†] болган Павелден байыр. Эфесте[†][*] Христос Иисуска бүзүрээн Бурганның улузунга бижидим.

2Бурган[†] Адавыс болгаш Дээргивис Иисус[†] Христостан келген авырал[†] биле амыр-тайбың силерге доктаазын!


Христосту дамчыштыр ап алганывыс ачы-буян

3[+]Дээргивис Иисус Христостуң Адазы Бурганга алдар! Ол биске Сүлдеден[†] кээр бүгү-ле ачы-буянны дээрлер оранынга Христосту дамчыштыр хайырлады. 4[+]Ооң мурнунга ыдыктыг[†], кем чок улус бооп чурттазын дээш, Бурган бисти өртемчейни чаяар бетинде-ле Христосту дамчыштыр шилип алган. Бодунуң биске ынакшылы-биле 5[+]Бурган бисти ажы-төлү кылдыр азырап алырын Иисус Христосту дамчыштыр баш удур шилээн-дир. Ооң сорулгазы-даа, күзел ханыышкыны-даа ол-дур! 6Ындыг болганда, Бодунуң ынак Оглун дамчыштыр Бурган биске авыралын хайырлааны дээш, Аңаа алдар-мактал!

7[+]Бис Христостуң өлүмүн дамчыштыр хосталып, бачыттарывыс дээш өршээл алдывыс. Бурганның авыралы ындыг элбекшилдиг-дир! 8Бурган Бодунуң авыралын бисче бүгү мерген угааны болгаш угаап билиишкини-биле харам чокка берди. 9[+]Ооң күзел-соруу-биле Христосту дамчыштыр боттанзын деп шиитпирлээни чажыт сорулгазын Ол биске илеретти: 10[+]чогуур үе кээрге, Бурган сорулгазынга чүүлдештир бүгү чаяалганы – дээрде база черде бар бүгү чүүлдерни Баштыңчы Христосту долгандыр каттыштырыптар.

11Бүгү чүвени Бодунуң күзел-соруу ёзугаар боттандырып турар Бурган ынчалдыр баш удур шилип каан болганда, Христосту дамчыштыр Ооң чону апаар чолдуг болдувус. 12Ынчангаш бис – Христоска эң баштай идегээн улус – Бурганны алдаржыдып мактаар салымныг бис.

13[+]Христосту дамчыштыр алыс шынның сөзүн – камгалалыңар[†] дугайында Буянныг Медээни[†] дыңнап каан болгаш, Аңаа бүзүрээн силер. Аазааны Ыдыктыг Сүлдезин силерге бергеш, Бурган силерни Бодунуң улузу кылдыр таңма-биле[†] дег демдектеп алган. 14Ыдыктыг Сүлде болза Бурганның аазаан өнчүзүн салгаарывыстың магадылалы боор. Бурган биске бүрүн хосталга бээрге, ол өнчүнү ээлеп алыр бис. Ол бүгү дээш Аңаа алдар-мактал!


Бурганның күчү-күжү камгалал дамчыштыр илерээр

15[+]Ынчангаш мен база Дээрги Иисуска бүзүрээниңер, Бурганның бүгү улузунга ынааңар дугайында дыңнап кааш, 16мөргүлдеримге[†] силерни сактып, силер дээш, Бурганга үзүк-соксаал чок өөрүп четтирип келдим. 17Дээргивис Иисус Христостуң Бурганы – өндүр бедик Ада мерген угаан болгаш ажыдыышкын[†] бээр Сүлдени силерге хайырлап, Ону эки билип аар арга берзин деп мөргүп тур мен. 18[+]Ооң силерни чүү ындыг идегелче кыйгырганын билзиннер дээш, Ооң чону-биле үлежириңер өнчүнүң кайы хире өндүр байлаан көрзүннер дээш, Бурган силерниң угаан-сарыылыңарны чырыдып берзин деп мөргүп тур мен. 19Аңаа бүзүрээн биске салдар чедирген Ооң күчү-күжүнүң чүнүң-биле-даа деңнээр аргажок өндүр улуун база көрзүннер деп мөргүп тур мен. 20[+]Бурган Бодунуң өндүр улуг күчү-күжүн мынчаар илереткен: Христосту өлүглер аразындан катап диргискеш, Ону дээрге, Бодунуң оң талазынга, олуртуп алган. 21[+]Ындыг арга-биле Бурган Ооң адын чүгле амгы үеде эвес, харын келир үеде база бүгү чагырыкчылардан, эрге-чагырга ээлеринден, күштерден болгаш дээргилерден бедик кылып каан. 22[+][+]Бурган бүгү чүвени Христостуң будунуң адаанга чагырткаш, Ону бүгү-ле христиан ниитилелдиң[†] бажынга салып каан. 23[+][+]А христиан ниитилел – Ооң мага-боду-дур. Ол Боду бүгү чаяалганы бүрүнү-биле бүргей ап турар.

#### 2


Өлүмден амыдыралче шилчиишкин

1[+]Боттарыңарның кемниг херектер биле бачыттарыңар ужун өлүг чораан силер. 2[+][+]Бачытка борашкаш, силер ол шагда бо делегейниң оруктары-биле чоруп, дээр адааның күштериниң чагырыкчызынга[*] (ол амгы үеде Бурганны дыңнавастарны удуртуп турар) чагыртып чораан силер. 3[+]Бис шуптувус база херек кырында Бурганны дыңнавастарның санынче кирип, бачыттыг бүдүжүвүс аайы-биле чурттап, мага-бодувустуң, угаан-бодалывыстың бүгү күзээшкиннерин хандырып келген бис. Бүдүжүвүс ындыг боорга, өске бүгү улус-биле деңге, Бурганның килеңи[†] бисти кезедир дээш манап турду.

4[+]Ынчалза-даа Бурганның өршээли эгээртинмес байлак, Ооң биске ынакшылы өндүр улуг. 5[+][+]Ынчангаш Ол бачыттыг херектеривис ужун өлгүлээн бисти Христос-биле[†] кады тынгарып кагды. Камгалалды[†] Ооң авыралы-биле[†] алган силер! 6[+]Бурган[†] бисти Христос Иисус[†]-биле кады катап диргискеш, дээрже өрү көдүргеш, Ооң чанынга олуртуп кагды. 7Ол ынчаар кылгаш, Христос Иисусту дамчыштыр биске хайырлааны буянныг сагыжының, Бодунуң авыралының эгээртинмес байлаан бүгү келир үелерге көргүзер бодаан.

8[+]Ийе, силер Бурганның авыралы-биле бүзүрелиңер[†] дамчыштыр камгалал алган силер. Ол дээрге силерниң ачы-хавыяаңар эвес, а Бурганның белээ-дир! 9[+][+]Камгалалды кым-даа ажыл-херээ-биле чедип албас, ындыг болганда, кым-даа ынчалдым деп мактанып шыдавас. 10[+]Бурганның чаяалгазы бис. Ооң биске баш удур белеткеп кааны буянныг херектерни боттандырып чурттаарывыс дээш, Ол бисти Христос Иисус-биле харылзаалыг кылдыр чаяап каан.


Христоска бүзүрээннер – чаңгыс чон

11[+]Ынчангаш силер, төрүмелинден «кыртыжап демдектетпээннер» деп адаткан өске чоннар улузу[†] (мага-ботту кижи холу-биле кыртыжап демдектээр ёзулалды эртип алган иудейлер силерни ынча дээр), мону утпаңар: 12[+][+]ол шагда Христос чок амыдырап чораан болгаш, израиль чоннуң санынче кирбейн, аңгы чораан силер. Бурганның аазаашкынынга үндезилээн чагыг-керээлер[†] силерге хамаарышпас турган. Бо делегейге идегел болгаш Бурган чок амыдырап чордуңар!

13[+]Ынчалза-даа ам, Христос Иисус-биле харылзаалыг апаргаш, бир шагда ырак-коңчак чораан боттарыңар, Христостуң өлүмүнүң ачызында, Бурганга чоок апардыңар. 14[+][+]Чүге дээрге Христос – амыр-тайбыңывыстың үнер дөзү. Ол Бодунуң мага-бодун өргүлге салгаш, иудейлер биле өске чоннар улузун аңгылай турупкан өжээргелдиң ханазын бузуп каапкаш, шуптувусту чаңгыс чон кылдыр каттыштырган. 15[+]Христос ыдыктыг хоойлуну[†] ооң хамык дүрүмнери, сагылгалары-биле катай-хаара күш чок болдурган. Ооң сорулгазы мындыг: амыр-тайбыңны догуннадып, Боду-биле харылзаалыг кылдыр ийи аңгы улустан чаңгыс чаа улусту чаяары. 16[+]Христос Бодунуң белдир-ыяшка[†] өлүмүн дамчыштыр ийи аңгы чораан бисти чаңгыс мага-ботка Бурган-биле эптештиргеш, өжээргелди узуткаар күзелдиг. 17[+]Ынчангаш Христос чедип келгеш, Бургандан ыракка чораан силерге-даа, Аңаа чоок чурттап чораан улуска-даа бүгүдеге амыр-тайбың дугайында Буянныг Медээни[†] суртаалдаан. 18Чүге дээрге бис – иудейлер-даа, өске чоннар улузу-даа чаңгыс Сүлдеге[†] башкарткаш, Адага Христосту дамчыштыр чеде бээр аргалыг болган бис. 19[+]Ындыг болганда, ам силер, өске чоннар улузу, хары даштыкылар эвес, а Бурганның чонунуң дең эргелиг албатылары болгаш Ооң өг-бүлезиниң кежигүннери силер.

20[+][+]Силерни база элчиннер[†] биле медээчилерниң[†] салып кааны үндезинге тудуп үндүрген, а Христос Иисус – бажыңның таваанга салыр эң чугула даш-тыр. 21[+]Ооң Боду бүгү бажыңның чөленгиижи болур, а бажың улам-на бедип, Дээрги-Чаяакчының ыдыктыг[†] өргээзи кылдыр шилчип турар. 22[+]Христостуң ачызында Бурганның Сүлдени дамчыштыр чурттаар бажыңы апарзыннар дээш, Ол силерни база тудуп үндүрүп турар-дыр.

#### 3


Бурганның чажыт бодалын ажытканы

1[+]Христос[†] Иисустуң бараан болукчузу болгаш, өске чоннар улузу[†] силер дээш, хоругдал адаанда турар Павел мен шак ол чылдагаан-биле мөргүп тур мен. 2[+]Бурганның авыралын[†] силерге дамчыдарын меңээ дааскан дээрзин дыңнааныңар чугаажок боор. 3[+]Мээң үстүнде каксы бижээним дег, Ооң ол чажыдын ажыдыышкын[†] дамчыштыр билип алган мен. 4Ынчангаш ону номчуптар болзуңарза, Христостуң чажыдын канчаар билип турарымны угаап шыдаптар силер. 5Кижи төрелгетенниң ооң мурнундагы салгалдарынга ол чажытты чугаалаваан турган, ынчалза-даа Сүлде[†] ам ону Бурганның ыдыктыг[†] элчиннери[†] болгаш медээчилеринге[†] ажыдып берген. 6[+][+][+]Ук чажыт мындыг – Христос Иисустуң Буянныг Медээзиниң[†] ачызында өске чоннар улузу, иудейлер-биле деңге, ол-ла өнчүнүң салгакчылары, чаңгыс ол-ла мага-боттуң тургузукчу кезектери апаар, Бурганның аазаашкыннары оларга база хамааржыр. 7[+]Ооң күчү-күжүнүң салдарын дамчыштыр меңээ элбээ-биле хайырлаан Бурганның авыралының ачызында, ол Буянныг Медээниң бараан болукчузу апарган мен.

8[+]Христостуң эгээртинмес эртине-байлааның дугайында Буянныг Медээни өске чоннар улузунга суртаалдаар авыралды Бурганның хамык улузунуң аразында эң чөгенчии боор меңээ хайырлаан. 9[+]Бүгүдениң Чаяакчызы Бурганның өртемчейни чаяаганындан бээр чажырып келгени ол чажыттың чырыын бүгү улуска көргүзерин база меңээ бүзүреп дааскан. 10[+]Бурганның бодалы ёзугаар христиан ниитилелди[†] дамчыштыр Ооң хөй талалыг мерген угааны дээрде күштерге база эрге-чагырга ээлеринге чүгле ам чаа билдине берген. 11Бурган[†] Бодунуң үе-дүпте бээр бодап келген чажыдын Дээргивис Христос Иисусту дамчыштыр боттандырган, 12[+]а бис Христоска бүзүрей бергеш, Аңаа башкартканывыстың ачызында Бурганга коргуш чок чеде берип боор бис. 13[+]Ынчангаш силер дээш көрүп турар хилинчээм ужун ундаравазыңарны дилеп тур мен, чүге дээрге ол хилинчээм силерге алдар эккээр.


Христостуң ынакшылы

14Шак ол чылдагаан-биле мен Аданың[*] мурнунга дискек кырынга мөгейип тур мен. 15(Дээрде база черде бар аймак бүрүзү ат-сывын Ададан алган чүве-дир.)[*] 16[+][+]Бурган Бодунуң өндүр-чаагай эртине-байлаандан силерге күштү хайырлазын дээш, Бодунуң Сүлдезин дамчыштыр угаан-сагыжыңарны быжыктырзын дээш, мөргүп тур мен. 17[+]Бүзүрелиңер[†] ачызында Христос чүректериңерге амыдырай берзин дээш, а ынакшыл – дазылыңар болгаш үндезиниңер болзун дээш, мөргүп тур мен. 18Силер ынчан Бурганның хамык улузу-биле кады Христостуң ынакшылы кайы хире өй-хемчээл, кызыгаар чогун угааптар шаг-шинектиг апаар силер. 19[+][+]Кижиниң угаап шыдаар деңнелин оранчок ажып-даа турар болза, ол ынакшылды билип шыдаптар силер. Бурганның бүдүжү ынчан амыдыралыңарны бүрүнү-биле бүргей аптар.

20[+]А ам биске салдарын чедирип турар күчү-күжүнүң ачызында дилеп аар азы бодап чоруур бүгү чүүлүвүстен оранчок хөйнү кылып шыдаар Бурганга алдар! 21[+]Ийе, Бурганга кезээ-мөңгеде, солуп кээр бүгү салгалдарда христиан ниитилелди база Иисус[†] Христосту дамчыштыр алдар доктаазын! Аминь.[†]

#### 4


Мага-боттуң чаңгыс эви

1[+][+]Ынчангаш мен, Дээрги-Чаяакчыга хамааржырым дээш хоругдаттырган кижи, силерден дилеп тур мен: Бурганның силерни ол дээш кый деп алганы хүлээлгеңерге төлептиг амыдыраңар. 2[+][+]Үргүлчү томаанныг, биче сеткилдиг бооп көрүңер. Бот-боттарыңарга шыдамык болгаш ынакшылдыг хамаарылгадан көргүзүңер. 3[+]Сүлдеге[†] башкартып тура, силерни тудуштурган амыр-тайбың ачызында чаңгыс эпти кадагалаарынче чүткүңер. 4[+][+]Чүгле чаңгыс мага-бот, чаңгыс Сүлде бар болгай, а Бурган[†] силерни чаңгыс идегелди үлешсиннер дээш кыйгырган. 5[+]Чүгле чаңгыс Дээрги-Чаяакчы[†], чаңгыс бүзүрел[†] база чаңгыс сугже суктурары[†] бар. 6[+]Чүгле чаңгыс Бурган, шуптувустуң Адавыс бар. Чүгле Ол – шуптувустуң бажывыста, шуптувусту дамчып Бодун көргүзер база шуптувуста амыдырап турар.

7[+]Бистиң шуптувуска, Христостуң[†] кижи бүрүзүнге тускайлап айыткан хемчээлин ёзугаар, авыралды[†] үлеп берген. 8[+]Ынчангаш Бижилге:

«Ол бедидир өрү көдүрүлгеш, хөй улусту тудуп алгаш,
кижилерге белектерни үлеп берген» – деп чугаалап турар.

9[+]А «өрү көдүрүлгеш» дээн ужуру чүл? Ооң мурнунда Ол чер кырынче[*] бадып турган дээни ол эвес бе? 10[+]Куду бадып турган ол-ла Кижи, бүгү өртемчейни Боду-биле бүргээр дээш, хамык дээрлерниң үстүнче көдүрлүп үне берген эвес бе?

11[+] Христостуң үлээн белектери бо-дур: кымны – элчиннер[†] кылдыр, кымны – Бурганның медээчилери[†] кылдыр, кымны – Буянныг Медээниң[†] суртаалчылары кылдыр, а кымны – удуртукчулар болгаш башкылар кылдыр Ол томуйлаан. 12[+]Бурганның улузун бараан болуушкунга, Христостуң мага-бодун тургузар, быжыглаар ажыл-херекке белеткээр дээш, Ол ынчанган. 13[+]Бис шуптувус бүзүрелге, Бурганның Оглун билип аарынга чаңгыс эпке келбээн шаавыста; четчип-быжа бергеш, Христостуң дээди деңнелинге чеде бербээн шаавыста, быжыгланыр ужурлуг бис.

14[+]Бис ынчан янзы-бүрү өөредиглерниң чалгыглары болгаш хаттарынга, кажарлап амдажаан улустуң оптуг мегезинге ужур шаптырткан бичии уруглар эвес боор бис. 15[+]Харын алыс шынны ынакшылдыг чугаалап тура, бүгү тала-биле Христосче чоокшулап, өзүп-мандыыр ужурлуг бис. А Ол дээрге – мага-боттуң Бажы-дыр. 16Ол бүгү мага-ботту хамык кезектери аразында ажыглап-ла болгу дег быжыг харылзаалар-биле тудушкан бүдүн-бүрүн чаңгыс эп кылдыр каттыштырыпкан. Мага-боттуң кезек бүрүзү бодунуң хүлээлгелерин күүседип турда, ооң бүгү боду өзүп-мандып, ынакшылдың ачызында быжыгып орар.


Эрги эвес, чаа амыдырал

17[+]Ынчангаш мен ол бүгүнү чугаалап, Дээрги-Чаяакчының адындан ыяк чагып тур мен: хоозун бодал-сагыштыг, бүзүрели чок улус дег амыдыраваңар. 18[+][+]Олар угааны караңгылаан, Бурганны билбес, бүдүүлүк болгаш, Ооң бээри амыдыралдан оспаксыраан база чүректери дашталган улус-тур. 19[+]Олар арын-нүүрүн артынга каггаш, самыыраан күзээшкиннеринге чагыртып, кандыг-даа хевирлиг бужар чүүлдерни үүлгедип турарлар.

20Ол дээрге Христостуң дугайында билип алганыңарга көңгүс таарышпас чүүлдер-дир. 21А силер Ооң дугайында дыңнаан база Ооң өөреникчилери[†] апарган болгаш, Иисуста бар алыс шынны билип алган-дыр силер. 22[+]Мурнунда канчаар амыдырап чорааныңардан – биеэги бодуңардан, дуурайлаан күзээшкиннер ириткен бачыттыг бүдүжүңерден ойталаңар. 23[+]Угаан-медерелиңер болгаш сагыш-сеткилиңерни чаартып алгаш, 24[+]ылап-ла чөптүг-шынныг база ыдыктыг[†] амыдыралы-биле онзаланыр, Бурганның овур-хевиринге үлегерлей чаяаган чаа кижи бооп амыдыраңар.

25[+][+][+]Ынчангаш мегеден ойталаңар, шуптуңар бот-боттарыңарга шынны чугаалаңар, чүге дээрге бис шупту Христостуң мага-бодунуң кезектери-дир бис. 26[+]Килеңнээш-даа, бачыт[†] үүлгетпеңер. Килеңиңерни[†] хүн ашпаанда-ла чавырып алыңар; 27[+]силерни күткүп, амыдыралыңарже сыңныр чай-хосту эрликке бербеңер! 28[+][+][+]Ооржу кижи оорланырын соксатсын, а ооң орнунга бодунуң кызыл күжү-биле амыдыралынга ажылдап ап, тыпкан олча-кежиин ядыылар-биле үлежир шаг-шинектиг болзун. 29[+]Аксыңардан кандыг-даа бак сөс үнмезин, а чүгле кандыг-даа байдалдарда улустуң хереглелдерин хандырарынга[*] ажыктыг, дыңнакчыларга ачылыг сөстер үнзүн. 30[+][+]Бурганның Ыдыктыг Сүлдезиниң хөңнүн баксыратпаңар. Бүрүн хосталыр хүнүңер дээш, силер Ооң таңмазы-биле[†] демдектедип алган болгай силер. 31[+]Дошкууралдан, килеңден, алгы-кышкыдан, каргыштан база өске кандыг-даа хевирлиг бузуттан адырлып алыңар. 32[+]Бот-боттарыңарга буянныг, энерелдиг болуңар, Бурганның силерни Христосту дамчыштыр өршээгени дег, бот-боттарыңарны өршээңер.

#### 5


Чырыктың ажы-төлү

1[+]Ындыг болганда, Бурганның ынак ажы-төлү дег, Аңаа дөмей боорун оралдажыңар. 2[+][+]Христос[†] биске ынакшааш, Бодунуң амы-тынын бис дээш Бурганга салган чаагай чыттыг, күзел ханар өргүл дег берипкен. Ооң ынчаар ынакшааны ышкаш, ынчалдыр ынакшылга бүргедип амыдыраңар.

3[+]Үй-балай самыырал азы кандыг-даа бужар чорук болгаш алыксак-чиксек чорук ышкаш чүүлдер дугайында араңарга чугаа безин көдүрүлбезин. Ындыг үүлгедиглер Бурганның ыдыктыг[†] улузунга көңгүс таарышпас. 4[+]Ааска эптешпес сөстер, хоозун куруг чугаалар болгаш үй-балай баштактар чугааңарже кирбезин, ол бүгү чүүл чок! Бурганга өөрүп четтирери оон канчап-даа дээре! 5[+][+]Харын бүзүреп боор силер: чаңгыс-даа самыыраан, бодун бужартаткан база чазый кижи (а ол дүрзү-бурганга[†] чүдүүрлерден ынай-даа ылгалбас) Христостуң база Бурганның Чагыргазынга[†] өнчү салгап албас.

6[+][+]Силерни кым-даа хоозун сөстер-биле дуурайлавазын! Чүге дээрге чогум-на ол чүүлдер дээш Бурганның килеңи[†] Ону дыңнавастарже халдаар. 7[+] Ынчангаш оларның-биле бир баг болбаңар. 8[+][+]Боттарыңар кажан-бир шагда караңгыга бүргеткен улус чораан силер, а ам, Дээрги-Чаяакчыга башкарткаш, чырыкка бүргедиптиңер. Чырыктың ажы-төлү дег амыдыраңар! 9А чырыктың үре-түңнели[*] – кандыг-даа янзылыг буянныг херек, чөптүг-шынныг чорук[†] болгаш алыс шын боор. 10[+]Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чүүлдү тодарадып аарын оралдажыңар. 11[+]Караңгының үре-түңнел чок үүле-херээнге киришпеңер, харын оларны сойгалаңар. 12Чүге дээрге ындыг ёражоктарның бүдүү чүнү үүлгедип турарын чугаалаары безин ыянчыг-дыр. 13[+]Ынчалза-даа чырыктың сойгалааны бүгү чүүл көскү апаар. 14[+][+]А чырыктың көскү кылыпканы бүгү чүүл боду база чырык апаар. Ынчангаш мынча деп чугаалаар бис:

«Удаан кижи, оттуп кел!
Өлүг кижи, дирлип кел,
сени ынчан Христос херелдендир чырыдыптар!»

15[+]Таптыг көрүңер, оваарымчалыг болуңар: боттарыңарны мелегей эвес, а угаанныг улус ышкаш ап чоруңар. 16Кандыг-даа арганы чөп ажыглаарын оралдажыңар, чүге дээрге бузуттуг-бак чорук көвүдээн үе-дир бо. 17[+]Ынчангаш сарыыл чок болбаңар, а Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун билип аарын оралдажыңар. 18[+]Араганы эзиртир ишпеңер, оон чүгле үрелир силер. Ооң орнунга Сүлдеге[†] бүргеттириңер. 19[+][+]Ыдыктыг ырылар,[†] йөрээлдер болгаш Сүлдеден кээр ырылар күүседип, араңарда ынчалдыр харылзажыңар. Ырлажыңар, чүректериңер ханызындан Дээрги-Чаяакчыны алгап-йөрээңер. 20[+]Дээргивис Иисус[†] Христостуң ады-биле Бурган[†] Адага бүгү чүве ужун үргүлчү өөрүп четтириңер.


Христиан өг-бүле


(Кол. 3:17–4:1)

21Христосту[*] хүндүлээриңерниң демдээ кылдыр бот-боттарыңарга чагыртыңар.

22[+]Херээжен улус, Дээрги-Чаяакчыга дег, ашактарыңарга чагыртыңар. 23[+][+]Христостуң Бодунуң ниитилели болур мага-бодунуң Бажы болгаш Камгалакчызы[†] болганы дег, ашаа кадайынга «баш» боор. 24Христостуң ниитилелиниң Аңаа чагыртканы дег, кадайлар база ашактарынга бүрүнү-биле чагыртыр ужурлуг.

25[+]А силер, ашактар, Христостуң Бодунуң ниитилелинге ынаа ышкаш, кадайларыңарга ынак болуңар. Ол Бодунуң амы-тынын ол дээш өргээн болгай. 26[+]Христиан ниитилелди[†] сугга чуп, арыглааш,[†] Бодунуң сөзү-биле ыдыктап, аңгылап алыр дээш, 27[+]ону Бодунуң мурнунга бүрүн каазы-биле: четпес-дудуу чүве чок, бокка борашпаан – бачыт[†] база кем чок бооп көзүлзүн дээш, Ол ынчаар кылган. 28Ашактар база ынчалдыр, бодунуң мага-бодунга дег, кадайларынга ынак боор ужурлуг. Кадайынга ынак кижи бодунга база ынак. 29Бодунуң мага-бодун көөр хөңнү чок чаңгыс-даа эр кижи кажан-даа туруп көрбээн, харын ол оозун чемгерер, ажаап-тежээр болгай. Христос Бодунуң ниитилели дээш база ынчалдыр сагыш човаар. 30[+]А бис Ооң мага-бодунуң кезектери-дир бис[*].

31[+]Ынчангаш эр кижи ада-иезин каапкаш, кадайы-биле катчы бээр,
ынчан ийи кижи чаңгыс мага-бот апаар.

32Мында аажок ханы чажыт бар, ол чажыт Христоска болгаш Ооң ниитилелинге хамааржырын чугаалап тур мен. 33[+]Силерниң эр кижи бүрүзү база, бодунга боду дег, кадайынга ынак боор ужурлуг, а кадайы ашаан хүндүлезин.

#### 6


Ажы-төл биле ада-ие

1[+]Ажы-төл, Дээрги-Чаяакчыга башкарткаш, ада-иеңерни дыңнаңар, ынчаар кылыры чөптүг-шынныг болур. 2Бурганның аазаашкынынга коштунган Ооң бирги айтыышкынын утпаңар:

«Ачаң биле аваңны хүндүлеп чор.
3[+]Сеңээ ынчан буян-кежик доктаап,
чер кырынга үр амыдыраар сен».

4[+]Ада-иелер, ажы-төлүңерни бужургандырбаңар! Оларны Дээрги-Чаяакчының чурумун болгаш өөредиин ёзугаар өстүрүп-кижизидиңер база сургаңар.


Кулдар биле оларның ээлери

5[+]Кулдар, чер кырында ээлериңерни, Христоска[†] чагыртып турган-даа дег, хүндүлеп база коргуп-сүрээдеп, чүрээңер ханызындан дыңнаңар. 6[+]Улустуң эки хамаарылгазын чаалап аар дээн чашпаачылар дег, карак чаап эвес, а Бурганның күзел-соруун сеткилиниң ханызындан күүседип турар Христостуң кулдары дег ажылдаңар. 7Улуска эвес, а Дээрги-Чаяакчыга бараан бооп турган дег, чүткүлдүү-биле бараан болуңар. 8[+]Кымның-даа: кул-даа, хостуг-даа кижиниң кылган буянныг ажыл-херээ дээш, Дээрги-Чаяакчы[†] шаңнал бээрин билип алыңар.

9[+][+]А ээлер силер, кулдарыңарга база шак ындыг хамаарылгалыг болуңар, кыжаныгдан туттунуңар. Оларда-даа, силерде-даа дээрде чаңгыс Дээрги-Чаяакчы бар, а Ол кымны-даа өскелерден ылгай көрбес дээрзин утпаңар.


Бурганның берген дайынчы херексели

10Адак сөөлүнде чугаалап каайн: Дээрги-Чаяакчыга башкарткаш, Ооң өндүр улуг күчү-күжү-биле бодуңарны быжыглаңар. 11[+][+]Бурганның берген бүрүн дайынчы херекселин кедип алыңар, эрликтиң хамык кара сагыжынга удур ынчан туржуп шыдаар силер. 12[+][+]Чүге дээрге бис эът-бот биле хандан бүткен улуска удур эвес, а эрге-чагырга ээлеринге, бистиң амыдыраан дүмбей үевисте тергиидээн каптагайның чагырыкчыларынга база дээрлерде кара күштерге удур демисежип турар-дыр бис.

13Ынчангаш бузут тергидээр үе кээрге, оларга удур туржур шаг-шинектиг бооп, шупту халдаашкыннарны ойтур шаап, тура тутчур дээш, Бурганның чепсек-херекселин кедип алыңар. 14[+][+]Чаныш-сыныш чок туржуңар! Алыс шынны чыыра куржангаш, чөптүг-шынныг чоруктуң[†] куяк хевин кедип алыңар. 15[+]Амыр-тайбың дугайында Буянныг Медээни[†] суртаалдаарынга белениңер – бутка кедер идииңер болзун. 16[+]А ол бүгүден аңгыда, бүзүрелдиң[†] дозуг-камгалалын тудуп алыңар – ооң-биле бузуттуг эрликтиң хамык оттуг согуннарын дозуп шыдаар силер. 17[+]Камгалалды[†] – куяк бөрттү дег, а Бурганның сөзүн – Сүлдениң[†] силерге бээр хылыжын дег хүлээп алыңар. 18[+][+]Мөргүлдүң[†] бүгү хевирлери-биле мөргүңер. Кандыг-даа үеде Бургандан дилег кылып, Сүлдеге башкарткаш, мөргүңер. А ындыг болганда, серемчилелдиг бооп, Бурганның бүгү улузу дээш, чүткүлдүү-биле мөргүңер.

19[+]Мени бодааш – чугаалай бээримге-ле, Бурган[†] меңээ херектиг сөстерни айтып берзин дээш база Буянныг Медээниң чажыдын коргуш чок суртаалдаарым дээш – мөргүңер-ле. 20[+][+]Демирледип-даа алган болзумза, ол Буянныг Медээ ужун Иисус[†] Христостуң бүрүн эргелиг элчизи мен. Хүлээлгемни чогууру-биле күүсетпишаан, ону дидими-биле база ажыы-биле медеглеп шыдаарым дээш мөргүңер.


Түңнел байыр чедириишкиннери


(Кол. 4:7-8)

21[+]Мээң канчаар амыдырап, чүнү кылып турарымны билип алыксап тур силер бе? Ол бүгүнү силерге Тихик, ханы ынак бүзүрээн дуңмам, Дээрги-Чаяакчының шынчы бараан болукчузу, чугаалап чеде бээр. 22[+]Бистиң дугайывыста дыңнааш, чүректериңер сорук кирзин дээш, мен ону силерже ылап-ла ол сорулга-биле чорудуп тур мен.

23Ха-дуңма,[†] силер бүгүдеге Бурган Адавыстан, Дээрги Иисус Христостан келген амыр-тайбың, ынакшыл болгаш бүзүрел доктаазын! 24Дээргивис Иисус Христоска өлүм билбес ынакшыл-биле ынакшаан бүгү улуска Бурганның авыралы[†] доктаазын![*]

### Филипчилерге

#### Филипчилерге

Филипчилерге


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Киирилде


Филипчилерге чагаа


Киирилде

Филиппы – рим область Македонияда кол хоорайларның бирээзи турган. Ол хоорайга Павел элчин Буянныг Медээни Европа дипке эң баштай суртаалдааш, христиан ниитилелди үндезилеп тургускан.

Бо чагаа база-ла Римге хоругдал үезинде бижиттинген, номчукчуларга Павел кандыг кижил дээрзин ооң өске чагааларындан артык ажыдып, көргүзүп турар. Ооң чамдык чагааларынга көөрде, бо чагаада каттыштырыкчы чаңгыс өзек тема чок. Элчинниң чагаада илереткен чамдык кол бодалдары бо-дур:

– Павелдиң хоругдатканының түңнелинде Буянныг Медээ хөй улуска чедип, нептереп турар (1:12-18);

– Павел бүгү-ле берге байдалдар дээш өөрүп, номчукчуларны ооң үлегерин эдерер кылдыр сургап турар (1:18; 2:17-18; 3:1,17; 4:4,9);

– боттарының хилинчээниң үезинде христианнар Иисус Христостуң томаарыышкынын үлегер-чижек кылып ап, өттүнер ужурлуг (2:5-8);

– христианнарга чаңгыс демниин көргүзер дугайында чагыг-сургаал (2:2; 4:2-3);

– камгалал алыр дизе, Христоска бүзүрел Моисейниң хоойлузунга идегээринден артык чугула болур ужурлуг (3:7-9);

– филипчилерниң Павелге шынчы чоруу болгаш ачы-дузазы дээш өөрүп четтириишкин (4:10-20).

#### 1


Киирилде сөстер

1[+]Христос[†] Иисустуң чалчалары Павел биле Тимофейден байыр. Силерниң удуртукчуларыңар болгаш дузалакчыларыңарны киириштир, Филиппы хоорайда чурттаан, Бурганның Христос Иисуска башкарткан шупту улузунга бижидим. 2Бурган[†] Адавыс болгаш Дээргивис Иисус[†] Христостан келген авырал[†] биле амыр-тайбың силерге доктаазын!


Павелдиң филипчилер дээш Бурганга өөрүп четтиргени

3[+]Силерни бодаан санымда-ла, Бурганымга өөрүп четтирип чор мен. 4Силер дээш мөргүл[†] кылган санымда-ла, үргүлчү өөрүшкүлүг мөргүүр-дүр мен. 5[+]Чүге дээрге бүзүрей бергениңер эң баштайгы хүнден эгелээш, бөгүнге чедир Буянныг Медээни[†] тарадырынга киржип келдиңер. 6[+]Силерниң араңарга ындыг буянныг ажыл-херекти Бурган эгелээн болгаш, Ол ону Христос Иисустуң ээп кээр хүнүнге чедир уламчылааш, ынчан эчизинге чедирер дээрзинге бүзүрээр мен. 7[+][+][+]Мээң чүрээмде сиңниккен силер бүгүдениң дугайында ынчаар бодап турарым кончуг шын – чүгле хоругдал адаанга турумда эвес, а Буянныг Медээни чаныш-сыныш чок бадыткап база кадагалап турумда-даа, Бурганның меңээ берген авыралын силер шупту мээң-биле үлежип турар силер. 8[+]Шуптуңарга Христос Иисустуң ынакшылы-биле кайы хире күштүг хандыкшаанымны Бурган бадыткап боор!

9[+]Ынчангаш силерниң ынакшылыңар угаап билиишкин-биле байып, сайзыраңгай бодалдарлыг апарып, эгээртинмес долу болзун дээш, мөргүп тур мен. 10Ынчан боттарыңарга эң эки чүүлдү билип ап, Христостуң ээп кээр хүнүнде бүрүн арыг,[†] кем-буруу чок болу бээр силер база 11Иисус Христостуң берип турары чөптүг-шынныг чоруктуң[†] үре-түңнелин эңдере эккээр силер, а ол бүгү Бурганга алдар биле мактал-хүндү эккээр.


Амыдыралдың эчис сорулгазы – Христос

12Мээң-биле болган бүгү чүүл Буянныг Медээниң нептерээринге дузалаан дээрзин билип аарыңарны күзеп тур мен, ха-дуңма.[†] 13[+]Императорнуң[†] ордузунуң бүгү таңныыл шериинге болгаш мында турар өске-даа шупту улуска Христосту эдергеним дээш хоругдатканым ам билдингир апарган. 14[+]Ооң кадында Дээрги-Чаяакчыга бүзүрээн акы-дуңмамның хөй кезиин база мээң хоругдатканым улам сорук киирип, быжыктырарга, олар Бурганның медээзин оон-даа ажык болгаш дидим суртаалдап эгелээннер.

15[+]Оларның чамдыызы удур-дедир адааннашкаш база адааргашкаш, Христосту суртаалдап турары шын-на харын. Ынчалза-даа өскелери ону эки туразы-биле кылып турар. 16Ындыг улус Христоска ынакшылының ужун суртаалдап турары ол, чүге дээрге олар Бурган мени Буянныг Медээниң болчукчузу кылдыр салып каанын билир. 17Баштайгы улус Христосту бодун бодаар сагыжындан, шын туразы-биле эвес суртаалдап турар, чүге дээрге маңаа хоругдал адаанга турар өйүмде, меңээ хөй бергедээшкиннер таварыштырарын күзээн-дирлер. 18Чүү-кандыг-даа болза, оларның мегеленип ийикпе, азы шын туразындан Христосту янзы-бүрү болдунар аргалар-биле суртаалдап турары чугула.

Мен ынчангаш өөрүп тур мен, моон-даа соңгаар өөрүүр мен. 19[+]Чүге дээрге мөргүлүңер ачызында база Иисус Христостуң Сүлдезиниң[†] деткимчези-биле ол бүгү мээң камгалалым[†] апаарын билир мен. 20[+][+]Чүү-даа дээш ыядып-човавазым – эң-не улуг күзелим болгаш идегелим ол-дур. Ылаңгыя ам, мооң мурнунда дег, ажык, дидим боор мен, ынчангаш амыдыралым азы өлүмүм дамчыштыр, бүгү мага-бодум-биле Христосту алдаржыдар мен. 21Амыдыралымның эчис сорулгазы – Христос-тур, өлүрү-даа – меңээ олча-ажыктыг-дыр. 22А чер кырынга амыдырап артарым дээрге улам үре-түңнелдиг ажылдаарым ол боор. Ынчангаш чүнү шилип алза экизин билбес-тир мен. 23[+]Мен болгу дег ийи чүүл аразында турарым бо: менде бо амыдыралдан адырлып, Христос-биле кады турар изиг күзел бар, чүге дээрге меңээ эң-не экизи ол-дур. 24Ынчалза-даа чер кырынга ам-даа амыдырап артарым силерге оон-даа ажыктыг боор. 25Ындыызынга быжыг бүзүрээр болгаш, ам-даа амыдырап артарымны, силерниң шуптуңарның бүзүрелиңер[†] бурунгаар шимчезин дээш база ооң түңнелинде алыр өөрүшкүңер көвүдезин дээш, ам-даа силерге дузалап артарымны билир мен. 26Ынчангаш, силерниң араңарга катап чедип кээримге, мээң ужурумда Христос Иисус дээш чоргаарланыр барымдааңар мурнундазындан-даа күштүг болур.

27[+]Чүү-даа болур болза, Христостуң Буянныг Медээзинге төлептиг бооп амыдыраңар. Силерни суглуг караам-биле кээп көргеш-даа азы силерниң дугайыңарда чүгле ырактан дыңнааш-даа билип алыр болзумза, сагыш-сеткилиңер эви чайгылыш чогун база Буянныг Медээде медеглээн бүзүрел дээш эгин кожа турарыңарны билип ап чорууйн. 28Ол ышкаш удурланыкчыларыңардан чүү-даа дээш коргуп сирилевээниңерни база. Ындыг дидимиңер оларның өлүп чидериниң, а силерниң камгалал алырыңарның бадыткалы боор – ол бүгү Бургандан кээр. 29[+]Чүге дээрге силерге Христоска чүгле бүзүрээр эвес, а Ол дээш хилинчек көөр онза эргени хайырлаан. 30[+]Мооң мурнунда чорудуп келгенимни билириңер база ам-даа уламчылап турарымны дыңнааныңар ол-ла демиселге киржип турар-дыр силер.

#### 2


Христостуң үлегери-биле биче сеткилдиг болуңар

1Ынчангаш Христоска[†] башкарткан амыдырал силерни канчаар-даа сорук киирер болза, Ооң ынакшылы силерге кандыг-даа аргалалды хайырлаар болза, Сүлде-биле[†] кандыг-даа харылзаалыг болзуңарза, кандыг-даа энерел болгаш кээргээр сеткил силерде бар болза, 2[+][+]мени мынчалдыр бүрүн аас-кежиктиг кылып каар силер: чаңгыс бодалдыг, чаңгыс ынакшылдыг болуңар, сеткил-сагыжыңар эвин кадып, чаңгыс эчис сорулгалыг болуңар. 3[+][+]Кандыг-даа чүвени бот тогдунгаш база адыыргааш, кылбайн көрүңер. Харын томаарып, куду көрдүнгеш, өскелерни боттарыңардан өрү көрүңер. 4[+]Силерниң кижи бүрүзү чүгле бодунуң эвес, а өскелерниң эрге-ажыының дугайында сагыш човаар ужурлуг.

5Бот-боттарыңар дугайында Христос Иисустуң бодаары дег бодап чоруңар.

6[+]Ол алыс бүдүжү-биле Бурган[†]-даа чораан болза,
Бодунуң Бурган-биле дең байдалындан салдынмайн туттунарын кыспаан.
7[+][+]Ооң орнунга Ол эки туразы-биле
Бодунда бар турган бүгү туруш-байдалдан ойталааш,
чалчаның бүдүжүн хүлээп ап, кижи болу бергеш,
кижинии дег хевир-шырайлыг чедип келген.
8[+]Христос Бурганга дыңнангырын көргүзүп,
өлүмнү, белдир-ыяшка[†] өлүмнү безин, хүлээп ап,
Бодун ындыг куду деңнелче бадырган!
9[+]Ооң ужурунда Бурган Ону эң бедик туруш-байдалче көдүргеш,
өске кандыг-даа ат-дужаалдардан артык ат-дужаалды тывыскан.
10[+]Ынчангаш Иисустуң адынга хүндүлел кылдыр
дээрде, черде болгаш алдыы оранда дискек бүрүзү сөгүрүп олурар,
11Иисус[†] Христос – Дээрги деп
дыл бүрүзү хүлээп, Бурган Аданы алдаржыдар.


Камгалалыңар болбаазырадып, чайынналдыр чырыңар

12Ынчангаш, ханы ынак эш-өөрүм, чүгле араңарга турган үемде эвес, харын оон-даа чугула – мен чок турумда, меңээ дыңнангыр болуп келгениңер дег, боттарыңарның ап алган камгалалыңарны[†] Бурганга бүрүн хүндүлел-биле болбаазыдырадырын уламчылаңар-ла. 13[+]Чүге дээрге Бурган Боду силерниң араңарга Ооң соругдаан сорулгазынче чүткүүрүн-даа, ону күүседирин-даа боттандырып турар.

14Шупту чүвени хыйланмайн база кырышпайн кылыңар. 15[+][+]Ынчан бо үениң бачыттыг, самыыраан улузунуң аразында чурттап турар-даа болзуңарза, Бурганның бузутка борашпаан ажы-төлү дег, кем-буруу чок, арыг[†] боор силер. Оларның аразынга, октаргайда сылдыстар дег, чайынналдыр чырыыр силер. 16[+]Мөңге амыдырал[†] бээр медээден салдынмайн туттунуңар[*]. Силерниң ынчаар кылганыңар ачызында, мээң бо чарышка киришкеним база үндүрген күжениим халас барбаан-дыр деп, Христостуң ээп кээр хүнүнде амыраар ийик мен. 17[+]Силерниң бүзүрелиңер[†] – Бурганга салган өргүлүм дег; ам аңаа немей амы-тынымны өргүл кылдыр салыр апаар-даа болзумза, ынчан безин өөрүп, ол өөрүшкүмнү силер-биле үлежир мен. 18Ооң ужурунда силер база өөрүп-байырлаңар, мээң-биле өөрүшкүңер үлежиңер!


Павелдиң айбычылары Тимофей биле Эпафродит

19[+][+]Дээрги Иисустуң күзел-соруу ындыг болза, удавас Тимофейни силерже чорудуптарымга идегеп тур мен. Силерниң дугайыңарда ооң эккээр медээлери сеткилимни өөртүптер боор. 20Силер дээш ынчалдыр ёзулуг сагыш човаар, сеткил-хөңнүмнү үлежип чоруур өске ындыг кижи менде чок. 21[+]Чүге дээрге өске арткан улус Иисус Христоска күзенчиг чүүл дээш эвес, а чүгле боттарының эрге-ажыы дээш сагыш човаар-дыр. 22[+]А Тимофейниң ажыл-херекке шылгаттынганын, мээң-биле кады, адазы биле оглу ышкаш, Буянныг Медээге[†] бараан болуп келгенин билир силер. 23Ынчангаш, мээң херектерим кандыг байдалдыын билген дораан-на, ону силерже чорудуптарымга идегеп тур мен. 24Дээрги-Чаяакчы[†]-ла ону күзээр болза, силерге бодум база удавас чеде бээримге ыяк бүзүрээр мен.

25[+]Ол ышкаш мээң хереглелдеримче сагыш салзын дээш чорутканыңар эргелиг эживис, мээң ажыл-үүлемни эгин кожа кылчып, кады дайылдажып чоруур бүзүрээн дуңмам Эпафродитти силерже дедир чорударын эргежок чугула кылдыр көрдүм. 26Чүге дээрге ол силерни дыка көрүксеп турар база ооң аараанының дугайында медээ силерге чеде берген дээрге, муңгарап турар. 27Ол, шынап-ла, аажок аарааш, өлүр чазып турду, ынчалза-даа мээң муңгаралымга оон-даа улуг муңгарал немешпезин дээш, Бурган ону кээргеди (чүгле ону эвес, а мени база). 28Ону көргеш, аажок өөрүүрүңерни билир мен, мээң муңгаралымны ол-ла харын намдадып тур. Ынчангаш ону силерже чорудар дээн күзелим күштелип кел чор. 29[+][+]Дээрги-Чаяакчыга башкарткаш, ону улуг өөрүшкү-биле уткуп хүлээп алыңар база ындыг улусту кедергей хүндүлеп чоруңар. 30Чүге дээрге ол Христостуң ажыл-херээ дээш өлүр чазып, силерниң меңээ чедирип шыдаваан дузаңарны чедир көргүзүп, меңээ бараан болур дээш, амы-тынын артынга каап чорду.

#### 3


Христосту дамчыштыр кээр агартыышкын

1[+]Ха-дуңма,[†] түңнелинде чугаалаарым болза, Дээрги-Чаяакчы[†]-биле харылзааңар ужун өөрүп-байырлаңар! Силерге чаңгыс-ла ол чүүлдү катап-катап бижиири меңээ берге эвес, а ону дыңнаары силерни айыылдан кадагалаар.

2[+]Бузут үүлгедикчилеринден кичээниңер! Мага-ботту кезип демдектээрин суртаалдап чоруурлардан кичээниңер! Ол ыттардан кичээниңер! 3[+]Чүге дээрге ылап-ла кыртыжап демдектеткен улус – бис-тир бис, Сүлдени[†] дамчыштыр Бурганга бараан болган, Христос[†] Иисус[†]-биле мактанып шыдаар база мага-ботка кылган ёзулалдарга ынанмас улус-тур бис. 4[+]Шынап, ындыг ёзулалдарга бодум ынанып боор турдум. Менден аңгы кандыг-бир кижи оларга ынаныр барымдааларын хөй деп бодаар болза, мээңии оон-даа хөй. 5[+][+][+]Төрүттүнгеш, сес хонганымда, кыртыжап демдектеттим, израиль чондан, Вениаминниң[†] аймаандан үнген ук-ызыгуурлуг мен.[*] Еврей ада-иеден төрүттүнген еврей боорда, ыдыктыг хоойлуга[†] хамаарылгамны ап көөр болза, фарисей мен. 6[+][+]Христиан ниитилелди[†] эң чүткүлдүүм-биле истеп сүрүп келдим, ыдыктыг хоойлуну бүгү чүүлдерге хамаарыштыр бүрүнү-биле сагып келдим.

7Ынчалза-даа ынчан чедиишкиним деп санап чораан чүүлүмнү ам Христостуң ачызында хей хоозун деп санап тур мен. 8[+]Ол туржук, мээң Дээргим Христос Иисусту билип алырының өндүр улуунга деңнээрге, өске бүгү чүүл шуут херек чок деп санап тур мен. Иисусту бодааш, өске бүгү чүүлдү өдек дег үндүр октапкан мен. Чүгле Христос-биле харылзаам бар болзун, 9[+]чүгле Ооң-биле бүрүн катчып алыйн! Ыдыктыг хоойлуну дамчып кээр агартыышкынны[†] эвес, а Христоска бүзүрээринден дөстелир, бүзүрел[†] дамчыштыр Бургандан кээр агартыышкынны чедип алыйн! 10[+][+]Мээң күзээн-не чүүлүм бо-дур: Христосту билип алыры, Ону өлүглер аразындан катап диргизипкен күштү билип алыры, Ооң көрген хилинчээн үлежип, Ооң өлгени ышкаш өлүрү. 11Ынчаар кылгаш, канчап-чооп-даа болза, өлүглер аразындан катап дирлиишкинни чедип алырымга идегээрим ол-дур.


Өрү шаңналды чедип алыры-биле чүткүдүңер

12[+]Ол сорулгамны чедип ап, четпес чүве чок апардым дивейн-дир мен, ынчалза-даа Христос Иисустуң мени Бодунче хаара туткан сорулгазын чедип аар дээш, бар шаам-биле чүткүп чор мен. 13Ха-дуңма, бодумну ол бүгүге четкен мен деп бодавадым, а чүгле соомда калган бүгү чүүлдү уттупкаш, мурнумда турар чүүлге чедери-биле чүткүп чор мен.

14[+]Христос Иисусту дамчыштыр алзын дээш, Бурганның мени кыйгырганы өрү шаңналче – бурунгаар чүткүп чор мен. 15[+]Бис, угаан-сарыылы четчип, бышкан улус, дөгере ындыг бодалдыг болзувусса эки. А кандыг-бир айтырыгже көрүжүңер бистиинден аңгы болза, Бурган[†] ону база силерге тодарадып бээр. 16Ындыг-даа болза, чүнү билип алган болдур бис, ооң аайы-биле улаштыр амыдырап көрээлиңер.

17[+]Ха-дуңма, мээң үлегеримни эдериңер. Ол ышкаш силерге тодарадып бергенивис шын үлегерниң аайы-биле амыдырай берген өске улусче кичээнгей салып көрүңер. 18Мооң мурнунда силерге чугаалап турган чүвемни, караам чажын төп, катаптап тур мен: хөй-ле улус Христостуң белдир-ыяшка[†] өлүмүнүң дайзыннары дег амыдырап чорлар. 19[+][+]Оларның салым-чолу – өлүм-чидим, оларның бурганы – хырын, олар боттарын бужартаткан чүүлдерни макталга төлептиг деп санап турар. Оларның байгы бодалдары чүгле бо делегейниң ажыл-херээнче угланган. 20[+][+]А бистиң төрээн чуртувус – дээрлерде. Камгалакчывыс,[†] Дээрги Иисус Христостуң оортан кээрин манап турар бис. 21[+][+]Ол Бодунуң бүгү чүүлдү чагырып шыдаан күчү-күжүн ажыглап, чаржынчыг мага-боттарывысты өскертипкеш, Бодунуң өндүр-чаагай апарган мага-бодунга дөмей кылыптар.

#### 4


Бодун канчаар алдынарының дугайында

1Ынчангаш, ханы ынак, сактып ийлээн ха-дуңмам,[†] аас-кежиим болгаш шаңналым силер: Дээрги-Чаяакчыга башкарткаш, быжыг туруңар.

2[+]Эводия биле Синтихия, Дээрги-Чаяакчыга бүзүрээниңер ачызында чаңгыс эп-сеткилдиг болу берип көөрүн силерден ээрежип дилеп тур мен. 3[+]Мээң шынчы эжим[*], сени база дилеп тур мен: бо херээжен кижилерге дузадан кат. Олар мээң-биле, Климент-биле база Амыдыралдың номунче аттарын киир бижээн өске-даа кады ажылдап турар эштерим-биле Буянныг Медээ[†] дээш эгин кожа туржуп келгеннер болгай.

4[+]Дээрги-Чаяакчы[†]-биле харылзааңар ужун үргүлчү өөрүп-байырлаңар. Катап-катап чугаалаайн: өөрүп-байырлаңар! 5[+]Улуска чөпшүл, буянныг хамаарылгаңар бүгүдеге билдине берзин. Дээрги-Чаяакчы мырыңай чоокта турар. 6[+]Чүү-даа дээш, сагыш човаваңар, харын боттарыңарның дилег-човааңарны Бурганга ажыдып берип, мөргүңер, Аңаа үргүлчү өөрүп четтириңер. 7[+][+]Ынчан улустуң угаап-билиптер шаандан ажа бээр Бурганның амыр-тайбыңы чүректериңер болгаш угаан-сарыылыңарны Христос[†] Иисусче угланган кылдыр кадагалаар.

8Ха-дуңма, түңнелинде силерге чугаалап каайн, бодалдарыңарны чүгле буянныг болгаш макталга төлептиг чүүлдер-биле иштеп көрүңер: алыс шынныг, чаагай сеткилдиг, чөптүг, арыг,[†] ынакшылга болгаш макталга төлептиг чүүлдер ол-дур. 9[+]Силерниң менден өөренип азы хүлээп алганыңар, көрүп азы дыңнап алганыңар бүгү чүүлдү херек кырында ажыглаңар-ла. Амыр-тайбыңның үнер дөзү Бурган[†] ынчан силер-биле кады боор.


Хайырлал белектер дээш өөрүп четтириишкин

10Мен дээш ам база сагыш човап эгелээриңерге, Дээрги-Чаяакчының мурнунга шын сеткилимден өөрүп тур мен. Ийет, үргүлчү сагыш човап келген болбайн канчаар силер, чүгле ооңарны көргүзүптер аргаңар чок турган-дыр. 11[+]Кандыг-бир чүве хереглээш, ону чугаалаан деп бодаваңар; кандыг-даа байдалдарда менде бар чүве-биле сеткил ханып өөренген мен. 12[+]Түрегделди-даа, элбекшилди-даа көрүп эрттим, кажан-даа, кандыг-даа байдалдарга чорааш, тодуг азы аш-даа, эңдерик хөй азы эвээш-биче кошкулдуг-даа болзумза, аңаа сеткил ханарының чажыдын ажыдып алган мен. 13[+]Меңээ күштү хайырлап турар Христостуң ачызында чүнү-даа шыдажып эртер мен.

14[+]Ындыг-даа болза, мээң бергедээшкиним үлешкеш, эки херекти кылган-дыр силер. 15Буянныг Медээни силерниң араңарга суртаалдаарым эгезинде, Македониядан чоруй барган турумда, силерниинден өске, чаңгыс-даа христиан ниитилел[†] мээң чидириглерим болгаш тывыштарымны үлешпейн келгенин эки билир силер, филипчилер. 16[+]Фессалоника хоорайга турумда безин, чединмес апарган үемде, чаңгыс эвес удаа дузалаан болгай силер. 17[+]Хайырлал белээ дилээш, ынча дивейн-дир мен. Харын кылып турар чүүлүңер силерге ажыктыг үре-түңнелди көвүдедир бээрин күзеп тур мен. 18[+][+]Эпафродитти дамчыштыр чоруткан хайырлал белектериңерни алдым. Мээң хереглелимден-даа хөйнү берген болдуңар, ынчангаш ам хереглээн бүгү чүүлүм бар. Белектериңер – Бурганга таарымчалыг чаагай өргүлдерниң айдызааны дег болду. 19[+][+]Мээң Бурганым база силерниң бүгү хереглелдериңерни Христос Иисусту дамчыштыр Бодунуң өндүр-чаагай эртине-байлактарындан хандырып бээр! 20Бурганывыс болгаш Адавыска кезээ-мөңгеде алдар доктаазын. Аминь.[†]


Түңнел байыр чедириишкиннери

21[+]Христос Иисустуң ыдыктыг[†] улузу апарган бүгү улуска байыр чедирдим. Мээң-биле кады турар ха-дуңма база силерге байыр чедирип тур. 22[+]Бурганның бүгү ыдыктыг улузу, ылаңгыя императорнуң[†] ордузунда бараан болуп турарлар, силерге байыр чедирип турлар. 23Дээргивис Иисус[†] Христостуң авыралы[†] силерниң сеткил-чүрээңерге доктаазын![*]

### Колосчуларга

#### Колосчуларга

Колосчуларга


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Киирилде


Колосчуларга чагаа


Киирилде

Павел элчинниң бо чагааны база рим кара-бажыңга бижээни ылап хире. Ол боду Колоссыда христианнарны билбес турган, ук ниитилелди Буянныг Медээниң өске-бир суртаалчызы үндезилеп тургускан чүве-дир. Утказының аайы-биле бо чагаа Эфесчилерге чагаага чоок.

Колоссы хоорай (Эфес хоорайдан чөөн талаже барык 200 км ыракта турар) янзы-бүрү чүдүлгелер нептерээн область девискээринге турган. Ооң ужун тус черниң христиан ниитилелинге Христоска бүзүрел-биле дүүшпес меге өөредиглер нептерей берген.

Чамдык улус камгалал алыр дизе, чүгле эвээш санныг, онза мерген угаанныг кижилерге билдингир тускай билиглиг болур херек деп өөредип турган. Оларның өөредиин ёзугаар чүдек-бужар боттуг делегейден мага-боттуң күзел ханыышкынындан ойталаар арга-биле адырлып алыр ужурлуг. Бурганга тааржыр дизе, тускай ёзулалдар сагыыры албан деп, олар бадыткап турган.

Павел ол меге өөредиг дугайында дыңнап кааш, Колоссыда христианнарны Иисус Христоска алыс шын бүзүрелге шынзыктырар сорулга-биле чагаа бижээн. Алыс шын мерген угаан – кижилерни Бурган-биле эптештирип турар Христос дугайында Буянныг Медээде деп элчин көргүзүп турар. Христос – бүгү чүвени чаяап каан эң дээди Күш, чүгле Ол мөгейиишкинге төлептиг. Христостуң өлүмүн дамчыштыр Бурган-биле эптешкениниң ачызында христианнар чүдүлгениң ёзулалдарынче аажок сагыш салыр чоруктан хосталыр, чүге дээрге оларның бодалдары ылап-ла чугула чүүлдерже – буян кылыры, бот-боттарын удур-дедир өршээри, Бурганны алдаржыдары болгаш өг-бүлеге эки хамаарылгаларже хаара туттунар.

#### 1


Киирилде сөстер

1[+]Бурганның күзел-соруун ёзугаар Христос[†] Иисустуң элчини[†] болган Павелден база бүзүрээн дуңмам Тимофейден байыр. 2Колоссыда Бурганның Христоска башкарткан улузунга, Аңаа шынчы ха-дуңмавыска[†] бижидим.

3[+]Бурган[†] Адавыстан[*] келген авырал[†] болгаш амыр-тайбың силерге доктаазын!


Колосчуларның бүзүрели биле ынакшылы

Мөргүп тура, Дээргивис Иисус[†] Христостуң Адазы боор Бурганга силер дээш үргүлчү өөрүп четтирер-дир бис. 4Чүге дээрге бис Христос Иисуска бүзүрээниңер дугайында база Бурганның бүгү улузунга ынакшылыңар дугайында дыңнап кагдывыс. 5[+]А бүзүрелиңер болгаш ынакшылыңар силерни дээрде манап турар, идегээриңер чүведен төрүттүнген. Ол бүгүнүң дугайында эң баштай Буянныг Медээниң[†] алыс шын суртаалын дамчыштыр дыңнаан силер. 6[+]Ук Буянныг Медээ силерде база чеде берген болгай. Бурганның авыралының дугайында эң баштай дыңнап кааныңар база ооң алыс шынныын билип кааныңар хүнден бээр силерниң араңарга кандыг болган ийик, Буянныг Медээ бүгү делегейге база шак ынчаар өзүп-көвүдеп, үре-түңнелин көргүзүп турар. 7[+]Силер ол авырал дугайында бис-биле дөмей ажыл кылып чоруур ханы ынак эживис, силерге ажыктыг боору-биле Христоска шынчы бараан бооп турар Эпафрастан дыңнаан силер. 8А биске Эпафрас Ыдыктыг[†] Сүлдениң[†] силерге хайырлааны ынакшыл дугайында чугаалаан.


Христос – Бурганның овур-хевири

9[+][+]Ынчангаш ол бүгүнүң дугайында дыңнап каан хүнүвүстен бээр, силер дээш үзүк-соксаал чок мөргүп тур бис. Бурган силерге Сүлдеге башкарткан мерген угаан болгаш тодаргай угаашкын-биле Ооң күзел-соруун эң долу билип аар аргадан бээрин дилеп тур бис. 10[+][+]Дээрги-Чаяакчыга төлептиг амыдырал-биле амыдыраарыңар дээш; Ооң сеткили ханар бүгү чүүлдерни кезээде кылырыңар дээш; кандыг-даа буянныг ажыл-херээңерниң үре-түңнелдиг боору дээш база Бурган дугайында билииңерниң өзери дээш мөргүп келдивис. 11[+]Ындыг боор кылдыр, Ол силерни Бодунуң өндүр улуг күчүзүнге дүүштүр кандыг-даа күш-биле быжыктырзын база бүгү чүвени туруштуу-биле шыдажып эртер арганы силерге хайырлазын.

12Бодунуң улузунуң чырыткылыг өнчүзүнден үлүг алыр арганы силерге бергени дээш, Адага өөрүшкү-маңнайлыг өөрүп четтириңер. 13[+][+]Бурган бисти караңгының чагыргазындан хостааш, Бодунуң ханы ынак Оглунуң Чагыргазынче көжүрүп эккелген. 14[+]Бис Ооң ачызында[*] хосталганы – бачыттарывысты өршээрин чедип алган бис.

15[+][+]Христос дээрге көзүлбес Бурганның каракка көстүр овур-хевири-дир.
Ол – Бурганның бүгү чаяалгазының бажында эң улуг Оглу-дур.
16[+]Чүге дээрге Бурган дээрде-даа, черде-даа турар база
көстүр-даа, көзүлбес-даа бүгү чүвени:
дүжүлгелерде орарларны, күштерни, чагырыкчыларны болгаш
эрге-чагырга ээлерин Христосту дамчыштыр чаяаган.
Бүгү чүве Ону дамчыштыр база Аңаа дээш бооп чаяаттынган.
17Ол хамыктың мурнунда бар турган,
бүгү чүве Ону дамчыштыр харылзажып, аразында чогумчалыг тудушкан.
18[+][+][+]Ол мага-боттуң (азы христиан ниитилелдиң)[†] база Бажы.
Ол – эң улуг Оглу, өлүглер аразындан катап дирилген улустуң баштайгызы,
бүгүдениң эге дөзү, ынчангаш Ол бүгү чүүлдү баштап турар.
19[+]Чүге дээрге Бурган Бодунуң бүдүн-бүрүн бүдүжү
Христоста бар болзун деп күзээн-дир.
20[+]Бурган Христосту дамчыштыр бүгү чүүлдерни
Боду-биле эптештирип алырын күзээн.
Ооң белдир-ыяшка[†] төккен ханын дамчыштыр
Бурган дээрде-даа, черде-даа бар бүгү чүүлдер-биле эл хол бооп, эптежип алган.

21[+]Бир шагда бузуттуг-бак херектериңер болгаш сагыш-бодалдарыңар ужун Бурганның дайзыннары, Оон аңгылаткан улус чордуңар. 22[+]А ам Бурган силерни Бодунуң мурнунга ыдыктыг, кем-буруу чок, четпес-дудуу эвес улус кылдыр хүлээп аар дээш, Христостуң эът-мага-бодунуң өлүмүн дамчыштыр силерни Боду-биле эптештирип алган. 23[+][+][+]Чүгле бүзүрелиңер быжыг болгаш чаныш-сыныш чок улус бооп көрүңер, Буянныг Медээни дыңнап каарыңарга, силерге хайырлаан идегелден кажан-даа өскээр барбаңар. Ол Буянныг Медээни чырык черде Бурганның бүгү чаяалгазынга медеглээн, силер база дыңнадыңар чоп. А мен, Павел, ол Буянныг Медээниң бараан болукчузу апардым.


Павелдиң христиан ниитилелге бараан болганы

24[+][+]Мен ам силер дээш көрген хилинчээм ужун өөрүп тур мен. Чер кырынга амыдыралымга хилинчек көрүп тура, Христостуң мага-боду боор ниитилел дээш Ооң хилинчээниң четпейн барган хемчээлин эчизинге чедирип турарым бо.[*] 25[+]Бурганның меңээ дааскан даалгазын ёзугаар, христиан ниитилелдиң бараан болукчузу апардым, чүге дээрге Ол меңээ Бодунуң медээзин эң долузу-биле силерге медеглээр айтыышкын берген.

26[+]А ол медээ – бүгү салгалдардан бүгү үелерде чажырып келген чажыт-тыр. Бурган ам ол чажытты Бодунуң улузунга ажыдып берген. 27[+][+][+]Өске бүгү чоннарның аразынга кайы хире өндүр-чаагай эртине-байлак ол чажытта барын Бурган Бодунуң улузунга ажыдар бодаан. А ук чажыт – Христостуң силер-биле сырый харылзаалыында. Христос дээрге Бурганның өндүр-чаагайындан үлүг алыр идегелиңер-дир. 28Кижи бүрүзүн Христос-биле харылзаазының ужун чедишкен кылдыр Бурганның мурнунга эккеп көргүзер дээш, улусту бисте бар-ла мерген угаан-биле айтып-сургап, өөредип, Христосту оларга суртаалдап турар бис. 29[+][+]Ол сорулганы боттандырар дээш, карак кызыл ажылдап, Христостуң меңээ бергени бүгү чүткүл-күжүм-биле демисежип чоруурум бо-дур.

#### 2

1Силер дээш, Лаодикияда чурттаан христианнар дээш база арын көржүп душпааным өске бүгү улус дээш кайы хире чаныш-сыныш чок демисежип келгенимни билип аарыңарны күзеп тур мен. 2[+][+]Бүгү ол улус Бурганның чажыды – Христосту[†] билип алгаш, ол долу билиг-биле бажын ажыр байызыннар дээш, оларның чүректерин ынакшылдың чештинмес доңу-биле доңнап, сорук киирер дээш демисежип келдим. 3[+]Чүге дээрге мерген угаан болгаш билигниң хамык эртине-байлаан Христоста шыгжаан.

4[+]Кым-даа силерни ааска чаагай оптуг сөстер-биле дуурайлап шыдавазын дээш, силерге ону чугаалап тур мен. 5[+][+]Мага-бодум араңарга турбаза-даа, сагыш-сеткилим силер-биле кады. Ол ышкаш силерниң ужур-чурумуңарны, Христоска бүзүрээниңерниң кайы хире быжыын көргеш, өөрүп тур мен.


Шажын-чүдүлгениң эвес, Христостуң чалчалары болуңар

6[+]Бир-тээ Христос Иисусту Дээргивис деп хүлээп көрген болганыңарда, Ооң-биле харылзаалыг амыдыраңар. 7[+][+]Христостан дазыл тыртып, амыдыралыңарны Ооң үндезининге тудуп үндүрүңер, силерге суртаалдааны дег, бүзүрелиңерден күш кириңер. Дээрги-Чаяакчыга өөрүп четтиргениңер эриин ашсын!

8[+][+][+]Кичээниңер: силерни кандыг-бир кижи Христостан эвес, а улустуң чаңчылдарындан, бо делегейни башкарган хоойлу-дүрүмнеринден[†] укталган меге хоозун угаашкыннар-биле дуурайлап кагбазын. 9[+]Чүге дээрге Бурганның бүдүн-бүрүн бүдүжү Христоста боттангаш, эът-мага-боттуг бооп, амыдырай берген. 10[+][+]Бүгү күштерни болгаш эрге-чагырга ээлерин башкарып турар Христос-биле харылзаа тударыңарга, Ол силерни бүрүнү-биле бүргей апкан. 11[+][+]Ооң-биле харылзаалыг апаргаш, кыртыжап демдектээшкинни база алган силер. Ынчалза-даа кижи холу-биле кылган кыртыжап демдектээшкин эвес-тир ол – Христостуң кылган кыртыжап демдектээшкини бачыттыг бүдүжүңерни адыра сивирип каапканыңарда[*]. 12[+]Силер сугже суктуруп тура, Христос-биле кады ажааттыргаш, а оон Ону өлүглер аразындан ковайтыпкан Бурганның күчүзүнге бүзүрээниңер дамчыштыр Ооң-биле кады катап дирилген силер.

13[+][+]Бир шагда кыртыжап демдектеттирбээн бачыттыглар турганыңар ужун өлүг чордуңар. Ынчалза-даа Бурган[†] ам силерни Христос-биле кады тынгарыпкан. Ол бистиң бүгү бачыттарывысты өршээген. 14[+][+]Ол ыдыктыг хоойлунуң биске удур бижээн айтыгларының даңзызын – өрелеривистиң даңзызын балап каапкаш, ону белдир-ыяшка[†] чыпшыр кадап, күш чок болдурду. 15[+][+] Бурган күштерни болгаш эрге-чагырга ээлерин демисежир харык чок кылып, белдир-ыяшка Христостуң өлүмүнүң күжү-биле оларны тиилээш, ажыы-биле сойгалап, кочу-шоотка киирген.

16[+][+]Ынчангаш чүнү ижип-чип турарыңарга база шажынчы байырлал хүннеринге, ай чаазынга азы амыр-дыш хүнүнге[†] сылдаглап, кымның-даа силерни буруу шаварын болдурбаңар. 17[+]Ол бүгү дээрге чедип кээр ужурлуг чүүлдүң чүгле хөлегези-дир, а алыс утка-дөс, үндезин – Христоста! 18Томаараан бооп мегеленгенинден мага ханып, дээрниң төлээлеринге мөгейип, көрген ажыдыышкыннарынга[†][*] ооргаланып, өрү көрдүнүп чоруур улустуң силерни буруу шава бээрин болдурбаңар. Олар чүгле кижиниң угаан-бодалын барымдаалаар болгаш, хей-ле улуургаарлар. 19[+]Ындыгларда мага-боттуң Бажы-биле харылзаа чок. А ол Баштың бүгү кезектери сиирлер болгаш чүстер дузазы-биле каттыжып тудушкан бүдүн мага-ботту башкарарга, мага-бот бүрүнү-биле Бурганның күзеп-бодаанын ёзугаар өзүп-мандыыр[*]


Христос-биле кады өлгеш, амыдыраары

20[+][+]Христос-биле кады өлү бергеш, бо делегейни башкарып турар хоойлу-дүрүмден хостуг апарган силер. Чүге-ле ам, бо делегейге хамааржыр хевээр дег, мындыг айтыышкыннарга чагыртып чоруур силер: 21[+]«Ону тутпа!», «Мону амзава!», «Аңаа хол дегбе!» 22[+]Ол бүгү хоруглуг чүүлдер дээрге ажыглаан соонда күш чок апаар чүүлдер-дир, оларның ажыглалы-даа ол-дур. Ындыг сагылгалар дээрге чүгле кижилер чогааткан дүрүмнер болгаш өөредиглер-дир! 23Ол бүгү дүрүмнер, чүгле даштындан көөрге, мерген угаанныг бооп сагындырар. Оларда чүгле кижиниң чогаатканы чүдүлге, меге томаарыышкын болгаш мага-боттуң чилчиин үзер чорук бар, а бачыттыг бүдүжүнге удур туржур кандыг-даа күш чок!

#### 3

1[+][+][+]Бир-тээ Бурган[†] силерни Христос-биле[†] кады катап диргизип каан болганда, Христостуң Бурганның оң талазында саадаан черинче, дээрде турар чүүлдерже чүткүңер. 2Бодалдарыңарны бо черде эвес, а дээрде турар чүүлдерже шиглеңер. 3[+]Бо делегейге хамаарыштыр өлген болгай силер, а чаа амыдыралыңар Христос-биле кады Бурганда чаштына берген. 4[+]Амгы амыдыралыңарның үнер дөзү – Христос ээп кээрге, силер база Ооң өндүр чырыынга бүргеткен көстүп кээр силер.

5[+][+]Ынчангаш бачыттыг делегейден кээр бүгү чүүлүңерни: самыырал, чүдек-бужар херектер, туттунмас туралаашкын, ыят чок күзээшкиннер болгаш алыксак-чиксек чорукту (а ол дүрзү-бурганга[†] чүдүүрүнден ынай-даа ылгал чок) узуткаңар! 6[+]Ол бүгү чүүл Бурганны дыңнавас улусче Ооң килеңин[†] халдадыр. 7[+]Бир шагда силер база ындыг күзээшкиннер аайы-биле амыдырап, бодуңарны база ынчалдыр алдынып чораан силер.

8[+]А ам ол бүгүнү: дошкууралды, килеңни, өш-өжээнни, нүгүл-хопту болгаш үй-балай сөстер эдерин ыңай ап октаптыңар. 9[+][+]Бот-боттарыңарны мегелевеңер, чүге дээрге биеэги бүдүжүңерни ооң бүгү үүлгедиглери-биле адыра сивирип каапкаш, 10[+][+]чаа кижиниң бүдүжүн кедип алган болгай силер. Ол чаа бүдүжүңер Чаяакчының овур-хевиринге улам дөмейлежип, Бурганны алыс шын билип аарынче чоокшулап, үргүлчү чаарттынып орар. 11[+][+][+]Түңнелинде чаа кижи бүдүжүнде: грек, иудей; кыртыжап демдектеткен азы кыртыжап демдектетпээн кижи; варвар, скиф[*]; кул, хостуг хамааты деп ылгал чок. Чүгле Христос бар, Ол – бүгүде болур база Ол – бүгүдени бүргей ап турар!

12[+]Бир-тээ Бурганның шилип алганы ынак, ыдыктыг[†] улузу болганыңарда, ээ көрүүшкүннү, буянны, биче сеткилди, томаарыышкынны, шыдамык чорукту кедип алыңар. 13[+][+]Бот-боттарыңарга шыдамык хамаарылгалыг бооп, кайы-бирээңер өске-бир эжинге хомудап-даа турза, бот-боттарыңарны өршээңер. Дээрги-Чаяакчының силерни өршээгени дег, силер база ынчалдыр өршээңер! 14[+]А чүнүң-даа кырынга бүгүдени дээди чаңгыс эп кылдыр тудуштурар ынакшыл турар болзун. 15[+][+]Христостуң эккээри амыр-тайбың чүректериңерни углап-баштазын, чүге дээрге Бурган силерни амыр-тайбыңче кый деп, чаңгыс мага-бот кылдыр тудуштурган-дыр. Ол дээш өөрүп четтириңер! 16[+][+]Христостуң сөзү ооң бүгү байлакшылы-биле силерниң араңарга амыдыразын. Силер ынчан бот-боттарыңарны чедишкен мерген угаан-биле өөредип база сургап, а ол ышкаш сеткилиңер ханызындан өөрүп четтирип чорууруңар Бурганга ыдыктыг ырылар,[†] йөрээлдер болгаш Сүлдеге[†] хамааржыр ырылар ырлап шыдаар силер. 17[+]Кылып турар бүгү чүүлдериңер – сөстер-даа, ажыл-херек-даа Дээрги Иисустуң ады-биле болуп турзун, Бурган Адага Ону дамчыштыр өөрүп четтириңер.


Христиан өг-бүле


(Эф. 5:22–6:9)

18[+]Херээжен улус, ашактарыңарга чагыртыңар, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчыга башкарткан улус боттарын ынчаар алдынар ужурлуг. 19[+]Ашактар, кадайларыңарга ынак болуңар, оларны кадыг-дошкун аажылаваңар.

20[+]Ажы-төл, бүгү талазы-биле ада-иеңерни дыңнаңар, чүге дээрге ындыг аажы-чаңыңар Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг. 21Ада-ие, ажы-төлүңерни ажындырбаңар, оон башка оларның силерден хөңнү калып каар.

22[+]Кулдар, бо делегейде ээлериңерни бүгү талазы-биле дыңнаңар. Чашпаа улус ышкаш, карак чаап эвес, а Дээрги-Чаяакчыны хүндүлеп, ак сеткилдии-биле ээлериңерни дыңнаңар. 23Чүнү-даа кылып турзуңарза, ону улус дээш эвес, а Дээрги-Чаяакчының Боду дээш кылганыңар дег, ак сеткилдиг ажылдаңар. 24[+]Дээрги-Чаяакчы[†] силерге шаңнал кылдыр өнчү бээрин утпаңар. Дээрги Христоска бараан бооп турар болгай силер. 25[+]Бак чүүл үүлгедип турар кижи харыы бак чүүлдү ол-ла хемчээл-биле алыр; Бурган улусту ылгай көрбес.

#### 4

1Ээлер, силер база кулдарыңарны ак сеткилдиг болгаш чөптүг аажылаңар. Силерниң база дээрде Ээңер барын утпаңар.


Өске чагыг-сүмелер

2[+]Чүткүлдүг мөргүңер, мөргүп тура, сергек болуңар база өөрүп четтириңер! 3[+][+]Бис дээш база Бурган[†] медээвиске орукту ажыдып берип, Христостуң[†] чажыдын суртаалдаар арганы биске берзин дээш мөргүңер. Ол суртаал ужун мен ам хоругдал адаанда тур мен. 4Улуска ол чажытты болур-чогууру-биле, мээ-медерелче сиңниктир медеглээрим дээш мөргүңер. 5[+]Бурганга бүзүревээн улус-биле боттарыңарны сарыылдыг ап, үени шын ажыглаңар. 6[+]Кижи бүрүзүнге херектиг харыы тудуп шыдаар кылдыр, чугааңар үргүлчү чедингир болгаш чечен-мерген болзун.


Түңнел байыр чедириишкиннери


(Эф. 6:21-22)

7[+]Силерге мээң дугайымда бүгү чүвени ханы ынак бүзүрээн дуңмам Тихик чугаалап чедер. Ол Дээрги-Чаяакчыга шынчы бараан болуп, кады ажылдап турарым кижи-дир. 8[+]Ону силерже чорудуп турар сорулгам мындыг: ол бистиң канчаар амыдырап-ажылдап турарывысты силерге дыңнаткаш[*], сеткил-сагыжыңарны сорук киирзин. 9[+]Тихикти мен бүзүрелдиг база ханы ынак дуңмам Онисим-биле кады силерже чоруттум. Ол силерниң чаңгыс чер чурттугларыңарның бирээзи боор кижи. Мында чүү болуп турарын олар силерге бирден-бирээ чок чугаалап чедерлер.

10[+][+]Мээң хоругдал адаанда кады турар эжим Аристарх биле Варнаваның төрел дуңмазы Марк олар силерге байыр чедирди. (Маркка хамаарыштыр айтыышкын алган силер: ол силерге чеде бээрге, ону хүндүлел ёзузу-биле уткуңар.) 11[+]Иуст деп адаткан Иисус[†] база силерге байыр чедирип тур. Бурганның Чагыргазы[†] дээш мээң-биле кады ажылдап турар улустуң аразында чүгле олар иудейлер чүве. Олар меңээ улуг деткимче бооп келди.

12[+]Эпафрас база силерге байыр чедирип тур. Ол силерниң бирээңер-дир база Христос Иисустуң чалчазы боор кижи-дир. Силер дээш ол үргүлчү аажок чүткүлдүг мөргүп, Бурганның күзел-соруунга бүрүнү-биле чагырткан, четчип-бышкан болуруңар дээш, Бургандан дилеп турар-дыр. 13Ооң силер дээш база Лаодикияда, Иерапольда чурттаан бүзүрээн улус дээш кайы хире карак кызыл ажылдап турарын бодум херечилеп тур мен. 14[+]Бистиң ханы ынаавыс эмчи Лука биле Димас олар база силерге байыр чедирип турлар. 15[+]Лаодикияда бүзүрээн ха-дуңмага,[†] а ол ышкаш Нимфага[*] база ооң бажыңында чыглып турар христианнарга мээң байырым чедириңер. 16[+]Бо чагааны араңарга номчуп дооскаш, ону Лаодикияда христиан ниитилелге[†] база номчуур кылдыр дамчыдып бериңер. А силер Лаодикиядан чедип кээр чагааны база номчуңар. 17[+]Архиппке мынча деп чугаалаңар: «Дээрги-Чаяакчыга бараан боор дээш хүлээнген ажыл-херээңни албан күүседиринге бүзүрелдиг бол».

18[+]Бодумнуң холум-биле бижип олур мен: Павелден байыр. Хоругдал адаанда турарымны утпаңар. Бурганның авыралы[†] шуптуңарга доктаазын![*]

### 1 Фессалоникчилерге

#### 1 Фессалоникчилерге

1 Фессалоникчилерге


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Киирилде


Фессалоникчилерге бирги чагаа


Киирилде

Фессалоника хоорай Македония областың найысылалы турган. Павел элчин Буянныг Медээни ол хоорайга 50 чылда суртаалдаан (Аж.-ч. 17:1-9). Удурланыкчылары Павелди Фессалониканы каапкаш баар кылдыр албадапкан соонда, чаа христианнар Иисус Христоска бүзүрелинден ойталаар чадавас деп, ол сагыш човап турган. Ынчангаш ол бодунуң дузалакчызы Тимофейни Коринф хоорайдан Фессалоникада христиан ниитилелдиң байдалын билип келзин дээш айбылап чорудупкан. Тимофей ээп кээрде, эки медээлер эккелген: христианнарны хоорайда истеп сүрүп-даа турза, олар чайгылыш чогун көргүзүп, Христоска бүзүрелин быжыы-биле сагып турган.

Ындыг-даа болза, Павел оларның бүзүрелин бодунуң бижээн чагаазы-биле быжыглаары чугула херек деп көрген. Чагааны бижээн үш кол сорулга: 1) Павелдиң оларга ак сагыштыг хамаарылгазының дугайында кандыг-даа чигзинигни чайладыры (2:1-16); 2) чаа христианнарга биеэги бачыттарындан адырлып аарынга дузалажыры (4:1-12); 3) оларның өлүм болгаш Христостуң келир үеде чер кырынче ээп кээриниң дугайында бодалдарын тодарадыры (4:13-18; 5:1-3).

#### 1


Киирилде сөстер

1[+][+]Павел, Сила болгаш Тимофейден байыр! Фессалоникада Бурган[†] Ада болгаш Дээрги Иисус[†] Христоска[†] бүзүрээннер ниитилелинге бижидим. Силерге авырал[†][*] биле амыр-тайбың доктаазын!


Фессалоникчилерниң бүзүрели, амыдыралы

2[+]Мөргүл[†] кылган санывыста-ла, силерни сактып, дөгереңер дээш Бурганга үргүлчү өөрүп четтирер-дир бис. 3Силерниң бүзүрелиңерге[†] үндезилеттинген ажыл-херээңерни, ынакшылыңардан сорук кирген ажылыңарны, Дээргивис Иисус Христоска идегелиңерниң чайгылыш чогун Бурган Адавыстың мурнунга доктаамал сактып чор бис.

4[+]Ха-дуңма,[†] Бурганның силерге ынаан, Ооң силерни шилип алганын билир бис. 5[+]Чүге дээрге бистиң эккелгенивис Буянныг Медээ[†] силерге чүгле сөс кырында эвес, а күчүлүү-биле, Ыдыктыг[†] Сүлдениң[†] шынзыткан бадыткалы-биле чедип келген. Араңарга тургаш, силерге буянныг болзун дээш, канчаар амыдырап келгенивисти көрген болгай силер. 6[+][+][+]Бисти база Дээрги-Чаяакчыны боттарыңарга өттүнер үлегер кылып алган силер. Буянныг Медээни улуг хилинчек көрүп, ынчалза-даа Ыдыктыг Сүлдениң бээри өөрүшкү-биле хүлээп алган силер.

7Ынчангаш Македония болгаш Ахайя девискээрлеринде бүгү бүзүрээн улуска үлегер апардыңар. 8Дээрги-Чаяакчының медээзи ам силерни дамчып, чүгле Македония болгаш Ахайяга эвес, а чер болганга нептерей берген. Бурганга бүзүрээниңер кайда-даа билдингир апарган, бис ам ол дугайында чүнү-даа чугаалавайн барып боор бис. 9[+]Бисти канчаар хүлээп алганыңар дугайында, дүрзү-бурганнардан[†] ойталааш, алыс шын дириг Бурганга бараан боору-биле Олче канчаар ээлгениңер дугайында бүгү өске улус боттары биске чугаалап турар апарды. 10[+][+]Улус силерни Бурганның Оглу Иисустуң дээрден чедип кээрин манап турарлар дээр-дир. Бурган Иисусту өлүглер аразындан катап диргискен, а Ол бисти Бурганның кел чыдар килеңинден[†] камгалаар.

#### 2


Павелдиң Фессалоникага ажыл-чорудулгазы

1Бистиң силерге кээп чораанывыс түңнел чок болбаанын боттарыңар билир силер, ха-дуңма.[†] 2[+]Ооң мурнунда Филиппы хоорайга биске күштүг удурланыышкын болуп турда, хилинчек көрүп, дорамчыладып турган-даа болзувусса (ол база силерге билдингир-дир), Бурганывыс биске Ооң Буянныг Медээзин[†] силерге коргуш чок суртаалдаар арганы берген.

3[+]Силерни кыйгырган өөредивиисте кандыг-даа будулгаазынныг, чүдек-бужар сагыш чок, бис кымны-даа мегелевейн турар бис. 4[+][+]А Буянныг Медээни суртаалдаарын дагзыры-биле Бурганның шылгааны улус дег чугаалап тур бис. Ынчангаш бис чугаалап тура, улустуң эвес, а чүректеривисти билир Бурганның сеткили ханзын дээш, кызыткан бис. 5[+]Шынап-ла, силер билир силер, кажан-даа авыяастап чорбаан бис, чажырар хире хуу ажык-кончаа сүрген сагыжывыс-даа чок турган; херечивис – Бурган[†] ол-дур! 6-7[+]Христостуң[†] элчиннери[†] болгаш, улустан онза хүндүлел негээр эргелиг-даа болзувусса, силерден-даа, өске улустан-даа алдар-мактал дилевээн бис. Харын иениң чаш төлдери дээш сагыш човаары дег, силерге аажок уян-чымчак хамаарылга көргүстүвүс[*]. 8[+]Силерге ындыг күштүг ынак болгаш, чүгле Буянныг Медээни эвес, а амы-тынывысты силерге хүлээдип бээринге белен турдувус. Биске ол хире эргим болдуңар!

9-10[+]Ха-дуңма, кайы хире чилчик үзүлдүр ажылдап, бергелерни эртип келгенивисти билир силер. Бурганның Буянныг Медээзин силерге суртаалдап тура, кайыңарны-даа шүүдетпес дээш, дүне-хүндүс дивейн ажылдап[*], бүзүрээн силерге хамаарыштыр боттарывысты Бурганның мурнунга арыг-шынчы,[†] төлептиг ап келгенивисти билир силер, Бурган база ону херечилээр. 11[+]Ада кижиниң ажы-төлүн эки көөрү дег, силерниң кижи бүрүзүн ынчаар эки көрүп келгенивисти билир силер: 12[+]«Бодунуң өндүр бедик Чагыргазынче силерни кыйгырган Бурганның мурнунга төлептиг чурттаңар» – деп, бис силерни сорук киирип, өөредип база үттеп-сургап келген бис.


Иудеяда христианнарның үлегери

13[+]Бистен дыңнааныңар Бурганның медээзин хүлээп аарда, ону кижи сөзү дег эвес, а ооң херек кырында кандыызы дег: бүзүрей бээриңерге, силерге күчүлүг салдар чедирип турар Бурганның сөзү дег кылдыр хүлээп алган силер. Үзүк-соксаал чокка Бурганга өөрүп четтиреривистиң база бир чылдагааны ол-дур. 14[+][+]Иудеяда турар Христос Иисуска башкарткан Бурганга бүзүрээннер ниитилелиниң үлегерин эдерген болгай силер, ха-дуңма. Чүге дээрге оларның иудейлерден когарааны дег, силер база боттарыңарның-на чаңгыс чер чурттугларыңардан когарап турар-дыр силер. 15[+][+]Иудейлер,[†] ооң мурнунда медээчилерин[†] өлүрүп турганнары дег, Дээрги Иисусту өлүрүп кааннар, а бисти истеп сүрүп турганнар. Оларның ажыл-херээ Бурганга таарымча чок база бүгү кижи төрелгетенге удур бооп турар. 16[+][+]Олар биске камгалал[†] дугайында Буянныг Медээни өске чоннарга чедиреринге шаптык кадып, ооң-биле бачыттарының аяан долдуруп турарлар. Ынчалза-даа Бурганның килеңи[†] ам-на оларның кырынче чылча дүжер!


Павелдиң Фессалоникаже аажок катап келиксээни

17[+]Ха-дуңма, кезек өйде бисти силерден чарыптарга, сеткиливис тудуш харылзаалыг хевээр-даа болза, өскүссүрээн дег бооп, силер-биле арын көржүп ужуражырын аажок күштүг күзеп келдивис. 18[+]Ийе, бис силерже катап медээжок келикседивис, Павел мен база чаңгыс эвес удаа чеде бээрин шенедим, ынчалза-даа эрлик бистиң оруувусту дуй туруп турду. 19[+]Силер эвес болза, өске кымнар идегеливис, өөрүшкүвүс боорул? Дээргивис Иисус[†] чедип келгеш, шаңнал кылдыр оваадай бээрге, өске кымнарга чоргаарланып болур бис? 20Ийет, ылап-ла силер – чоргааралывыс болгаш өөрүшкүвүс силер!

#### 3

1[+]Ынчангаш бис, силер-биле чарлыышкынны оон ыңай ууп шыдавайн баргаш, Афиныга ийи бодувус артып каар деп шиитпир үндүрдүвүс. 2[+][+]А силерже Тимофейни, Христостуң[†] дугайында Буянныг Медээни[†] суртаалдаар кижини, Бурганның ажыл-херээнге бистиң-биле деңге ажылдаан дуңмавысты, чоруттувус. Ол силерни сорук киирзин база бүзүрелиңер[†] быжыктырзын деп бодаан бис. 3[+]Ол хире кончуг истеп сүрүүшкүннер ужун кым-даа Буянныг Медээден чайгыла бербезин дээш, ынчалдывыс. Шак ол шенелделер биске албан таваржырын билир-ле болгай силер. 4Бисти истеп сүре бээри чайлаш чогун силер-биле кады турар үевисте-ле чугаалап шаг болган бис. Ол ынчалдыр болган-даа деп, силер ам билир силер. 5[+][+]Ынчангаш мен, оон ыңай манаар харык чок апаргаш, силерниң бүзүрелиңер дугайында билип эккелзин дээш, Тимофейни чоруттум. Күткүкчү эрлик силерни орууңардан астыктыра бербээн бе дээш, ажыл-херээвис хей черге болбаан бе дээш, сестип турдум.


Эки медээлер

6[+]Ындыг-даа болза, Тимофей силерден мырыңай чаа ээп келгеш, бүзүрелиңер болгаш ынакшылыңар дугайында эки медээлер эккелди. «Бистиң дугайывыста чаагай сактыышкын фессалоникчилерде артып калган, ынчангаш оларны көрүксээнивистен дудак чок, бисти көрүксээш, четтикпейн турар улус-тур» – деп, ол чугаалап келди. 7Байдалывыс чеже-даа берге бооп, истеп сүрүүшкүннер турза-даа, бүзүрелиңер бисти сорук киирип, улуг деткимче болду, ха-дуңма.[†] 8Чүге дээрге силерниң Дээрги-Чаяакчы[†]-биле эвилелиңер ыяк быжыг боорга, бис ам база катап тынгарлы бердивис. 9Силер дээш база Бурганывыстың мурнунга бисти өөрткениңер дээш, Бурганга өөрүп четтиргенивисти канчаар долузу-биле ажыдарыл?! 10[+]Силер-биле база катап арын көржүп ужуражыр дээш, бүзүрелиңерниң ам-даа четпейн турар чүүлүн немеп бээр дээш, бис дүне-хүндүс дивейн, бар шаавыс-биле мөргүп тур бис.

11[+]Ынчанганда Бурган[†] Адавыс Боду база Дээргивис Иисус[†] силерже баар орукту биске айтып берзин. 12[+]Силерниң бот-боттарыңарга база арткан хамык улуска ынакшылыңарны Дээрги-Чаяакчы улам өстүргеш, бистиң силерге ынакшылывыс дег кылдыр, кызыгаар чокка өстүрүп берзин. 13[+][+]Дээргивис Иисустуң Аңаа хамааржыр хамык ыдыктыг[†] төлээлери-биле кады[*] ээп кээр хүнүнге чедир Бурган Адавыстың мурнунга чүректериңер кем-буруу чок болгаш ыдыктыг бооп артсын дээш, Ол силерни быжыктырзын. Аминь.[†]

#### 4


Бурганга таарымчалыг амыдырал

1[+]Түңнелинде, ха-дуңма,[†] Дээрги Иисустуң ады-биле силерден ээрежип база кыйгырып тур бис: Бурганга таарымчалыг кылдыр канчаар амыдыраар ужурлуун силерге өөредип каанывыс дег, улаштыр ынчалдыр амыдыраңар. Ам безин ынчалдыр амыдырап турар силер[*], ындыг-даа болза, ынчаар амыдыраарын оон-даа чүткүлдүг уламчылаңар. 2Дээрги Иисустуң эрге-чагыргазы-биле силерге кандыг чагыглар бергенивисти билир силер. 3[+]Бурган[†] ыдыктыы-биле амыдыраарыңарны болгаш кандыг-даа самыыраар чоруктан ойталаарыңарны күзеп турар. 4Эр кижи бүрүзү бодунуң мага-бодунуң күзээшкиннерин тудуп[*], ыдыктыг[†], мактал-хүндүге төлептиг амыдыразын. 5[+]Бурганны билбес улус дег, туралаан хандыкшылының аайынга кирбезин. 6Ындыг таварылгада эр кижи бүзүрээн эжин карак ажыттап, ооң бүзүрелин ажыглай бербезин халак. Чүге дээрге мооң мурнунда-ла силерге чугаалап база кичээндирип турганывыс дег, шак ындыг бачыттар дээш Бурган кеземче онаар. 7[+]Ол бисти чүдек-бужар боорунче эвес, а ыдыктыг амыдыралче кыйгырган болгай. 8Ындыг болганда, кым ол чагыгларны хүлээп албааныл, оозу-биле кижини эвес, а силерге Бодунуң Ыдыктыг Сүлдезин[†] берип турар Бурганны хүлээп албаан-дыр.

9[+][+]Бүзүрээн ха-дуңмавыска ынакшыл дугайында силерге оон ыңай бижээн херээвис чок боор, чүге дээрге Бурган силерни бот-бодуңарга ынак боорунга өөредип каан болгай. 10Бүгү Македонияда чурттаан ха-дуңмаңарга чогум-на ынчалдыр ынак силер. Ындыг-даа болза, ха-дуңма, бот-бодуңарга оон-даа күштүг ынак бооруңарны дилеп тур бис. 11[+][+]Тайбың-шөлээн амыдыралче чүткүңер, ооң мурнунда силерге чагып турганывыс дег, кижи бүрүзү бодунуң ажыл-херээн чогудуп, амыдыраар кошкулун бодунуң холу-биле ажылдап аар ужурлуг.[*] 12[+]Ынчалдыр кылыр болзуңарза, өске улус силерниң канчаар амыдырап чорууруңарны хүндүлээр база хереглелдериңерге кымдан-даа хамаарылга чок боор силер.


Дээрги Христостуң ээп кээри

13[+]Ха-дуңма, өлген улус-биле чүү боорун билип аарыңарны күзеп тур бис. Силер, идегээр чүвези чок өске улус дег, өлгеннер дээш муңгараваңар. 14[+][+]Бир-тээ, Иисус[†] өлгеш, оон катап дирилген деп бүзүрээр болганывыста, Иисуска бүзүревишаан өлген улусту Бурган Ооң-биле кады дедир эккээр деп база бүзүрээр бис. 15[+]Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөстерин барымдаалап, силерге чугаалап тур бис: Ооң чедип кээринге чедир бистиң аравыстан дириг артар улус мөчээннер мурнунче кирбес бис. 16[+][+][+][+]Улус дээрниң кол төлээзиниң үнүн болгаш Бурганның трубазының эткенин дыңнап каар. Дээрги-Чаяакчы[†] Боду дээрден дүжүп келгеш, дужаалын медеглептер. Христоска[†] бүзүревишаан өлгеннер ынчан кымны-даа мурнай катап дирлип кээр. 17[+][+]А ооң соонда бис, дириг улус, Дээрги-Чаяакчыны агаарга уткуур дээш, олар-биле кады булуттар кырынче көдүртүп үндүртү бээр. Оон соңгаар кезээ-мөңгеде Дээрги-Чаяакчы-биле кады артар бис. 18Ынчангаш ол сөстер-биле бот-бодуңарны аргалап чоруңар.

#### 5


Дээргиниң ээп кээринге белен болуңар

1[+]Ха-дуңма,[†] силерге үелер болгаш хуусаалар дугайында бижээн херээ чок боор. 2[+]Дүне када оор дег, Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнү[†] хенертен чедип кээрин боттарыңар кончуг эки билир силер. 3[+][+]Улус: «Кайда-даа амыр-тайбың-дыр, айыыл чок-тур» – деп чугаалажы бээрге, ынчан хенертен, сааттыг херээжен кижиниң эъди аарый бээри дег, оларны өлүм-чидим хөме таварыыр база кым-даа оон дезип шыдавас!

4[+]Ха-дуңма, ынчалза-даа силер дүмбей караңгыда эвес силер, ол хүн, оор дег, силерниң кырыңарга хеп-хенертен келбес. 5[+]Чүге дээрге силер – чырыктың болгаш хүннүң ажы-төлү силер. Бис дүнге база дүмбей караңгыга хамаарышпас бис. 6[+]Ындыг болганда, өске улус ышкаш, уйгуга бастырбаалы. Серемчилелдиг болгаш хынамчалыг болуңар. 7Уйгужу улус дүне удуур, арагачылар база дүне эзиртир ижер болгай. 8[+]А бис, хүнге хамааржыр болганывыста, хынамчалыг болуулу, бүзүрел[†] болгаш ынакшылды – куяк хеп дег, а камгалалга[†] идегелди – куяк бөрт дег кедип аалы. 9[+]Чүге дээрге Бурган[†] бисти, Ооң килеңиниң[†] хүнүнде шиидер дээш эвес, а Дээргивис Иисус[†] Христосту[†] дамчыштыр камгалаар дээш шилип алган. 10[+]Христос бис дээш, Ооң ээп кээр хүнүнде дириг-даа, өлүг-даа турар болзувусса, Ооң-биле тудуш апарып, амыдыраарывыс дээш өлген. 11Ынчангаш ам ынчалдыр кылып турарыңар дег, бот-боттарыңарны моон-даа соңгаар аргалаңар база быжыглаңар.


Түңнел чагыг-сүмелер, байыр чедириишкиннери

12[+]Ха-дуңма, улуу-биле дилеп тур бис: араңарда кызымак ажылдап турар, Дээрги-Чаяакчы[†]-биле харылзаалыг амыдыралга силерни углап-баштап, чагып-сургап турар удуртукчуларны хүндүлеп көрүңер. 13[+]Кылып турар ажыл-херээ дээш оларны ханы хүндүлеңер, оларга ынак болуңар. Араңарда эп-найыралдыг амыдыраңар. 14[+][+][+]Ха-дуңма, күштүү-биле дилеп тур бис: ажыл кылбас чалгааларны билиндириңер, кортуктарны сорук киириңер, кошкактарга чөленгииш болуңар, хамык улус-биле чымчак, чазык болуңар. 15[+]Кайыңар-даа силерге чедирген хора дээш хора-биле харыылай бербезин халак, харын бот-боттарыңарга база өске бүгү улуска буяндан үргүлчү кылып чоруңар.

16[+]Үргүлчү өөрүп чоруңар! 17[+]Соксаал чок мөргүлдеңер.[†] 18[+]Кандыг-даа байдалга тургаш, Бурганга өөрүп четтирип чоруңар – Христос Иисус-биле харылзаа тургускан силерниң ынчалдыр чурттаарыңарны Бурган күзеп турар.

19[+]Ыдыктыг[†] Сүлдениң[†] одун өжүрбеңер[*]: 20өттүр билген медеглелдерни куду көрбеңер, 21[+]ынчалза-даа шуптузун хынап чаңчыгыңар; буяндан туттунуңар, 22кандыг-даа бузуттан чайлап чоруңар.

23[+]Амыр-тайбыңның үнер дөзү боор Бурган Боду силерни бүгү тала-биле ыдыктыг кылып кагзын. Дээргивис Иисус Христостуң ээп кээр хүнүнге чедир силерниң сүлдеңер, сагыш-сеткилиңер база мага-бодуңар кем чок арыг[†] кадагалаттынып артсын. 24[+]Силерни кыйгырган Бурган Бодунуң сөзүнге шынчы, Ол аазаашкынын күүседир!

25[+]Ха-дуңма, бис дээш база мөргүлдеп көрүңер. 26[+]Бурганның бүгү улузун ыдыктыг ошкаашкын-биле мендилеңер. 27[+]Дээрги-Чаяакчының эрге-чагыргазы-биле силерге дужаап тур мен: бо чагааны бүгү бүзүрээн ха-дуңмага номчуп бериңер. 28Дээрги-Чаяакчывыс Иисус Христостуң авыралы[†] силерге доктаазын![*]

### 2 Фессалоникчилерге

#### 2 Фессалоникчилерге

2 Фессалоникчилерге


Киирилде

[1]

[2]

[3]


#### Киирилде


Фессалоникчилерге ийиги чагаа


Киирилде

Павел элчин бо чагааны Фессалоникчилерге бирги чагааның соонда үр болбайн бижээн хире.

Фессалоникада чамдык христианнар Иисустуң ээп кээриниң дугайында Павелдиң өөредиин шын эвес билип алган болган. Олар Павелдии деп бодааны меге чагаа алгаш, будалы берген чадавас. Кандыг-даа болза, олар делегейниң төнчүзүнүң дугайында мурнундазындан артык хөлзеп-дүвүреп, Иисус чер кырынче доп-дораан эглип кээр деп санап турганнар. Харыызынга Павел Христостуң чер кырынче ээп кээрин мурнай болур бир-ле көскү демдектер бар дээрзин тайылбырлап турар. Ынчангаш христианнар истеп сүрүүшкүннер ортузунга шыдамык болур болгаш идегеп манап чурттаар, ынчалза-даа моон соңгаар кандыг-бир ажыл кылыры утка чок апарган-даа дег, хөлес-шөлээн болбас ужурлуг.

#### 1


Киирилде сөстер

1[+][+]Павел, Сила база Тимофейден байыр. Фессалоникада Бурган[†] Адавыс болгаш Дээрги Иисус[†] Христоска[†] бүзүрээннер ниитилелинге бижидим.

2Бурган Адавыс болгаш Дээрги Иисус Христостан келген авырал[†] биле амыр-тайбың силерге доктаазын!


Бурганның шииткелиниң дугайында

3[+]Ха-дуңма,[†] силер дээш Бурганга үргүлчү өөрүп четтирер ужурлуг бис. Ындыг боору чөп, чүге дээрге силерниң бүзүрелиңер[†] өй-кызыгаар чок өзүп, бот-боттарыңарга ынакшылыңар улам улгадып орар. 4[+]Ынчангаш бис боттарывыс-ла силерниң шыдажып эртип турарыңар бүгү истеп сүрүүшкүннер, хилинчектер ортузунга туруштууңар база бүзүрелиңер дугайында Бурганга бүзүрээннерниң өске ниитилелдеринге чоргаарал-биле чугаалап турар бис.

5[+]Бурганның шииткели чөптүг дээрзиниң бадыткалы бо-дур: ол дээш хинчектенип турарыңар Бурганның Чагыргазынче[†] алызы барып киреринге төлептиг кылдыр санаттырар силер. 6[+]Бурган чөптүг: хилинчээңер дээш буруулуг улуска Ол хилинчек-биле орнун эгидер, 7[+]а ам хилинчек көрүп чоруур силерге бис-биле катай Дээрги Иисустуң ээп кээр хүнүнде амыр-дышты хайырлаар. Христос дээрден Бодунуң күчүлүг төлээлери-биле кады 8[+][+]оттуң чалбыыжынга бүргеткен чедип келгеш, Бурганны билип албаан база Дээргивис Иисустуң Буянныг Медээзинге[†] чагыртпаан улуска кеземчени эккээр. 9[+]Олар мөңге өлүмнүң кеземчези-биле санажыр: оларны Дээрги-Чаяакчының чанынга турарындан база Ооң өндүр бедик күжүнден чарып, ойладып чорудуптар. 10[+]Аңаа бүзүрээн бүгү улузун магададып, оларның аразынга алдаржыыры-биле Христостуң чедип кээри хүнде ол бүгү чогуп бүдер. Бистиң херечилеливиске бүзүрээш, силер база Ооң улузунуң санынче кирген силер.

11[+]Ынчангаш силер дээш үргүлчү мөргүп, Бургандан дилеп тур бис: Ол силерни Бодунуң олче кыйгырган амыдыралынга төлептиг кылып кагзын, силерниң хамык буянныг сагыжыңарны, бүзүрээниңерден укталган ажыл-херээңерни Бодунуң күжү-биле эчизинге чедирзин. 12Ынчан силерниң ачыңарда Дээргивис Иисустуң ады алдаржыыр, а силер база Бурганывыстың болгаш Дээрги Иисус Христостуң авыралы-биле Ооң ачызында алдаржыыр силер.

#### 2


Бузуттуг язы база Христостуң ээп кээри

1[+]Ха-дуңма,[†] Дээргивис Иисус[†] Христостуң[†] ээп кээринге база бистиң Ону уткуур дээш, канчаар чыглырывыска хамаарыштыр силерден дилээривис болза: 2угааныңар ышкынмаңар база Дээрги-Чаяакчының чедип кээр ужурлуг хүнү келген-дир деп турар кандыг-даа өттүр билген медеглелдер, ажыдыышкынныг[†] сөстер азы бисти бижээн деп турар меге чагаалар-даа силерни дүүретпезин. 3[+][+]Силер кымга-даа, канчаар-даа болза дуурайлатпаңар. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчының ол хүнү кээр мурнуу чарыында баштай Бурганга удур тура халыышкын үнер база өлүм-чидимге чыгаттырган, бузуттуг-бак язы чедип кээр ужурлуг. 4[+]Ол язы улустуң «Бурган[†]» дээри азы ыдыктыг[†] деп мөгеери бүгү чүүлге удурланып, бодун өрү көрдүнер, оон туржук, Бурганның өргээзинге дүжүлгеже саадаптар база бодун «Бурган мен» деп чарлаттынар[*].

5Силер-биле кады тургаш, ол дугайында чугаалап турдум чоп, сагынмас-тыр силер бе? 6Ол язы чогуур үе-шагы кээр бетинде бодун көргүзер дээрге, ону чүү дуй туруп турарын ам билир силер. 7[+]Бузуттуң чажыт күштери амдыгааштан салдарын көргүзүп кирипкен, ынчалза-даа амдыызында оларны доктаадып турар күш[*], Бурган ону оруктан чайлатпааже, бузуттуң оруун дуй турарын уламчылаар. 8[+]Ынчан ол бузуттуг язы бодун ажыы-биле көргүзер, ынчалза-даа Дээрги Иисус Бодунуң ээп кээр хүнүнде ону Бодунуң аксындан үнген тыныш-биле өлүрүп, узуткап каар. 9[+]Бузуттуг язының көстүп кээри – эрликтиң ажыл-херээ боор – ол улуг күчү-күш-биле меге кайгамчык демдектер кылып база 10[+]янзы-бүрү хевирниң бузуттуг дуурайлаашкыны бооп, бодун илередир. Алыс шынга ынакшыырындан база ооң ачызында камгалал[†] алырындан ойталааш, өлүмче бар чыдар улус аңаа алзып алыр. 11[+]Ынчангаш Бурган оларны будулар чорукка чагыртыптарга, олар мегеге бүзүрей бээр. 12Алыс шынга бүзүревейн, бузутка алыскан хамык улус шииттирзин дээш, Ол ынчаар кылган.


Чаныш-сыныш чок туржуңар

13[+][+]Дээрги-Чаяакчының ынакшааны ха-дуңма, силер дээш Бурганга үргүлчү өөрүп четтирер ужурлуг бис! Чүге дээрге Ыдыктыг Сүлдениң[†] силерни Бурганга аңгылаанын дамчыштыр база алыс шынга бүзүрээниңер дамчыштыр камгалалды алзыннар дээш, Бурган силерни «баштайгы дүжүдү» кылдыр шилип алган. 14[+]Дээргивис Иисус Христостуң өндүр чырыынче чедип алзыннар дээш, силерге суртаалдаанывыс Буянныг Медээ[†] дамчыштыр Ол силерни ук камгалалче кыйгырган болгай. 15[+]Ха-дуңма, ынчангаш чаныш-сыныш чок туржуңар! Силерге аас-биле-даа, чагаага бижип-даа дамчытканывыс өөредигден быжыы-биле туттунуңар.

16[+] Бурган биске ынак болгаш, Бодунуң авыралы-биле[†] мөңге аргалалды, ачылыг идегелди хайырлаан. Ам Дээргивис Иисус Христос биле Бурган Адавыс 17[+] чүректериңерни сорук киирзин, а ол ышкаш кандыг-даа буянныг ажыл-херээңер, чугаа-сөзүңер дээш быжыктырзын.

#### 3


Бис дээш мөргүңер

1[+]Ха-дуңма,[†] түңнелинде бис дээш мөргүүрүңерни[†] дилеп тур бис. Дээрги-Чаяакчының медээзи оккуру-биле нептереп, силерниң араңарга дег, алдаржый берзин. 2[+]Оон аңгыда будалган болгаш бузуттуг-бак улустан Бурган[†] бисти камгалазын дээш мөргүңер: чамдык улус Буянныг Медээге[†] бүзүревес-ле болгай.

3[+][+]Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы[†] сөзүнге шынчы. Ол силерни быжыктырып, бузуттуг эрликтен кадагалаар. 4А бис айыткан чүүлүвүстү силерниң күүседип келгениңерге база ам-даа күүседириңерге Дээрги-Чаяакчының мурнунга ыяк бүзүрелдиг бис. 5[+]Дээрги-Бурган-Чаяакчы чүректериңерге Бодунуң бээри ынакшылче база Христостуң[†] бээри шыдамык чорукче орукту айтып берзин.


Ажыл чок орбаңар

6[+]Ха-дуңма, Дээргивис Иисус[†] Христостуң ады-биле силерге айыткап тур бис: кылыр ажыл чок амыдырап чоруур база бистен шиңгээдип алганы өөредигни эдербес ха-дуңмаңарның чанынче чагдаваңар[*]. 7[+]Бисти канчаар өттүнер ужурлууңарны боттарыңар билир-ле болгай силер. Чүге дээрге силерниң араңарга чалгаа улус диртпээн бис. 8[+]Кымның-даа кескинди хлевин халаска чип, азыратпадывыс, харын кайы-бирээңерге аартык болбас дээш, дүне-хүндүс дивейн, карак кызыл ажылдап келдивис[*]. 9[+][+]Силерден дуза дилээр эргевис чогундан-даа эвес, а бистен үлегер аарыңарны күзээш, ынчаар кылдывыс. 10[+]Кады турар үевисте, силерге мындыг дүрүм арттырган бис: «Кым ажылдаар хөңнү чогул, ол чем чивезин!»

11[+]А ам араңарда чамдык улустуң кылыр ажыл чок чурттап турары биске дыңналып тур. Олар боттары каяа-даа ажылдавайн, өскелерниң ажыл-херээнче холгаарлаарынга өйлежип турар дээр-дир. 12Ындыг улусту химиренмейн ажылдап, акша-хөреңгизин боттары тыпсын деп, Дээрги Иисус Христостуң адындан дужаап база кыйгырып тур бис. 13[+]А силер, ха-дуңма, буян тарыырын могаг-шылаг чокка уламчылаңар-ла.

14Бо чагаада айтыышкыннарывысты дыңнавас кандыг-бир кижи бар болза, ону демдектей көрүп алыңар. Аңаа ыянчыг болзун дээш, ооң-биле харылзашпаңар. 15[+]Ындыг-даа болза, аңаа дайзыныңарга дег хамаарылга көргүспеңер, а ха-дуңмаңарны дег, билиндир сургаңар.


Түңнел байыр чедириишкиннери

16[+]Амыр-тайбыңның үнер дөзү боор Дээрги-Чаяакчы Боду амыр-тайбыңны силерге кажан-даа, кандыг-даа арга-биле хайырлазын. Дээрги-Чаяакчы шуптуңар-биле кады болзун! 17[+]Бодумнуң холум-биле бижип олур мен: Павелден байыр. Ол чагаа мээңии-дир деп көргүзер дээш, чагааларымның шуптузун ынчаар демдектеп тур мен. 18Дээргивис Иисус Христостуң авыралы[†] силер бүгүдеге доктаазын![*]

### 1 Тимофейге

#### 1 Тимофейге

1 Тимофейге


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Киирилде


Тимофейге бирги чагаа


Киирилде

Тимофей болза еврей иелиг, грек адалыг кижи турган (Аж.-ч. 16:1-3). Ол Павел элчинниң эң бердинген дузалакчыларының бирээзи апарып, Буянныг Медээни суртаалдаар сорулгалыг аян-чоруктарга ону хөй чыл иштинде эдерип чоруп келген. Бо чагаада Павел бодунуң кады ажылдап турар аныяк эжин хей-аът киирип, Эфес хоорайда христиан ниитилелче канчаар сагыш салыр талазы-биле чагыг-сургаалды аңаа берип турар.

Чагааны ийи кезекке чарып болур. Бирги кезээнде (1–3 эгелер) Павел баштай Тимофейге меге өөредигге удурланыр херек дээрзин сагындырган. Ооң соонда ол христиан ниитилелдиң амыдыралында чурум дугайында, ылаңгыя Бурганга мөгейиишкинге хамаарыштыр, чугаалап турар. Оон ыңай ол бүзүрээннер ниитилелиниң удуртукчулары болгаш оларның дузалакчылары кандыг болур ужурлуунуң дугайында чугаалаан. Ийиги кезээнде (4–6 эгелер) Павел Тимофейни Христоска бүзүрээриниң үлегер-чижээ болуп, ниитилелдиң кежигүннерин шын өөредиринге бодун бараан болдурар кылдыр сургап турар. Павел ол ышкаш Тимофейге бүзүрээннерниң янзы-бүрү бөлүктеринге (кырган, аныяк, дулгуяк херээженнер, кулдар) хамаарышкан сүмелер берген.

#### 1


Киирилде сөстер

1[+]Камгалакчывыс[†] Бурганның база идегеливис Христос[†] Иисустуң айтыышкыны-биле Христос Иисустуң элчини[†] болган Павелден байыр. 2[+][+]Бүзүреливис[†] аайы-биле ёзулуг оглум Тимофей сеңээ бижидим.

Бурган[†] Адавыстан база Дээргивис Христос Иисустан келген авырал,[†] өршээл база амыр-тайбың сеңээ доктаазын!


Меге өөредиглерден кичээндириг

3Македонияже чоруп тура, сенден дилээним дег, Эфеске[†] артып каарыңны күзеп тур мен. Ында чамдык улус меге өөредиглер нептередип турар-дыр. Олардан соксаарын неге. 4[+]Оларга тоолчургу чугаалардан база төнмес-батпас ада-өгбе даңзылары тургузарындан ойталаарын чугаала. Ол бүгү чүгле аас-дыл үндүрер база улустуң кичээнгейин бүзүрелге үндезилээн Бурганның бодалындан чардыктырар. 5[+]А ол негелдениң сорулгазы – арыг[†] чүректен, арыг арын-нүүрден, ак сеткилдиг бүзүрелден үнер ынакшылды өөскүдери боор. 6[+]Чамдык улус ол бүгүден хая көрүнгеш, ужур-утка чок чулчуругже дүлнү берген-дир. 7Олар ыдыктыг хоойлу[†] башкылары болуксаар, ынчалза-даа чүнү чугаалап турарын-даа, оон туржук, чүнүң дугайында улусту бүзүредип турарын-даа угаап билбестер.

8[+]Чөп ажыглаар болза, ыдыктыг хоойлу эки дээрзин билир бис. 9[+]Бурганның мурнунга актыг улуска ыдыктыг хоойлунуң херээ чогун билир бис. Хоойлу дараазында улуска херек: хоойлу-дүрүм үрекчилеринге, чагырга билбестерге; Бурганны хүндүлевес база бачыттыг улуска; Бурганны дорамчылап, Ооң күзелинче сагыш салбас улуска; ада-иезинче холун көдүрерлерге, өлүрүкчүлерге; 10самыырааннарга база эрлер-биле холбажып турар эрлерге; кижилер оорлап, садарларга, мегечилерге база мегелеп херечилээрлерге; алыс шынныг өөредигге удур кандыг-бир чүве үүлгеткеннерге. 11[+]Ол өөредиг алгаг-макталдыг Бурганның алдарлыг Буянныг Медээзинде[†] сиңниккен, а ук Буянныг Медээни меңээ бүзүреп дааскан.


Бурганның өршээли дээш өөрүп четтириишкин

12[+]Ажыл-херээмни кылыр күштү меңээ берген Дээргивис Христос Иисуска өөрүп четтирдим. Чүге дээрге Ол мени шынчы кижи деп көргеш, Бодунга бараан боор кылдыр томуйлаан. 13[+][+]Ооң мурнунда Ону бак сөглеп, бүзүрээн улусту истеп сүрүп, дора көрүп-даа чорзумза, Бурган меңээ өршээлин көргүскен, чүге дээрге мен ол бүгүнү үүлгедип тура, чүве билбес база бүзүревээн турдум. 14[+]Дээргивис Бодунуң эгээртинмес авыралын Христос Иисустан келген бүзүрел болгаш ынакшыл-биле кады меңээ хайырлады.

15[+][+]Чигзиниг чок хүлээп ап, бүзүреп боор шынныг сөстер бо-дур: Христос Иисус[†] бо делегейже бачыттыг улусту камгалап аар дээш келген. Мен ындыгларның эң багы-даа болзумза, 16өршээл алдым, чүге дээрге Христос Иисус Бодунуң кызыгаар чок шыдамыын бачыттыгларның эң багы боор меңээ көргүзерин күзээн. Христоска бүзүрээш, мөңге амыдыралды[†] алыр хамык улуска мээң үүле-чолум үлегер болган. 17Мөңге Хаанга, өлүм чок, көзүлбес кара чаңгыс Бурганга кезээ-мөңгеде мактал-хүндү база алдар доктаазын! Аминь.[†]


Павелдиң Тимофейни сорук кииргени

18[+][+]Оглум Тимофей, кажан-бир шагда сеңээ хамаарыштыр чугаалаан өттүр билген медеглелдерге сылдап, сеңээ мындыг чагыг берип ор мен. Сен ол сөстер-биле чепсегленгеш, эки чаалажып көр. 19Бүзүрелиңни база арыг арын-нүүрүңнү кадагала, чүге дээрге ону тооваан чамдык улустуң бүзүрели буураан болгай. 20[+][+]Ындыгларга Именей биле Александр хамааржыр. Бурганны бак сөглээр чоруун кагдырар дээш, мен оларны эрликтиң эргезинге хүлээдип берипкен мен.[*]

#### 2


Мөргүл дугайында

1Сенден чүден артык дилээм бо-дур: Бурганга дилеглерлиг, чалбарыглыг, өөрүп четтириишкинниг, өскелерге болушкан мөргүлдер[†] – бүгү улус дээш мөргүлдер болзун. 2[+]Хааннар биле эрге-чагырга ээлээннер база ол санче кирзин. Бистиң оожум база амыр-шөлээн, Бурганны хүндүлеп, Аңаа төлептиг амыдырап шыдаарывыс дээш, ол ындыг болзун. 3[+]Ындыг боорга, эки-даа, Камгалакчывыс[†] боор Бурганга таарымчалыг-даа. 4[+]Бурган[†] бүгү улустуң камгалалды алырын база алыс шынны билип аарын күзеп турар. 5[+]Чүге дээрге Бурган-даа чаңгыс, Бурган биле кижи төрелгетенниң эптештирикчизи – Боду база кижи – Христос[†] Иисус[†]-даа чаңгыс! 6[+][+]Ол Бодун шупту улусту хостаар дээш өргээн. Бурганның бодалын Ол чогуур үеде ынчалдыр херечилээн[*]. 7[+][+][+]Ооң ужурунда Бурган мени бүзүрел[†] биле алыс шынны өске чоннар улузунга[†] медеглезин дээш, элчин[†] база башкы кылдыр томуйлап каан. Силерге чугаалаан чүвем шынныг[*], мен мегелевейн тур мен!

8Ынчангаш эр улус каяа-даа болза мөргүп чоруурун күзеп тур мен. Олар килеңневейн,[†] алгыжып-кырышпайн, актыг холдарын өрү сунуп, мөргүзүннер. 9[+]Шак ынчаар херээжен улус база ужур-чурумга таарыштыр кеттинип, эгениичел база бодамчалыг чоруу-биле боттарын каастаар ужурлуг. Бажын аянныг таартканы, алдыны, ак шуру эртинези база үнелиг хеви-биле каастанмазыннар. 10А ооң орнунга Бурганны хүндүлээр дээн херээжен улус буянныг херектери-биле боттарын каастаар ужурлуг. 11[+]Өөредиг ап турар херээжен улус оожум, бүрүнү-биле дыңнангыр болзун. 12[+]Херээжен кижиниң өөредирин азы эр кижини чагырарын чөпшээревейн тур мен. Ол бодун оожум ап чорзун. 13[+]Бурган баштай Адамны,[†] а ооң соонда Еваны чаяаган-на болгай. 14[+]Адам-даа эвес, а Ева[†] дуурайлаткаш, Бурганның хоойлузун[†] үреди чоп! 15Ындыг-даа болза, херээжен кижи бүзүрелдиг, ынакшылдыг, ыдыктыг[†] база эки мөзүлүг амыдырап чоруур болза, ол ажы-төл божуп, камгалалды алыр[*].

#### 3


Христиан ниитилелдиң удуртукчулары

1[+]Шынныг сөстер бо-дур: кандыг-бир кижи христиан ниитилелдиң[†] удуртукчузу боор дээш чүткүүр болза, ол эки ажыл-херек кылыксаан-дыр. 2[+]Ынчаарга удуртукчу кижи ону буруудаткы дег чүве чок, кадайынга өскерилбес[*], бодун туттунуп билир, бодамчалыг, төлептиг алдынып чоруур, хүндүлээчел ээ, улусту өөредип шыдаар кижи боор ужурлуг. 3[+][+]Ол арагаже сундукпас, содаачы эвес, оожум-топтуг, эп-найыралдыг, акша-мөңгүнге чазыйлавас; 4бодунуң өг-бүлезин эки башкарып шыдаар, дыңнангыр база ону бүгү талазы-биле хүндүлээр ажы-төлдүг кижи боор ужурлуг. 5(Бодунуң өг-бүлезин башкарып шыдавас кижи Бурганга бүзүрээннер ниитилели дээш канчап сагыш човаарыл?) 6Ол кижи Христоска[†] чоокта чаа бүзүрээн улус санынче кирбес ужурлуг, оон башка бодун өрү көрдүне бээр база эрликке дөмейлештир шииттирип аар[*]. 7[+]Христиан ниитилелден дашкаар ооң ат-сураа база чүгле эки боор ужурлуг, оон башка ол бак атка кирип, эрликтиң дузаанга туттуруп аар.


Христиан ниитилелде дузалакчылар

8[+]Дузалакчылар база хүндүлелге төлептиг, ак сеткилдиг, арагага сунду чок, алыксак-чиксек эвес улус боор ужурлуг. 9Олар арыг[†] арын-нүүр-биле бүзүрелдиң[†] ханы алыс шынын эдерер ужурлуг. 10Дузалакчыны база баштай шенээр херек. Оларга удур кандыг-даа буруудадыышкын тывылбаза, дузалакчылар бооп бараан болгайлар аан.

11[+]Оларның кадайлары база хүндүлелге төлептиг, хоп-чип дажывас, бодун туттунуп билир, бүгү тала-биле бүзүреп боор улус болзун. 12Дузалакчылар кадайларынга өскерилбес*, ажы-төлүн база өг-бүлезин эки башкарып шыдаар улус боор ужурлуг. 13Эки бараан бооп келген улус хүндүлүг байдалды чедип алыр база Христос Иисуска бүзүрелди коргуш чок суртаалдаар боор.


Өндүр улуг чажыт

14Бо бүгүнү сеңээ бижидим, ооң кадында удавас сеңээ чеде бээримге идегеп олур мен. 15Саадай берзимзе, дириг Бурганга бүзүрээннер ниитилелинге – алыс шынның чөленгиижи болгаш үндезининге, Бурганның өг-бүлезинге бодуңну канчаар алыр ужурлууңну билип алзын дээш, бижээним ол.

16[+][+]Ийет, маргыш чок, чүдүлгевистиң чажыды өндүр улуг:

Христос кижи мага-боттуг бооп чедип келген,
Ооң чөптүг-шынныын Сүлде[†] көргүскен,
Ону дээрниң төлээлери көрген,
Ооң дугайында Буянныг Медээни[†] элчиннер[†] аймак-чоннарга суртаалдаан,
бо делегейниң улузу Аңаа бүзүрей берген база
Ол Бодунуң өндүр бедиин көргүзүп, дээрже көдүрлүп үне берген.

#### 4


Меге башкылар дугайында

1[+][+][+]Сөөлгү үелерде чамдык улустуң бүзүрелден[†] ойталай бээрин Ыдыктыг[†] Сүлде[†] тодаргай чугаалап турар. Олар мегениң сүлделерин дыңнап, буктардан[†] укталган өөредиглерни эдере бээрлер. 2Шак ындыг өөредиглер шуут арын-нүүр чок, ийи арынныг мегечилерден кээр. 3[+]Олар улустуң өгленирин азы кандыг-бир чем чиирин хоруп турарлар. Ындыг болза-даа, алыс шынны билир, Дээрги-Чаяакчыга бүзүрээн улус өөрүп четтирип хүлээп алзын дээш, Бурган[†] ол чемни чаяаган болгай. 4[+]Бурганның бүгү чаяалгазы эки болганда, өөрүп четтирип хүлээп ап турар кандыг-даа чүүлдерден ойталаан херээ чок. 5[+]Чүге дээрге ону Бурганның сөзү-биле база мөргүл-биле[†] ыдыктап турар.

6Бүзүрээн ха-дуңмаңга[†] шак ындыг суртаалдан берзиңзе, Христос[†] Иисустуң шынчы чалчазы: бүзүрелдиң сөстери-биле база эдергениң алыс шын өөредиг-биле доруктур азыраткан кижи боор сен. 7[+]А Бурганны дорамчылаан мелегейзиг чугаалардан чайлап чор, бодуңну Бурганны хүндүлээр амыдыралга дадыктыр. 8Мага-бот дадыктырары чүгле чаңгыс талазы-биле ажыктыг боор, а Бурганны хүндүлээри бүгү талазы-биле ажыктыг, чүге дээрге ында амгы-даа, келир-даа амыдыралдың аазаашкыны бар. 9[+]Чигзиниг чок хүлээп ап, бүзүреп боор шынныг сөстер бо-дур. 10[+]Бүгү улустуң, ылаңгыя бүзүрээннерниң, Камгалакчызы[†] боор дириг Бурганга идегээш, карак кызыл ажылдап, ол идегел дээш демисежип[*] чоруур-дур бис.

11Улустан ону негеп, ынчаар өөрет. 12[+][+]Аныяк бооруңга, кым-даа сени херекке албайн барбазын. Бүгү чүүлдер талазы-биле: чугаа-сөзүң, бодуңну ап чорууруң, ынакшылың, бүзүрелиң база арыг-чаагайың-биле[†] бүзүрээннерге үлегер бол. 13Мен келгижемге чедир, Бижилгени улуска номчуурунга, суртаалдаарынга база өөредиринге бодуңну бараалгадып көр. 14[+][+]Удуртукчулар холдарын сеңээ дээскеш, өттүр билип медеглээни-биле сеңээ берген Ыдыктыг Сүлдениң ачы-буянныг белээн херексевейн барба. 15Бо бүгүнү карак кызыл кылып көр, бүгү бодуңну хүлээлгелериңге бараалгат, ынчан сээң өзүлдеңни хамык улус көрүп каар. 16[+]Бодуңну болгаш өөредип турар чүүлүңнү кичээнгейлиг хайгаара. Ол бүгүден быжыг туттун. Ынчаар кылып чоруур болзуңза, бодуңну-даа, дыңнакчыларыңны-даа айыылдан кадагалап алыр сен.

#### 5


Бүзүрээннерге хамаарыштыр хүлээлге

1[+]Назыны дөгээн ашактарны доңгун чемелеве, а бодуңнуң ачаң-биле чугаалашканың дег, эвилең чугаалаш. Аныяк эрлерге дуңмаларыңга дег хамаарылгалыг бол. 2Назыны дөгээн кадайларга – аваңга дег, аныяк херээжен кижилерге – кыс дуңмаларыңга дег, арыг-чаагай,[†] топтуг хамаарылгалыг бол.

3Ылап чааскаан арткан дулгуяк кадайлар дээш сагыш чова. 4[+]Дулгуяк херээженниң[†] ажы-төлү азы уругларының уруг-дарыы бар болза, олар ада-иезиниң, кырган ада-иезиниң азыралын чандырып, чүнү-даа мурнай боттарының өг-бүлезиниң улузу дээш сагыш човап, бүзүрээнин херек кырында көргүзүп өөрензиннер. Ындыг чорук Бурганга таарымчалыг-дыр. 5Чааскаан арткан, сагыш човап чедип кээр кижизи чок ылап дулгуяк кадай Бурганга идегээр база дүн-хүн дивейн мөргүп, Оон дуза дилээр. 6[+]А бодунуң таалалын сүрүп чурттаан дулгуяк херээжен диригге-ле өлүп калган боор. 7Кым-даа оларны чемелээр чылдак тыппазын дээш, ол бүгүнү дулгуяктар биле оларның төрелдеринден неге. 8А кандыг-бир кижи бодунуң төрелдери, ылаңгыя өг-бүлези дээш, сагыш човавас болза, ол кижи бүзүрелден[†] ойталаан боор база бүзүрели чок кижиден дора боор.

9Дулгуяк кадайлар даңзызынче чүгле алдан хардан эвээш эвес назылыг, ашаанга өскерилбейн чораан улусту[*] киир бижи. 10[+]Олар дээрге буянныг херектер кылып чорааны-биле билдингир, ажы-төлүн өстүр азырап каан, аалчыларга хүндүлээчел, Бурганның улузунга бараан болуп келген, хай-халапка таварышканнарга дузалап чораан база янзы-бүрү буянныг херектерге боттарын бараалгаткан херээженнер болзун.

11А аныяк дулгуяктарны даңзыже киирбе. Оларның таалал сүрген күзээшкиннери Христоска[†] бердингенинден күштүг апаарга, олар ашакка барыксай бээр. 12Христоска берген аазаашкынын ээлевээн дээш, олар буруу шавыышкынга таваржырлар. 13[+]Оон аңгыда олар, кылыр чүве чок боорга, бажыңнар кезип маңнажыр чаңчыл тып аарлар. Ажыл кылбас, амыр-шөлээн боорундан аңгыда, хоп-чип база дажып, киришпеске киржип, чугаалавас ужурлуг чүвезин чугаалап чоруп бээрлер-дир. 14[+][+]Ынчангаш аныяк дулгуяк кадайларның ашакка барып аарын саналдап тур мен. Олар ажы-төл төрүп, бажың-балгадын ажаазыннар база дайзыннарывыска бисти бак сөглээр чылдак бербезиннер. 15Оон башка дулгуяк кадайлар аразында бүзүрелинден ойталааш, эрликти эдерип чорупканнар ам бар апарган болгай. 16Кандыг-бир бүзүрээн херээжен кижи[*] дулгуяк арткан херээжен төрелдерлиг болза, олар дээш сагыш човаашкынны христиан ниитилелче[†] чая кагбайн, бодунга хүлээнип аар ужурлуг. А христиан ниитилел ылап чааскаан арткан дулгуяктарга дузалашсын.

17[+]Башкарар ажылын эки кылып турар удуртукчулар, ылаңгыя суртаалдаар база өөредир ажылга кызымактар, мактал-хүндү биле төлевир[*] алзыннар. 18[+][+]Чүге дээрге Бижилгеде мынчаар чугаалаан:

«Тараа бастырып турар шарыга хээрик кедирбе»,

а ол ышкаш:

«Ажылдаан кижи төлевир алырынга төлептиг боор».

19[+]Ийи азы үш херечи бадыткаваанда, удуртукчуга удур буруудадыышкынны хүлээве. 20[+][+]Өске улус база сезинзин дээш, бачыт[†] үүлгедикчилерин хөйнүң мурнунга сойгала.

21Бурганның, Христос Иисустуң база дээрниң шилиттинген төлээлериниң мурнунга сеңээ айыткап тур мен: бо айтыышкыннарны эдерерде, кымны-даа ылгай көрбе, чүнү-даа чаңгыс талалап кылба.

22[+][+]Дээрги-Чаяакчыга бараан боору-биле ыдыктап, кымга-даа далаш-биле холуң дээспе, өскелерниң бачыдынга киришпе, бодуңну арыг хевээр кадагала.

23[+]Моон соңгаар чүгле суг ижип турба, сээң ижин-баарыңга дузалаар кылдыр бичии виноград[†] арагазындан база иш, чүге дээрге болганчок-ла аарыыр-дыр сен.

24Чамдык улустуң бачыттары амдыгааштан көңгүс илдең база шииткелче оларны дорт аппар чоруур, а өскелерниң бачыттары сөөлзүредир илереп кээр. 25Буянныг херектер база ындыг: чамдыызы амдыгааштан илдең, а ындыг көскү эвестери дөмей-ле алызы барып илерей бээрлер.

#### 6

1[+]Бурганның ады база христиан өөредиг бак атка кирбезин дээш, кулдандырганнар ээлерин бүрүн алдар-хүндүге төлептиг улус кылдыр көрзүннер. 2[+]Христиан ээлерлиг кулдар, бүзүрээн ха-дуңмавыс[†] дээш-ле, оларны хостуг чаңнавазыннар. Харын-даа улам чүткүлдүг бараан болзуннар, чүге дээрге кулдар ханы ынак, бүзүрээн ха-дуңмазынга бараан болуп, оларга ачызын көргүзүп турарлар-дыр.


Ылап шын эртине-байлак

Бо бүгүге өөредир база сиңниктир сургаар ужурлуг сен. 3[+]Оон өске чүүлдерге өөредир, Дээргивис Иисус[†] Христостуң[†] шынныг сөстеринден база Бурганны хүндүлээри-биле дүгжүр өөредигден ойталаар кандыг-бир кижи турар болза, 4[+] ол дээрге менээргенгеш, боду чүнү-даа билбес, аас-дыл кылып, хоозун маргылдаа үндүреринге хандыкшылдан аараан күжүр-дүр. Ооң оозундан чүгле адааргал, алгыш-кырыш, бак сөглежири, кара сагыштыг каразыглар; 5[+]угааны чайылган, алыс шындан астыккан улустуң аразынга төнмес-батпас аас былаажыр чорук үнер. Олар Бурганга бараан боорун чүгле байып аарынче орук кылдыр көрүп турарлар.

6[+]Ийет, Бурганны хүндүлээри бодунуң байдалынга сагыжы ханар кижиге кончуг улуг олча-кежик болбайн канчаар. 7[+]Бо делегейже чүнү-даа эккелбээн бис, моон чоруурда база чүнү-даа ап шыдавас бис. 8[+]Чемивис биле идик-хевивис-ле бар болза, ол биске четчир ужурлуг. 9[+]А кымнар бай болуксаарыл, олар күткүлгеже кире бээр. Ындыг кижилер хөй-ле мелегей база хоралыг күзээшкиннерге алзып, буураашкын болгаш өлүмче киир идип турар дузакка туттурарлар. 10[+]Бузуттуң бүгү хевирлериниң үнер дөзү – акша-хөреңгиге хандыкшыл. Ону чедип алыксааш, бүзүрелдиң[†] оруундан чайлай берген, боттарынга хөй хинчек онааштырган улус чок эвес болдур ийин.


Бүзүрел дээш, төлептиг демисеш

11[+]А сен, Бурганның кижизи, ол бүгүден ойлап-дес! Чөптүг-шынныг чорукче,[†] Бурганны хүндүлеп чурттаарынче, бүзүрелче, ынакшылче, шыдамык чорукче, чөпшүл боорунче чүткү. 12[+]Бүзүрел дээш төлептии-биле демисеш, мөңге амыдыралды[†] чаалап ал. Ол амыдыралче Бурган[†] сени кыйгырган болгай, а сен хөй херечилер мурнунга бүзүрелиңни ажыы-биле тулган эки медеглээн сен. 13[+] Бүгү амытаннарны тынгарган Бурганның мурнунга-даа, ол-ла бүзүрелди Понтий Пилатка[†] тулган эки херечилээн Христос Иисустуң мурнунга-даа сеңээ чагып тур мен: 14Дээргивис Иисус Христостуң ээп кээр хүнүнге чедир сеңээ дужааган бүгү чүүлдү арыг-шынчы[†] болгаш бичии-даа кем чок сагып көр. 15-16[+][+]Ооң ээп кээрин Бурган – кара чаңгыс амыр-чыргалдыг Чагырыкчы, хааннарның Хааны болгаш тергиидээннерниң Дээргизи, кара чаңгыс өлүм чок Бурган биске чогуур үеде ажыдып бээр. Ол кымның-даа чоокшулап шыдавазы чырыкта чурттап турар – кым-даа, кажан-даа Ону көрбээн база көрүп-даа шыдавас. Алдар-хүндү база мөңге күчү Аңаа доктаазын! Аминь.[†]


Бай христианнарга чагыг

17[+]Амгы амыдыралынга бай улусту таптыг сурга: адыыргавазыннар, идегел чок эртине-байлакка ынанмазыннар, харын бистиң сеткил ханар бүгү чүүлүвүстү элбээ-биле хандырып бээр Бурганга ынанзыннар. 18[+][+]Буян тарыырын, буянныг ажыл-херээ-биле байыырын, экииргек боорун база өске улус-биле эртине-байлаан үлежиринге белен боорун оларга айыт. 19Алыс шын[*] амыдыралды чедип аар дээш, келир үеде быжыг үндезинни олар боттарынга ынчалдыр салып алзыннар.


Түңнел чагыглар

20[+][+]Тимофей, сеңээ бүзүреп каан бүгү чүүлдү кадагала. Бурганга таарымча чок шуугаазындан база улустуң «билиг» деп адап турары алыс шынга удур өөредигден чайлап чор. 21[+]Чамдык улус ону шиңгээттивис деп чарлаттынгаш, бүзүрелдиң оруундан аза берген-дир.

Бурганның авыралы[†] силерге доктаазын![*]

### 2 Тимофейге

#### 2 Тимофейге

2 Тимофейге


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Киирилде


Тимофейге ийиги чагаа


Киирилде

Тимофейге ийиги чагаа Павел элчинниң бижээн чагааларының эң сөөлгүзү боору ылап хире.

Чагаада Павел катап база бодунуң шынчы дузалакчызы Тимофей-биле чугаа кылган. Павел, бодунуң байдалы аар-берге-даа болза, бүгү чуртталгазында ону деткип келген Бурганны алдаржыдып турар. Өлүмден ол кортпас, Христос-биле харылзаалыг мөңге амыдырал ону манап турар дээрзинге ол бүзүрээр. Ындыг-даа болза, христиан ниитилелдер Иисуска бүзүрели дээш истеп сүрүүшкүннерге таваржырын билир болгаш, Павел олар дээш сагыш човаашкынын илереткен. Ынчангаш ол Тимофейни (ооң-биле кады бүгү христианнарны) хилинчек-човалаңны көрүп тургаш безин, Христоска чайгылыш чок шынчы боор кылдыр сургап турар. Ол ышкаш Павел Тимофейге Буянныг Медээни үргүлчү суртаалдаарын база улусту Дээрги-Чаяакчы дугайында алыс шынга өөредирин сагындырган.

#### 1


Киирилде сөстер

1[+]Христос[†] Иисус[†]-биле сырый харылзаалыг апаргаш, Бурганның аазааны мөңге амыдыралды[†] медеглээри-биле Ооң күзел-соруун ёзугаар айбылаткан кижиден, Христос Иисустуң элчини[†] Павелден байыр. 2[+][+]Ханы ынак оглум Тимофей сеңээ бижидим. Бурган[†] Адавыстан база Дээргивис Христос Иисустан келген авырал,[†] өршээл база амыр-тайбың сеңээ доктаазын!


Буянныг Медээни суртаалдаарынга шынчы чорук

3[+][+][+]Сени сактып, дүне-хүндүс үргүлчү мөргүл[†] кылган санымда-ла, ада-өгбем дег, арыг[†] арын-нүүр-биле бараан бооп чоруурум Бурганга өөрүп четтирер-дир мен. 4Карааң чажын сактып чор мен, ол ышкаш сени аажок көрүксеп тур мен: ужуражылга мени өөрүшкү-биле бүргептер боор! 5[+]Сеткилиң ханызындан бүзүрээниңни сактыр-дыр мен: кырган-аваң Лоида биле аваң Эвника база ынчалдыр бүзүреп чораан болгай. Оларныы дег бүзүрел[†] сенде база бар дээрзинге ыяк бүзүрээр мен.

6[+]Аңаа сылдап алгаш, сагындырып ор мен: холдарымны сеңээ дегзиримге, Бургандан алганың ачы-буянныг белектиң одун өжүрбейн көр. 7[+]Бурган биске коргуушкуннуң сүлдезин[†] эвес, а күчү-күштүң, ынакшылдың, бодамчалыг боорунуң Сүлдезин берген болгай. 8[+][+]Ынчангаш Дээргивисти херечилээринден ыятпа, Ол дээш хоругдаттырган менден база ыятпа. Харын Бурганның сеңээ бээри күшке даянгаш, Буянныг Медээни[†] суртаалдааным ужун хилинчээмни үлежип көр. 9[+]Бурган бисти камгалааш, Ооң ыдыктыг[†] улузу боору-биле кыйгырып алган. Ол ону бистиң кылган ажыл-херээвис дээш эвес, а Ооң Бодунуң сорулгазы база авыралы дээш кылган. Ол биске ук авыралын Христос Иисусту дамчыштыр үе-шагның мурнунда хайырлаан. 10[+][+]А ам Бурган оозун Камгалакчывыс[†] Христос Иисустуң биске чедип келгенин дамчыштыр көргүскен. Христос өлүмнү күш чок болдурган база Буянныг Медээни дамчыштыр мөңге амыдырал биле өлүм чок чоруктуң чырыын бо делегейге эккелген.

11[+]Бурган мени ол Буянныг Медээниң медээчизи,[†] элчини база башкызы[*] кылдыр шилип томуйлап каан! 12[+][+][+]Мен ам ол бүгү чүүлдер дээш хилинчек көрүп тур мен. Ынчалза-даа ол дээш ыятпас мен, чүге дээрге Кымга бүзүрээнимни билир болгаш, сөөлгү хүнге чедир Ооң меңээ идегээн чүүлүн[*] кадагалап шыдаарынга бүзүрээр мен.

13Менден дыңнааның сөстерден туттун, олар сеңээ шынныг өөредигниң үлегери болзун, Христос Иисус-биле сырый харылзаалыг апаргаш, бүзүрелдиг база ынакшылдыг бооп амыдыра. 14[+]Сеңээ идегээн бүгү буянны бисче сиңнигип кире берген Ыдыктыг Сүлдениң күжү-биле кадагала.

15[+]Асия[†] девискээринде хамык улус, ооң иштинде Фигелл биле Эрмоген, мени каапкаш барганын билир сен. 16[+][+][+]Онисифорнуң өг-бүлезинге Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң өршээлин көргүссүн, чүге дээрге ол мени чеже-даа катап часкарып келген база мээң кинчилерим көргеш-даа, менден ыятпаан болгай. 17Ол Римге кээп чорааш, кызымак дилеп тургаш, мени тып алган. 18Сөөлгү хүн кээрге, Дээрги-Чаяакчы аңаа Бодунуң өршээлин хайырлазын. Ооң Эфеске[†] меңээ кайы хире дузалаанын бодуң кончуг эки билир сен.

#### 2


Христоска бердинген дайынчы

1Оглум Тимофей, Христос[†] Иисустан келген авыралдан[†] күш кирип көр. 2Хөй санныг херечилер мурнунга менден дыңнаан өөредиглериңни өскелерни өөредип шыдаар шынчы улуска идегеп берип каг. 3[+][+]Христос Иисустуң бердинген дайынчызы дег, хилинчекти кады шыдажып эртеринге белен бол. 4Кандыг-даа дайынчы тайбың амыдыралдың ажыл-херээ-биле бодун чардыктырбас, ол чүгле ону албан-хүлээлгеже кыйгырган шериг даргазының аайындан эртпезин бодаар. 5[+]Дүрүмнер ёзугаар маргылдашпас болза, спортчу маргылдаага киришкен кым-даа тиилекчиниң шаңналын албас. 6[+]Кара дерин төп ажылдаан тараачын дүжүттен бодунуң үлүүн баштайгы ээлчегде алыр ужурлуг. 7Мээң чүнү чугаалаанымны бодап көр. Бо бүгүнү угааптар арганы Дээрги-Чаяакчы[†] сеңээ бээр.

8[+][+]Мээң суртаалдап турарым Буянныг Медээде[†] чугаалааны дег, өлүглер аразындан катап дирлип келген Иисус[†] Христосту – Давидтиң[†] үре-салгалын сактып чор. 9[+]Буянныг Медээни суртаалдааным дээш хилинчек көрүп, херектен дег бектиг-дир мен. Ынчалза-даа Бурганның медээзин бектээри болдунмас! 10[+][+]Бурганның шилээн улузу база Христос Иисусту дамчыштыр кээр камгалалды[†] мөңге алдар-биле катай алзыннар дээш, оларны бодаанымдан, чүнү-даа шыдажып чор мен.

11[+][+]Шынныг сөстер бо-дур:

«Ооң-биле кады өлген болзувусса,
Ооң-биле кады амыдыраар бис.
12[+]Ам шыдажып турар болзувусса,
Ооң-биле кады чагырар бис.
Оон ойталаар болзувусса,
Ол база бистен ойталаар.
13[+][+]Аңаа шынчы эвес-даа болзувусса,
Ол шынчы бооп артар,
чүге дээрге Ол Бодунга Боду өскерлир эвес».


Бурганның чүүлзүнгени бараан болукчу

14[+][+]Хамык улуска бо дугайында сагындыр. Сөстер дугайында маргышка киришпезиннер дээш, оларны Бурганның мурнунга шыңгыы кичээндир. Дыңнакчыларга ооң ажыы чок, а чүгле хора чедирер. 15Бурганның мурнунга шылгаттынган, алыс шынныг медээни улуска хажытпайн дамчыдып турар ажылчын, ыядыр чүвези чок кижи кылдыр көстүп, Ол сени чүүлзүнзүн дээш, бар шааң-биле оралдаш.

16[+]А Бурганны дорамчылаан хоозун чугаалардан чайлап чор. Оларга алзыпкан кижи Бургандан улам-на ырап бар чыдар. 17[+]Ындыг улустуң өөредии, ириңнедир оюлган дег, үгдереп, нептереп-ле орар. Оларның аразында Именей биле Филит ийи бар. 18[+]Олар алыс шынның оруундан өскээр баргаш: «Катап дирлиишкин болуп каапкан» – дижип, чамдык улустуң бүзүрелин[†] буурадып турарлар.[*] 19[+]Ынчалза-даа Бурганның салып кааны быжыг үндезин мындыг сөстер-биле таңмалаттынгаш, тендиш дивейн тур: «Дээрги-Чаяакчы кымның Аңаа хамааржырын билир», а ол ышкаш: «Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр мен дээн кижи бүрүзү бузуттан ырай берзин».

20[+]Улуг бажыңда чүгле алдын, мөңгүн эвес, а ыяш, дой сава-саңга база бар: оларның чамдыызы хүндүлүг ажыглалда, а өскелерин хүн бүрүде ажыглаар. 21Бодун хамык бузуттуг-бак чүүлдерден арыглап[†] алган кижи хүндүлүг ажыглалдың савазы боор: ону ыдыктап каан, ол Ээзинге ажыктыг база кандыг-даа буянныг херек кылырынга белен турар.

22[+]Чалыы үениң күзээшкиннеринден чайла, Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп, арыг чүрээнден кыйгырган улус-биле кады чөптүг-шынныг амыдыралче, бүзүрелче, ынакшылче болгаш амыр-тайбыңче чүткү. 23[+]Мелегей болгаш ужур-утка чок маргылдааларга киришпе, оларның алгыш-кырыш-биле доостурун билир-ле болгай сен. 24Дээрги-Чаяакчының чалчазы боор кижи алгыш-кырыш кылбаза эки. Харын ол хамык улус-биле эвилең-ээлдек, өөредиг берип билир, шыдамыккай боор ужурлуг. 25[+][+]Ол аңаа удур улусту безин эп-чөп-биле эдип-чазазын. Чүге дээрге Бурган[†] ындыг улуска бачыдын миннип, алыс шынны билип аар арганы бээр чадавас. 26[+]Олар ооң соонда сергей бээр база оларны аспактап алгаш, бодунуң күзел-соруунга чагыртырынче албадапкан эрликтиң туттуруундан ушта халый бээр чадавас.

#### 3


Сөөлгү хүннерниң бүзүрел чогу

1[+]Сөөлгү хүннерде аар-берге үе чедип кээрин билип ал. 2[+]Улус чүгле боттарын бодаар, акша-мөңгүнге ынак, мактаныычал, туразы улуг, өгү-дылын караңнадырынга өй болу бээр. Олар ада-иезин дыңнавас, өөрүп четтирерин билбес, ыдыктыг[†] чүүлдерден ойталаар, 3[+]ынакшыыр, кээргээр сеткили чок, нүгүлчү, бодун туттунуп билбес база каржы, буянны көөр хөңнү чок улус болу бээр. 4Олар өскерликчи, хай-чагырга чок, адыыргак, боттарының күзээшкиннерин хандырарынга Бургандан артык ынак улус болу бээр. 5Ындыг улус Бурганны хүндүлээриниң чүгле даштыкы хевиринден туттунар, а Ооң ылаптыг күжүнден ойталаар. Олар-биле черле чоокшулашпа.

6Оларның чамдыызы улустуң бажыңнарынче оп-биле аагайлап киргеш, кошкак херээжен улусту дуурайлап кааптар. Ол херээженнер дээрге бачыдының аяа долган, янзы-бүрү күзээшкиннериниң аайындан эртпес улус-тур. 7Ындыглар кезээде-ле өөрениксээрлер, ынчалза-даа алыс шынны кажан-даа долузу-биле билип ап шыдавастар. 8Моисейге[†] удурланган Ианний биле Иамврий[*] кара олчаан, ол улус база алыс шынга удур туржуп турар. Олар дээрге угааны бойлаан, бүзүрели[†] меге, алыс шынга удур улус-тур. 9[+]Ынчалза-даа оларның оруу муңгаш: Моисейге удурланганнарның угаан чогу бодун көргүзүпкени дег, оларның угаан чогу база бүгү улуска көскү апаар.


Павелдиң Тимофейге чагыы

10А сен мээң өөредиимге, канчаар чурттап келгенимге, амыдыралчы сорулгаларымга, бүзүрелимге, шыдамыымга, ынакшаанымга, туруштуумга, 11[+][+]истедип сүрдүрүүшкүннерим болгаш хилинчээмге мени эдерип келдиң. Антиохия, Икония болгаш Листрага мээң-биле болган бүгү чүүлдү, өске-даа хамык качыгдалдарымны билир-дир сен. Коргунчуг истеп сүрүүшкүннерни шыдажып эрттим. Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы[†] мени оларның шуптузундан камгалап каан. 12[+]Бурганны хүндүлеп, Христос[†] Иисус[†]-биле сырый харылзаалыг амыдыраар дээн улустуң шуптузу истедип сүрдүре бээр. 13[+]А бузуттуглар болгаш хуурмак хейлер багынга улам өнемчип, өскелерни будулдурар, оон боттары база будулар.

14А сен өөренип алганың, бүзүрээниң чүүлден салдынма. Сээң башкыларың кымнар боорун билир сен, 15[+]Ыдыктыг Бижилгелерни[*] база чажыңдан-на билир сен. А Бижилгелер Христос Иисуска бүзүрээрин дамчыштыр кээр камгалалче[†] аппаар мерген угаанны сеңээ берип шыдаар. 16[+]Бүгү Бижилге Бурганның аксындан үндүр тынган сөзү-дүр, ол алыс шынны өөредиринге, чазыгларны айтып, эдеринге, чөптүг-шынныг амыдыралды суртаалдаарынга ажыктыг. 17[+]Ындыг болганда, Бурганның кижизи бүрүнү-биле мергежээн база кандыг-даа буянныг херек кылыры-биле чепсегленген боор.

#### 4

1[+]Бурганның-даа мурнунга база ээп кээп, хааннай бергеш, дириг-даа, өлүг-даа улусту шииде бээр Христос[†] Иисустуң-даа мурнунга сеңээ айыткап тур мен: 2[+]Бурганның медээзин суртаалда, таарымчалыг-даа, таарымчалыг эвес-даа үеде даалгаң күүседиринге белен бол, улусту эдип чаза, чазыгларын сойгала, сеткилин сергет база шыдамыккай өөрет. 3Улустуң шынныг өөредигни дыңнаар безин хөңнү чок апаары үе чедип кээр. Олар боттарының күзээшкиннериниң аайы-биле, чүгле оларның дыңнаксаан чүүлүн чугаалаар янзы-бүрү башкыларны шилип эгелээрлер. 4Олар алыс шындан кулаан бөөшкүннеп, хоозун меге тоолчургу чугаалар дыңнаарлар. 5[+][+]А сен бүгү чүүлге серемчилелдиг боор, бергелерни шыдажып эртер, Буянныг Медээни[†] суртаалдаар ажыл-херээңни шуудадыр, бараан болуушкунуңну эчизинге чедир күүседир ужурлуг сен.

6[+][+]А меңээ хамаарыштыр – амы-тынымны өргүл дег салып каан-дыр, кызыл-дустаар үем чоокшулаан-дыр. 7[+][+]Мен төлептии-биле демисештим, мөңге амыдыралды,[†] чарышты төндүр маңнадым, бүзүрелди[†] кадагаладым. 8[+]Мени ам актыг-шынныг тиилекчиге бээр шаңнал манап турар, чөптүг Шииткекчи боор Дээрги-Чаяакчы[†], сөөлгү хүн кээрге, ону меңээ тыпсыр. Ол шаңналды чүгле меңээ эвес, а Ооң ээп кээрин ынакшыл-биле манаан бүгү улуска база тыпсыр.


Амы-хуунуң сүмелери, дилеглери

9Менче дүрген чедип кээрин кызыт, 10[+][+][+][+]чүге дээрге Димас мени каапкаш барды. Ол амгы бо делегейге хандыкшааш, Фессалоникаже чорупту. Крискент – Галатияда, а Тит – Далматияда барган. Мээң чанымда чүгле Лука бар. 11[+]Кээриңде, Маркты эдертип эккел, чүге дээрге ол мээң бараан болуушкунумга дузалап шыдаар кижи. 12[+]Мен Тихикти Эфесче[†] чорудуптум.

13[+]Бээр кээриңде, Троадада Карп сугда каапкан тонумну, а ол ышкаш номнарымны, ылаңгыя эттээн хөмде бижээннерин, эккеп көр.

14[+][+]Александр дарган меңээ эңдерик хөй хора халдаткан кижи, ооң ажыл-херээ дээш Дээрги-Чаяакчы ону кезедир! 15Сен база оон кичээн, чүге дээрге ол бистиң суртаалывыска аажок удурланып турар-дыр.

16Мээң херээмни шииткел черинге бир дугаар дыңнап турда, кым-даа меңээ болчуп келбеди, хамык улус мени каапкаш барды. Ону оларның буруузу кылдыр көрбезинем! 17[+]Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы мээң-биле кады бооп, хамык өске чоннар улузу[†] ону дыңназын дээш, Буянныг Медээни аксым-биле суртаалдаар күштү меңээ берген. Ол мени арзылаң аксындан камгалады. 18Дээрги-Чаяакчы мени кандыг-даа бузуттан камгалаар база Бодунуң Дээрде Чагыргазынче бүдүн-бүрүн чедире бээр. Аңаа кезээ-мөңгеде алдар! Аминь.[†]


Түңнел байыр чедириишкиннери

19[+][+]Прискилла биле Акилага, а ол ышкаш Онисифорнуң өг-бүлезинге байырым чедир. 20[+]Эраст Коринфиде артып калган, а Трофимни мен аарыының ужун Милитте каапкан мен. 21Кыш бетинде бээр чедип кээрин оралдаш. Эввул, Пуд, Лин, Клавдия база хамык бүзүрээн ха-дуңмавыс[†] сеңээ байыр чедирип турлар.

22Дээрги-Чаяакчы сеткил-чүрээң-биле кады болзун! Бурганның авыралы[†] силерге доктаазын![*]

### Титке

#### Титке

Титке


Киирилде

[1]

[2]

[3]


#### Киирилде


Титке чагаа


Киирилде

Тит Павел элчинниң чоок дузалакчызы турган. Ол Павел биле Коринфиде христиан ниитилелдиң эптежилгезинге улуг ужур-дузалыг болган (2 Кор. 8:16-17 көр). Павел Титти Крит ортулукка чаа христиан ниитилелдиң удуртукчузу кылдыр арттырып каан.

Чагаада үш кол тема бар, олар хөй чүүлдер-биле Тимофейге бирги чагааның темалары-биле дөмей: 1) христиан ниитилелдиң удуртукчузу кандыг болур ужурлугул; 2) христианнарның аңгы-аңгы бөлүктери боттарын канчаар алдынар ужурлугул (кырган, чалыы, эр, херээжен, кул кижилер); 3) Иисус Христос дугайында алыс шын өөредигниң үндезиннери.

#### 1


Киирилде сөстер

1-2[+][+][+][+]Бурганның чалчазындан, Иисус[†] Христостуң[†] элчини[†] Павелден байыр. Бурган мени Ооң шилээн улузунуң бүзүрелин[†] быжыктырар дээш, олар Бурганны хүндүлээринче чедире бээр алыс шынны билип ап, мөңге амыдыраар идегелди алзыннар дээш томуйлап каан. Бурган[†] мөңге амыдыралды[†] биске бээрин өртемчейниң тыптыр мурнунда-ла аазаан болгай, а Ол кажан-даа мегелеп көрбээн. 3[+][+]Чогуур үе кээрге, Камгалакчы[†] Бурганывыс Бодунуң сөзүн медеглээн, а ону суртаалдаарын Бодунуң айтыышкыны-биле меңээ бүзүреп дааскан.

4[+]Чаңгыс бүзүрел аайы-биле ёзулуг оглум Титке бижидим. Бурган Адавыстан база Камгалакчывыс Христос Иисустан келген авырал[†][*] биле амыр-тайбың сеңээ доктаазын!


Титтиң Крит ортулукка ажыл-херээ

5[+]Мээң сеңээ айытканым дег, чедир кылбаан ажыл-херекти эчизинге чедир кылып, аайлазын дээш, хоорай бүрүзүнге христиан ниитилелдерниң[†] удуртукчуларын томуйлазын дээш, сени Критке арттырып каан ийик мен. 6[+]Удуртукчу улус буруудагы дег чүвези чок, кадайынга өскерилбес[*] боор ужурлуг, а оларның ажы-төлү Бурганга шынчы, самыыраан деп чектетпээн болгаш дыңнангыр боор ужурлуг. 7[+]Удуртукчуга Бурганның ажылын бүзүрээн болганда, ону буруудаткы дег чүве турбазын. Ол бодун турамык ап чорбас, шугул, арагага сундулуг, содаачы, алыксак-чиксек кижи болбас ужурлуг. 8Харын ол хүндүлээчел ээ база буян кылырынга ынак, бодамчалыг, чөптүг-шынныг, Бурганны хүндүлеп чурттаар, бодун туттунуп билир кижи боор ужурлуг. 9Удуртукчу өске улусту алыс шынныг өөредигге сургаар база шынның удурланыкчыларын сойгалаар дээш, аңаа өөредип каан бүзүреп болгу дег шынныг медээден быжыг туттунар ужурлуг.

10[+][+]Чүге дээрге эрге-чагырганы хүндүлевес, чалчырааш, өскелерни дуурайлаар улус, ылаңгыя кыртыжап демдектээн кижилер аразында, кайы хөй-дүр. 11[+]Ындыгларның аастарын дуй шавар херек, чүге дээрге олар хууда ажык-кончаа сүргеш, боттарының өөретпес ужурлуг чүүлүн суртаалдап, бүдүн өг-бүлелерни үреп турар-дыр. 12Оларның боттарының-на бир медээчизи[†] мынча дээн: «Криттиң чурттакчылары черле мегечи, араатанзыг каржы, чалгаа, чазый хейлер!»[*] 13[+]Ол медээчиниң бадыткалы ылап шын. Ынчангаш бүзүрели алыс шынныг болзун дээш, оларны эң-не шыңгыызы-биле сойгалаар ужурлуг сен. 14[+]Олар иудей хоозун тоолчургу чугаалар болгаш алыс шындан ойталаан улустуң айтыышкыннарынче кичээнгей салбазыннар. 15[+]Арыг[†] улуска шупту чүве арыг, а бүзүревээн, үрелген улуска арыг чүү-даа чок – оларның боттарының угаан-бодалы болгаш арын-нүүрү үрелген-дир. 16[+]Олар: «Бурганны билир бис» – дижирлер, ынчалза-даа ажыл-херээ-биле Оон ойталааннар-дыр. Олар чииртим, дыңнангыр эвес база кандыг-даа буянныг чүүл кылыр харык чок улус-тур.

#### 2


Алыс шынныг өөредиг

1А сен болза чүгле алыс шынныг өөредиг-биле дүгжүр чүүлдү медеглеп чор.

2Кырган эр улус бодун сарыылдыг, төлептиг алдынар, бодамчалыг боор база бүзүрелге,[†] ынакшылга, шыдамык чорукка ыяк белеткенген боор ужурлуг.

3[+]Кырган кадайларга Бурганны хүндүлеп амыдыраарын, хоп-чип таратпазын, арага-дарыже сундулавазын база өске улусту буян кылырынга өөредирин сүмеле. 4Олар аныяк херээжен улусту ашактары болгаш ажы-төлүнге ынак болурунга өөретсиннер. 5[+]Аныяк херээжен кижилер бодамчалыг болгаш төлептиг аажы-чаңныг болзуннар; эки бажың ээлери, буянныг сагыштыг база ашактарын дыңнаар улус болзуннар. Бурганның медээзин кым-даа дора көрбезин дээш, ону кылзыннар.

6[+]Аныяк эрлерни бодамчалыг болурунга база ынчаар өөрет.

7[+]Бүгү чүүлдерге: ажыл-үүлеңге, херектериңге бодуңну өттүнер үлегер кылдыр көргүс, бодуңнуң өөредиглериңге ак сеткилдиг болгаш шыңгыы бооп көр. 8[+]Бисти бактаар чүзү-даа чок болгаш, сеңээ удурланган улус ыядып-човаар кылдыр, өөредип тура, шын база чемеге онаашпас сөстерни ажыгла.

9[+]Кулдарны ээлеринге бүгү талазы-биле чагыртып, оларның күзелин хандырарын кызыдар база оларга удур чүнү-даа чугаалавас кылдыр өөрет. 10Кулдар ээлеринден оорланмазын, харын оларга бүрүнү-биле бердингенин көргүссүн. Бистиң Камгалакчы[†] Бурганывыстың өөредии кайы хире магалыг чаагайын улус көрүп каар кылдыр, кулдар боттарын ынчалдыр ап чорзун.

11[+]Чүге дээрге Бурган[†] Бодунуң авыралын[†] бүгү улусту камгалаар дээш ажыткан-дыр[*]. 12[+]Ол авырал бисти Бурганны тоовас чоруктан-даа, делегейден укталган күзээшкиннерден-даа ойталаарынга; боттарывысты холга ап, амгы бо делегейге Бурганны хүндүлеп, чөптүг-шынныг чурттаарынга өөредип турар. 13[+][+]Өндүр улуг Бурганывыс болгаш Камгалакчывыс Иисус[†] Христос[†] өндүр чырыкка бүргеткен чедип кээр деп, чыргалдыг хүннү идегел-биле манап тура, ынчаар чурттаар ужурлуг бис. 14[+][+]Бисти хамык бузут-бактан хостаар дээш, буянныг херектерже чүткүлдүг, чүгле Аңаа хамааржыр, арыг[†] улус кылып каар дээш, Христос Бодун өргүлге салган.

15[+][+]Сен ол бүгүге өөредир, бүгү күш-биле улусту сорук киирер, сойгалаар ужурлуг сен. Сени херекке албайн баар кижи турбазын.

#### 3


Христианнарның бодун алдынары

1[+]«Чагырыкчылар болгаш эрге-чагырга ээлээннерниң аайындан эртпейн, оларга чагыртыр база кандыг-даа буянныг херекти кылырынга кезээде белен болур ужурлуг силер» деп, бодуңнуң улузуңга сагындыр. 2[+]Оларны кымны-даа бак сөглевезинге, эп-найыралдыг, ээлдек-эвилең, бүгү улус мурнунга биче сеткилдиг боорунга өөрет.

3[+]Чүге дээрге бис база кажан-бир шагда сарыыл чок, хай-чагырга билбес, шын оруктан азып-тенээн, янзы-бүрү күзээшкиннерниң болгаш таалалдарның кулу бооп чораан бис. Бистиң чуртталгавысты өш биле адааргал бүргей ап, улуска көрдүрбейн-даа, бот-боттарывысты көөр хөңнүвүс чок-даа чордувус. 4Ынчалза-даа Камгалакчывыс[†] боор Бурганның улуска буянныы база ынакшылы ажыттынып келгенде, 5[+][+][+]боттарывыстың кылган эки ажыл-херээвис дээш эвес, а Бодунуң өршээлдии-биле Ол бисти камгалады. Ыдыктыг[†] Сүлде[†] бисти арыглап[†] чуггаш, чаа амыдыралче катап төрүттүнер арганы биске хайырлады. 6[+]Бистиң Камгалакчывыс Иисус[†] Христосту[†] дамчыштыр Бурган[†] бисти Ыдыктыг Сүлде-биле сиңниктир бүргээн. 7[+][+]Ынчангаш Бурганның авыралының[†] ачызында Ооң мурнунга агартырып алгаш, идегээнивис мөңге амыдыралды[†] салгаар улус апардывыс. 8[+][+]Бо дээрге ылап шынныг сөстер-дир. Бурганга бүзүрей берген улус буянныг херектер кылырынга боттарын бүрүнү-биле бараалгатсын дээш, ол бүгүнүң дугайында сагыш алындыр чугаалап чорууруңну күзеп тур мен. Ындыг боору – улуска эки болгаш ажыктыг.

9[+]Ынчалза-даа мугулай барымдаалардан, ук-ызыгуур дугайында чугаалардан, Моисейниң[†] хоойлузунуң[†] дугайында маргылдаалардан, аас былаажырындан чайлап чор, чүге дээрге оларның ажыы-даа, херээ-даа чок. 10[+]Христиан ниитилелге[†] аңгылажыг үндүрер кижини бир, ийи удаа сагындыргаш, олчаан ооң-биле харылзашпа. 11Ындыг кижиниң шуут-ла үрелгенин база ооң бачыттары бодунуң-на буруулуун көргүзүп турарын билип ал.


Түңнел сүмелер, байыр чедириишкиннери

12[+]Сенче Артемни азы Тихикти чорудуптарым билек, Никопольче меңээ чедип кээр дээш, бар шааң-биле кызыт, чүге дээрге мен аңаа кыштаарын шиитпирлеп алдым. 13[+]Ном-хоойлу тайылбырлакчызы Зинас биле Аполлостуң аян-чоруунуң үезинде оларга херек бүгү чүве бар болзун дээш, болдунар-ла хемчеглерни ап, дузалап көр. 14[+]Бистиң улузувус өскелерниң эргежок чугула хереглелдерин хандырып, буянныг херектер кылырынга чаңчыккан турар ужурлуг, ынчан оларның амыдыралы үре-түңнел чок болбас.

15Мээң-биле кады турар хамык улус сеңээ байыр чедирип тур. Биске ынак бүзүрээннерге байырывыс чедир. Бурганның авыралы силер бүгүдеге доктаазын![*]

### Филимонга

#### Филимонга

Филимонга


Киирилде

[1]


#### Киирилде


Филимонга чагаа


Киирилде

Павел элчин бо чагааны Римге хоругдадып турган үезинде бижээн (Эфесчилерге, Филипчилерге болгаш Колосчуларга чагааларны көр).

Римге тургаш, Павел Онисим дээр дургун кул кижи-биле таныжып алган. Павелден Буянныг Медээни дыңнааш, Онисим Христоска бүзүрей берген. Павел кадыг-дошкун кеземче айыылы бар-даа болза, Онисим бодунуң ээзи Филимонче эглир ужурлуг деп шиитпирлээн. Онисимниң ээзи Филимон дээрге Колоссы хоорайның чоок-кавызы чурттуг христиан кижи турган, а Павел ооң-биле таныш чүве-дир.

Ынчангаш Павел Филимондан Онисимни өршээрин база аңаа чоок кижизинге дег хамаарылгалыг болурун дилеп турар. Павел Онисимни Римче эгидип аар күзелдиг, ынчалза-даа ынчаар кыл деп дужаавайн, а чымчаа-биле дилеп турар.

#### 1


Байыр чедириишкини

1[+][+]Христос[†] Иисуска бүзүрээни дээш хоругдаттырган Павелден база бүзүрээн дуңмам Тимофейден байыр.

Чаңгыс ажыл-херек кылып турарывыс ханы ынак эживис Филимон сеңээ, 2[+]ол ышкаш Христоска бүзүрээн кыс эживис Апфияга, туруштуг демисекчивис Архиппке база сээң бажыңыңда чыглып турар христиан ниитилелге[†] бижидим.

3Бурган[†] Адавыс болгаш Дээрги Иисус[†] Христостан келген авырал[†] биле амыр-тайбың силерге доктаазын!


Филимоннуң бүзүрели биле ынакшылы

4[+]Мөргүл[†] кылган санымда-ла, сени сактып, Бурганымга үргүлчү өөрүп четтирер-дир мен. 5Сээң Дээрги Иисуска бүзүрээниң болгаш Бурганның бүгү улузунга ынакшылың дугайында дамчыыр чугаалар меңээ чедип тур. 6[+]Христостуң биске бергени бүгү ачы-буянны билип алганың ачызында бодуңнуң бүзүрелиңни[†] улам идепкейлиг илередириң дээш мөргүп тур мен. 7Дуңмам Филимон, сээң ынакшылың меңээ улуг өөрүшкү болгаш аргалалды эккелди, чүге дээрге сээң ачыңда Бурганның улузунуң чүректери сорук кире бергенин дыңнадым.


Павелдиң Онисим дээш дилээ

8[+]Шак ол чылдагаан-биле хүлээлгеңни күүсет деп, Христостуң адындан дидими-биле негээр эргем бар-даа болза, 9мен сени дужаай бербейн, ооң орнунга, ынакшылымга ооргалангаш, күштүү-биле дилеп тур мен. Мен, Павел ирей, а ам Христос Иисустуң ады дээш хоругдаттырган кижи, 10[+][+]хоругдал адаанга ооң адазы болганым, Христосту дамчыштыр харылзаалыг оглум Онисимче ээ көрнүрүңнү дилеп тур мен. 11Мооң мурнунда ол сеңээ шуут ажыы чок-даа турду ыйнаан, а ам чүгле сеңээ эвес, меңээ база ажыктыг кижи-дир[*].

12Мен ону сенче дедир эгидерим ол, а ону чорудуптарымга, мээң чүрээм база ооң-биле кады чорупкан дег-дир. 13Буянныг Медээ[†] ужун хоругдал адаанда олурумда, сээң орнуңга меңээ дузалашсын дээш, мен ону чанымга дыка-ла арттырып алыксадым. 14Ынчалза-даа сээң чөпшээрелиң чокка чүнү-даа кылыр хөңнүм чок болду. Сээң кылып турар бүгү буяның хүлээлге ёзугаар эвес, а сээң тура-сорууң аайы-биле илерээн болуру күзенчиг-дир.

15Бодуңнуң кулуңну ооң соонда кезээ-мөңгеде дедир эгидип аарың дээш, Онисим сенден кезек өйде чарлы берген бооп чадавас. 16[+]Ам ону кулуң эвес кылдыр, а оон артык – ханы ынак дуңмаң кылдыр хүлээп алыр-дыр сен. Ол меңээ дыка эргим-дир, ынчалза-даа сеңээ ол, анаа кижи-даа дег, Дээрги-Чаяакчыга башкарткан дуңмаң-даа дег, оон-даа артык эргим апаар. 17Ынчангаш мени чаңгыс ажыл кылган эжиң кылдыр санаар болзуңза, мени канчаар хүлээп аарың дег, ону ынчаар хүлээп ап көр. 18Ол сени кандыг-бир чүве ужун хомудадыпкан азы сеңээ өрелени берген болза, ол түңнү мээң адым дужунга бижип каг. 19[+]Бодумнуң холум-биле бижип олур мен: мен, Павел, ооң өрезин төлээр мен. (Сен база бодуңнуң амыдыралың-биле меңээ өрелииңни сагындыргаш-даа чоор деп мен.)

20Ынчангаш, дуңмай, Дээрги Христос дээш меңээ ачы-дузадан көргүзүп, мени ооң-биле сорук киирип көр. 21Мени дыңнаар боор деп идегээш, сеңээ бижип олур мен. Херек кырында мээң бижээн чүвемден-даа хөйнү кылып каарыңны билир мен.

22Ол ышкаш меңээ аалчылар өрээлин белеткеп каап көр. Чүге дээрге Бурган мөргүлдериңерге харыылап, мени удавас хостап салыптарга, силерге чеде бээримге идегеп тур мен.


Түңнел байыр чедириишкиннери

23[+]Христос Иисуска бүзүрээни дээш, мен ышкаш хоругдаттырган Эпафрас сеңээ байыр чедирип тур, 24[+][+]а ол ышкаш мээң чаңгыс ажыл-херек кылып турар эштерим Марк, Аристарх, Димас болгаш Лука олар база.

25Дээрги Иисус Христостуң авыралы силерниң сагыш-сеткилиңерге доктаазын[*].

### Еврейлерге

#### Еврейлерге

Еврейлерге


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Киирилде


Еврейлерге чагаа


Киирилде

Христиан шинчилекчилер эрте шагдан бээр бо чагааның автору кымыл дээрзинге хамаарыштыр аразында чөпшээрежилге чок турган, чүге дээрге автор бодунуң адын адаваан болган. Чамдык улус автор – Павел элчин деп санап турар. Ындыг-даа болза, чагааның аян-хевири болгаш онза шинчилиг бодалдары Павелдиң өске чагааларынга шоолуг дөмейлешпес. Өске шинчилекчилерниң санап турары-биле, автор болза Павелдиң кады ажылдап турган улузунуң бирээзи – азы Варнава, азы Аполлос, азы өске-бир кижи болур.

Чагааның ады болгаш ооң барымдаа тургузарының херечилеп турарын ёзугаар, ону христиан апарган еврейлерге бижээн. Оларның тодаргай ниитилели каяа турганы билдинмес – Рим, Иерусалим, Александрияга бе азы өске-бир хоорайга бе. Чагаа бистиң эраның 60 болгаш 70 чылдарының аразында бижиттинген чадавас.

Авторнуң кол сорулгазы – христиан чүдүлгениң иудей чүдүлгеден артык болурун көргүзери. Ооң-биле ол бодунуң чагаазын чоруткан улузун Христоска шынчы чорукка быжыктырып, шенелделер үезинде оларның иудаизмче эглирин болдурбас деп турар. Биеэ шагда Бурганның медээчилери болгаш төлээлери Ооң медээзин улуска медеглеп турган. А ам Бурганның Оглу Христостуң – кээргээр сеткилдиг дээди бараалгакчының база чаңгыс угда четпес-дудуу эвес өргүлдүң үези келгени ол. Христостуң Бодун өргүпкени Аңаа бүзүрээннерни бачыттан кезээ-мөңгеде арыглап каан.

Христос-биле харылзажыры Аңаа бүзүрел дамчыштыр чедип алдынар. Эрги Чагыг-керээде дыка хөй улус боттарының идегели боттанганын көрбейн чыткаш безин, Бурганга бүзүреп турганы дег, христианнар база чүдүлгези дээш оларны истеп сүрүп турда безин, Христоска бүзүреп, Оон ойталавас ужурлуг.

#### 1


Бодунуң Оглун дамчыштыр Бурганның чугаалааны

1Эрткен үеде Бурган[†] бистиң ада-өгбевиске Бодунуң медээчилерин[†] дамчыштыр хөй катап, хөй янзы аргалар-биле чугаа кылып келген. 2[+][+][+]А бо сөөлгү хүннерде Бурган Бодунуң Оглун дамчыштыр бис-биле чугаалажып турган. Бурган Ону бүгүдени чагырар салгакчызы кылдыр томуйлааш, Ону дамчыштыр өртемчейни чаяаган. 3[+][+]Оглу дээрге өндүр чырык Бурганның овур-хевири-дир база Ооң алыс бүдүжүнүң кара чаңгыс дөмей овур-дүрзүзү-дүр. Ол Бодунуң күчүлүг сөзү-биле бүгүдени тудуп турар. Ол бисти бачыттарывыстан арыглааш,[†] дээрлерге кымдан-даа бедикке, Дээди Өрүкүнүң оң талазынга барып олурупкан. 4[+]Бурганның Оглу дээрниң төлээлеринден кайы хире өндүр бедигил, Ооң салгап алган ады оларның аттарындан ол хире алдарлыг.


Христос дээрниң төлээлеринден өндүр бедик

5[+][+]Дээрниң шупту төлээлериниң кайызынга бир шагда Бурган:

«Сен – Мээң Оглум сен, Мен бөгүн Сээң Адаң апардым» – деп чугаалааныл?

Азы: «Мен Ооң Адазы болур мен, а Ол Мээң Оглум болур» – дээнил?

6[+]Улуг Оглун өртемчейже эккеп тура, Ол:

«Бурганның бүгү төлээлери Аңаа мөгейзиннер» – деп база чугаалаан.

7[+]Бижилгеде дээрниң төлээлеринге хамаарыштыр:

«Ол Бодунуң төлээлерин – хаттар кылып каан,
а бараан болукчуларын – оттуң чалбыыштары кылып каан» деп бижээн.

8А Оглунга хамаарыштыр:

«О, Бурган, Сээң дүжүлгең кезээ-мөңгеде турар,
чөптүг чорукту демдеглээн мерге – Сээң чагыргаңның мергези.
9[+]Сен чөптүг чорукка ынак, а бузутту көөр хөңнүң чок сен.
Ынчангаш Бурган – Сээң Бурганың эш-өөрүң аразындан сени шилип ап,
өөрүшкү-биле чаап кагды» деп бижээн.

10А оон ыңай:

«Дээрги-Чаяакчы[†], Сен үе-дүпте чер-делегейни үндезилеп тургустуң,
дээрлер база Сээң холуңнуң чаяалгазы.
11Чер биле дээр чиде-даа бээрге, Сен артып каар сен.
Олар шупту хеп ышкаш элеп каар;
12[+]оларны Сен тон ышкаш дүрүп каар сен,
олар, хеп ышкаш, солуттунуп, чиде бээрлер.
А Сен биеэги хевээр сен, Сээң назының төнчү чок» деп бижээн.

13[+]Дээрниң төлээлериниң кайызынга кажан-бир шагда Бурган:

«Дайзыннарыңны буттарың адаанга эккеп салбаан шаамда,
Мээң оң таламга олур» – деп чугаалааныл?

14[+]Дээрниң шупту төлээлери кымнар ийик? Камгалалды[†] салгап алыр улуска дузалазыннар дээш чоруткан бараан болукчу сүлделер[†] эвес чүве бе?

#### 2


Өндүр улуг камгалалдан ойталаарының озалдыы

1Ындыг болганда, агым бисти өскээр алгаш барбазын дээш, дыңнаан чүүлүвүске улам кичээнгейлиг болуулу. 2Дээрниң төлээлерин дамчыштыр медеглээн сөс[*] ылап күштүг бооп, ону хажыткан база дыңнаваан чорук бүрүзү чөптүг кеземчеге онаажыр болганда, 3бис база, бодувустуң ээлчээвисте, ол хире өндүр улуг камгалалды[†] тоовайн барзывысса, кеземчеден чайлаар харыывыс кайдал? Ол камгалал дугайында улуска эң баштай Дээрги Иисус[†] медеглээн, а ооң соонда Ону дыңнаан улус биске шынзыдып чугаалаан болгай. 4[+]Ол медээни Бурган[†] Бодунуң күзел-соруун ёзугаар янзы-бүрү өндүр улуг демдектер, кайгамчык чүүлдер көргүзүп, Ыдыктыг[†] Сүлдениң[†] улуска үлээн белектери-биле бадыткаан.


Христос улуска дөмей бооп чедип келген

5[+]Ооң дугайында чугаалап турарывыс ам кээр өртемчейни Бурган дээрниң төлээлеринге чагырар кылдыр бербээн-не болгай. 6Бир-ле кижи бир-ле Номда мынча деп херечилеп чугаалаан:

«Кижи деп кымыл ол, Сен ону чүге бодап чоруур сен?
Кижи амытан оглу[†] деп кымыл ол, Сен ол дээш чүге сагыш човаар сен?
7Сен ону дээрниң төлээлеринден чүгле хензиг-ле куду деңнелдиг[*]
кылып каан сен.
Сен ону ат-алдар болгаш мактал-хүндү-биле демдектедиң,
8[+][+]бүгү чүүлдү ооң буттарының адаанга чагырттың».

Бурган Бодунуң Оглунга бүгү чүүлдү чагырткаш, Ооң чагыргазының адаанга кирбес чүү-даа турбас кылып каан. Ынчалза-даа бүгү чүүлдүң Аңаа чагыртканын ам дээрезинде көрбейн турар бис. 9[+]Иисусту кезек өйде* дээрниң төлээлеринден куду деңнелче бадырганын бис ам көрүп тур бис. Ол Бурганның авыралы-биле[†] өлүмнүң хилинчээн бүгү кижи төрелгетен дээш шыдажып эрткен. Ол дээш Бурган Ону алдар болгаш мактал-хүндү-биле шаңнаан.

10[+][+]Бүгү чүүлдерниң Ол дээш база Ооң ачызында бар бооп турары Бурган Бодунуң хөй оолдарының камгалалының Баштакчызын хилинчек дамчыштыр четпес талалары чок кылып каар ужурлуг турган. Бурган хөй оолдарын өндүр бедик байдалга чедирер дээш, ынчаар кылган. 11[+][+] Ыдыктаттырган улус-даа, оларны ыдыктыг кылып турар Кижи-даа шупту чаңгыс Бургандан укталган болгай. Ынчангаш Иисуска оларны «ха-дуңма»[†] дээри ыянчыг эвес болган. 12[+]Ол мынча дээн:

«Сээң адыңны ха-дуңмамга медээлээр мен,
чыыш мурнунга Сени алгап-мактаар мен».

13[+]А оон ыңай:

«Мен Дээрги-Чаяакчыга идегээр мен».

А ол ышкаш:

«Мен база Дээрги-Чаяакчының меңээ бергени ажы-төл – бо-дур бис».

14-15[+][+][+]А ол ажы-төл дээрге эът-боттан, хандан бүткен улус болганда, Иисус база улуска бүрүнү-биле дөмей эът-боттуг кижи болу бергеш, Бодунуң өлүмүн дамчыштыр өлүмнүң күжүн эдилээн эрликти күш чок болдурган база бүгү назынында өлүмден коргуушкуннуң кулданыынга чораан улусту хостаан. 16Иисус дээрниң төлээлери дээш эвес, а Авраамның[†] үре-салгалы дээш сагыш човаар болгай. 17[+]Ынчангаш улус-чоннуң бачыттарын чайладыры-биле, Бурганның мурнунга өршээлдиг болгаш шынчы дээди бараалгакчы[†] боор дээш, Иисус бүгү чүүлдерге Бодунуң ха-дуңмазынга дөмей апаар ужурлуг турган. 18[+]Чүге дээрге Ол, шенелдени Боду шыдап эртип, хилинчекти көрген болгаш, шенелделерни шыдап эртип турар улуска дузалап шыдаар.

#### 3


Иисустуң бүзүрелдии

1Ынчангаш, Бурганның дээрже кый деп алганы ыдыктыг[†] чон боор ха-дуңма,[†] Бурганның Төлээлекчизи болгаш шуптувустуң хүлээп көөрүвүс дээди бараалгакчызынче[†] – Иисусче кичээнгейден салып көрүңер. 2[+]Иисус[†] Ону дээди бараалгакчы кылдыр салып каан Бурганга, Моисейниң Бурганның бүгү өг-бүлезиниң аразында[*] бүзүрелдии дег, бүзүрелдиг бараан бооп келген. 3Ындыг-даа болза, оран-савага* көөрде, ооң тудукчузунуң мактал-хүндүзү артык боору дег, Иисус Моисейден[†] артык алдар-хүндүге төлептиг. 4Оран-сава бүрүзүн бир-ле кижи туткан, а бүгү бар чүүлдү Бурган[†] туткан болгай. 5[+][+]Моисей Бурганның бүгү өг-бүлезиниң аразынга бүзүрелдиг[†] бараан болукчу дег болган, ооң бараан болуушкуну келир үеде медеглээр ужурлуг чүүлдү айтып турган. 6А Христос[†] Бурганның өг-бүлезин башкарган Оглу дег бүзүрелдиг! Чоргаараарывыс идегелди эчизинге чедир коргуш чок сагыыр болзувусса, Бурганның ол өг-бүлези – бис бис.


Бурганга шынчы чорукче кыйгырыг

7Ынчангаш Ыдыктыг Сүлдениң[†] чугаалап турары дег:

«Бөгүн, Бурганның үнүн дыңнап каан болзуңарза,
8ээн ховуга шенелде хүнүнде дег,
үймээн үндүрген үеңерде дег,
чүректериңер дашталдырбаңар.
9Аңаа силерниң ада-өгбеңер Мени шенеп, хынап турганнар,
дөртен чыл дургузунда Мээң ажыл-херээм көрүп келгеннер.
10Ынчангаш Мен ол салгалга килеңней[†] бергеш:
„Бо дээрге чүректери үргүлчү будулуп чоруур,
Мээң оруктарымны билип албаан улус-тур“ – деп чугаалаан мен.
11[+]Ынчангаш Мен килеңнээштиң:
„Олар Мээң амыр-дыжым черинче кирбестер“ – деп даңгыраглаан мен».

12Ха-дуңма, силерниң кайыңар-даа дириг Бургандан хая көрүнген, бачыттыг, бүзүревес чүректиг болбазын дээш, кичээниңер. 13Харын «бөгүн» деп үе ам-даа барда, бачытка дуурайлатканындан кайыңарның-даа чүрээ дашталбазын дээш, бот-бодуңарны хүннүң-не деткип, сургаңар. 14Эгезинде бар турган бүзүреливисти эчизинге чедир сагыыр болзувусса, Христос-биле кады чаңгыс баг апарганывыс ол-дур. 15[+]Ол дугайында Бижилгеде мынча дээн болгай: «Бөгүн, Бурганның үнүн дыңнап кагзыңарза, үймээн үндүрген үеңерде дег, чүректериңер дашталдырбаңар».

16[+]Бурганның үнүн дыңнааш, Аңаа удур үймээн үндүрген кымнарыл ол? Моисейниң Египеттен[†] үндүрүп эккелген улузу шупту эвес ийикпе? 17[+][+]Дөртен чыл дургузунда Бурган кымга килеңнеп келгенил? Бачыт[†] үүлгеткени дээш ээн ховуга мөчү-сөөгүн салган улуска эвес ийикпе? 18[+]Олар Ооң амыр-дыжының черинче кажан-даа кирбес деп, Бурган кымга даңгыраглааныл? Ону дыңнавайн барган улуска эвес ийикпе? 19[+]Ынчангаш Аңаа бүзүревээн болгаш, олар Ооң амыр-дыжының черинче кирип шыдаваанын көрүп тур бис.

#### 4


Бурганның чонунга амыр-дыш

1[+]Ынчаарга Бурганның амыр-дыжының черинче кирериниң аазаашкыны күштүг хевээр турда, силерниң кайыңар-даа ону ышкынмазын дээш, оваарнып көрээлиңер. 2Демги еврейлерге ышкаш, Буянныг медээни[†][*] биске база суртаалдаан. Ындыг-даа болза, ону дыңнааш, бүзүрей берген улуска бүзүрээни-биле каттышпаан улустуң дыңнап алган сөзү оларга ажык-дуза чедирбээн. 3[+]А Ооң амыр-дыжының черинче бүзүрей берген улус кирип тур бис.

«Мен килеңнээштиң:[†] „Олар Мээң амыр-дыжым черинче кирбестер“ –
деп даңгырагладым» – деп, Бурган[†] чугаалаан-на болгай.

Дээрги-Чаяакчы[†] өртемчейни чаяар ажыл-херээн төндүрген-даа болза, ынча деп чугаалаан. 4[+]Өске-бир Номда чедиги хүн дугайында:

«Чедиги хүнде Бурган хамык ажыл-херектеринден дыштанган» – дээн.

5[+]А оон ыңай ол дугайында:

«Олар Мээң амыр-дыжым черинче кирбес» – деп база чугаалаан.

6[+]Буянныг медээни оларга ооң мурнунда-ла медеглеп каан улус ону тооп дыңнавас болгаш, амыр-дыш черинче кирбээн. Ынчаарга чамдык улуста ынаар кирер арга ам-даа бар болганда, 7[+]Бурган катап база «бөгүн» дээр бир-ле хүн доктааткан. Ооң мурнунда чугаалап каанының соонда үр үе эрткенде, Ол Давидти[†] дамчыштыр: «Бөгүн, Бурганның үнүн дыңнап кагзыңарза, чүректериңер дашталдырбаңар» – деп катап база чугаалаан. 8[+]Нуннуң оглу Иисус[†] демги улусту амыр-дыш черинче киирген турган болза, Бурган ооң соонда өске хүн дугайында чугаалавас ийик. 9Ынчангаш Бурганның улузунга амыр-дыш хүнү[†] күштүг бооп артар. 10Бурганның амыр-дыжының черинче кирген кижи бүрүзү, Бодунуң ажыл-херээнден Ооң дыштанганы дег, ажыл-херектеринден база ынчаар дыштаныр. 11Ынчангаш кым-даа демги дыңнангыр эвес улустуң үлегер-чижээн ёзугаар кылбазын дээш, Ооң амыр-дыжының черинче кирерин бар шаавыс-биле кызып көрээлиңер.

12[+]Чүге дээрге Бурганның сөзү дириг болгаш салдарлыг болур, ол кандыг-даа аажок чидиг хылыштан чидиг. Ол сөс кижиниң сеткил-хөңнү биле сүлдезин,[†] чүстер биле сөөктерин аңгылаажеге чедир, ооң алыс бодунче ханылап кирип, кижиниң чүрээниң бодалдарын болгаш күзел-сагыжын шиидип турар. 13[+]Бурганның бүгү чаяалгазында Оон чашты бээр хире чүү-даа чок, харын бүгү чүве Ооң мурнунга ажык-чадагай болгаш көскү. Бис шупту Ооң мурнунга харыы тудар бис.


Иисус – эң өршээлдиг дээди бараалгакчы

14[+][+]Бисте өндүр улуг дээди бараалгакчы[†] – дээрлерже эрте берген Иисус, Бурганның Оглу бар. Ынчангаш ажыы-биле хүлээп көөр чүүлүвүстү ыяк сагып көрээли. 15[+]Бисте бар дээди бараалгакчы кошкак талаларывысче ээ көрүнмейн баар хире эвес Кижи. Ол, бис ышкаш, бүгү тала-биле күткүлгеге алзып турган, ынчалза-даа бачыт[†] үүлгетпээн. 16[+]Ынчангаш өршээл алыры-биле база деткимче херек өйде авырал[†] тывары-биле, авыралдың үнер дөзү боор Бурганның дүжүлгезинче коргуш чок чоокшулай берээли.

#### 5

1[+]Дээди бараалгакчы[†] бүрүзүн улус аразындан шилип алыр. Ол Бурганның мурнунга чонга бараан боор төлээ бооп, улустуң бачыттары дээш өргүл белектерин салыр хүлээлгелиг. 2[+]Шак ындыг дээди бараалгакчы боду база кошкак кижи болгаш, бүдүүлүк-дүмбей, будулган улусче ээ көрнүүчел боор ужурлуг. 3[+]Ол кошкак кижи болган ужурунда, чүгле чоннуң бачыттары дээш эвес, а бодунуң бачыттары дээш база өргүл кылыр ужурлуг. 4[+]Кым-даа ындыг мактал-хүндүнү бодунуң туразы-биле хүлээп албас, а Аароннуң[†] кыйгыртканы ышкаш, Бурганга кыйгырткан турар ужурлуг.

5[+][+]Христос[†] база дээди бараалгакчы боорунуң алдар-хүндүзүн Бодунга Боду хүлээп албаан. А Бурган[†] Аңаа мынча дээн:

«Сен – Мээң Оглум сен,
Мен бөгүн Сээң Адаң апардым».

6[+]Бижилгениң өске-бир черинде Дээрги-Чаяакчы[†]:

«Мелхиседек[†] ышкаш, Сен кезээ-мөңгеде Бурганның бараалгакчызы сен» – деп база чугаалаан.

7[+][+]Бодунуң чер кырынга амыдыралының үезинде Иисус[†] Ону өлүмден камгалап шыдаар Бурганга мөргүп, ыыткыр човууртап база карааның чажын төп, чалбарган. Иисусту Бурган Ону хүндүлээни дээш дыңнап каан-даа болза, 8[+]Иисус Оглу-даа турган болза, Ол көрүп эрткен хилинчээн дамчыштыр дыңнангыр чорукка өөренип алган. 9[+]Иисус четпес талалары чок болу бергеш, Ону тооп дыңнаар бүгү улуска мөңге камгалалдың[†] үнер дөзү апарган, 10чүге дээрге Бурган Ону, Мелхиседекти ышкаш, Бодунуң дээди бараалгакчызы кылдыр чарлаан.


Бүзүрелден ойталаваңар

11[+]Ол бүгүнүң дугайында оон-даа хөйнү чугаалап боор мен, ынчалза-даа силерге тайылбырлаары берге-дир, чүге дээрге дыңнааш, угааптар шааңар чок-тур. 12[+]Шагда-ла башкылар болу бээр ужурлуг улус-тур силер, ынчалза-даа Бурганның сөстериниң кол үндезининиң эге билиглеринге база катап бир-ле кижиге башкыладыры силерге чугула-дыр. Силерге кадыг чем эвес, а сүт херек-тир! 13Ынчаарга сүт-биле чемненип турар кижи шын өөредигге дуржулга чок боор, чүге дээрге ол чаш төл хевээр-дир. 14[+]А кадыг чем чедишкен улуг улуска хамааржыр. Дуржулгага даянгаш, оларның угаан-медерели буянны бузуттан ылгап чаңчыккан-дыр.

#### 6

1[+]Ынчангаш Христос[†] дугайында өөредигниң эге билиглерин артывыска арттырып кааш, чедишкен улуг улус апарып көрээли. База катап эге үндезин салбаалы: өлүмче аппаар херектерден ойталааш, Бурганга бүзүрээрин катап шиңгээтпээли; 2[+][+]сугже суктуруушкуннар, улуска холдар дегзири,[†] өлүглер аразындан катап дирлири болгаш мөңге шииткел дугайында өөредигни катап шиңгээтпээли. 3Бурган[†]-на чөпшээрээр болза, чедишкен улуг улус боорунче кады бурунгаарлаалы.

4-6[+]Бир катап алыс шынның чырыын көрүп каан, дээрниң белээн четтирип шенээн, Ыдыктыг[†] Сүлдениң[†] күчү-күжүн ожаап билип каан, Бурганның сөзүнүң буянныг дээжин база Ооң ам кээр делегейиниң күжүнүң салдарын четтирип шенээн, а ооң соонда Христостан ойталаан улус бар дижик. База катап бачыдын миннип, Бурганче эглириниң оруу ындыг улуска муңгаш, чүге дээрге олар боттарынга хамаарыштыр Бурганның Оглун база катап белдир-ыяшка[†] хере шаап, Ону улус мурнунга дорамчылап турарлар. 7Үзүк чок куткан чаъс суун сиңирип алгаш, ону болбаазыраткан улуска ачы-дузалыг дүжүдүн берген чер Бурганның йөрээлин алыр. 8[+][+]А ол черден тенниг бок оът-сиген үнер болза, ооң ажыы чок бооп, каргыштыг апаар. Адак соонда кээп, ону өрттедиптер.

9Чугаам мындыг-даа бооп турза, камгалал[†] эдилеп, эки байдалда турарыңарга бүзүрээр-дир мен, ханы ынак эш-өөр. 10[+]Чүге дээрге Бурган чөптүг. Эрткен болгаш амгы үеде Ооң улузунга бараан бооп тура, кылган ажыл-херээңерни база Аңаа көргүскен ынакшылыңарны Ол уттур хире эвес. 11[+]Шак ындыг кызымааңарны кайыңар-даа эчизинге чедир көргүзерин күзеп тур мен. Ынчан идегелиңер бүрүн боттаныр деп магадылалды алыр силер. 12[+]Чалгаа болбазыңарны, харын бүзүрелиниң[†] база шыдамык чоруунуң ачызында оларга Бурганның аазаан чүүлүн салгап аар улустуң үлегерин эдерериңерни күзеп тур мен.


Бурганның Авраамга аазаашкыны биле даңгыраа

13[+]Бурган Авраамга[†] аазаашкынын берип турда, Бодунуң ады-биле даңгыраглаан, чүге дээрге даңгыраглаары-биле адап боор Бодундан өрү деңнелдиг кым-даа чок болган. 14[+]Ол Авраамга:

«Мен сеңээ ачы-буянны бажын ажыр хайырлаар мен,
үре-салгалыңны эңдере өстүрүп бээр мен» – дээн.

15Авраам шыдамык манап келгеш, аазаан чүүлдүң эге-бажынга четкен.

16[+]Улус бодундан өрү деңнелдиг кижиниң ады-биле даңгыраглаар, ол даңгырак чугаалашкан чүүлдү бадыткап, оларның аразында кандыг-даа маргылдааның когун үзер. 17[+]Бурган аазаашкын алган улуска Бодунуң күзел-соруунуң өскерлиш чогун шуут тода көргүзер бодалдыг болгаш, Бодунуң аазаашкынын даңгыраа-биле бадыткаан. 18[+]Бурганның мегелеп шыдавазы хажык чок ийи чүүл: аазаашкын биле даңгырак бар. Оларның ачызында камгалалга идегеливистен туттунар сагыштыг маңнап келген биске улуг аргалал бар болур. 19[+]Ол идегелди сеткил-хөңнүвүстүң айыыл чок быжыг якорун дег кадагалап чоруур бис. Ол идегел Бурганның өргээзинде көжеге[†] артында Эң ыдыктыг өрээлче[†] кире бээр арганы биске бээр. 20[+]Бисти дээш, Иисус[†] ынаар кирип, оруувусту ажыдып берген. Мелхиседек[†] ышкаш, Ол кезээ-мөңгеде Бурганның дээди бараалгакчызы[†] апарган.

#### 7


Бурганның бараалгакчызы Мелхиседек

1Ол Мелхиседек[†] Салимниң[†] хааны,[*] Дээди Өрүкү Бурганның бараалгакчызы[†] турган. Хааннарны тиилээш, ээп чанып орган Авраамны[†] Мелхиседек уткааш, йөрээп каан. 2[+]Авраам аңаа бодунуң бүгү олча-ажыының оннуң бир кезиин берген.

Ооң «Мелхиседек» деп ады «Чөптүг-шынныг чоруктуң[†] хааны» дээн уткалыг, а «Салимниң хааны» деп ат-дужаалы «Амыр-тайбыңның хааны» дээн уткалыг. 3Мелхиседектиң ачазы-даа, авазы-даа чок, ооң ада-өгбе даңзызы-даа улуска билдинмес турган. Ооң кажан төрүттүнгенин-даа, кажан мөчээнин-даа билир кижи чок.[*] Бурганның Оглунга дөмей, ол кезээ-мөңгеде Бурганның бараалгакчызы бооп артар.

4Мелхиседектиң кайы хире өндүр улуун бодап көрүңер даан! Улуг өгбевис Авраам безин дайын олчазының оннуң бир кезиин аңаа берипкен ышкажыл! 5[+]Бурганның бараалгакчылары – Левийниң үре-салгалы база ыдыктыг хоойлу[†] ёзугаар ха-дуңмазы[†] чондан (олар база-ла Авраамдан укталган-даа болза) оларның олча-ажыының оннуң бир кезиин алыр ужурлуг. 6[+]А Мелхиседек боду Левийниң аймаанга хамаарышпас-даа болза, Авраамның олчазының оннуң бир кезиин алгаш, ону – Бургандан аазаашкын алган кижини – йөрээп каан. 7Йөрээп турар кижи кандыг-даа чигзиниг чокка йөрээттирип турар кижиден бедик деңнелге турар.

8Олча-ажыктың оннуң бир кезиин өлүр тынныг улус – Бурганның бараалгакчылары чыып алыр, а Бижилге Мелхиседектиң амылыг артарын херечилээн-дир. 9Левий безин өске улустан олча-ажыктың оннуң бир кезиин ап турза-даа, боду база Мелхиседекке Авраамны дамчыштыр төлээн деп чүге чугаалап болбазыл. 10Мелхиседек Авраамга уткужуп турда, Левий төрүттүнмээн-даа турган болза, өгбези Авраамның үрезинге турган болгай.


Иисустуң, Мелхиседектии ышкаш, Бурганга бараан болуушкуну

11Израиль[†] чонга берген ыдыктыг хоойлу левиттерниң Бурганга бараан болуушкунунга үндезилеттинген. Улустуң бачыттарын демги левиттерниң бараан болуушкунун дамчыштыр бүрүнү-биле арыглап[†] болур турган болза, Аарон[†] ышкаш эвес, а Мелхиседек ышкаш өске бараалгакчы чүге көстүп кээр ужурлуг турганыл? 12Бурганга бараан болур арга солчур болза, хоойлу база албан солчур ужурлуг. 13Ооң дугайында ам бо бүгүнү чугаалап турарым Христос[†] өске аймакка хамааржыр турган, а ол аймактан кым-даа өргүл салыр бедигээш[†] чанынга бараан бооп көрбээн. 14[+]Бистиң Дээргивис Иуданың[†] аймаандан чырып үнүп келгенин шупту билир бис, а Моисей[†] ол аймакка хамааржыр Бурганның бараалгакчызы дугайында чүнү-даа чугаалаваан.

15Мелхиседек ышкаш өске Бараалгакчы көстүп кээрге, мооң мурнундагы чугаам шуптузу улам билдингир апаар-дыр. 16Ол Бараалгакчы кижиниң ук-ызыгуурунга үндезилээн дүрүм ёзугаар эвес, а мөңге амыдыралдың[†] узуткаттынмас күчү-күжүн ёзугаар Бурганның бараалгакчызы апарган. 17[+] Бижилгеде бадыткаан-дыр:

«Мелхиседек ышкаш, Сен кезээ-мөңгеде Бурганның бараалгакчызы сен».

18[+]Биеэги айтыышкынны ооң кошкаа болгаш ажык чогу дээш күш чок болдурган. 19[+]Чүге дээрге ыдыктыг хоойлу чүү-даа чүвени четпес талазы чок кылдыр болдуруп шыдаваан, а ону өскерткени биске Бурганга чоокшулаар чаагай идегелди хайырлаан.

20Иисустуң Бурганга бараан болуушкунун Бурганның даңгыраа бадыткаан, а левиттер Бурганның даңгыраа чокка Ооң бараалгакчылары апарганнар. 21[+]Бурган[†] Иисуска: «Дээрги-Чаяакчы[†] өскерлиш чок даңгыраан берип: „Сен кезээ-мөңгеде Бурганның бараалгакчызы боор сен“ – дээн» деп даңгыраглап, Ону Бодунуң бараалгакчызы кылып каан болгай. 22[+]Иисус[†] ынчалдыр улам быжыг чагыг-керээниң[†] магадылалы болган. 23Бурганның демги бараалгакчылары солчуп, хөй санныг турганнар, чүге дээрге бараан болуушкунун уламчылаар арганы өлүм оларга бербейн келген. 24А Иисустуң Бурганга бараан болуушкуну мөңге, чүге дээрге Ол кезээ шагда дириг артар. 25[+]Ынчангаш Иисус Ону дамчыштыр Бурганга чоокшулап кээп турар улусту кезээде камгалап шыдаар, Ол кезээ-мөңгеде амыдырап база олар дээш кезээде дилеп, болчуп чоруур.

26[+]Биске чогум-на шак ындыг дээди бараалгакчы херек. Ол – ыдыктыг[†], кем-буруу чок, бузутка борашпаан, бачыттыглар санынче кирбээн база дээрлерден-даа өрү көдүрлү берген. 27[+][+]Баштай бодунуң бачыттары, а ооң соонда чоннуң бачыттары дээш өргүл кылып турар өске дээди бараалгакчылар дег, хүннүң-не өргүл кылыры Аңаа албан эвес. Бодун Боду өргээш, Ол өргүлдү чаңгыс катап боорда, кажан кезээде кылып каан. 28[+]Ыдыктыг хоойлу Бурганның дээди бараалгакчылары кылдыр кошкак талаларлыг анаа улусту томуйлаар, а ыдыктыг хоойлунуң соонда берген даңгырак сөзү Бурганның кезээ-мөңгеде четпес талалары чок болу берген Оглун томуйлап каан.

#### 8


Чаа эң дээди чагыг-керээ

1[+]Силерге чугаалап турар чүүлүмнүң кол утказы мындыг: бисте бар Дээди бараалгакчы[†] дээрлерде Дээди Өрүкү Бурганның дүжүлгезиниң оң талазында олурупкан, 2[+]Ол Бодунуң бараан болуушкунун эң ыдыктыг черге[†] – улустуң эвес, а Дээрги-Чаяакчының тургузуп кааны, Аңаа мөгеер ёзулуг майгынга боттандырар.

3[+][+]Бурганның дээди бараалгакчызы болган кижи бүрүзү өргүл белектери салыр хүлээлгелиг, ынчангаш демги Дээди бараалгакчы база өргүлге салыр чүүлдүг болур ужурлуг. 4Иисус[†] чер кырынга амыдырап арткан болза, Бурганның бараалгакчызы безин болбас ийик, чүге дээрге ыдыктыг хоойлунуң[†] айытканы-биле өргүл белектери эккеп турар бараалгакчылар мында бар-дыр. 5[+][+]Оларның бараан бооп турар ыдыктыг черин дээрде ыдыктыг черниң үлегери-биле туткан, ол ооң чүгле хөлегези боор. Ынчангаш Моисей[†] Бурганга мөгеер майгын тудар деп баарга, Бурган[†] аңаа: «Көрдүң бе, бүгү чүвени даг бажынга сеңээ көргүскен хевири олчаан кылдыр кылыр сен» – деп сагындырган.

6[+][+]Ам Иисуска чер кырында бараалгакчыларның бараан болуушкунундан оранчок артып турар бараан болуушкунну даандырган, чүге дээрге Ол Бурган биле кижилер аразында оон-даа өндүр улуг чагыг-керээниң[†] Дугуруштурукчузу-дур. Ол керээ эң өндүр улуг аазаашкыннарга үндезилеттинген болгай.

7[+]Баштайгы чагыг-керээ четпес чүүл чок турган болза, өскезиниң херээ чок боор ийик. 8[+][+]Ынчалза-даа Бурган ону буруудадып[*], мынча дээн:

«Израильдиң чону-биле база Иудеяның чону-биле
чаа чагыг-керээ чарар үем кел чыдыр – деп, Дээрги-Чаяакчы[†] чугаалаан. –
9Оларның ада-өгбезин холундан чедип алгаш, Египеттен[†] үндүре бергеш,
олар-биле чарганым дег эвес, өске чагыг-керээ болур.
Олар ук чагыг-керээни үрээн болгай,
а Мен ол дээш олардан ойталаан мен – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. –
10[+][+][+]Мен ол хүннерде израиль чон-биле
мындыг чагыг-керээ чарар мен – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. –
Бодумнуң дүрүм-хоойлумну оларның угаан-медерелинче киирер мен,
оларның чүректеринге бижип каар мен!
Мен оларның Бурганы болур мен, а олар Мээң чонум болур.
11[+]Оон соңгаар кым-даа бодунуң ада-чуртчузун, ха-дуңмазын[†] сургап:
„Дээрги-Чаяакчыны билип алыңар!“ – дивес,
чүге дээрге олар шупту, улуг-бичези чокка, Мени билген турар.
12Мен оларның кем-буруузун өршээп, бачыттарын оон ыңай сагынмас мен».

13Ол чагыг-керээни «чаа» деп адааш, Бурган баштайгызын эрги деп чарлаан, а эргижиреп, элей берген чүүл ажыглалдан үнүп, арлып-чиде бээриниң кырында.

#### 9


Баштайгы чагыг-керээ үезинде Бурганга бараан болуушкун

1[+]Баштайгы чагыг-керээде[†] Бурганга мөгееринге хамаарышкан дүрүмнер база бо черде ыдыктыг[†] оран-сава бар турган. 2[+][+]Бурганга мөгеер майгынны туткаш, ооң «Ыдыктыг өрээл»[†] дээр бирги кезээнге чырыткы биле ыдыктаан хлеб[†] салыр ширээни тургузуп каан. 3[+]Майгынның бирги кезээнден көжеге-биле[†] аңгылаан ийиги кезээн «Эң ыдыктыг өрээл» дээр турган. 4[+][+][+][+]Аңаа айдызаар өргүл салыр алдын бедигээш болгаш бүгү талаларын алдын-биле шыпкан ыдыктыг аптара[†] турган. Ол аптарага манна[†] деп чемниг алдын саваны, Аароннуң[†] частып келген даянгыыжын база чагыг-керээниң сөстерин ойган калбак даштарны шыгжап каан. 5[+] А аптараның кырынга хан[†] чажар халыпты чалгыннары-биле шыва алган өндүр-чаагай херувимнер[†] тургулаан[*]. Мен ам ол бүгү чүүлдер дугайында тодаргайы-биле чугаалап шыдавас-тыр мен.

6Шак ындыг тургузуглуг майгынның бирги кезээнче Бурганның бараалгакчылары[†] Аңаа мөгейип, бараан боору-биле үргүлчү кирер турганнар. 7[+]А ийиги кезээнче чүгле дээди бараалгакчы, чылда чүгле чаңгыс катап кирер турган. Ол кирерде, боду дээш база чоннуң чүве билбезиниң уржуундан үүлгеткен бачыттары дээш өргүүр ханны ап алыр ужурлуг. 8[+]Ыдыктыг Сүлде[†] ооң-биле чүнү көргүскени ол? Майгынның бирги кезээ турар шагда, Эң ыдыктыг өрээлче кирер орук ам-даа ажык эвезин Ол көргүскен-дир. 9[+]Ол бирги кезек амгы үени элдээртип көргүскен, өргүл белектери Бурганга мөгейген кижиниң арын-нүүрүн бүрүнү-биле арыглап[†] шыдавас дээн үлегер-демдек болур. 10[+]Ол өргүл белектери-биле катай чем, суксун база янзы-бүрү арыглал чугдунуушкуннары чүгле кижиниң мага-бодунга хамааржыр. Олар шупту чүгле бо ёзу-чурумну эдип-чазаар үеге чедир доктааткан дүрүмнер болур.


Чагыг-керээни чарып турар хан

11-12[+]Ынчалза-даа келир үедеги ачылыг чүүлдерге хамаарыштыр Дээди бараалгакчы бооп, Христос[†] чедип келген. Христос кижи холу тутпаан (азы бо делегейге хамаарышпас) улам эки болгаш четпес чүвези чок майгын дамчыштыр кире берген. Ол өшкү мал болгаш инек малдың ханын эвес, а Бодунуң ханын өргээш, чаңгыс катап боорда, кажан кезээде майгынның ыдыктыг черинче кире берген. Ынчалдыр Ол бисти бачыттарывыстан кезээ-мөңгеде хостаан. 13[+]Бир эвес өшкү база инек малдың ханы болгаш инектиң хүлү[*] кем-буруулуг улусче бызай чашканын дамчыштыр оларны ыдыктап, оларның мага-бодун арыглап шыдаар турган болза, 14[+][+][+]четпес-дудуу эвес өргүл кылдыр Бодун мөңге Сүлде дамчыштыр Бурганга салган Христостуң ханы оон кайы хире дээштиг деп?! Ооң ханы арын-нүүрүвүстү өлүмче эдертип аппаар херектерден арыглааш, дириг Бурганга бараан боор арганы биске хайырлаар болгай.

15[+][+]Христос ам чаа чагыг-керээниң Дугуруштурукчузу апарган. Ынчангаш улустуң баштайгы чагыг-керээ үезинде үүлгеткен бачыттары өршээттинзин дээш, Христос өлү берген болганда, Бурганга кыйгырткан улус Ооң өлүмүнүң ачызында оларга аазаан мөңге өнчүнү ап болур. 16Өнчүге хамаарылгалыг чагыг тургускан кижи бар болза, ооң өлгени ылап дээрзин доктаадыры эргежок чугула. 17Чүге дээрге өнчүге хамаарылгалыг чагыг, ону тургускан кижи дириг турда, күш чок боор, а ол өлген соонда, күштүг апаар. 18Ынчангаш баштайгы чагыг-керээ безин төккен хан чокка күштүг кылдыр доктааттынмаан. 19[+]Моисей[†] ыдыктыг хоойлунуң[†] бүгү айтыышкыннарын шупту чонга номчуп таныштырып тура, инек база өшкү малдың ханын суг-биле, кызыл өңнүг дүк-биле база иссоп[†] деп үнүш-биле катай туткаш, чагыг-керээниң дүрүг-номунче[†] болгаш бүгү чонче бызай чажып турган. 20[+]Ол ынчан: «Бурганның силерге айтып каан чагыг-керээзиниң ханы бо-дур» – дээн. 21[+]Моисей ыдыктыг майгынны,[†] Аңаа бараан боорда ажыглаар хамык саваларны база хан-биле бызай чашкан. 22[+]Ыдыктыг хоойлу ёзугаар барык бүгү чүүлдер хан-биле арыгланыр; хан төкпээнде, өршээл турбас.


Христостуң өндүр бедик өргүлү

23[+]Ол бүгү дээрде чүүлдерниң үлегер-чижээ-биле кылдынган, ынчангаш оларны ындыг өргүлдер-биле арыглаар ужурлуг. А дээрнии боор чүүлдерни оон-даа эки өргүлдер-биле арыглаар херек. 24[+]Христос кижи холу-биле туткан ыдыктыг майгынче кире бербээн – ол майгын ылап шынныг ыдыктыг черни чүгле өттүнүп турган болгай. Харын Ол бисти дээш Бурганның мурнунга турары-биле дээрниң бодунче кире берген. 25Дээди бараалгакчы кижиниң чылдың-на өске амытанның ханын алгаш, Эң ыдыктыг өрээлче кирип турары дег, Христос Бодун хөй удаа өргүлге салыр дээш, дээрже кирбээн-не болгай. 26[+][+]Ындыг турган болза, Ол өртемчейни чаяаганындан бээр хөй удаа хилинчек көөр ужурлуг тургай эртик. А Ол ам Бодунуң өргүлү-биле бачытты чок кылыр дээш, бо делегейниң төнчүзү чоокшулап орар үеде, чаңгыс катап чедип келген-дир.

27[+]Кижи бүрүзү чүгле чаңгыс катап өлүр, а оон Бурганның шииткели боор. 28[+][+][+]Шак ынчаар Христос база хөй улустуң бачыттарын чүктээри-биле Бодун чаңгыс катап өргүлге салган. Ол ооң соонда бачыт[†]-биле харылзаа чокка, Ону манап турар улусту камгалаар дээш, катап база чедип кээр.

#### 10


Баштайгы чагыг-керээниң өргүлдериниң кошкаа

1[+][+]Ыдыктыг хоойлу[†] – келир үеде кээр ачылыг чүүлдерниң алыс шын хевири эвес, а чүгле хөлегези боор. Ынчангаш ол хоойлу Бурганга мөгейип кээп, чаңгыс-ла ол өргүлдерни чылдың-на доктаамал салып турар улусту кажан-даа бачыттарындан бүрүнү-биле арыглап[†] шыдавас. 2Ыдыктыг хоойлу ону кылып шыдаптар турган болза, улус өргүлдер салырын соксап каарлар ийик. Ындыг турган болза, Бурганга мөгейген улус чаңгыс катап боорда, кажан кезээде арыгланып, моон соңгаар кажан-даа бачыттарын медереп билбестер ийик. 3[+]Ынчалза-даа шак ол өргүлдер чылдың-на бачыттар дугайында сагындырып кээр. 4Чүге дээрге инек база өшкү малдың ханы бачыттарны чайладып шыдавас.

5[+][+]Ынчангаш бо делегейге чедип келгеш, Христос[†] Бурганга мынча дээн[*]:

«Сен өргүлдерим биле белектеримни күзеведиң,
харын мага-ботту Меңээ белеткеп кагдың.
6[+]Бүрүн өрттедир өргүлдер-даа,[†] бачыт[†] дээш өргүлдер-даа
Сээң хөңнүңге кирбес-тир.
7Ынчан мынча деп чугааладым: „Бо-дур мен, кел чыдыр мен,
ыдыктыг[†] дүрүг-номда[†] чүнү кылырымны бижээн болгай.
Бурганым, тура-сорууңну күүседир күзелдиг мен“».

8Эгезинде Ол мынча дээн: «Сен өргүлдерим биле белектеримни күзеведиң, бүрүн өрттедир өргүлдер-даа, бачыт дээш өргүлдер-даа Сээң хөңнүңге кирбес-тир». (Ол бүгү өргүлдерни ыдыктыг хоойлу ёзугаар доктаадып каан.) 9А оон Ол немеп каан: «Бо-дур мен, тура-сорууңну күүседир күзелдиг кел чыдыр мен». Ол бирги өргүл салыр чурумну күш чок болдургаш, ийигизин доктааткан. 10[+]Бис Бурганның күзел-соруу-биле Иисус[†] Христостуң чаңгыс катап боорда, кажан кезээде өргүлге салган мага-бодун дамчыштыр ыдыктаткан бис.

11[+]Бурганның бараалгакчызы[†] бүрүзү хүннүң-не бараан болуушкунун күүседири-биле бут кырынга туруп, кижиниң бачыттарын кажан-даа чайладып күш четпес чаңгыс-ла ол өргүлдерин хөй катап салып турар. 12[+]А Христос улустуң бачыттары дээш чаңгыс өргүл салгаш, кажан кезээде Бурганның оң талазынга барып олурупкан. 13[+]Оон бээр Ол Ооң дайзыннарын буттарының адаанга эккеп салыптар өйнү манап эгелээн. 14Ынчангаш Ол ыдыктыг апарып турар кижилерни чаңгыс өргүл-биле кажан кезээде четпес талазы чок улус кылып каан.

15Ыдыктыг Сүлде[†] база биске ол дугайында херечилеп турар. 16«Мен ол хүннерде израиль чон-биле мындыг чагыг-керээ[†] чарар мен» – деп чугаалаан соонда, Дээрги-Чаяакчы[†] мынча дээн:

«Бодумнуң дүрүм-хоойлумну оларның угаан-медерелинче киирер мен,
оларның чүректеринге бижип каар мен.
17[+]Оларның бачыттары болгаш кем-буруузунуң дугайында оон ыңай сагынмас мен».

18А ол бачыттарны өршээген соонда, олар дээш оон ыңай өргүл салган херээ чок.


Христостуң өргүлүнден ойталаары озалдыг

19[+]Ынчангаш, ха-дуңма,[†] Иисустуң ханының ачызында ам ыдыктыг черже[†] коргуш чок кире берип болур бис. 20[+][+]Чаа болгаш дириг орук-биле, көжеге[†] өттүр (азы Ооң мага-бодун өттүр) Ооң биске изеп кааны орук-биле кире берип болур бис. 21Бурганның өг-бүлезин баштап турар Ооң өндүр улуг бараалгакчызы бисте бар-дыр. 22[+][+]Ындыг болганда, ажыт-чажыт чок чүректерлиг; бүзүрелинге[†] бүргедипкен; чүректеривисти кем-буруулуг арын-нүүрден бызай чажып туруп арыглап алган база мага-бодувусту арыг суг-биле чуп алган бооп, Бурганче чоокшулап көрээлиңер. 23[+][+]Ажыы-биле хүлээп көөрүвүс идегелден салдынмайн туттунаалы, чүге дээрге биске аазаашкын берген Бурган[†] Бодунуң сөзүнге шынчы болгай. 24Бот-боттарывыска сагыш човангыр бооп, ынакшылче база буянныг херектерже бот-боттарывысты ыдалап көрээлиңер. 25[+][+]Чыглып, аралажырындан ойталаваалы (чамдык улус аңгыланып чаңчыга берген болгай), харын бот-боттарывысты деткип көрээли, сөөлгү хүннүң чоокшулап орарын көргеш, улам күштүг деткижээлиңер.

26[+][+]Алыс шынны билип алгаш, бачыт үүлгедирин өжегээр уламчылаар болзувусса, ол бачыттарны чайладыптар кандыг-даа өргүл артпас. 27[+]А ынчан чүгле шииткелди база Бурганга удурланган улусту өрттендир чиптер отту коргуп-сүртеп манаары артар. 28[+]Моисейниң[†] хоойлузун хажыткан кижини кээргел чокка ийи азы үш херечиниң өчүү-биле өлүмге онаар турган. 29[+]Ынчаарга Бурганның Оглун таптай баскан, Ооң чагыг-керээзин ыдыктаан ханны[*] ыдыктыг деп санаваан база Бурганның авыралдыг[†] Сүлдезин дорамчылаан кижиниң кеземчези оон кайы хире коргунчугул?! 30[+]Кымның: «Менде улустан өжээн негеп, кезедир арга бар» – дээнин, а оон ыңай: «Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонун шиидер» – дээнин билир бис. 31[+]Дириг Бурганның кезедир холунче кирери эң коргунчуг!

32Алыс шынның чырыын көрүп каан үеңер[*] – биеэги хүннерни сактып келиңер, силер ынчан хилинчекти эң маадырлыы-биле шыдажып эрттиңер. 33Силерни ынчан бүгү улустуң мурнунга кочулап-шоодуп, хилинчекке онаап турган, шак-ла ындыг байдалды көрүп эрткен улус-биле чаңгыс үүлени деңге үлештиңер. 34[+][+][+]Хоругдаттырган улус-биле безин кады хилинчек көрүп, эт-хөреңгиңер хунаадып алгаш, өөрүп турдуңар, чүге дээрге дээрде шыгжаан эки болгаш элеп төнмес эт-хөреңгиңер барын билир турдуңар.

35Ынчаар-ла чүреккириңерден ойталаваңар, ол дээш өндүр улуг шаңнал силернии боор. 36Бурганның күзел-соруун күүсеткеш, аазаан чүүлүн алыр дизиңерзе, шыдамык боору силерге эргежок чугула.

37«Ам үр болбайн, чедип кээр ужурлуг Кижи саадал чокка чедип кээр.
38[+]Бүзүрелиниң ачызында Мээң мурнумга актыг-шынныг кижи амылыг артар,
а оозундан ойталаар болза, Мен ол кижиже ээ көрүнмес мен».

39А бис дээрге бүзүрелинден ойталааш, өлүп читпес, харын бүзүрелин кадагалааш, камгалал[†] ап турар улус-тур бис.

#### 11


Бүзүрелдиң алыс ужур-утказы

1[+]А бүзүрел[†] идегеливисти боттандырып, каракка көзүлбес чүүлдерни бадыткап турар. 2Шак ындыг бүзүрели дээш бурунгу өгбелеривистиң дугайында биске эки херечилел дамчып келген.

3[+]Бүзүреливис-биле өртемчейни Бурганның айтыышкынын ёзугаар чаяаганын, көстүп турар чүүлдерниң каракка көзүлбес чүүлдерден тывылганын билип алыр бис.

4[+]Бүзүрели-биле Авел[†] Бурганга Каинниң[†] салганындан эки өргүлдү салган. Бурган[†] Боду ооң белектериниң дугайында херечилээрге, ол бүзүрелин дамчыштыр чөптүг-шынныг кижи деп херечилелди чедип алган. Боду өлзе-даа, бүзүрелиниң ачызында, Авел ам-даа херечилеп чугаалап чоруур.

5[+]Бүзүрели-биле Энох өлүм көрбейн, дээрже көжүртү берген. Бурган Энохту чанынче көжүрүп алган болгаш, улус ону тыппайн барган. Чүге дээрге бо делегейден дээрже көжер бетинде, ол Бурганның сеткилинге киргениниң херечилелин алган. 6А бүзүрел чок болза, Бурганның сеткилинге кирери канчап болдунарыл? Бурганче чоокшулап кел чыдар кижи бүрүзү Ол бар деп база Олче чүткүп чоруур улуска Ооң шаңналы турар деп бүзүрээр ужурлуг болгай.

7[+]Бүзүрели-биле Ной[†] ам-даа көрбээни чүве дугайында сагындырыг алгаш, бодунуң өг-бүлезин камгалаар дээш, Бурганны хүндүлээр сеткили-биле бажың-хеме тудуп алган. Ооң шак ындыг бүзүрели бо делегейни буруудаткан. Ооң бүзүрээни дээш, Бурган ону чөптүг-шынныг кижи деп чарлаан.

8[+]Бүзүрели-биле Авраам,[†] өнчүге алыр ужурлуг турганы черже Бурган кый дээрге, кайнаар бар чоруурун боду безин билбес-даа бол, дыңнангыр чоруп каан. 9[+]Авраам бүзүрели-биле Бурганның аазаан черинге, хары черге дег, чурттай берген. Ол ук черге чаңгыс-ла ол аазаашкынны деңге салгап алган оглу Исаак[†] болгаш оглунуң оглу Иаков-биле[†] кады майгыннарга чурттап турган. 10[+]Чүге дээрге Бурганның төлевилээш, тутканы, үндезини салдынган хоорайын[*] ол манап турган. 11[+]Бүзүрели-биле Авраам (кадайы Сарра[†] төл төрүвес-даа турган болза) кыраан назынында ада боор күштү алган[*]. Аазаашкын берген Бурганның шынчызын ол билип турган. 12[+][+]Ынчангаш чаңгыс кижиден (артында-ла эът-боду өлүг чыгыы кижиден) дээрде сылдыс дег эмге-тикчок, далай эриинде элезин дег сан-түң чок салгал тывылган.

13[+][+]Ол бүгү улус аазаан чүүлдерни албайн, оларны чүгле ырактан көргеш, өөрүп, бүзүрелин ышкынмайн, өлгүлеп калган. Олар боттарының дугайында: «Бис бо черге чүгле түр када турумчуп алган даштыкылар бис» – деп чугаалап турганнар. 14А ынча деп чугаалаар улус төрээн чуртун дилеп чоруурун көргүзер болгай. 15Боттарының каапкаш барган чуртун бодааннар болза, дедир ээп чана бээр арга оларга тургай-ла. 16[+]А олар оон дээре, дээрде турар чуртче чүткүп турганнар. Ынчангаш оларның Бурганы деп ададырындан Бурган ыятпас, чүге дээрге хоорайны оларга Ол белеткеп берген-дир.

17-18[+][+]Аазаашкын алган Авраам, Бурганга шенедип тургаш, бүзүрели-биле эр чаңгыс оглу Исаакты өргүлге салырынга белен турган. Бурган аңаа: «Сээң салгалың Исаакты дамчыштыр уламчылаар-дыр» – деп чугаалаан-даа болза, ол ынчаар кылган. 19[+]Бурган ооң оглун өлүглер аразындан безин катап диргизип шыдаар деп, Авраам бүзүреп турган. Ол Исаакты өлүглер аразындан дедир эгидип алган деп чугаалап болгу дег-дир.

20[+]Бүзүрели-биле Исаак Иаковтуң база Исавтың[†] келир үезин йөрээген. 21[+]Бүзүрели-биле Иаков, өлүп чыда, Иосифтиң[†] ийи оглун йөрээгеш, даянгыыжынга даянгаш, Бурганга мөгейген. 22[+]Бүзүрели-биле Иосиф чуртталгазының төнчүзүнде израиль чоннуң Египеттен[†] үнериниң дугайында чугаалаан база бодунуң мөчү-сөөгүн канчаарын айыткан.[*]

23[+]Бүзүрел ачызында Моисей,[†] төрүттүнген соонда, ада-иезинге үш ай улаштыр чажыртып келген, чүге дээрге олар ооң онза чаражын көргеш, хаанның чарлыындан кортпааннар. 24[+]Бүзүрели-биле Моисей, улуг кижи апаргаш, фараоннуң уруунуң оглу деп ададырындан ойталаан. 25[+] Бачыттың түр када таалалын көөрүнүң орнунга, Бурганның чону-биле кады хилинчек көөрү дээре деп ол санаан. 26[+] Моисей Египеттиң эртине-байлаанга бодаарга, Христос[†][*] дээш дорамчылал көөрү улуг үнелиг деп санаан, ооң караа алыр ужурлуг шаңналынче шыгаап турган. 27[+]Бүзүрели-биле ол, хаанның килеңинден[†] кортпайн, Египетти каапкаш барган. Каракка көзүлбес Бурганны көрген дег, ол бүгүдени шыдажып үнген. 28[+]Бүзүрели-биле ол, израильчилерниң дун оолдарын дээрниң хыдыкчы төлээзи өлүрбезин дээш, эжик кастыңнарын хан[†]-биле чаап кааш, Хосталыышкын байырлалын[†] демдеглеп эрттирген.

29[+]Бүзүрели-биле израиль чон, кургаг черлеп дег, Кызыл далайны кеже берген, а египетчилер оларны сүрүп кежер дээш, дүжүп өлүп калганнар. 30[+]Бүзүрели-биле израиль чон Иерихон хоорайны чеди катап улаштыр дескинген соонда, ооң ханалары буступ кээп дүшкен. 31[+]Бүзүрели-биле самыын-садар херээжен Раав,[†] израиль хайгыылчыларны эп-найыралдыг уткуп-хүлээгеш, бүзүревээн улус-биле кады өлүртпейн, амы-тынныг арткан.

32[+][+][+][+][+]Оон ыңай чүнү чугаалазымза экил? Гедеон,[†] Варак,[†] Самсон, Иеффай,[†] Давид,[†] Самуил[†] суглар база Бурганның медээчилери[†] дугайында чугаалаар дээримге, үем чедишпес-тир. 33[+]Бүзүрели-биле олар өске күрүнелерни тиилээннер, чөптүг чорукту догуннатканнар, аазаашкыннарны алганнар. Олар арзылаңнар аксынче кирбээннер, 34[+][+]чалбыыштыг отту өжүрүпкеннер, хылышка өлүртпейн барганнар, боттарының кошкаан күш-шыдалче хуулдурупканнар, дайын-чаага күчүлүг апарганнар, өске чер чурттугларның аг-шериин сывыртап турганнар. 35[+]Херээжен улус боттарының өлген улузун катап дирилген кылдыр дедир алганнар.

А бир чамдык улус оон-даа эки амыдыралга катап дирлир дээш, оларга саналдаан хосталганы хүлээп албайн, эриидедип өлгеннер. 36[+]Бир өске улус кочу-шоотту, эрииделди, а бир чамдыызы кинчи-бекти, кара-бажыңны көрүп эрткеннер. 37[+][+]Оларны даш-биле соккулап, ийи чара хирээлеп, хылыш-биле шанчып өлүрүп турган. Олар хой база өшкү кежи кеткеш, тояап чоруп, ядарап-түрегдеп, истедип сүрдүрүп, дора көрдүрүп келгеннер. 38[+](Бо делегей оларга төлептиг эвес турган!) Олар ээн черлерге, дагларга, куйларга, оңгар, кызаа черлерге улчуп чорааннар.

39Бүзүрелиниң ачызында бүгү ол улус дугайында биске эки херечилел дамчып келген, ынчалза-даа олар Бурганның аазаан чүүлүн албааннар. 40[+]Бурган биске база бир-ле тергиин эки чүүлдү баш бурунгаар бодап алган: ол улус четпес талалары чок болу бээр, чүгле бис чогувуста эвес, а бис-биле кады.

#### 12


Иисус бүзүрелди эчизинге чедирер

1[+]Бисти долганган, бүзүрелди[†] херечилээн улустуң хөйүн көрбес силер бе?! Ындыг болганда, оруувуска моондак болган бүгү чүвени база чыпшыныычал бачытты ыңай ап октапкаш, бисти манап турар орук-биле шыдамык, туруштуг чоруп ораалы. 2[+][+][+]Бүзүреливистиң Баштакчызы болгаш Эчизинге чедирикчизи Иисустан карак салбаалы. Ону манап турар өөрүшкү дээш[*], Ол белдир-ыяшка[†] өлүмнү шыдажып эртип, бужар байдалга киргенин-даа херекке албайн, Бурганның дүжүлгезиниң оң талазынга барып олурупкан. 3[+]Силерниң сагыш-сеткилиңер суларавазын дээш, бачыттыг улустуң талазындан ындыг кончуг дора көрүүшкүннү шыдажып эрткен Иисустуң дугайында бодап чоруңар.


Хилинчек – Бурганның кижизидилгези

4[+]Бачытка удур демиселиңерге ам-даа ханыңар төгүлдүр чаалашпаан силер. 5[+][+]Сагыжыңар чазай сөглээн бо сөстер силерге, Бурганның ажы-төлүнге, хамаарышкан дээрзин утканыңар ол-дур:

«Оглум, Дээрги-Чаяакчының кижизидилгезин хүлээвейн барба,
Ооң чемелээшкинин халалыг диве.
6Дээрги-Чаяакчы[†] Бодунуң ынак кижизин кижизидер,
хүлээп көөр бүгү оолдарын кеземчеге онаар».

7[+]Кижизидилгеңер дээш хилинчекти шыдажып көрүңер. Бурган[†] силерни ажы-төлүн дег аажылап турар-дыр. Ачазындан кижизидилге албас төл турар чүве бе? 8А бир эвес дүрүм ёзугаар төрүттүнген бүгү ажы-төлдүң оюп эртпези кижизидилгени албас болзуңарза, сурас төлдер бооруңар ол-дур. 9Ам артында шуптувус чер кырынга төрээн ачаларлыг бооп, бисти кижизиткен дээш оларны хүндүлеп чораан бис. Дээрде Адавысты тооп дыңнаарывыс оон оранчок артык болбас деп бе?! Ону тооп дыңнааш, мөңге амыдыралды[†] алыр болгай бис! 10[+]Адаларывыс бисти боттарының угааптар шаа-биле кезек үеде кижизидип келгеннер, а Ол бисти, Ооң ыдыктыынга киржилгелиг болзуннар дээш, биске ачы-дузалыг боору-биле кижизидип турар. 11Кандыг-даа кижизидилге амгы үеде биске өөрүшкү эккелбейн турар, харын аарышкылыг кылдыр сагындырар. Ынчалза-даа сөөлзүредир ону дамчыштыр өөредиг эрткен улус Бурганга шынчы чоруктуң амыр-тайбың дүжүдүн ажаап алыр.

12[+]Ынчангаш сула салдынган холдарыңар болгаш сирилээн дискектериңер быжыктырыңар. 13[+]Аскак бут кадырлы бербезин, а эттинзин дээш, буттарыңар дорт орук-биле кылаштазын.


Бурганның авыралындан ойталаваңар

14[+]Бүгү улус-биле эп-найыралдыг боорунче база ыдыктыы-биле амыдыраарынче чүткүңер. Ыдыктыг[†] эвес боор болза, кым-даа Дээрги-Чаяакчыны көрүп шыдавас. 15[+][+]Силерниң кайыңар-даа Бурганның авыралын[†] ышкынмазын дээш кичээниңер. Силерниң араңарга кандыг-даа ажыг чашпан дазыл тыртып үнгеш, хора халдатпазын дээш база ону дамчыштыр хөй улус бужартавазын дээш кичээниңер. 16[+][+]Кайыңар-даа самыыравазын дээш база, Исав[†] дег, Бурганның күзел-соруунче сагыш салбас кижи болбазын дээш кичээниңер. Ол улуг оглу болган ужурунда өнчү алыр эргезин эвээш чемге-ле садыпкан болгай. 17[+]Билир болгай силер: Исав ачазындан йөрээшкин алырын аажок күзээн. Ынчалза-даа ол ону ап чадашкан, чүге дээрге бар шаа-биле кызытса-даа, мырыңай ыглап-сыктап-даа турза, бачыдын миннип шыдавайн барган[*].

18[+]Бойдуста бар, оду чайыннаан Синай дагга[†] чоокшулап чеде бербээн силер; дүмбей караңгыга, шуурганга чеде бербээн силер. 19[+][+]Шак ол даг чанынга эдиски үнүн болгаш бир-ле сөстер чугаалаан Бурганның үнүн дыңнап каан улус турган. Ынчалза-даа ол сөстерни дыңнаан улус: «Ындыг сөстерни оон ыңай дыңнавайн көрээлиңер» – деп дилей бээр турган. 20[+]Чүге дээрге улус: «Бо дагга дириг амытан безин дээптер болза, даш-биле соктуруп каар» – дээн айтыышкынны дыңнаар харыы чок болган. 21[+]Каракка көстүр чүүл ындыг коргунчуг боорга, Моисей:[†] «Корткаш, сириңейнип тур мен» – дээн.

22[+][+]Харын силер Сион[†] дагга, дириг Бурганның хоорайынга, дээрде турар Иерусалимге чоокшулап чеде берген-дир силер. Өөрүшкү-маңнайлыг чыышта чыглып келген дээрниң түмен-түмен төлээлеринге чеде берген-дир силер. 23[+][+]Дээр-деңгерлерде аттарын бижээн эң улуг оолдарның ниитилелинге чеде берген-дир силер. Бүгү улустуң Шииткекчизи боор Бурганга, чөптүг-шынныг амыдыралдың эчизинге четкен улустуң сүлделеринге[†] чеде берген-дир силер. 24[+][+][+]Чаа чагыг-керээниң[†] Дугуруштурукчузу Иисуска база Авелдиң[†] ханындан артык эки чугаалап турар бызай чашкан ханга чеде берген-дир силер.

25[+]Көрдүңер бе, силерге чүве медеглеп турар Кижиден ойталаваңар. Ол черге медеглеп турда, Ону дыңнаарындан ойталаан улус кеземчеден чайлап шыдаваан болганда, дээрден медеглеп турар Оон хая көрнү бээр болзувусса, кеземчеден чайлаар харыывыс оон-даа эвээш-тир. 26[+][+]Ооң үнү ынчан черни божаңнадыр силгипкен, а ам ол мынча деп аазап тур:

«Ам бир удаа черни силгиир мен, чүгле черни эвес, а дээрни база».

27[+]«Ам бир удаа» деп сөстер чүнү көргүскенил? Божаңнадыр силгиттинмес чүүлдер артып калзын дээш, божаңнадыр силгип боор кылдыр чаяаттынган чүүлдү чайладып кааптарын көргүскен-дир. 28[+][+]Ынчангаш божаңнадыр силгиттинмес Чагырганы хүлээп ап тура, өөрүп четтирген сеткилдиг болуулу база өөрүп четтиргенивис дамчыштыр Бурганга, Ону хүндүлеп-даа, Оон коргуп-сүртеп-даа, эки-чаагай бараан болуулу. 29[+]Чүге дээрге бистиң Бурганывыс – өрттендир чиир от-тур.

#### 13


Бурганның сеткилинге кирер бараан болуушкун

1[+]Ха-дуңма[†] улус дег, бот-боттарыңарга ынак болуңар. 2[+][+]Аалчыларга хүндүлээчел боорун утпаңар, ынчалдыр кылгаш, чамдык улус, боттары безин билбейн, дээрниң төлээлерин уткуп, оларны хүндүлээннер болгай.

3[+]Кара-бажыңда улусту, боттарыңар олар-биле кады хоругдаттырган дег, утпаңар; хилинчек көрген улусту, оларның орнунга турган дег, утпаңар.

4[+][+]Өг-бүле тудары бүгү улуска хүндүлүг болзун, ашак-кадай харылзаалары арыг-шынчы[†] болзун. Самыыраар болгаш ашаа-кадайынга өскерлир улусту Бурган[†] шиидер.

5[+][+]Акша-мөңгүнге ынак амыдырал тутпаңар, бар чүвеңерге сеткил ханыңар. Чүге дээрге Бурган:

«Сени кажан-даа кагбас мен, сенден кажан-даа ойталавас мен» – дээн-дир.

6[+]Ынчангаш бис:

«Мээң дузалакчым – Дээрги-Чаяакчы[†]-дыр, корткан херээм чүл:
кижи амытан меңээ чүнү кылып шыдаарыл?» – деп дидими-биле чугаалаалыңар.

7[+]Удуртукчуларыңарны утпаңар, олар силерге Бурганның сөзүн чугаалап чораан ийик чоп. Оларның амыдыралының үре-түңнелин[*] көргеш, оларның бүзүрелин[†] эдериңер.

8[+]Иисус[†] Христос[†] дүүн, бөгүн база кезээ-мөңгеде өскерлиш чок. 9[+]Ынчангаш янзы-бүрү болгаш хары өөредиглер сонуургаваңар. Чүректериңерни тускай чемнер чиири эвес (ону барымдаалаары кымга-даа ажык-дуза чедирбээн), а Бурганның авыралы[†] быжыктырзын. 10Бисте онзагай өргүл салыр бедигээш[†] бар, ыдыктыг майгында[†] бараан болган улуста ол өргүлден чем ап чиир эрге чок.

11[+]Бурганның дээди бараалгакчызы[†] дириг амытаннар ханын бачыт[†] дээш өргүл кылдыр ыдыктыг черже[†] киире бээр, а оларның мөчү-сөөктерин чоннуң турлааның даштынга өрттедиптер. 12[+]Ынчангаш Иисус база улусту Бодунуң ханы-биле ыдыктаар дээш, хоорай хаалгазының[†] даштынга шаажылаттырган. 13[+]А ындыг болганда, Иисустуң дорамчылалын үлежир дээш, бис база чоннуң турлааның даштынче, Олче шиглей чоруптаалы. 14Мында, чер кырында, кезээ-мөңгеде турар хоорайывыс чок, а келир үеде чедип кээр хоорайже чүткүп чоруур бис. 15[+][+]Ынчанганда Бурганны алдаржыткан аастардан үнер алгаг-мактал өргүлүн Иисусту дамчыштыр Аңаа үргүлчү эккеп, мөргүүлү. 16[+]Буян тарыырын, араңарда сырый харылзаалыг боорун утпаңар, чүге дээрге ындыг өргүлдер Бурганның сеткилинге кирер.

17Удуртукчуларыңарны дыңнап, оларга чагыртыңар. Бурганның мурнунга харыы тудар болгаш, олар силерни хынамчалыг кадагалап турарлар болгай. Удуртукчулар ол ажыл-херээн аарзынмайн (ынчаар болза, силерге ажыктыг болбас), а өөрүшкүлүг күүседир кылдыр, оларга чагыртып көрүңер.

18[+][+]Бис дээш мөргүңер. Бүгү чүүлдерге бодувусту шын ап чоруурунче чүткүлдүг болгаш, арын-нүүрүвүстүң арыынга бүзүрелдиг бис. 19Мени дүрген-не силерже дедир эгитсин дээш мөргүп көөрүңерни дилеп тур мен.


Түңнел алгыш-йөрээлдер, байыр чедириишкиннери

20[+][+][+]Амыр-дыш бээр Бурган хойларның[†] өндүр улуг Кадарчызы – Дээргивис Иисусту өлүглер аразындан катап диргизипкен-дир, Ооң төккен ханы-биле мөңге чагыг-керээ[†] чарган-дыр. 21Ооң күзел-соруун күүседириңер дээш, Ол силерни бүгү-ле эки-чаагай чүүлдер-биле быжыктырзын! Бурган биске Бодунуң сеткилинге кирер чүвени Иисус Христосту дамчыштыр боттандырзын. Христоска кезээ-мөңгеде алдар доктаазын! Аминь.[†]

22Ха-дуңма, чагыг-сүмемниң бо сөстерин шыдамыккай дыңнаарыңарны дилеп тур мен, бижээн чагаам кыскажак болгай. 23[+]Бүзүрээн эживис Тимофейниң хосталгаже үнгенин билип алыңар. Ол удавас меңээ чедип келзе, силерге ужуражып, ооң-биле кады чеде бээр бис. 24Силерниң бүгү удуртукчуларыңарга, Бурганның бүгү улузунга байырдан чедириңер. Италияжылар силерге байыр чедирип тур. 25Бурганның авыралы шуптуңарга доктаазын![*]

### Ажыдыышкын

#### Ажыдыышкын

Ажыдыышкын


Киирилде

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Киирилде


Иоаннга Бургандан Ажыдыышкын


Киирилде

Бо номну бижээн кижиниң дугайында элээн каш чаңчылчаан бодалдар бар. Эң нептерээни – номну дөрткү Буянныг Медээ биле Чаа Чагыг-керээже кирген үш чагааның автору Иоанн элчин бижээн деп бодал. Өске даап бодаашкын-биле, автор кижи элчин эвес, а ооң авыдайы турган. Иоанн бо номну бистиң эраның 90 чылдарында, Домициан императорнуң чагырган үезинде, Патмос ортулукче шөлүдүпкен тургаш, бижээн. Ол император бодунга бурганга дег алдар-хүндү көргүзерин негеп, христианнарны каржызы-биле истеп сүрүп турган.

Бо ном Эрги Чагыг-керээде медээчилерниң номнарының чаңчылдарын уламчылап турар. Ол номнарда көскү болгаш сагышка артып каар овур-хевирлер-биле чер-делегейниң төөгүзүнүң доостурунуң дугайында база буянның бузутту эчизинде тиилээриниң дугайында чугаалап турар.

Номда илереткен медээ хамыктың мурнунда Биче Азияның (амгы үедеги Турция) христиан ниитилелдеринче угланган. Ол медээ истедип сүрдүрген улуска келир үеде чүү болурул деп айтырыгга идегелдиг харыыны берген: Иисус Христос катап база чер кырынга чедип келгеш, Бурганга болгаш Ооң чонунга удурланган бүгү күштерни тиилеп, Аңаа шынчы улуска мөңге шаңналды хайырлаар. Номнуң арыннарындан христиан ниитилелдерже шургуп кирген меге башкыларга хамаарышкан сагындырыг база дыңналып турар.

#### 1


Киирилде сөстер

1[+]Удавайн болур бүгү чүүлдү Бодунуң чалчаларынга көргүссүн дээш, Бурган[†] Иисус[†] Христоска[†] ажыдыышкын[†] берген. Бодунуң чалчазы Иоаннче[†] дээрниң төлээзин[†] чорудупкаш, Христос ук ажыдыышкынны аңаа көргүскен. 2[+]Иоанн бодунуң көрген бүгү чүүлүн бадыткап турар. Бургандан келген медээге база Иисус Христосту шынныы-биле херечилээнинге хамаарыштыр Иоанның бадыткал чугаазы бо-дур. 3[+][+]Өттүр билген бо медеглелди дыңналдыр номчуп турар кижи база ону дыңнап, ында бижээн чүвени сагып турар улус амыр-чыргалдыг. Чүге дээрге медеглелдиң боттаныр үе-шагы чоокшулаан-дыр.


Чеди христиан ниитилелге чагаалар

4-5[+][+][+][+][+]Асия[†] девискээринде чеди христиан ниитилелге[†] Иоанн менден байыр. Ам бар, черле турган, оон чедип кээр Бургандан болгаш Ооң дүжүлгезиниң баарында турар чеди сүлдеден[†][*] база шынчы Херечи, өлүглер аразындан катап дирилген улустуң баштайгызы, черниң хамык хааннарының Чагырыкчызы Иисус Христостан келген авырал[†] биле амыр-тайбың силерге доктаазын. Иисус Христос биске ынак, Ол бисти бачыттарывыстан Бодунуң ханы-биле хостады[*]. 6[+][+]Ол Бодунуң Чагыргазын бистен тургускаш, бисти Бодунуң Адазы Бурганның бараалгакчылары[†] кылып кагды. Алдар болгаш күчү-күш кезээ-мөңгеде Аңаа доктаазын! Аминь![†]

7[+][+]Көрүңер, Иисус булуттары-биле бүргеттинип алган чедип кээр. Ынчан карактыг кижи бүрүзү, Ону өттүр шанчып кааннар безин, Ону көрүп каар. Черде бүгү аймак-чоннар Ооң ажыын ажып ыглажыр. Ылап-ла ындыг, аминь!

8«Мен дээрге Альфа болгаш Омега-дыр мен[*] – деп, Дээрги-Бурган-Чаяакчы чугаалаан. – Мен ам бар мен, черле турган мен, оон чедип кээр мен, Бүрүн Күчүлүг мен».


Иоанның Христосту көргени

9[+]Мен – Иоанн акыңар, Иисус-биле харылзаалыг болгаш, Ооң Чагыргазынга хамааржыр бүгү улуска таваржыр хилинчекти деңге шыдажып эртип турар бирээңер мен. Бурганның медээзин база Иисусту шынныы-биле херечилээним дээш Патмос деп ортулукче[*] шөлүдүпкен турдум. 10[+]Дээргиниң хүнүнде[*] Сүлдениң күжүнге башкартыпкан тургаш, артымда труба үнү дег ыыткыр үннү дыңнап кагдым. 11Ол үн мынча дээн: «Көрүп турар бүгү чүүлүңнү дүрүгге бижээш, Асияда христиан ниитилелдерже: Эфес,[†] Смирна, Пергам, Фиатира, Сардис, Филадельфия болгаш Лаодикияже чорудувут».

12[+]Мен ынчан чүү мындыг үн мээң-биле чугаалажып турар чоор деп, хая көрүнгеш, чеди алдын чырыткы көрүп кагдым. 13[+][+]Ол чырыткыларның ортузунда кижи амытан оглу[†] ышкаш бир-ле Кижи турарын көрдүм. Ол узун эдектерлиг хептиг база хөрээнде алдын кожаа куржанган болду.[*] 14[+][+]Ооң бажының дүгү хар дег болгаш дүк дег ак, а карактары оттуң чалбыраажы ышкаш чайнап турду. 15[+][+]Ооң буттары эзилдирер суугуда хүлер дег чайынналды, а үнү шапкын агым сугнуң коолаанынга дөмей болду. 16[+][+]Ол оң холунда чеди сылдыс туткан, а Ооң аксындан аажок чидиг хылыш уштунуп органзыг көстүр болду. Ооң арын-шырайы дал дүъштүң хүнү дег чырып турду.

17[+][+]Мен Ону көрүп кааш, өлүг кижи дег, Ооң мурнунче доңгая кээп дүштүм. Ол оң холун эктимге салгаш, мынча диди: «Кортпайн көр, Мен Баштайгызы болгаш Сөөлгүзү-дүр мен. 18[+][+]Мен дириг мен. Өлген турдум, ынчалза-даа көр даан: ам кезээ-мөңгеде дириг-дир мен! Тамы[†] болгаш өлүмнүң дүлгүүрлери – Менде. 19Көрүп турарың, ам болуп турар болгаш ооң соонда болур хамык чүвени бижип каг. 20Мээң оң холумга көргениң чеди сылдыстың болгаш чеди алдын чырыткының чажыды мындыг: чеди сылдыс болза дээрниң чеди төлээзи-дир. Дээрниң ол чеди төлээзи чеди христиан ниитилелге хамааржыр, а чеди чырыткы дээрге чеди ниитилел боттары ол-дур».[*]

#### 2


Эфесте христианнарга Христостан чагаа

1[+]«Эфесте[†][*] христиан ниитилелдиң[†] төлээзинге бижи:

Оң холунда чеди сылдыс туткан база чеди алдын чырыткы аразында кылаштап турар Кижиниң медеглээн сөстери бо-дур. 2[+][+]Силерниң чүнү кылганыңарны, аар-берге ажыл-херээңерни, үр шыдажып келгениңерни билир мен. Бузуттуглар-биле эптеш чогуңарны-даа база боттарын „элчиннер[†] бис“ дижир, ынчалза-даа ындыг эвес улусту хынап көргеш, оларны мегечилер деп тодаратканыңарны-даа билир мен. 3Силерниң шыдамыыңар, Мени дээш хөй бергени ажып эрткениңер база ол бүгүден могап-шылавааныңар меңээ билдингир.

4[+]Ынчалза-даа силерге удур сагыжым база бар: Меңээ баштайгы ынакшылыңарны ам чидирипкен-дир силер. 5Кайы хире бедиктен дүңдерлип дүшкениңерни бодаңар! Бачыттарыңарны миннип, Бурганче эглиңер, эгезинде кылып турган ажыл-херээңерни кылыңар. Ынчанмас болзуңарза, Мен силерге келгеш, чырыткыңарны туружундан чайладыр идиптер мен. 6Ындыг-даа болза, Мээң николаиттерниң үүлгедиглерин[*] көөр хөңнүм чогу дег, оларын көөр хөңнүңер чогу силерни эки талазындан көргүзүп кээр-дир.

7[+][+][+][+]Дыңнаар кулаа бар кижи бүрүзү Сүлдениң[†] христиан ниитилелдерге чүнү чугаалаанын дыңназын. Мен тиилээн кижиге Бурганның дываажаң-сесерлиинде амыдыралдың ыяжындан чимис чиир эргени хайырлаар мен».


Смирнада христианнарга Христостан чагаа

8[+]«Смирнада[*] христиан ниитилелдиң төлээзинге база бижи:

Баштайгызының болгаш Сөөлгүзүнүң – өлгеш, оон катап дирилген Кижиниң медеглээн сөстери бо-дур. 9[+][+]Мен силерниң хилинчээңерни, ядыы-түреңгиңерни (херек кырында бай-даа болзуңарза) билир мен. Боттарын „иудейлер бис“ дижип турза-даа, херек кырында ындыг эвес, а эрликке чагырткан бөлүк улустуң силерни нүгүлдеп, карартып турарын база билир мен. 10[+][+]Албан эртер ужурлуг хилинчээңерден кортпаңар. Дыңнаңар, эрлик силерниң чамдыыңарны, күткүүр дээш, кара-бажыңче киир октаптар, аңаа он хонук иштинде хинчектенир силер. Өлгүжеге чедир Меңээ шынчы болуңар, Мен оон силерге шаңнал кылдыр мөңге амыдыралды[†] бээр мен.

11[+][+]Дыңнаар кулаа бар кижи бүрүзү Сүлдениң христиан ниитилелдерге чүнү чугаалаанын дыңназын. Тиилээн кижиге ийиги өлүм[*] хора чедирбес!»


Пергамда христианнарга Христостан чагаа

12[+]«Пергамда[*] христиан ниитилелдиң төлээзинге бижи:

Аажок чидиг хылыш Ээзиниң медеглээн сөстери бо-дур. 13Билир мен: эрликтиң дүжүлгези бар черде чурттап турар силер.[*] Мээң шынчы херечим Антипаны эрликтиң чурттаан черинге – силерниң хоорайыңарга өлүрүп каан үеде безин Меңээ бүзүрелиңерден[†] ойталавааныңарны, Меңээ шынчы бооп артканыңарны билир мен. 14[+][+]Ындыг-даа болза, Мээң силерге удур чугаалаар каш чүүлдерим база бар: силерниң араңардан чамдыыңар Валаамның[†] өөредиин эдерген-дир. А ол Валаам израиль чонну бачытче канчаар сундугарынга Валакты өөредип каан болгай. Олар дүрзү-бурганнарга[†] өргээн чем чип, самыырап турганнар. 15[+]Шак ынчаар силерниң араңардан чамдыыңар база николаиттерниң* өөредиин эдерип чоруур-дур. 16[+]Бачыттарыңар миннип, Бурганче эглиңер! Ынчанмас болзуңарза, Мен удатпайн чедип келгеш, аксымдан үнүп орар хылыш-биле ындыг улуска удур дайылдажыр мен.

17[+][+][+]Дыңнаар кулаа бар кижи бүрүзү Сүлдениң христиан ниитилелдерге чүнү чугаалаанын дыңназын. Тиилээн кижини Мен манна[†] деп чажыт чем-биле чемгерер мен.[*] Оон ыңай тиилекчи бүрүзүнге ак дашты бээр мен: ында ону алган кижиден өске, кымның-даа билбези чаа атты бижээн[*]».


Фиатирада христианнарга Христостан чагаа

18[+]«Фиатирада[*] христиан ниитилелдиң төлээзинге бижи:

Карактары оттуң чалбыыжы дег, буттары чайыннаан кылагар хүлер дег Бурганның Оглунуң медеглээн сөстери бо-дур. 19Силерниң ажыл-херээңерни, ынакшылыңарны болгаш бүзүрелиңерни, бараан болуушкунуңарны база үр шыдажып келгениңерни билир мен. Эгезинде кылып турганыңардан хөйнү кылып турарыңарны-даа билир мен. 20[+][+]Ынчалза-даа силерге удур сагыжым бар: „Бурганның медээчизи[†] мен“ деп адаттынган Иезавел дээр херээжен-биле эптежип турар-дыр силер.[*] А ол бодунуң өөредии-биле Мээң чалчаларымны мегелээрге, олар самыыраарынче база дүрзү-бурганнарга өргээн чем чииринче сундугар-дыр. 21[+]Мен аңаа бачыттарын миннип, Бурганче эглир үени бердим, ынчалза-даа ол бужар самыыралындан ойталавас-тыр. 22Мен ам ону аарыгның дөжээнче октаптар мен, ооң-биле кады самыырап турганнар база бачыттарын билинмээн шаанда, аажок хинчектенир эвеспе, көөр-даа силер. 23[+][+]Иезавелди эдергеннерни[*] база узуткаар мен. Улустуң угаан-бодалынче, күзелинче бакылап турар Кижи дээрге-ле Мен-дир дээрзин бүгү христиан ниитилелдер билип алыр. Мен кижи бүрүзүн ооң кылган херектерин ёзугаар шаңнаар азы кезедир мен. 24Фиатирада арткан улуска – шак ол бузуттуг өөредигни эдербейн, эрликтиң ханы чажыттары дижир чүүлдерни шинчилевейн чоруур силерге чугаалап каайн: силерге өске кандыг-даа үүрге-чүък чүдүрбес мен. 25[+]Ынчалза-даа Мен келгижемге чедир силерде бар чүүлдү шыңгыы эдериңер.

26-28[+][+]Тиилээн кижиге – Мээң күзээн чүүлүмнү эчизинге чедир кылып келген кижиге, Адамдан[†] Мээң башкарар эргени алганым ышкаш, бүгү чоннарны башкартыр мен. Ол кижи демги чоннарны демир мерге-биле башкарар болгаш дой савагылаштыр чуура шаап кааптар. Тиилээн кижиге эртенги шолбанны база бээр мен.

29[+]Дыңнаар кулаа бар кижи бүрүзү Сүлдениң христиан ниитилелдерге чүнү чугаалаанын дыңназын».

#### 3


Сардисте христианнарга Христостан чагаа

1[+][+][+]«Сардисте[*] христиан ниитилелдиң[†] төлээзинге бижи:

Бурганга бараалгаан чеди сүлдени[†] чагырган, чеди сылдысты туткан Кижиниң медеглээн сөстери бо-дур[*]. Мен ажыл-херээңерни билир мен. Силерни дириг деп саназа-даа, херек кырында өлүг силер. 2Оттуп келиңер! Силерде ам-даа арткан, өлүр четкен чүвени быжыглаңар. Чүге дээрге, Мен көөрүмге, кылган ажыл-херээңер ам-даа Мээң Бурганымның күзээри дег эвес-тир. 3[+]Силерни чүү чүвеге өөреткенин, чүнү дыңнааныңарны сактып келиңер, аңаа чагыртып, бачыттарыңар миннип, Бурганче эглиңер! Одунмас болзуңарза, Мен силерже, оор ышкаш, хенертен чедип кээр мен. А кажан кээримни билип ап шыдавас силер.

4[+][+]Ындыг-даа болза, Сардисте силерниң араңарда боттарының хевин хирге бораваан каш кижи бар-дыр. Олар Мээң-биле кады ак хептерлиг чоруур, чүге дээрге төлептиин көргүскеннер. 5[+][+][+]Тиилээн кижи ынчалдыр ак хептер кеткен болур. Мен ооң адын Мөңге амыдыралдың[†] номундан кажан-даа балавас мен. Харын Адамның[†] болгаш дээрниң төлээлериниң мурнунга ону хүлээп көөр мен.

6[+]Дыңнаар кулаа бар кижи бүрүзү Сүлдениң христиан ниитилелдерге чүнү чугаалаанын дыңназын».


Филадельфияда христианнарга Христостан чагаа

7[+][+]«Филадельфияда[*] христиан ниитилелдиң төлээзинге бижи:

Давид[†] хаанның дүлгүүрүн эдилээн ыдыктыг[†] болгаш шынныг Ээниң медеглээн сөстери бо-дур. Эжикти ол ажыдыпса, кым-даа ону хаап шыдавас, а хаапса, кым-даа ону ажыдып шыдавас. 8Силерниң ажыл-херээңерни билир мен. Көрүңер даан, кымның-даа хаап шыдавазы эжикти силерниң мурнуңарга ажыттым, чүге дээрге силерниң күжүңер шоолуг эвес-даа болза, Мээң айтыышкыннарымны тооп дыңнап база Меңээ шынчы болуп келдиңер. 9[+]Дыңнаңар! Херек кырында ындыг эвес хирезинде, „иудейлер бис“ дижип мегелээр, эрликке чагырткан бөлүк улус бар-дыр. Мен оларны силерниң мурнуңарга доңгая кээп дүжеринче албадаар мен, олар оон Мээң силерге ынаамны билип алыр. 10[+]Силер Мээң айтыышкыннарымны тооп дыңнап, шыдамыыңар көргүстүңер. Ынчангаш бүгү кижи төрелгетенни шенээр дээш, бо делегейже хөме кээр халаптыг шенелделер үезинде Мен база силерни кадагалаар мен.

11[+][+]Мен удавас чедип кээр мен. Кым-даа силерден тиилекчилерниң шаңналын хунаай бербезин дээш, бодуңарда бар чүүлдү шыңгыы эдериңер. 12[+][+][+][+]Тиилээн кижи Мээң Адамның өргээзинге адагаш апаар база оон кажан-даа үнүп чорбас. Мен ол адагашка Бурганымның адын база Бурганым чурттап турар дээрден бадып кээр чаа Иерусалимниң – Бурганымның хоорайының адын бижип каар мен. Аңаа ол ышкаш Бодумнуң чаа адымны бижиир мен.

13[+]Дыңнаар кулаа бар кижи бүрүзү Сүлдениң христиан ниитилелдерге чүнү чугаалаанын дыңназын».


Лаодикияда христианнарга Христостан чагаа

14[+][+]«Лаодикияда[*] христиан ниитилелдиң төлээзинге бижи:

Бурганның бүгү чаяалгазының эге дөзү, алыс шынныг болгаш шынчы Херечи, Аминь[†] деп аттыг Кижиниң медеглээн сөстери бо-дур. 15Силерниң ажыл-херээңерни билир мен. Силер соок-даа, изиг-даа эвес силер. Шуут соок азы шуут изиг бооруңарны дыка-ла күзээн мен! 16Ынчалза-даа изиг-даа, соок-даа эвес, а чылбай болганыңарда, Мен силерни аксымдан үндүр дүкпүрүптейн![*] 17[+][+]Мынча дээр-дир силер: „Мен бай мен, эртине-байлаам эгээртинмес, меңээ ам чүнүң-даа херээ чок“. Ынчалза-даа кежик чогуңарны, чөгенчиг ядыыңарны, согуруңарны болгаш шалдаңыңарны билбес-тир силер. 18[+]Байыыр деп бодазыңарза, сүмем бо-дур: от-биле арыглаан[†] алдынны Менден садып алыңар. Силерниң ыянчыг шалдаңыңар көзүлбезин дээш, ак хептен база садып алыңар. Карааңар көрзүн дээш, каракка чаар эмден база садып алыңар.

19[+]Ынак улузумну чемелээш, кезедир мен. Ынчангаш чүткүлдүг болуңар база бачыттарыңар миннип, Бурганче эглиңер. 20[+]Дыңнаңар, Мен эжик артында соктап тур мен. Мээң үнүмнү дыңнааш, эжиин ажыдыптар кижиниң бажыңынче киргеш, ооң-биле кады чемненир мен.

21[+][+][+]Тиилээш, Ачамның дүжүлгезинге Ооң-биле кады орупканым дег, тиилээн кижиге Мээң дүжүлгемге Мээң-биле кады орар эргени бээр мен.

22[+]Дыңнаар кулаа бар кижи бүрүзү Сүлдениң христиан ниитилелдерге чүнү чугаалаанын дыңназын».

#### 4


Дээрде саадаан Бурганны Иоанның көргени

1[+]Мен ооң соонда көрнүп келгеш, дээрже кирер ажык эжикти көрүп кагдым. Ооң мурнунда мээң-биле чугаалажып турган, труба эткени дег дыңналыр үн меңээ: «Бээр үнүп кел, сөөлүнде барып чүү боорун сеңээ көргүзейн» – диди. 2[+][+]Ол дораан Сүлдениң[†] күжү мени башкара берген. Дээрде, мурнумда турар дүжүлгени база ында саадаан Бурганны көрүп кагдым. 3[+]Ооң арны яшма болгаш рубин деп эртине даштар ышкаш чырып турду, а дүжүлгени изумруд дег челээш шыва алган болду. 4[+]Ол дүжүлгени дескиндир ак хептерлиг, баштарында алдын оваадайлар кеткен чээрби дөрт ирей олурар чээрби дөрт өске дүжүлге барын көрдүм. 5[+][+][+]Кол дүжүлгеден кызаңнааштар кызаңайнып, диңмирээшкин диңмиреп, дааш дыңналды. Ооң баарында Бурганның чеди сүлдези болур чеди оттуг кезек хып турду.

6[+][+][+]Дүжүлгениң мурнунда кристалл дег өттүр көстүр шилдең далайга дөмей бир чүве бар болду. А хамыктың төвүнде, дүжүлгени долгандыр арты-мурнунда хөй карактыг дөрт дириг амытан турду. 7[+]Оларның биргизи арзылаңга, ийигизи бугажыкка дөмей, үшкүзүнүң арны кижинии дег, а дөрткүзү ужуп чоруур эзирге дөмей чорду.[*] 8[+][+]Дөрт дириг амытанның кайызында-даа алды чалгын бар, бүгү мага-боду, чалгыннарының адаандан бээр, карактар-биле шыптынган болду. Олар хүндүс-даа, дүне-даа могаг чокка:

«Черле турган, ам бар, оон чедип кээр
Бүрүн Күчүлүг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы
ыдык, ыдык, ыдык!» – деп ырлажып турдулар.

9Дөрт дириг амытан дүжүлгеде саадаан мөңге дириг Бурганны алдаржыдып, алгап-мактап, Аңаа өөрүп четтирип ырлаан санында-ла, 10чээрби дөрт ирей дүжүлгеде саадаан, мөңге дириг Бурганның мурнунга доңгая кээп дүжүп, мөгеер чорду. Олар боттарының баштарында оваадайларын дүжүлгениң баарынче салгылааш:

11[+][+]«Бистиң Дээрги-Чаяакчы[†]-Бурганывыс,
алдарны, мактал-хүндүнү, эрге-чагырганы хүлээп аарынга төлептиг сен,
чүге дээрге Сен бүгү чүвени чаяаган сен,
ынчангаш бүгү чүве Сээң күзел-сорууңга дүүштүр
чаяаттынган база амыдырап турар» – деп турдулар.

#### 5


Дүрүг-ном биле Хураган

1[+][+]Мен оон дүжүлгеде саадаан Бурганның оң холунда дүрүг-ном[†] көрүп кагдым. Ооң артыы, иштии талаларын долдур бижээш, чеди таңма-биле[†] аңгылай таңмалаан болду.[*] 2Оон дээрниң бир күчүлүг төлээзин көрүп кагдым, ол ыыткыр үн-биле: «Таңмаларны адыргаш, дүрүгнү чазарынга төлептиг кым барыл?» – деп айтырды. 3Ынчалза-даа үстүү, ортаа болгаш алдыы ораннарда дүрүгнү часкаш, ооң иштинде чүү барын көөр кым-даа чок болду. 4Дүрүгнү часкаш, ооң иштинде чүү барын көөр төлептиг кижи тывылбас боорга, ишкирнип ыглай каапкан мен. 5[+][+]Ирейлерниң бирээзи ынчан меңээ: «Ыглава! Көр даан, Давидтиң[†] Дазылы, Иуданың[†] аймаандан үнген Арзылаң тиилээн-дир! Ол чеди таңманы адыргаш, дүрүгнү чазып шыдаар-дыр» – диди.

6[+][+]Мен оон дөрт дириг амытан, ирейлер болгаш дүжүлгениң ортузунда турар Хураганны[†] көрүп кагдым. Ону өргүлге салган ышкаш көзүлдү. Хураган чеди мыйыстыг база чеди карактыг (Бурганның бүгү чер-делегейже айбылап чорудупканы чеди сүлделиг)[†] болду.[*] 7Ол чоокшулап келгеш, дүжүлгеде саадаан Бурганның оң холундан дүрүгнү ап алды. 8[+]Хураган дүрүгнү ап аары билек, дөрт дириг амытан болгаш чээрби дөрт ирей Ооң мурнунга доңгая кээп дүштү. Кижи бүрүзүнүң холунда чадаган база Бурганның улузунуң мөргүлү[†] болур чаагай чыттыг чүүлдер-биле долдурган алдын сава бар болду. 9[+][+][+]Олар чаа ырыны ырлажы берди:

«Дүрүгнү холга туткаш, таңмаларны адырарынга төлептиг сен!
Чүге дээрге Сен өргүлге салдырткаш, Бодуңнуң ханың-биле төлээш,
янзы-бүрү дылдарлыг аймак, чон, сөөк-язы бүрүзүнден улусту
Бурганга дээш хостап алган сен!
10[+]Сен олардан Бурганывыстың бараалгакчыларының[†]
чагыргазын тургускан сен,
ынчангаш олар чер кырынга хааннаар».

11[+]Мен ооң соонда көрнүп келгеш, дүжүлге, дөрт дириг амытан болгаш ирейлерни долгандыр турупкан дээрниң дүк-түмен төлээлерин көрүп кагдым. 12[+]Олар ыыткыр ырлажып турду:

«Өргүлге салган Хураган төлептиг!
Ол эрге-чагырганы, эртине-байлакты, мерген угаанны,
күчү-күштү, мактал-хүндүнү, алдарны
база алгыш-йөрээлди алырынга төлептиг!»

13[+][+]Мен ооң соонда өртемчейде амылыг чүве бүгүдезин – үстүү, ортаа болгаш алдыы ораннарда база далайда дириг амытан бүрүзүн дыңнап кагдым. Олар:

«Дүжүлгеде саадаан Бурганга база Хураганга
кезээ-мөңгеде алгыш-йөрээл, мактал-хүндү,
алдар болгаш эрге-чагырга доктаазын!» –
деп ырлажып турдулар.

14[+]Дөрт дириг амытан: «Аминь!»[†] – деп харыылады. Ирейлер оон доңгая кээп дүшкеш, мөгейдилер.

#### 6


Баштайгы алды таңма

1[+][+][+]Мен оон көөрүмге, Хураган[†] чеди таңманың[†] биргизин адырыпты. Дөрт дириг амытанның бирээзи дээр диңмирээн дег үн-биле: «Чедип кел!» – дээнин дыңнап кагдым. 2[+]Көрүптеримге, мурнумда ак аът турду. Аъттың мунукчузунуң холунда ча бар база аңаа оваадайны тывыскан болду. Мунукчу бодунуң чамдык дайзыннарын тиилээш, өскелерин тиилээр дээш бар чытты.

3Хураган оон ийиги таңманы адырыптарга, ийиги дириг амытанның: «Чедип кел!» – дээнин дыңнап кагдым. 4[+][+]Ынчан өске, шилги аът үнүп келди. Ооң мунукчузунга чер кырындан тайбыңны хунаар база улусту бот-боттарын өлүржүрүнче ыдалаар чөпшээрелди тывыскаш, улуг хылышты берген болду.

5Хураган оон үшкү таңманы адырыптарга, мен үшкү дириг амытанның: «Чедип кел!» – дээнин дыңнап кагдым. Көрүптеримге, мурнумда дас кара аът турду. Ооң мунукчузу холунда деңзи туткан болду. 6[+]Дөрт дириг амытанның уундан үнген, кижи үнүнге дөмей бир-ле ыыт дыңналып: «Бир хүннүң ажыл төлевири дээш[*] – кызыл-тастың биче хемчээлин, база бир хүннүң ажыл төлевири дээш – арбайның үш биче хемчээлин, а үс биле арагага хора халдатпа!» – диди.

7Хураган оон дөрткү таңманы адырыптарга, мен дөрткү дириг амытанның: «Чедип кел!» – дээн үнүн дыңнап кагдым. 8[+]Көрүптеримге, мурнумда бора аът турду. Ооң мунукчузун «Өлүм» дээр база ону өлүм оранының ара-албатызы эдерип чорду. Дайын-чаа, аш, аарыг-аржык азы черлик амытаннар дузазы-биле черниң дөрттүң бир кезииниң девискээринге өлүрер эргени оларга берген болду.

9[+]Хураган оон бешки таңманы адырыптарга, мен өргүл салыр бедигээш[†] баарында турар улусту көрүп кагдым[*], оларны Бурганның сөзүн медеглеп, шынчы херечилээни дээш өлүрүп каан турган. 10[+]Олар ыыткыр үн-биле алгыржып турдулар: «Ыдыктыг[†] болгаш шынныг Чагырыкчы, ам чеже чылзыр сен?! Бисти өлүргени дээш черниң улузундан өжээн негээр шииткелиң кажан болурул?!» 11[+]Оларның кижи бүрүзүнге ак хепти берди. Христоска[†] база ынчаар бараан болган чалчаларның – олар ышкаш өлүрткен акы-дуңмазының саны доктааткан хемчээл четкижеге чедир, ам-даа элээн манаарын оларга чугаалап кагды.

12[+][+]Хураган оон алдыгы таңманы адырыпты. Көрүптеримге, чер коргунчуг шимчей берди. Хүн караа качыгдал хеви дег карарып, ай хан[†] дег кыза берди. 13[+]Дээрниң сылдыстары, күштүг хат силгээн ыяштан чиг чимис дүшкен дег, черже кээп дүштүлер. 14[+]Дүрүг дег дүрүлгеш, дээр ажытталып чиде берди. Даг болгаш ортулук бүрүзү туружундан шимчей берди.[*] 15[+]Черниң хааннары база чагырыкчылар, шериг баштыңчылары, байлар, эргетеннер база арткан улус – кулдар-даа, хостуглар-даа куйларже болгаш дагларда хаялар аразынче чашты бердилер. 16[+]Олар даглар болгаш хаяларга: «Бисче кээп дүжүңер, дүжүлгеде саадаан Бургандан база Хураганның килеңинден[†] бисти чажырыңар! 17[+]Оларның килеңиниң өндүр улуг хүнү келген-дир, кым ону шыдажыр харыктыгыл?» – деп чаннып турдулар.

#### 7


144 000 кижи

1[+]Мен ооң соонда черниң дөрт булуңунда турар дээрниң дөрт төлээзин көрүп кагдым: олар чаңгыс-даа хат черже, далайже азы кандыг-даа ыяшче хадывазын дээш, черниң дөрт хадын тудуп турду. 2Оон дириг Бурганның таңмазын[†] тудуп алган, чөөн чүктен кел чыдар дээрниң бир төлээзин көрүп кагдым. Ол кургаг чер болгаш далайга хора чедирер эргени Бурганның берип кааны дээрниң демги дөрт төлээзин кый деп, ыыткыр алгырды: 3[+]«Бурганывыстың хамык чалчаларын демдектеп, хавактарынга таңма баспаан шаавыста, черге, далайга азы ыяштарга хора халдатпаңар». 4Бурганның таңмазын базып, демдектээн улустуң саны 144 000 болганын дыңнап кагдым[*]. Олар Израильдиң аймак бүрүзүнден үнген улу болган:

5Иуданың[†] аймаандан – 12 000,
Рувимниң аймаандан – 12 000,
Гадтың аймаандан – 12 000,
6Асирниң аймаандан – 12 000,
Неффалимниң[†] аймаандан – 12 000,
Манассияның аймаандан – 12 000,
7Симеоннуң аймаандан – 12 000,
Левийниң аймаандан – 12 000,
Иссахарның аймаандан – 12 000,
8Завулоннуң[†] аймаандан – 12 000,
Иосифтиң[†] аймаандан – 12 000,
Вениаминниң[†] аймаандан – 12 000 кижи болган.

9[+]Ооң соонда көрүптеримге, мурнумда кымның-даа санап күш четпези мөөң чон турду. Янзы-бүрү дылдарлыг сөөк-язы, аймак, чон улус ында бар чорду. Олар дүжүлгениң база Хураганның[†] баарында ак хептерлиг турдулар, а холдарында пальма ыяш будуктары тудуп алган болдулар. 10[+]Олар ыыткыр үн-биле: «Камгалал[†] дүжүлгеде саадаан Бурганывыстан болгаш Хурагандан кээр!» – деп алгыржып турдулар.

11[+]Дээрниң шупту төлээлери дүжүлге, ирейлер болгаш дөрт дириг амытанны долгандыр турдулар. Олар оон дүжүлгениң баарынче доңгая кээп дүшкеш, Бурганга мөгейип:

12[+]«Аминь![†]
Алгыш-йөрээл, алдар, мерген угаан, өөрүп четтириишкин,
мактал-хүндү, эрге-чагырга болгаш күчү-күш
кезээ-мөңгеде бистиң Бурганывыстыы болур!
Аминь!» – деп турдулар.

13Оон ирейлерниң бирээзи менден: «Ак хептер кеткен бо чүү улузул? Олар кайыын келгенил?» – деп айтырды.

14[+][+]Мен аңаа: «Дээрги, силер бодуңар билир-ле болгай силер» – деп харыыладым.

Ол ынчан меңээ мынча диди: «Бо дээрге коргунчуг хилинчекти көрүп эрткен улус-тур. Олар боттарының хевин Хураганның ханынга чуггаш, агартыр арыглап[†] алган. 15Ынчангаш олар ам Бурганның дүжүлгезиниң баарында турупкан, дүн-хүн дивейн, Ооң өргээзинде Аңаа бараан болуп турарлар-дыр. Дүжүлгеде саадаан Бурган[†] олар-биле кады чурттап, майгын-биле дег шуглаар-дыр. 16[+]Олар моон соңгаар кажан-даа аштап-суксавас. Хүн-даа, оя чиир изиг-даа оларны өрттендир чиртпес. 17[+][+]Чүге дээрге дүжүлгениң ортузунда олурар Хураган оларның кадарчызы апаар база тынгарар суг бажынче алгаш баар. Бурган улустуң караанда чаш бүрүзүн чодуп бээр».

#### 8


Чедиги таңма

1[+]Хураган[†] оон чедиги таңманы[†] адырыптарга, дээрге чартык шак иштинде ыржым апарды. 2[+]Мен ынчан Бурганның мурнунда турар дээрниң чеди төлээзин көрүп кагдым. Оларга чеди трубаны берген болду. 3[+][+]Айдызаар алдын сава туткан бир төлээ келгеш, өргүл салыр бедигээштиң[†] мурнунга туруп алды. Бурганның бүгү улузунуң мөргүлү-биле[†] катай дүжүлгениң мурнунда өргүл салыр бедигээшке кывыссын дээш, аңаа эңдерик хөй чаагай чыттыг чүүлдү берген болду. 4[+]Чаагай чыттыг чүүлдүң ыжы Бурганның улузунуң мөргүлдери-биле катай дээрниң төлээзиниң[†] холдарындан Бурганче көдүрлүп турду. 5[+][+]Дээрниң төлээзи оон айдызаар савазын алгаш, ону өргүл салыр бедигээштиң изиг көзү-биле долдургаш, черже шывадапты. Ол дораан черге дааш-шимээн көңгүреп, диңмирээшкин диңмиреп, чаңнык кызаңнап, чер шимчей берди.


Баштайгы дөрт труба

6Чеди труба туткан дээрниң чеди төлээзи оларын этсиринге белеткенип алды. 7[+][+]Бирги төлээ трубазын этсиптерге, хан[†]-биле холушкак долу болгаш от дүшкеш, черниң үштүң бир кезии, ыяштарның үштүң бир кезии база хамык оът-сиген өрттенип калды.

8[+][+]Ийиги төлээ трубазын этсиптерге, чалбырааштыг улуг дагга дөмей бир чүве далайже дүже берди. Далайның үштүң бир кезии хан кылдыр хуула берди. 9[+]Далайда амылыг амытаннарның үштүң бир кезии кырылган, корабльдарның үштүң бир кезии узуткаттынган болду.

10[+]Үшкү төлээ трубазын этсиптерге, чырыткы дег чалбыышталган улуг сылдыс дээрден хемнерниң, суг баштарының үштүң бир кезиинче кээп дүштү. 11[+]Сылдыстың адын Ажыг чашпан дээр. Сугларның үштүң бир кезии кужурзуг амданныг апарган. Ол ажыг сугну ишкен эңдерик хөй улус өлгүлээн.

12[+]Дөрткү төлээ трубазын этсиптерге, хүннүң үштүң бир кезии, айның үштүң бир кезии, сылдыстарның үштүң бир кезии узуткаттынган, ынчангаш оларның чырыыр үези үштүң биринге кызырлып калган. Хүннүң үштүң бир дуртунда хүн караа, а дүннүң үштүң бир дуртунда ай биле сылдыстар чырывастаан.

13Мен оон көрнүп келгеш, шаары дээрде кылыйткан бир эзир[*] көрүп кагдым. Ол ыыткыр эдип чорду: «Черде чурттаан улуска халаптыг кара халап келди, халагым-на халак! Этсиринге белен дээрниң өске үш төлээзиниң трубалары удавас эде бээр-дир!»

#### 9


Бешки труба

1[+][+]Дээрниң бешки төлээзи трубазын этсиптерге, мен дээрден черже кээп дүшкен бир сылдыс көрүп кагдым. Ол сылдыска тамыже[†] эртер өдүгнүң дүлгүүрүн берген болду.[*] 2Сылдыс тамыны ажыдыптарга, өдүгден ыш, улуг суугудан үнген дег, бүлгүрлүп эгеледи. Ол ыштан хүн караа болгаш дээр кара хөө апарды. 3[+]Ыш аразындан эңдерик шартылаа чер кырынче үнүп келди, а оларга скорпионнарныы дег күштү берген болду. 4[+]Оът-сигенге, ыяштарга база өске-даа үнүшке хора халдатпазын оларга чугаалап каан. Ынчалза-даа хаваанда Бурганның таңмазы[†] бастынмаан улусту шартылаа шап болур турган. 5Шартылаага ол улусту өлүрбес, а беш ай дургузунда аарышкы-биле хинчектээр эргени берген. Ол аарышкы скорпионнар шакканының аарышкызы кара олчаан. 6[+]Ол хүннерниң дургузунда улус өлүмнү дилей бээр, ынчалза-даа тыппас, өлүм оларның холунче кирбес.

7[+][+]А мөөң шартылаа дайын-чаага белеткеп каан дайынчы аъттар ышкаш көзүлдү. Оларның баштарында алдын дээрбектер дег чүүлдер бар, а арын-шырайы кижи арын-шырайынга дөмейлежир. 8[+]Оларның бажының дүгү херээжен улустуң чажы дег, а диштери арзылаң азыглары дег. 9[+]Шартылааларның хөректеринде демир дег куяк хеп бар, а оларның чалгыннарының даажы дайын-чааже дывыржаан аъттар сөөрткен эңдерик хөй дайынчы тергелерниң[†] даажы дег дыңналды. 10Олар скорпионнарныы ышкаш шагар кудуруктарлыг боорда, улуска беш ай иштинде хора чедирер күш ол кудуруктарда бар болду. 11Тамының ээзи оларның хааны боор, ооң адын еврейлеп Аввадон, а гректеп Аполлион дээр[*].

12[+]Баштайгы халап эрте берзе-даа, ам-даа ийизи кээр ужурлуг турган.


Алдыгы труба

13[+]Дээрниң алдыгы төлээзи трубазын этсиптерге, Бурганның мурнунда турар өргүл салыр алдын бедигээштиң дөрт мыйызындан үнген үннү дыңнап кагдым. 14[+]Ол үн труба туткан дээрниң алдыгы төлээзинге мынча диди: «Өндүр улуг Евфрат хемниң чанында[*] бектеп каан дээрниң дөрт төлээзин хоста». 15[+]Кижи төрелгетенниң үштүң бир кезиин чок кылыры-биле, ол шак, хүн, ай болгаш чыл ужун белен тудуп келген дээрниң дөрт төлээзин хостапты. 16Аъттыг шеригниң саны түмен катап ийи түмен чеде бээр деп дыңнадым.

17Аъттарны база оларның мунукчуларын Бургандан ажыдыышкынымга[†] көрүп турдум. Олар от ышкаш кызыл, сапфир ышкаш караңгы көк болгаш күгүр[†] дег сарыг куяк шывыгларлыг чорду. Аъттарның баштары арзылаң баштары дег, а оларның аксындан от, ыш болгаш күгүр бүлгүрлүп үнүп турду. 18Аъттарның аксындан бүлгүрлүп үнген үш халап: от, ыш болгаш күгүр кижи төрелгетенниң үштүң бир кезиин кырып кагды. 19Аъттарның күжү аксында база кудуруунда чоруур болду. Ол кудуруктар улусту шап, хора халдадыр баштарлыг чыланнар дег чорду.

20[+][+]Кижи төрелгетенниң ол халаптарга кырдырбайн арткан кезээ бодунуң үүлгеткен херээ дээш бачыдын билинмээн. Олар буктарга-даа,[†] көрүп, дыңнап, кылаштап шыдавас алдын, мөңгүн, хүлер, даш болгаш ыяш дүрзү-бурганнарга-даа[†] мөгеерин соксатпааннар. 21[+]Арткан ол улус боттарының өлүрүкчү, караң көрнүр, самыыраар болгаш ооржу чоруу дээш бачыдын миннип, Бурганче ээлбээн.

#### 10


Бичии дүрүг туткан дээрниң төлээзи

1[+][+]Мен ооң соонда Бурганның дээрден бадып олурар бир күчүлүг төлээзин көрүп кагдым. Ол булутка бүргеткен болду, а ооң бажының кырында челээш чайнап турду. Дээрниң төлээзиниң[†] арны хүн дег, а буттары оттуг чагылар дег болду. 2[+]Ооң холунда ажыдып каан бичежек дүрүг бар чорду. Ол оң буду-биле далайга, а солагай буду-биле кургаг черге туруп алды. 3[+]Ынчангаш арзылаң алгызы дег ыыткыр үн-биле алгыра кааптарга, аңаа харыылап, чеди диңмирээшкин диңмирээр болду. 4[+]Чеди диңмирээшкин диңмирей кааптарга, мен бижииринге белеткени бердим, ынчалза-даа дээрден мынча дээн үн дыңналды: «Чеди диңмирээшкинниң чугаалаан чүвезин таңмалап, шыгжап ал, ону биживе».

5Оон кургаг чер болгаш далайда хары угда турар кылдыр көргеним дээрниң төлээзи оң холун дээрже көдүрүпкеш, 6дээрни, черни база далайны оларда бар бүгү чүве-биле катай-хаара чаяаган мөңге дириг Бурганның ады-биле даңгыраглады. Ол мынча диди: «Моон соңгаар хуусаа чылзыр деп чүве турбас. 7[+]Дээрниң чедиги төлээзи трубазын этсиптерге, Бурган[†] Бодунуң чалчалары – медээчилеринге[†] дыңнадып кааны дег, чажыт бодалын төндүр боттандырар!»

8Ооң соонда мооң мурнунда дээрден дыңнааным үн база катап меңээ мынча диди: «Баргаш, далай болгаш кургаг черде хары угда турар дээрниң төлээзиниң холундан ажыда салган дүрүгнү ап ал».

9[+][+]Мен дээрниң төлээзинге чеде бергеш, бичежек дүрүгнү бээрин диледим. Ол меңээ: «Дүрүгнү алгаш, чивит. Ону ажырыптарыңга, ол иштиңге ажыг боор, ынчалза-даа аксыңга ары чигири дег амданныг боор» – диди. 10Мен дээрниң төлээзиниң холундан бичежек дүрүгнү алгаш, чиптим. Аксымга ооң амданы, шынап-ла, ары чигири дег болду. Ынчалза-даа ону ажырыптарым билек, ол иштимге ажыш диди.[*] 11Оон ол меңээ мынча диди: «Янзы-бүрү дылдарлыг хөй чоннар, аймак-сөөктер, база хааннар дугайында Бурганның медээзин ам база катап суртаалдаар ужурлуг сен».

#### 11


Ийи херечи

1[+]Оон меңээ даянгыышка дөмей хемчээр мерге бергеш, мынча деп чугаалады: «Барып, Бурганның өргээзин база өргүл салыр бедигээшти[†] хемчээ, ында тейлеп турар улусту сана. 2[+][+][+]Ынчалза-даа даштыкы шөлдү хемчээве, чүге дээрге ону өске чоннар улузунга[†] берипкен-дир. Олар ыдыктыг[†] хоорайны дөртен ийи ай дургузунда чаза базып кээр.[*] 3Оон Мен Бодумнуң ийи херечимге күштү бээримге, олар качыгдал хевин кеткеш, 1260 хүн дургузунда Бурганның медээзин суртаалдап кээрлер».

4[+]Ол херечилер дээрге ийи олива ыяжы[†] болгаш чер-делегейниң Дээрги-Чаяакчызының мурнунда турар ийи чырыткы ол-дур. 5[+]Оларга хора халдадыр дээн кандыг-бир кижи турар болза, херечилерниң аксындан от аттыккаш, дайзыннарын өрттендир чиптер. Ынчангаш кым оларга хора халдадыксааныл, ынчалдыр өлүртүп каар. 6[+][+]Олар Бурганның медээзин суртаалдап чоруур үеде, чаъс чагбазын дээш, дээрни хаар эргени оларга берген. Херечилерде ол ышкаш сугларны хан[†] кылдыр хуулдуруптар база черни кандыг-даа айыыл-халап-биле, кажан күзей-дир, кезедир эрге бар.

7[+][+]Ийи херечи боттарының медээзин төндүр суртаалдаптары билек, тамыдан[†] бир араатан оларже халдаар. Араатан оларны тиилээш, базып каар. 8[+]Херечилерниң өлүг мага-боттары оларның Дээргизиниң хере шаптыртканы улуг хоорайның кудумчуларынга чыдар. Ол хоорайның ойзу демдектээн ады – Содом азы Египет.[†] 9[+]Янзы-бүрү дылдарлыг чоннарның, аймактарның, сөөк-языларның улузу оларның өлүг мага-боттарынче үш чартык хүн кайгап кээр болгаш оларны хөөржүдерин чөпшээревес. 10Оларның өлүрткени дээш черниң чурттакчылары өөрүп-хөглеп, дойлаар, аразында белек солчур, чүге дээрге ол ийи медээчи[†] кижи төрелгетенге хөй хилинчекти эккелген.

11[+]Ынчалза-даа үш чартык хүн эрткенде, Бурганның чорутканы амы-тын медээчилерже сиңниге берген, оон олар бут кырынга туруп келген. Оларны көрген хамык улус аажок корткан. 12[+][+]Ийи медээчи оон дээрден дыңзыг үннүң оларга: «Бээр үнүп келиңер!» – дээнин дыңнап каан. Олар дайзыннары көрүп турда, оларның мурнунга булут кырынга дээрже көдүрлүп үне бергеннер.

13[+]Таптыг-ла ол өйде чер аажок күштүг шимчээш, хоорайның оннуң бир кезии буступ калган. 7000 кижи өлген, арткан улус коргуп-сүртеп, дээрде саадаан Бурганны алдаржыдып турган.

14[+]Ийиги халап ынчалдыр эрткен, ынчалза-даа үшкү халап кел чыткан.


Чедиги труба

15[+][+]Дээрниң чедиги төлээзи трубазын этсиптерге, дээрден: «Бо делегейни чагырар эрге ам Дээргивистиң, Ооң шилээн Христозунуң эргезинде апарган, Ол ам кезээ-мөңгеде хааннаар-дыр!» – дээн ыыткыр үннер дыңналды.

16[+]Бурганның мурнунга боттарының дүжүлгелеринде олурган чээрби дөрт ирей доңгая кээп дүшкеш, Бурганга мөгейдилер. 17[+]Олар мынча деп турду:

«Ам бар, черле турган Бүрүн Күчүлүг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы,
Сээң өндүр улуг Чагыргаңны Бодуңнуң холуңче ап,
чагырып эгелээниң дээш, Сеңээ өөрүп четтирдивис.
18[+][+]Бүгү аймак-чоннар килеңнеп[†] турду,
а ам Сээң килеңиңниң шагы келген-дир.
Өлүглерни шиидер үе,
Сээң чалчаларыңны, медээчилериңни
база Сеңээ шынчы улусту,
Сээң адыңны хүндүлеп көөр улуг-биче бүгү улусту
шаңнаар үе келген-дир.
Черни узуткап турарларны
чок кылыр үе келген-дир!»

19[+][+]Ынчан дээрде Бурганның өргээзи[†] ажыттынып, көстү берди. Чагыг-керээниң[†] аптаразы[†] ында турарын көрдүм. Ооң соонда кызаңнааштар кызаңнап, диңмирээшкин диңмиреп, чер шимчей берди база улуг долу дүжүптү.

#### 12


Херээжен кижи биле кызыл улу

1[+]Оон дээрге өндүр улуг кайгамчык демдек – хүн кеткен херээжен кижи көстүп келди. Ооң буттарының адаанда ай бар, а бажында он ийи сылдыс-биле каастаан дээрбек кедип алган чорду. 2Ол херээжен кижи сааттыг болду. Ооң божуур ай-хүнү үнген, эъди аарыырга, алгырып турду. 3[+]Дээрге ооң соонда өске кайгамчык демдек – чеди баштыг, он мыйыстыг аажок улуг кызыл улу көстүп келди.[*] Ооң баштарында чеди дээрбек кедирген болду. 4[+]Ооң кудуруу дээрден сылдыстарның үштүң бир кезиин дүжүр ширбээш, черже шывадапты. Херээжен кижи божуптары билек, ооң Чаш төлүн сыырыптар дээш, улу ооң баарынга турду. 5[+]Херээжен кижи бүгү чоннарны демир мерге-биле башкарар Оол божуп алды. Ынчалза-даа Бурган[†] ооң Оглун алгаш, Бодунуң чанында дүжүлгезинче аппарды. 6[+]А херээжен кижи ээн ховуже, Бурганның аңаа белеткеп кааны черже дезипти, орта ол дээш 1260 хүн дургузунда сагыш салып кээр ужурлуг турган. [*]

7[+]Дээрге ооң соонда дайын эгеледи: Михаил база дээрниң аңаа чагырткан төлээлери улуга удур, а улу бодунуң төлээлери-биле оларга удур демисежип үндү. 8Ынчалза-даа улу күш четпейн барып, бодунуң төлээлери-биле кады дээрге турар черин чидирипти. 9[+][+][+]Бүгү делегейни дуурайлаан, буруудадыкчы эрлик деп адаткан ол аажок улуг улу, шаандагы чылан бодунуң төлээлери-биле кады черже дүжүр октаттырыпты.

10[+]Мен ынчан дээрден ыыткыр үннү дыңнап кагдым: «Ам камгалал[†] келди. Ам бистиң Бурганывыс Бодунуң хаан күжүн көргүстү! Ам Ооң шилээн Христозу Бодунуң эргезин көргүстү! Бурганывыстың мурнунга туруп алгаш, ха-дуңмавысты[†] хүндүс-даа, дүне-даа буруудадып келген буруудадыкчы дээрден дүжүр октаткан-дыр. 11[+][+]Бистиң ха-дуңмавыс ону Хураганның[†] ханының ачызында алыс шынны херечилээни-биле тиилээн-дир. Олар өлүрүнден-даа чалданмаан, амы-тынын харамнанмаан-дыр. 12[+]Ынчангаш өөрүп-байырлаңар, дээрлер база дээрлерниң чурттакчылары! А чер биле далай, ат болур силер, чүге дээрге эрлик силерже бадып келген-дир! Ол хөлчок килеңнээн,[†] чүге дээрге ооң үези көңгүс эвээш артканын билир-дир».

13Черже дүжүр октадыпканын билип кааш, улу Оолду божаан херээжен кижини истеп сүрүп эгелээн. 14[+][+]Ынчалза-даа херээжен кижиге ээн ховуга турар чер белеткеп каан, ынаар ужупсун дээш, аңаа улуг эзирниң ийи чалгынын берген болду. Орта ону үш чартык чыл дургузунда ажаап-карактап, улудан дестирип кээр турган. 15Улу ооң соонда, херээжен кижини чууй шаап аппарзын дээш, аксындан сугну хемгилештир үндүр бүлгүрүптү. 16Ынчалза-даа чер херээженге дузалашты: ол бодунуң аксын ажыткаш, улунуң аксындан аккан сугну ажырыпты. 17[+]Улу херээженге медээжок килеңнээш, ооң артып калган ажы-төлү-биле – Бурганның айтыышкыннарын сагаан, Иисусту шынныы-биле херечилээн улус-биле чаалажыр дээш чорупту.

#### 13


Ийи араатан

1[+]Улу далай эриинге туруп алды[*].

Мен ынчан далайдан үнүп орар араатанны көрүп кагдым. Ол он мыйыстыг болгаш чеди баштыг, а мыйыстарында он дээрбектиг болду. Ооң баштарында Бурганны дорамчылаан аттар бижээн. 2[+][+]Мээң көрүп кааным араатан ирбишке дөмей, ооң аспактары адыгныы дег, а аксы арзылаңныы дег чорду. Улу ол араатанга бодунуң күчүзүн, бодунуң дүжүлгезин база бодунуң аажок улуг эргезин дүжүп берипти[*]. 3Араатанның бир бажында өлүмнүг балыг-даа бар ышкаш көзүлдү, ынчалза-даа ол балыы экирий берген чорду. Бүгү делегейниң улузу кайгап-харап, араатанны эдерип турду. 4Араатанга бодунуң эргезин дүжүп бергени дээш, кижи бүрүзү улуга мөгейди. Улус араатанга база мөгейип: «Бо араатан-биле кым эннежирил, ооң-биле кым месилдежип шыдаарыл?» – дижип турду.

5[+][+]Бурганны дорамчылаан, турамык сөстер эдерин аңаа чөпшээрээн болду. Ол дөртен ийи ай дургузунда чагырар эргени алган. 6Араатан аксын ашкаш, Бурганны, Ооң адын, Ооң чурттаан черин база дээрниң чурттакчыларын одап, каргап эгеледи. 7[+]Бурганның улузу-биле чаалажыр болгаш оларны тиилээр эргени база аңаа берген. Ол ышкаш янзы-бүрү дылдарлыг аймак, чон база шупту сөөк-языны чагырар эргени аңаа берген. 8[+]Чер кырында чурттаан хамык улус – өртемчейни чаяарының бетинде-ле өргүлге салган Хураганда[†] бар Мөңге амыдыралдың[†] номунче аттарын киир бижээннеринден өскелери – араатанга мөгейдилер.

9[+]Дыңнаар кулаа бар хамык улус дыңназын! 10[+][+]Тудуп алгаш баар ужурлуг кижини тудуп алгаш баар. Хылыштан калыр ужурлуг кижини хылыш шанчып каар[*]. Ынчан Бурганның улузундан шыдамык чорук болгаш бүзүрел[†] негеттинер.

11Мен оон черден үнүп орар база бир араатанны көрүп кагдым. Ол хураганныы дег ийи мыйыстыг, ынчалза-даа улу ышкаш чугаалаар болду. 12Ол бирги араатанның адындан ооңуу ышкаш бүрүн эргени эдилеп, бүгү бо делегейни база ында чурттаан хамык улусту өлүмнүг балыы экирий берген бирги араатанга мөгееринче албадап турду. 13[+][+]Ийиги араатан өндүр улуг кайгамчык чүүлдерни кылды: улус көрүп турда, отту безин дээрден бадырып турду. 14[+]Ийиги араатанга биргизиниң адындан кайгамчык чүүлдер кылыр арганы берген турган. Ынчангаш ол оозу-биле чер кырында чурттаан хамык улусту дуурайлап каапкан. Черниң чурттакчыларынга хылыш-биле өлүмнүг балыглатса-даа, өлбейн барган бирги араатанның дүрзүзүн шуткуурун ийиги араатан дужаады. 15[+]Ийиги араатанга биргизиниң дүрзүзүн тынгарар арганы бээрге, ол дүрзү чугаалаар база аңаа мөгейбээн хамык улусту өлүрүп шиидерин дужаар харыктыг апарды. 16Ийиги араатан бүгү улусту: улуг, бичии, бай, ядыы, хостуг, кул деп ылгал чокка, оң холунга азы хаваанга таңма[†] бастыртып, демдектедиринче албадай берди.[*] 17Ындыг демдек чок кижи чүнү-даа садып аар азы садар эрге чок турган. А ол демдек дээрге араатанның ады азы ол атты көргүскен сан болур. 18Борта мерген угаан херек. Угаанныг кым-даа болза араатанның санын санап үндүрүп шыдаар, чүге дээрге ол сан кижи амытанның адынга дүгжүр[*] алды чүс алдан алды деп сан болур.

#### 14


Хураган биле 144 000 кижи

1[+][+]Мен оон көөрүмге, Сион[†] дагда Хураган[†] турду. Хураганның болгаш Ооң Адазының адын хавактарында бижип демдектээн 144 000 кижи Хураган-биле кады турар болду. 2[+][+]Шапкын агым сугнуң коолааны, диңмирээшкинниң диңмирээни азы хөгжүмчүлерниң чадаганнарга ойнаан аялгазы дег, дээрден дыңналган үннү дыңнап кагдым. 3[+]Дүжүлгениң баарынга, дөрт дириг амытан болгаш ирейлерниң мурнунга улус чаа ырыны ырлажы берди. Ол ырыны чүгле черниң улузундан адыргаш, хостап каан 144 000 кижи өөренип ап шыдаар турган. 4[+][+]Олар дээрге херээжен кижиге дээп көрбээн, боттарын арыг[†] хевээр кадагалап арттырып алган улус-тур.[*] Олар дээрге, Хураган кайнаар-даа баар болза, Ону эдерер улус-тур. Оларны бүгү кижи төрелгетенниң иштинден адыргаш, хостап каан; Бурганга база Хураганга өргүп салган баштайгы дүжүт дег улус ол-дур. 5[+]Оларның аксы меге сөстү кажан-даа этпээн, оларда кемниг, бужар чүү-даа чок.


Дээрниң үш төлээзи

6Мен оон Бурганның шаары дээрде ужуп чоруур база бир төлээзин көрүп кагдым. Ол төлээ чер кырында чурттаан бүгү улуска: янзы-бүрү дылдарлыг сөөк-язы, аймак-чон бүгүдезинге медеглээр дээни мөңге Буянныг Медээлиг[†] болду. 7Ол ыыткыр мынча диди: «Бургандан коргуп, Ону алдаржыдып мактаңар, чүге дээрге Ооң шииткелиниң үе-шагы келген-дир. Дээрниң, черниң, далайның болгаш суг баштарының Чаяакчызынга мөгейиңер!»

8[+]Дээрниң ол төлээзиниң соондан ийигизи эдерип: «Ол буурады! Өндүр улуг Вавилон[†] буурады![*] Хамык чоннарны ооң арагазын – ооң самыыралының ажыг арагазын ижеринче албадапкан турган хоорай буурады!» – деп бар чытты.

9[+]Дээрниң баштайгы ийи төлээзиниң соондан үшкүзү эдерип, ыыткыр мынча деп чорду: «Араатанга азы ооң дүрзүзүнге мөгейип, хаваанга азы холунга ооң таңмазын[†] бастыртып алган кижи 10[+][+]Бурганның килеңиниң[†] дашказынче куткан Ооң хорадаан сагыжының чалаң арагазын ижер. Ындыг кижини дээрниң ыдыктыг[†] төлээлериниң база Хураганның мурнунга отка кыпкан күгүрге[†] хилинчектээр. 11[+]Оларны хинчектээн оттуң ыжы кезээ-мөңгеде өрү көдүрлүр, ынчангаш араатанга азы ооң дүрзүзүнге мөгейип, ооң ады-биле демдектеткен улуска хүндүс-даа, дүне-даа амыр-дыш турбас».

12[+]Ийе, Бурганның улузундан – Ооң айтыышкыннарын сагып, Иисуска бүзүрээр бүгү улустан шыдамык чорук негеттинер.

13[+]Мен ынчан дээрден мынча дээн үннү дыңнап кагдым: «Мону бижип каг: амдан эгелээш, Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп тура, өлген улус – амыр-чыргалдыг. Сүлде[†] мынча деп турар: „Олар ам боттарының аар-берге ажыл-херектеринден дыштанып ап болур, а ажыл-херектери оларны эдерер-дир“».


Черниң ханныг дүжүдү

14[+]Мен оон көөрүмге, мурнумда ак булут тур. Ында кижи амытан оглу[†] ышкаш Кижи саадап олурду, Ооң бажында алдын дээрбек, а холунда чидиг хол кадыыры бар болду. 15[+]Ооң соонда Бурганның өргээзинден дээрниң өске төлээзи үнүп келгеш, булутта саадаан Кижиже: «Хол кадыырын туткаш, кес-ле, чүге дээрге черде дүжүт быжып, ажаалда үези келген-дир» – деп алгырды. 16[+]Оон булутта саадаан Кижи хол кадыырын черже карбаш кылгаш, черниң дүжүдүн ажаап каапты.

17Оон Бурганның дээрде өргээзинден өске-бир төлээзи үнүп келди. Ол база холунда чидиг хол кадыырлыг болду. 18Ооң соонда өргүл салыр бедигээштен[†] отту чагырар эргелиг база бир төлээ үнүп келди. Ол чидиг хол кадыырлыг төлээге: «Хол кадыырың туткаш, черниң виноград[†] шөлүнде салбактарны кес-ле, чүге дээрге виноград быжа берген-дир» – деп ыыткыр алгырды.[*] 19-20[+]Дээрниң төлээзи[†] хол кадыырын черже карбаш кылгаш, виноградты ажаагаш, ону хоорай даштында чулук сы базар оңгарже октапты. Виноградты, Бурганның өндүр улуг килеңин көргүзүп, сы базып кааптарга, оортан хемгилештир агып баткан хан[†] аът бажы-биле деңнештир тереңнеп, 1600 стадий[*] черже ага берди.

#### 15


Сөөлгү чеди халап

1[+]Мен ооң соонда дээрге база бир өндүр улуг болгаш кайгамчык демдекти көрүп кагдым: чеди халап эдилээн дээрниң чеди төлээзи аңаа көзүлдү. Ол чеди халап халаптарның сөөлгүлери болду, чүге дээрге Бурганның килеңи[†] ооң-биле төнер чүве-дир.

2[+][+]Мен оон от-биле холушкан шилдең далайга дөмей бир чүве көрдүм, а ол ышкаш тиилекчилерни – араатанны, ооң дүрзүзүн база ооң сан-адын тиилээн улусту көрдүм. Олар Бурганның берген чадаганнарын тудуп алгаш, шилдең далай чанынга туруп алгаш, 3[+][+]Бурганның чалчазы Моисейниң[†] ырын база Хураганның[†] ырын ырлажып турдулар:

«Бүрүн Күчүлүг Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы,
Сээң ажыл-херээң өндүр улуг, кайгамчык-тыр!
Сээң оруктарың чөптүг болгаш алыс шынныг-дыр, бүгү чоннарның Хааны![*]
4[+][+]Сенден кортпас кижи бар бе, о, Дээрги-Чаяакчы[†]?
Сээң адыңны алдаржытпас кижи тыптыр бе? Чүгле Сен ыдыктыг[†] сен!
Хамык чоннар Сеңээ кээп мөгеерлер,
чүге дээрге Сээң чөптүг ажыл-херээңни шупту улус көрүп турар».

5[+]Мен ооң соонда дээрде Бурганның өргээзиниң – Ужуражылга майгынының[†] – ажыттына бергенин көрүп кагдым. 6[+]Оон Бурганның өргээзинден сөөлгү чеди халапты эдилээн дээрниң чеди төлээзи үнүп келди. Олар чайынналчак ак арыг[†] лён[†] хеп кедип алган, хөректеринде алдын кожаалар куржанган болду. 7[+]Дөрт дириг амытанның бирээзи ынчан мөңге дириг Бурганның килеңи долган чеди алдын саваны дээрниң ол төлээлеринге үлеп берди. 8[+]Бурганның өндүр чырыының болгаш күчү-күжүнүң ыжы Ооң өргээзин бүргей апкан, дээрниң чеди төлээзиниң эккелгени чеди халап төнмээн шаанда, Бурганның өргээзинче кым-даа кирип шыдаваан.

#### 16


Бурганның килеңиниң чеди савазы

1[+][+]Мен оон Бурганның өргээзинден үнген ыыткыр үннү дыңнап кагдым. Үн дээрниң чеди төлээзинге: «Баргаш, Бурганның килеңи[†] долган чеди саваны черже тө чажыптыңар!» – диди.

2[+][+]Бирги төлээ чоруткаш, савазының иштинде бар чүвени черже тө чажыпты. Араатанның таңмазы-биле[†] демдектеткен, ооң дүрзүзүнге мөгейген улус коргунчуг болгаш аарышкылыг оюлган балыгларлыг апарды.

3[+]Ийиги төлээ савазының иштинде бар чүвени далайже тө чажыпты. Суг өлүг кижи ханы дег хан[†] бооп хуула бээрге, далайда амылыг амытан артпады.

4[+]Үшкү төлээ савазының иштинде бар чүвени хемнер болгаш суг баштарынче тө чажыптарга, олар хан бооп хуула бердилер. 5[+][+]Дыңнаарымга, суг дээш харыылаар дээрниң төлээзи[†] мынча деп чугаалады: «Ам бар, черле турган Ыдыктыг[†] Бурган[†], Сээң үндүрген шииткелиң чөптүг-дүр. 6[+][+]Чүге дээрге кижилер Сээң улузуңнуң база медээчилериңниң[†] ханын төккен-дир. Ынчангаш Сен оларга ханны ижиртиптиң. Олар чогуур кеземчени алды». 7[+]Мен оон өргүл салыр бедигээштен:[†] «Бүрүн Күчүлүг Дээрги-Бурган-Чаяакчы, Сээң шииткелдериң чөптүг болгаш алыс шынныг-дыр!» – дээн үннү дыңнап кагдым.

8Дөрткү төлээ савазының иштинде бар чүвени хүнче тө чажыпты. Улусту от-биле оя чиртир эргени хүнге берген болду. 9[+]Оларны шыдажыр аргажок от өрттендир чип турду, а олар халаптарны чагырар эргелиг Бурганның адын одап, каргап турдулар. Олар боттарының бачыттарын миннип, Бурганче ээлбедилер, Ооң адын алдаржытпайн бардылар.

10[+][+]Бешки төлээ савазының иштинде бар чүвени араатанның дүжүлгезинче тө чажыптарга, ооң чагыргазы дүмбейже дүлнү берди, а улус аарышкыдан дылдарын ызырып турду. 11Олар аарышкызы болгаш балыг-бышкыны дээш дээрде Бурганны одап, каргап турдулар, боттарының бачыттыг оруктарын кагбадылар.

12[+][+]Алдыгы төлээ савазының иштинде бар чүвени улуг Евфрат хемче тө чажыпты. Чөөн чүктен кээр хааннарга орук ажыдып, хемниң суу кадып калды. 13[+]Мен ынчан бөзүр-пагаларга дөмей үш бук көрүп кагдым. Олар улунуң, араатанның болгаш меге медээчиниң аксындан үнүп келдилер. 14[+]Ол буктар[†] кайгамчык чүүлдерни кылыптар болдулар. Олар чер-делегейниң хамык хааннарын эргий кезип, чаалажыры-биле чыып алыр дээш чоруптулар. Ол дээрге Бүрүн Күчүлүг Бурганның өндүр улуг шииткел хүнүнде[†] боор дайын-чаага белеткел-дир.

15[+][+]«Дыңнаңар, Мен, оор дег, хенертен кээр мен. Улус мурнунга бужартап, шалдаң үне халып келбес дээш, хевин белеткеп алган, одуг чыдар кижи амыр-чыргалдыг».

16Буктар хамык хааннарны еврей дылда Армагеддон[*] дээр черже чыып эккелдилер.

17Оон дээрниң чедиги төлээзи савазының иштинде бар чүвени агаарже тө чажыпты. Бурганның өргээзинде[*] дүжүлгеден ыыткыр үн дыңналып: «Боттанган-дыр!» – диди. 18[+][+]Ынчан чаңныктар кызаңнап, дааш дагжап, диңмирээшкин диңмирээш, коргунчуг чер шимчээшкини болду. Кижини чаяаган үеден бээр чер ындыг күштүг шимчеп көрбээн! Халаптыг-ла чер шимчээшкини! 19[+]Өндүр улуг хоорай үш кезекке чарлы берген база бүгү чурттарның хоорайлары буступ дүшкен. Бурган улуг Вавилон[†] хоорайны бодап келгеш, Бодунуң савазындан килеңиниң арагазын аңаа ижиртипти. 20[+]Хамык ортулуктар чиде берди, даглар артпады. 21[+]Дээрден улусче бирээзи-ле бир талант[†] деңзилиг долу[*] дүжерге, улус долу халавы дээш Бурганны каргап турду, чүге дээрге ол халап шуут коргунчуг болган.

#### 17


Араатан мунуп алган бужар-бак херээжен

1[+][+]Ооң соонда чеди сава туткан дээрниң чеди төлээзиниң бирээзи меңээ чедип келгеш, мынча диди: «Бараалы, мен сеңээ улуг хемнер чанында олурган сурагжаан самыыраан херээженниң канчаар кеземче алырын көргүзүп берейн.[*] 2[+][+]Черниң хааннары ооң-биле самыырап турган, а бо делегейниң улузу ооң самыыралының арагазын эзиртир ижип турган».

3[+][+]Мени оон Сүлде[†] башкаргаш, ээн ховуже аппарды. Мен аңаа кызыл араатан мунуп алган херээженни көрүп кагдым. Ол араатан Бурганны дорамчылаан аттар-биле үпчү бодун шыптынган, чеди баштыг болгаш он мыйыстыг болду. 4Херээжен кып-кызыл болгаш хүрең-кызыл хааннар кедер хептиг, алдын, үнелиг эртине даш база ак шуру каасталгаларлыг болду. Ол холунда самыыраар чоруунуң бужар-багы болгаш хир-чуду-биле долган алдын савалыг чорду. 5Херээженниң хаваанда[*]: «Өндүр улуг Вавилон,[†] бо делегейниң хамык самыырааннарының база бужар-багының иези» – деп чажыт уткалыг атты бижээн. 6[+]Ол херээжен Бурганның улузунуң база Иисусту херечилеп, Аңаа шынчызы дээш өлүрткен улустуң ханын ишкеш, эзирээн болду. Мен ону көргеш, аажок кайгадым.

7«Чүге кайгаарың ол? – деп, дээрниң төлээзи[†] менден айтырды. – Мен сеңээ бо херээженниң база ооң мунганы чеди баштыг, он мыйыстыг араатанның чажыдын чугаалап берейн. 8[+]Сээң көргениң араатан кажан-бир шагда дириг турган, а ам өлүг. Ынчалза-даа ол тамыдан[†] ам бир катап туруп кээр, оон ылап шын өлүмүнче чоруптар. Аттарын бо делегейни чаяар бетинде-ле Мөңге амыдыралдың[†] номунче киир биживээн черниң чурттакчылары араатанче көргеш, кайгап каарлар: ол кажан-бир шагда дириг турган, ам өлүг, ындыг-даа болза, катап чедип кээр.[*] 9Ол бүгүнү билип аар дизе, мерген угаан херек. Чеди баш дээрге херээженниң орары чеди тей-дир,[*] ол ышкаш чеди хаан-дыр. 10Оларның бежи дүжүп калган, бирээзи ам-даа чагырбышаан, өскези ам-даа келбээн, а чедип келгеш, маңаа көңгүс үр эвес үеде турар. 11Кажан-бир шагда дириг турган, а ам өлүг араатан – сески хаан-дыр. Ол баштайгы чеди хаанга хамааржыр база бодунуң өлүмүнче бар чыдар.

12[+]Сээң көрүп турарың он мыйыс дээрге ам-даа чагырып эгелевээн он хаан-дыр. Ынчалза-даа оларга араатан-биле кады бир-бир шак чагырар эргени бээр. 13Олар шупту чаңгыс сорулгалыг, а боттарының күжү биле эргезин араатанга бериптерлер. 14[+][+]Олар Хураган-биле[†] чаалажыр, ынчалза-даа Хураган Ооң шилээш, кый деп алганы, Аңаа шынчы улус-биле кады оларны базып каар. Чүге дээрге Ол дээргилерниң Дээргизи болгаш хааннарның Хааны-дыр».

15Дээрниң төлээзи оон меңээ мынча диди: «Самыыраан херээженниң олурар черинде хемнер көрген болгай сен. Ол дээрге янзы-бүрү дылдарлыг аймактар, чоннар, сөөк-язылар-дыр. 16[+]Сээң көргениң он мыйыс болгаш араатан боду самыыраан херээженни көрбестей бээр. Олар ону хоозураткаш, шалдаң-чанагаш кааптарлар, ооң мага-бодун сыырып, от-биле чиртирлер. 17Бурган[†] демги он хаанның чүректеринге, Ооң сөстери бүтпээн шаанда, чагырар эргезин араатанга бээр деп күзелди тывылдырган. Олар ынчалдыр Ооң күзел-соруун күүседир. 18А сээң көргениң херээжен дээрге чер-делегейниң хааннарын чагырган өндүр улуг хоорай ол-дур».

#### 18


Вавилоннуң буурап дүшкени

1[+]Мен ооң соонда Бурганның дээрден бадып орар өске-бир төлээзин көрүп кагдым. Ооң эрге-чагыргазы кончуг улуг база ооң өндүр чырыы черни шыва хаяаландыр чырыдыпты. 2[+][+]Дээрниң төлээзи[†] ыыткыр алгырды: «Ол буурады! Өндүр улуг Вавилон[†] хоорай буурап дүштү! Ол ам буктарның,[†] четкерлерниң чурттаар чери, чүүл-бүрү арыг эвес[†] куштарның база араатан аңнарның[*] чаштыр чери апарган. Чүге дээрге бүгү чоннар ооң самыыралының калчаалыг арагазын пактааннар. 3[+][+]Черниң хааннары ооң-биле кады будалып, бүгү делегейниң садыгжылары ооң самыын каас-коязындан байып турганнар».

4[+]Мен оон дээрден өске үннүң мынча дээнин дыңнап кагдым: «Мээң чонум, ооң бачыдынга киришпес дээш база ооң кеземчезинге таварышпас дээш, ол хоорайдан үнүп чоруңар. 5[+]Ооң бачыттарының дугайында сураг дээрде чеде берген-дир, а Бурган[†] ооң хамык кемниг херектерин утпаан-дыр. 6[+][+]Ооң силерни аажылап келгени дег, аңаа база ындыг хамаарылгалыг болуңар, ооң кылган херектерин ийи дакпыр аар кылдыр эгидиңер. Ооң силерге берип турган арагазындан ийи дакпыр ажыг араганы ооң дашказынче кудуп бериңер. 7[+]Ол кайы хире алдарны, каас-коя чуртталганы бодунче хаара тыртып туржук, ынча хөй хилинчекти, ажыг-шүжүгнү аңаа бериңер. Чүге дээрге ол: „Дүжүлгеде кадын ышкаш саадап ор мен! Дулгуяк кадай эвес-тир мен. Кажан-даа ажыг-шүжүг көрбес мен!“ – деп бодунга боду мактанмышаан-дыр. 8[+]Ындыызы дээш ону бир-ле хүн эңдерик айыыл-халап: өлүмнүг аарыг-аржык, ыы-сыы болгаш аш-чут таварыыр. Ол отка өрттенип каар, чүге дээрге ону шиидер Дээрги-Бурган-Чаяакчы күчүлүг-дүр».

9[+]Ооң-биле кады будалып, мага ханып турган черниң хааннары хоорайны хуюктаан өрттүң ыжын көргеш, ооң ажыын ажып, ыглажы бээрлер. 10Ооң хилинчээн үлежиринден коргуп, ырадыр туруп алгаш: «Кара халап! О, өндүр улуг хоорай, аа халак! О, күчүлүг Вавилон! Чаңгыс шак иштинде Бурган сени кезетти!» – деп халактаарлар.

11Бо делегейниң садыгжылары база ооң ажыын ажып, ыглажырлар, чүге дээрге оларның бараанын ам кым-даа садып албас апаар. 12Ам кым-даа оларның алдынын, мөңгүнүн, үнелиг эртине даштарын, ак шурузун, лён[†] пөстерин, хүрең-кызыл хептерин, торгузун, кып-кызыл пөстерин, ховар ыяжын, чаан азыындан янзы-бүрү кылыгларын, үнелиг ыяжын, хүлерин, демирин, маны дажын, 13чемге каар үнелиг холуксааларын, чаагай чыттыг айдызаар чүүлдерин,[†] арагазын, үзүн, далганын, кызыл-тазын, бода малын, хойларын,[†] аъттарын база тергелерин, кулдарының мага-бодун, амы-тынын хереглевестей бээр. 14Садыгжылар Вавилонга: «Сээң аажок эдилексээниң хамык үнелиг чүүлдер ам сенде чок-тур. Хамык эртине-байлааң, каас-кояң эстип чиде берди, сен ам оларны кажан-даа эгидип ап шыдавас сен» – дээрлер.

15Хоорай-биле садыглажып тургаш, ооң ачызында байый берген садыгжылар ооң хилинчээн үлежиринден корткаш, ырадыр туруп аарлар. Олар ооң ажыын ажып, ыглажып, 16мынча дээрлер: «Кара халап! О, өндүр улуг хоорай, аа халак! Ол үнелиг чуга лёндан, хүрең-кызыл база кып-кызыл пөстерден каас-коя хептер кедер, алдындан, үнелиг эртине даштардан база ак шурудан каасталгаларлыг турган. 17[+]Ол хире эртине-байлакты чаңгыс-ла шак иштинде узуткап каапты!»

Шупту корабльдар башкарыкчылары, корабльдарда эжиндирип чоруур улус, далайжылар база далай ачызында амыдырап чоруур шупту улус ырадыр турупкан турду. 18[+]Олар хоорайны хуюктаан өрттүң ыжын көргеш: «Бо өндүр улуг хоорай-биле өске кандыг хоорай эннежирил?» – деп алгыржып турдулар. 19[+]Олар качыгдалдан баштарын доозун-довурак-биле бызап, ыы-сыызын төп, алгыржып турдулар: «Кара халап! О, өндүр улуг хоорай, аа халак! Далайга эжиндирген хамык улус ооң эртине-байлаа-биле байып чорду. Ол чаңгыс-ла шак иштинде хоозурады».

20[+]Дээрлер, өөрүп-байырлаңар! Бурганның бүгү улузу, элчиннери[†] болгаш медээчилери,[†] өөрүп-байырлаңар! Чүге дээрге силерге кылган хамык бузут-багы дээш Бурган ону кезеткен-дир!

21[+]Ооң соонда дээрниң күчүтен төлээзи хемчээли дээрбе дажы дег улуг дашты көдүргеш, ону далайже киир октапкаш, мынча диди: «Өндүр улуг Вавилон хоорайны база шак ынчаар чылчырылдыр октаптар, ол олчаан ону кым-даа көрбес! 22[+]Моон соңгаар борта ыраажылар үнү, чадаганнарга ойнаан хөгжүм үнү, лимбилер, трубалар үнү кажан-даа дыңналбас. Хамык ус-шеверлер борта кажан-даа турбас, дээрбе даштарының даажы кажан-даа дыңналбас. 23[+][+]Чырыткылар борта кажан-даа чырывас, күдээлер болгаш келиннерниң үннери кажан-даа дыңналбас. Чүге дээрге сээң садыгжыларың бо делегейниң дээргилери турган болгаш, черде бар бүгү чоннарны бодуңнуң илби-шидиң-биле дуурайлаан сен. 24[+]Бурганның медээчилериниң, Аңаа шынчы хамык улустуң база чер кырынга өлүрткен бүгү улустуң ханы дээш буруулуг сен, Вавилон».

#### 19


Дээрде чоннуң Бурганны алгап-мактааны

1[+]Меңээ ооң соонда дээрде турар мөөң чоннуң үннери ышкаш ыыт-шимээн дыңналды. Олар мынча деп ырлажып турду:

«Бурганны алгап-мактаңар!
Камгалал,[†] алдар болгаш күчү-күш бистиң Бурганывыста!
2[+]Ооң шииткели шынныг болгаш чөптүг.
Бодунуң самыыралы-биле черни будаан
самыыраан херээженни Ол шиитти.
Бодунуң чалчаларының ханы дээш,
Бурган[†] оон өжээн негеп, кезетти!»

3[+]Олар база катап ырлажып үндү:

«Аллилуйя![†]
Өндүр улуг хоорайның ыжы кезээ-мөңгеде
ооң кырынче көдүрлүр-даа!»

4[+]Чээрби дөрт ирей болгаш дөрт дириг амытан ынчан доңгая кээп дүшкеш, дүжүлгеде саадаан Бурганга мөгейдилер. Олар: «Аминь![†] Аллилуйя!» – деп кыйгырып турдулар.


Хураганның куда дою

5[+]Оон дүжүлгеден: «Бурганның хамык чалчалары, Ону алдаржыдыңар! Бургандан коргар улуг-биче улус дөгере Ону алдаржыдыңар!» – дээн үн дыңналды. 6[+][+][+]Оон эңдерик улустуң үннеринге, шапкын агым сугнуң коолаанынга база диңмирээшкинниң диңмирээринге дөмей ыыт-шимээнни дыңнап кагдым. Олар мынча деп кыйгырып турду:

«Аллилуйя!
Бистиң Бүрүн Күчүлүг Дээрги-Чаяакчы[†]-Бурганывыс
хааннай берген-дир!
7[+]Өөрүп-хөглээли, Бурганны алдаржыдаалы!
Хураганның[†] өгленир үези келген-дир.
Ооң душтуу[*] бодун белеткеп алган-дыр.
8[+]Аңаа арыг[†] ак чайынналчак хепти кедирген-дир». (А ол хеп – Бурганның улузунуң чөптүг-шынныг ажыл-херээ-дир.)

9Дээрниң төлээзи[†] оон меңээ мынча диди: «Бижи: куда доюнче чалалга алган улус амыр-чыргалдыг». Ол оон аңаа немей: «Бо дээрге Бурганның шынныг сөстери-дир» – диди.

10[+]Мен ооң буттарынче доңгая кээп дүжүп, мөгеер деп чыттым, ынчалза-даа ол меңээ мынча диди: «Ынчанма, мен база-ла, сен дег, Иисусту шынныы-биле херечилээн акы-дуңмаларың дег, Бурганга бараан бооп чор мен. Бурганга мөгей!» (Иисусту шынныы-биле херечилээри – Бурганның медээчилерин[†] сорук киирер чүве ол-дур.)


Ак аъттың Мунукчузу

11[+]Мен ажыттына берген дээрни база ак аътты, ооң мунукчузун көрүп кагдым. Мунукчуну Бүзүрелдиг болгаш Шынныг деп адап каан, чүге дээрге Ол чөптүү-биле шиидип база дайылдажып турар. 12[+][+]Ооң караа – оттуң чалбыраажы-ла, а бажында хөй дээрбектер кеткен. Ооң Бодундан өске кым-даа билбес атты Ында бижээн болду. 13[+]Ол ханче суп, кызыткан хеп кеткен, а Ооң адын «Бурганның Сөзү» дээр. 14Дээрниң ак аъттар мунган база арыг ак чуга хептерлиг аг-шерии Ону эдерип бар чытты. 15[+][+][+]Ооң аксындан чидиг хылыш уштунуп орду. Ол ооң-биле бүгү чоннарны кыргып-хыдыыр. Ол демир мерге-биле оларны башкарар болгаш Бүрүн Күчүлүг Бурганның калчаалыг килеңин[†] күүседип, улустуң оңгарга виноградтан[†] арага үндүр сы базары дег, оларны чылча базар. 16[+]Ооң дөңмээнде болгаш ак хевинде: «Хааннарның Хааны база дээргилерниң Дээргизи» деп ат бижиттинген болду.

17[+]Мен оон шуут-ла хүн кырында турар дээрниң бир төлээзин көрүп кагдым. Ол шаары дээрде ушкан хамык куштарже ыыткыр алгырды: «Бээрлеңер! Бурганның өндүр улуг доюнче чыглыңар! 18[+]Хааннарның, шериг баштыңчыларының, бо делегейниң күштүг улузунуң мага-бодун, аъттарның болгаш мунукчуларның мага-бодун, кулдар биле хостугларның, улуглар биле бичелерниң – шупту улустуң мага-бодун хөндеп чиңер!»

19[+]Мен оон араатанны база черниң хааннарын аг-шерии-биле катай-хаара көрүп кагдым. Олар аъттыг Мунукчу-биле база Ооң аг-шерии-биле чаалажыр дээш, чыглып турдулар. 20[+][+]Ынчалза-даа араатан биле меге медээчини – араатанның таңмазы-биле[†] демдектеттиргеш, ооң дүрзүзүнге мөгейген улусту дуурайлап келген, араатанның адындан кайгамчык чүүлдер кылып турган медээчини тудуп хоругдап кагды. Араатан биле меге медээчи күгүр[†] кыпкан оттуг хөлче диригге киир октаттырыпканнар. 21[+]Оларның аг-шерии аъттыг Мунукчунуң аксындан уштунуп органзыг көстүр хылышка кыргыдып-хыдыдып алган. Хамык куштар оларның мага-боттарын хөндеп, мага хандыр дойлааннар.

#### 20


Бир муң чыл

1[+]Оон Бурганның дээрден бадып орар төлээзин көрүп кагдым. Ол холунда тамының[†] дүлгүүрүн болгаш аар илчирбе тудуп алган болду. 2[+]Ол төлээ улуну – буруудадыкчы эрлик болур шаандагы чыланны – тудуп хоругдааш, ону илчирбе-биле муң чыл дургузунда кинчилеп кагды. 3[+][+]Дээрниң төлээзи[†] улуну тамыже киир октааш, үнер черин хаггаш, таңмалап кагды. Ынчаар орта демги улу муң чыл төнмээнде, делегейниң чоннарын оон ыңай мегелээр харыы чок апарган. А ооң соонда ону үр эвес үеде хостаар ужурлуг.

4[+][+][+][+]Оон мен хөй дүжүлгелер көрдүм. Ында саадааннарга шиидер эргени берген болду. Иисусту шынныы-биле херечилээн дээш база Бурганның медээзин суртаалдаан дээш бажын кестиртип өлген улусту база көрдүм. Олар араатанга-даа, ооң дүрзүзүнге-даа мөгейбээннер, ооң таңмазын[†] хаваанга-даа, холунга-даа бастыртпааннар. Оларга амы-тынны катап эгидип берген, ооң соонда олар Христос-биле[†] кады муң чыл иштинде хааннааннар. 5Өлүглерниң бир дугаар катап дирилгени ол-дур. Арткан өлүг улуска муң чыл төнмээн шаанда, амы-тынны катап эгитпээн. 6[+][+]Баштайгы катап дирлиишкинге киржир улус амыр-чыргалдыг база Бурганның чонунга хамааржыр; ийиги өлүм[*] оларны чагырар эрге чок. Олар Бурганның база Христостуң бараалгакчылары[†] болур, Ооң-биле кады муң чыл дургузунда хааннаарлар.


Эрликтиң бастыртканы

7Бир муң чыл эрткен соонда, эрликти кара-бажыңындан хостаптар. 8[+][+]Ол чер кырында тоо быдараан Гог биле Магогту дуурайлап чоруп каар.[*] Эрлик[†] оларны чаалажыры-биле чыып аар, олар далай эриинде элезин дег хөй болур. 9[+]Черниң чүк-чүгүнден сөктүп келгеш, олар Бурганның улузунуң турлаан база Ооң ынак хоорайын бүзээлептерлер. Ынчалза-даа дээрден от дүшкеш[*], оларның аг-шериин хуюкталдыр чиптер. 10[+]Оларны дуурайлаан эрликти, ооң мурнунда араатан биле меге медээчини[†] дег, кыпкан күгүр[†] долган хөлче киир октаптар. Олар аңаа дүн, хүн дивейн, кезээ-мөңгеде хилинчек көөрлер.


Делегейниң чоннарын Бурганның шииткени

11[+]Мен оон кончуг улуг ак дүжүлгени база ында саадаан Бурганны көрүп кагдым. Ооң түрлүг көрүжүнден дээр биле чер ис чок чиде берген. 12[+][+]Мен ынчан дүжүлгениң мурнунда турар улуг-биче өлүг улусту көрүп кагдым. Ажып каан номнар база бар болду. Оон база бир номну – Мөңге амыдыралдың[†] номун – ажыдып кагды. Өлүглерни оларның кылган херектерин барымдаалап, номнарда оларның дугайында бижээнин ёзугаар шииткен. 13[+]Далай аңаа чораан өлүг улусту үндүр чалгыпкан. Өлүм болгаш Тамы боттарының өлүг улузун берипкен. Оон оларның кижи бүрүзүн черге кылган херектерин барымдаалап шииткен. 14А оон Өлүм биле Тамыны оттуг хөлче киир октапкан. Ол оттуг хөл ийиги өлүм болган. 15[+]Мөңге амыдыралдың номунче адын киир биживээн кижи бүрүзүн оттуг хөлче киир октапкан.

#### 21


Чаа дээр, чаа чер

1[+][+]Мен оон чаа дээрни болгаш чаа черни көрүп кагдым. Биеэги дээр болгаш биеэги чер чиде берген, далай база оон ыңай чок болду. 2[+][+]Мен ыдыктыг[†] хоорайны, чаа Иерусалимни, база көрүп кагдым. Ол дээрде Бургандан дүжүп орду база душтуу оолга бээри-биле белеткээн душтук кыс дег шиметтинген болду. 3[+]Дээрде дүжүлгеден ыыткыр үн мынча дээнин дыңнадым: «Бурганның турар чери ам улус аразында доктаап турупкан-дыр. Бурган[†] ам кижилер-биле кады чурттай бээр, Ол ам оларның Бурганы, а олар Ооң чону болур. 4[+][+]Бурган кижилерниң караанда чаш бүрүзүн чодуп бээр. Моон соңгаар өлүм-даа, ыы-сыы-даа, ажыг-шүжүг-даа, аарышкы-даа турбас, чүге дээрге бүгү эрги делегей чиде берген».

5[+]Дүжүлгеде саадаан Бурган ынчан меңээ: «Көр! Хамык чүвени чаартып тур мен!» – диди. Ол ооң соонда: «Ону бижи, ол болза шынныг болгаш бүзүрелдиг сөстер-дир» – деп немеп кагды. 6[+][+]Оон Бурган меңээ мынча диди: «Боттанган-дыр! Мен Альфа болгаш Омега, Эгези болгаш Төнчүзү-дүр мен. Кагып-суксаан кижиге тынгарар суг бажындан халаска ижиртир мен. 7[+][+][+]Тиилээн кижи бо бүгүнү Менден салгап аар. Мен – ооң Бурганы, а ол – Мээң оглум болур. 8[+][+][+]А кортуктар, шынчы эвестер, бужартааннар, өлүрүкчүлер, самыырааннар, караң көрнүрлер, дүрзү-бурганга[†] мөгеерлер болгаш хамык мегечилер боттарының хуу-салымын күгүр[†] кыпкан оттуг хөлден тып аарлар. Ийиги өлүм ол-дур».


Чаа Иерусалим

9[+]Сөөлгү чеди халап-биле долдурган чеди савалыг дээрниң чеди төлээзиниң бирээзи меңээ чедип келгеш: «Дуу ынаар бараалы, мен сеңээ Хураганга[†] кадай боор душтукту көргүзейн» – деп чугаалады. 10[+]Сүлде[†] мени башкара берген болгаш, дээрниң төлээзи[†] мени кадыр бедик дагның бажынче аппарды. Ол меңээ дээрде Бургандан дүжүп орар ыдыктыг хоорай Иерусалимни көргүстү. 11[+]Хоорай Бурганның өндүр чырыы-биле бүргеттинген болду. Ол өттүр көстүр арыг[†] яшма деп эртине даш ышкаш чырып турду. 12Ону долгандыр он ийи хаалгалыг улуг бедик хана бар, а хаалгалар чанында дээрниң он ийи төлээзи турар. Хаалгаларда Израильдиң он ийи аймааның[†] аттарын бижээн. 13[+]Чүк бүрүзүнде үш-үш: чөөн чүкте – үш, соңгу чүкте – үш, мурнуу чүкте – үш, барыын чүкте – үш хаалга бар. 14[+]Хоорайның ханаларын он ийи даш тавак кырында туткан база Хураганның он ийи элчининиң[†] аттарын даш санай бижээн.

15[+]Мээң-биле чугаалажып турган дээрниң төлээзи хоорайны, ооң хаалгаларын болгаш ханазын хемчээринге херек алдын мергелиг болду. 16[+]Хоорайны дөрбелчинней туткан, а ооң дооразы узунунга кезе дең. Дээрниң төлээзи мергези-биле ону хемчээрге, ооң узуну 12 000 стадий болду. А дооразы болгаш бедии узунунга кезе дең.[*] 17Дээрниң төлээзи оон хананы хемчээрге, ооң ажыглааны кижи хемчээлин ёзугаар, хана 144 кыры дурту[†] кылын болду. 18Хананы яшма деп эртине даштан, а хоорайның бодун арыы кылагар шил ышкаш алдындан туткан. 19[+]Хоорай ханазының турар даш тавактарын янзы-бүрү үнелиг эртине даштар-биле каастаан:

биргизин – яшма-биле,
ийигизин – сапфир-биле,
үшкүзүн – халцедон-биле,
дөрткүзүн – изумруд-биле,
20бешкизин – оникс-биле,
алдыгызын – сердолик-биле,
чедигизин – хризолит-биле,
сескизин – берилл-биле,
тоскузун – топаз-биле,
онгузун – хризопраз-биле,
он биргизин – гиацинт-биле,
он ийигизин – аметист-биле.

21Он ийи хаалга он ийи борбак ак шуру болур: бир хаалганы-ла бир борбак ак шурудан кылган. Хоорайның кудумчуларын арыы кылагар шил ышкаш алдын-биле дөжей салган.

22[+]Хоорайда Бурганның өргээзин көрбедим, чүге дээрге ында Бурганның өргээзи[†] – Бүрүн Күчүлүг Дээрги-Бурган-Чаяакчы биле Хураган олар боттары болур. 23[+]Хоорайга хүннүң-даа, айның-даа херээ чок, ону Бурганның өндүр чайынналчаа чырыдып турар, а Хураган – ооң чырыткызы-дыр. 24[+]Бүгү делегейниң чоннары Ооң чырыының адаанга чурттаар база черниң хааннары боттарының бай-байлаан ол хоорайже эккээр. 25[+]Хоорай хаалгаларын хүндүс кажан-даа хагбас, чүге дээрге дүн орта черле дүшпес. 26Чоннарның бай-байлаа болгаш эртинелерин ынаар эккээр. 27[+][+]Хоорайже чүдек-бужар чүү-даа кирбес, ыянчыг чүүлдер үүлгедикчилери азы мегечилер кирбес, чүгле Хураганда бар Мөңге амыдыралдың[†] номунда аттарын бижээн улус кирер.

#### 22


Тынгарар суглуг хем

1[+]Дээрниң төлээзи[†] оон меңээ тынгарар суглуг хемни көргүстү. Кристалл дег шилдең арыг[†] хем Бурганның база Хураганның[†] дүжүлгезинден үндүр аккан болду. 2[+]Ол хем хоорайның улуг кудумчузунуң ортузу-биле агып бадып чытты. Хемниң ийи эриинде амыдыралдың ыяжы үнген. Ол айда-ла бир катап, чылда он ийи удаа дүжүдүн бээр. Ооң бүрүлерин бүгү чоннарның кадыкшылын эгидеринге хереглээр. 3Бурганның каргыжы четкен чүү-даа чүве ол хоорайга артпас. Аңаа Бурганның болгаш Хураганның дүжүлгези турар. Ооң чалчалары Аңаа бараан болуп тура, 4[+][+]Ооң арын-шырайын көрүп каар, Бурганның адын оларның хавактарынга бижээн болур. 5[+]Моон соңгаар орта дүн дүшпес. Оларга чырыткыларның азы хүн чырыының херээ чок, Дээрги-Бурган[†]-Чаяакчы оларның чырыы боор, олар кезээ-мөңгеде хааннаар.


Иисустуң чедип кээри

6[+]Дээрниң төлээзи меңээ мынча диди: «Бо дээрге шынныг болгаш бүзүрелдиг сөстер-дир. Медээчилерниң[†] угаан-медерелин башкарган Дээрги-Бурган-Чаяакчы удавас болур чүүлдү Ооң чалчаларынга көргүссүн дээш, Бодунуң төлээзин чоруткан».

7[+][+]«Дыңна, Мен удавайн чедип кээр мен! Бо номда бижээн, өттүр билип медеглээн сөстерни сагыыр кижи амыр-чыргалдыг».

8[+]Ол бүгүнү дыңнап, көрген кижи – Иоанн[†] мен мен. Бүгүдени дыңнап, көрүп дооскаш, ону меңээ көргүскен дээрниң төлээзиниң баарынче доңгая кээп дүжүп, аңаа мөгеер деп бардым. 9Ынчалза-даа ол меңээ: «Ынчанмайн көр. Мен база сен дег, сээң ха-дуңмаң[†] медээчилер дег, бо номда бижээн сөстерни сагып чоруур хамык улус дег, шак ындыг бараан болган чалча-дыр мен. Меңээ эвес, Бурганга мөгей!» – дээн.

10[+][+]Ол меңээ чугаалаан чүвезинге немей: «Сен бо номнуң өттүр билип медеглээн сөстерин чажырып, таңмалава. Ол бүгү боттаныр үе чоокшулаан-дыр. 11[+]Каржы, бак чүүлдер кылып чоруур кижи оозун уламчылазын, чүдек-бужар улус хирге улам борашсын. А чөптүг-шынныг чурттап чоруурлар ынчалдыр чурттазыннар-ла. Ыдыктыг[†] улус ыдыктыг хевээр артсын» – дээн.

12[+][+]«Дыңна! Удавас чедип келгеш, шаңналды Бодум эккээр мен. Кижи бүрүзүнге ооң кылганын барымдаалап бээр мен. 13[+]Мен Альфа болгаш Омега, Баштайгызы болгаш Сөөлгүзү, Эгези болгаш Төнчүзү мен.

14[+]Амыдыралдың ыяжындан чимис чиир база хоорайже хаалга дамчыштыр кирер эрге алыр дээш, идик-хевин аштап-чуп алган улус[*] амыр-чыргалдыг. 15[+]А хоорай даштынга бужартап будалганнар, караң көрнүрлер, самыырааннар, өлүрүкчүлер, дүрзү-бурганга[†] чүдүүрлер болгаш мегеге ынакшып, ооң аайы-биле кылып турар улус артып каарлар.

16[+][+]Мен, Иисус[†], бо бүгүнү христиан ниитилелдерге[†] херечилезин дээш, дээрден төлээмни чоруттум. Мен дээрге Давидтиң[†] Дазылы база үре-салгалы мен, эртенги чырык шолбан мен.

17[+][+]Сүлде-даа,[†] душтук кыс-даа: „Чедип кел!“ – деп чугаалап тур. Ону дыңнап турар кижи база: „Чедип кел!“ – дизин. Суксаан кижи база чедип келзин. Күзээн-не кижи бо халас белекти – тынгарар сугну дозуп алзын».

18[+]Иоанн мен бо номнуң өттүр билип медеглээн сөстерин дыңнап турар кижи бүрүзүнге сагындырып тур мен: бо сөстерге бир-ле чүве немээр кижи тыптып келзе, Бурган олче бо номда бижээн хамык хай-халапты салыптар. 19А бо номнуң өттүр билип медеглээн сөстеринден бир чүве кааптар кижи тыптып келзе, Бурган ооң амыдыралдың ыяжындан чемненир үлүүн-даа[*], бо номда бижээн ыдыктыг хоорайга чурттаар үлүүн-даа казып кааптар.

20[+]Кым бо бүгүнү херечилээнил, Ол: «Ийе, Мен удавас чедип кээр мен» – деп тур.

Аминь![†] Дээрги Иисус, чедип келем!

21Дээрги Иисустуң авыралы[†] силер бүгүдеге доктаазын[*].

## Тайылбырлыг словарь

### Тайылбырлыг словарь

Тайылбырлыг словарь


А

Б

В

Г

Д

Е

З

И

К

Л

М

Н

О

Ө

П

Р

С

Т

У

Ү

Ф

Х

Ч

Ш

Ы

Э


### Аарон

Аарон – Моисейниң акызы. Ол Левийниң аймаандан укталган. Бурган израильчилерге Моисейни дамчыштыр ыдыктыг хоойлу берип тура, Ол Бодунуң бирги бараалгакчызы кылдыр Ааронну томуйлаан (Хост. 29:4-7). Бурганның доктаадып берген хүлээлгелерин күүседир бараалгакчылар моон соңгаар чүгле Аароннуң салгакчылары болзун деп айыткан.

### Авел

Авел (евр. Хевел) – Адам биле Еваның ийиги оглу, Каинниң дуңмазы. Бурган Авелдиң өргүлүн ээ көрүп хүлээп алгаш, а Каинниң өргүлүнден ойталаан. Ол дээш Каин Авелди өлүрүп каан. Ол болза кижи төрелгетенниң төөгүзүнде бирги өлүрүүшкүн болган (Э. д. 4 эге).

### Аврам, Авраам

Аврам, Авраам – еврей чоннуң үндезилекчи өгбези, Бурганга бүзүрээриниң үлегер-чижээ. Ооң Аврам деп адын Дээрги-Чаяакчы «Авраам» деп өскерткен. Дээрги-Чаяакчы Авраам-биле тускай чагыг-керээ чарган (Э. д. 12–25 эгелер).

### Авырал

Авырал (орус. благодать) – Бурганның өршээли, ээ көрүүшкүнү, энерели, Аңаа бүзүрээн кижиге чорудуп бээр күжү. Бо сөс Бурганның кижиге кандыг-ла бир ачы-хавыяазы дээш шаңнал кылдыр эвес, а Ооң хайырлап турары ачылыг белээн көргүзүп турар (Ин. 1:16).

### Агар

Агар (евр. Хагар) – Авраамның кадайы Сарраның херээжен кулу. Сарра үре-төл чок турда, Агар Авраамдан оглу Измаилди божуп алган (Э. д. 16 эге). Ынчалза-даа Бурганның аазаашкыны-биле Саррадан соңнай төрүттүнген оглу Исаак Авраамның салгакчызы апарган. Ооң соонда Сарра кулу Агар биле Измаилди сывырып чорудуптарын чедип алырга, олар тускайлаң чурттап эгелээн (Э. д. 21:8-21). Измаил база Бурганның йөрээлин алган, чүгле Авраамның салгакчызы апарбаан. Измаилчилер деп адаткан өндүр улуг чон (арабтарның ада-өгбелери) оон укталган.

### Агартыышкын

Агартыышкын (орус. оправдание) – Бурган кижиниң бачыттарын өршээп, ону кеземчеге онаашпас, буруу чок деп чарлап, агартырган деп санаары. Агартыышкын деп билиишкин судка херекти көөрү-биле дөмейлешкек, ооң түңнелинде шииттирип турар кижи хоойлу мурнунга агарып, буруу чок деп чарлаттырар. Эрги Чагыг-керээде агартыышкын Бурганның айтыышкыннарынга шынчы боор чөптүг чорук деп билиишкин-биле харылзаалыг, а херек кырында Моисейниң хоойлузун шыңгыы сагыыры бооп турар. Чаа Чагыг-керээ кижи ындыг агартыышкынны чүгле Иисус Христоска бүзүрел дамчыштыр чедип алыр деп онзалап демдеглеп турар (Рим. 1:17).

### Адам

Адам – Бурганның дорт чаяап кааны бирги кижи. Бүгү кижи төрелгетен Адам биле ооң кадайы Евадан тыптып келген. Адам биле Ева Бурганның айтыышкынын үрээш, бачыт үүлгеткен баштайгы кижилер болган. Оон бээр оларның салгакчылары бачыт үүлгедирин уламчылаан, а улустуң бачыды дээш кеземче өлүм апарган (Рим. 5:12). Христосту Павел элчин «сөөлгү Адам, ийиги Кижи» деп адааш, кижи төрелгетен Ооң-биле кады чаа амыдыралдыг апаар дээрзин көргүскен (1 Кор. 15:45).

### Ажыдыышкын

Ажыдыышкын (грек. апокалипсис, орус. откровение) – Бурганның кандыг-бир кижиге Бодунуң күзел-соруун илередип көргүзери. Бурган ажыдыышкынын янзы-бүрү аргалар-биле кылып турар – чамдыкта кижиге дорту-биле чугаалап, чамдыкта Бодунуң төлээзин чорудуп, а чамдыкта дүш азы онза көстүүшкүн таварыштыр ону көргүзүп турар. Чаа Чагыг-Керээниң сөөлгү ному «Иоаннга Бургандан Ажыдыышкын» деп аттыг.

### Ажыткы

Ажыткы (орус. дрожжи) – далган ажыдар ажыктыг бактериялар. Шаг шаанда ажыткан далганның бичии кезээн дараазында чүвүдер далганны ажыдар кылдыр арттырып каар турган. А Хосталыышкын байырлалының бетинде иудейлер бүгү эрги ажыткыны чок кылып чаңчыккан, чүге дээрге ол байырлалда хлебти ажыткы чокка быжырар турган. Көжүрген утказы-биле, ажыткы кижини азы улустуң ниитилелин өскертиптер бир-ле өөредигни көргүзүп турар (Мф. 13:33, 16:6-12).

### Айдызаар чүүлдер

Айдызаар чүүлдер (орус. благовоние) – Бурганга өргүл кылдыр, таарымчалыг чаагай чыт турзун дээш, Бурганның өргээзинге өрттедир чук (Хост. 25:6, 30:1-10).

### Акталаткан кижи

Акталаткан кижи (орус. евнух) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке оолдарны чамдыкта чазап (азы акталап) каар турган. Шак ынчаар акталаткан эр кижилер хааннарга бараан болур чораан, чүге дээрге оларны хаанның кадайларынга хамаарыштыр айыыл чок деп санаар турган (Иса. 39:7, 56:3-4).

### Алгап-йөрээри

Алгап-йөрээри – кандыг-бир кижиже ачы-буян кыйгырары. Бурганның алгыш-йөрээли ол кижиге бир-ле эки чүүл хайырлаар, чижээлээрге, чедимче, амыр-тайбың, хөй санныг үре-салгал, узун амыдырал. Кажан бир кижи өске кижини алгап-йөрээп тура, аңаа ачы-буян күзээр. Кажан улуг өгбелер Авраам, Исаак болгаш Иаков боттарының ажы-төлүн алгап-йөрээп турда, оларның сөстери аас-кежиктиг келир үе дугайында бир янзы өттүр билген медеглел болган. Бурганны алгап-йөрээп турар кижи Ону алдаржыдып, Аңаа өөрүп четтиргенин илередир. Иисус дээрже көдүрлүп үнер бетинде, бичии уруглар биле Бодунуң өөреникчилерин алгап-йөрээген. Христостуң өөреникчилери Бурганның алгыш-йөрээлиниң эдилекчилери, нептередикчилери болур хүлээлгелиг (Лк. 6:28). Алгап-йөрээри – «каргаары» деп сөске удур уткалыг.

### Аллилуйя

Аллилуйя (евр. халелуйа) – Бурганны алдаржыткан кыйгы (Ыд. ыр. 103:35; Ажыд. 19:3). Дорт очулдурарга, «Дээрги-Чаяакчыны мактаңар!» дээн.

### Алоэ

Алоэ – ооң бүрүлеринден улуг үнелиг, чаагай чыттыг чүүл белеткээр үнүш. Ол ышкаш мөчээн кижини ажаар бетинде, ооң мага-бодун ораар пөске алоэ хандызын сиңирип аар турган (Ыд. ыр. 44:9; Ин. 19:39).

### Амалик чон

Амалик чон – израиль чоннуң ханаан черни эжелеп аарының бетинде, ол черниң чоогунга чурттап чораан чоннарның бирээзи. Ол көшкүн аймак Өлүг далайның мурнуу болгаш барыын талазынга – Негев деп кургаг ховуга колдадыр чурттап чораан. Израиль чон Египеттен үнүптерге, амаликтер оларже дораан халдаан, оон бээр Израильдиң дайзыннары деп санадып эгелээн. Бурган израильчилерге амаликтерни бүрүнү-биле узуткап каарын дужааган (Хост. 17:8-16; 1 Хаан. 15:1-9).

### Аминь

Аминь (евр. амэн) – еврей дылдан дорт очулдурарга, «ылап шын» дээн, колдуунда-ла «ындыг», «ындыг-ла болзунам» дээн уткалыг сөс (Сан. 5:22; Ажыд. 1:7).

### Аммон чон

Аммон чон – Авраамның төрел дуңмазы Лоттуң сурас оглу Бен-Амминиң үре-салгалы (Э. д. 19:38). Аммоннар Молох бурганга тейлеп чорааннар (3 Хаан. 11:7). Иордан хемниң чөөн талазынга (амгы үеде Иордания күрүнениң кезээ) чурттап, Израильдиң колдуунда дайзыннары чорааннар (Башт. 10:17-18).

### Амор чон

Амор чон – израильчилерниң Ханаанны эжелеп алырының бетинде, ол черге чурттап турган кол чоннарның бирээзи. «Аморлар» деп сөстү чамдыкта ол үеде Ханаанга чурттап турган бүгү чоннарны демдеглээри-биле ажыглап турар (Э. д. 15:16; Сан. 21:25).

### Амыр-дыш хүнү

Амыр-дыш хүнү (евр. шаббат) – еврейлерде неделяның чедиги хүнү болур, бүрүнү-биле Бурганга тураскааттынган хүн (Хост. 20:8-11; Ы. х. к. 5:12-15). Хүннүң-не кылыр ажылды ол хүн кылыры хоруглуг. Амыр-дыш хүнү пятницада хүн ашкан соонда эгелээш, субботада хүн ашкыжеге чедир уламчылаар турган. Синагогалар тыптып кээрге, иудейлер аңаа мөргүп, Ыдыктыг Бижилгени номчуур дээш үргүлчү чыглыр апарган.

### Амыр-дыш чылы

Амыр-дыш чылы – Моисейниң хоойлузунуң айтыышкыннарын ёзугаар, чедиги чыл санында-ла израиль черге амыр-дыш берип, аңаа чүнү-даа тарывас, виноград сыптарын арыглап кеспес ужурлуг турган. Ынчангаш чедиги чылды «амыр-дыш чылы» дээр (Лев. 25:1-7).

### Аптара, ыдыктыг аптара

Аптара, ыдыктыг аптара (орус. ковчег завета) – Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар израильчилер тускай аптараны кылып каан. Моисей ынаар Он айтыышкын бижээн калбак даштарны суп каан, ынчангаш аптараны «Чагыг-керээниң аптаразы» деп база адап турган. Аптараның халывының кырында ийи херувим дүрзүзүн тургускан. Ол аптараны Ужуражылга майгынының (а ооң соонда Бурганның өргээзиниң) Эң ыдыктыг өрээлинге шыгжаар турган.

### Арамей дыл

Арамей дыл – эрте-бурунгу еврей дыл биле араб дылга төрелдешкек дыл. Б. э. ч. VI векте Чоокку Чөөн чүктүң бүгү девискээринге дипломатия болгаш садыг адырларынга ажыглаар кол дыл апарган. Эрги Чагыг-керээниң чамдык кезектери арамей дылда бижиттинген: Эзра 4:8–6:18, 7:12-26; Иер 10:11; Дан 2:4–7:28. Иисус Христостуң үезинде Израильге арамей дыл иудейлерниң чугаалажыр кол дылы турган.

### Арыг, арыг эвес

Арыг, арыг эвес – Моисейниң хоойлузун ёзугаар (Левит номундан көр) кижиниң мага-бодунуң чамдык байдалдары арыг эвес деп санаттынар (чижээлээрге, кеш аарыглары, херээжен кижиниң ай демдээн көөрү). Ол ышкаш чамдык дириг амытаннар арыг эвес кылдыр санаттынып турган – оларны чиири база оларның сектеринге дээри хоруглуг (Лев. 11:8). Арыг эвес черге, кижиге азы дириг амытанга дегген кижи арыг эвес апаар турган. Арыг эвес кижиниң Дээрги-Чаяакчыга мөгейген ёзулалдарга киржири хоруглуг. Арыгланыр дизе, кижи тодаргай ёзулалдар кылып эртер ужурлуг. Чижээ, арыгланырда өргүлдер эккеп салыр, а кижини иссоп дээр үнүш-биле бызай чажар ужурлуг (Лев. 14:4); ол ышкаш арыгландыр чунар база хевин чуп аар ужурлуг. Чаа Чагыг-керээде ёзулалдар сагып, арыг боорунга хамаарылга өскерли берген. Иисус Христос Бодунуң өөредиинде кижиниң иштики арыглаашкыны чокта, даштыкы арыглаашкын утка чок деп айтып турар (Мф. 23:26). Христос катап дирилген соонда, Пётр элчин Бургандан ажыдыышкын алган: Ооң арыглап каан чүвезин арыг эвес деп санавас, чүге дээрге бүгү чаяаттынган чүведен чүү-даа алыс боду арыг эвес болбас (Аж.-ч. 10:9-16).

### Асия

Асия – Бичии Азияның (амгы Турция күрүнениң кезии) барыын талазында чыдар Римге чагырткан девискээр, Азия дип-биле салчап болбас. Ол девискээрниң найысылалы Эфес хоорай турган (Аж.-ч. 13 эге, 19:1-10).

### Ассирия

Ассирия – амгы Ирактың девискээринге турган, Ниневия деп найысылалдыг күчүлүг эрте-бурунгу империя. Б.э.чедир 722 чылда ассирийлер Израильди (Соңгу күрүнени) чаалап алгаш, хөй кижилерни тудуп аппаргаш (4 Хаан. 17 эге), израиль черже Ассирий империяның өске черлеринден даштыкы улус көжүрүпкен. Ассирийлер ол ышкаш Иудеяже (Мурнуу күрүнеже) база халдаан, чүгле чедиишкин чок болган (Иса. 36–37 эгелер). Сөөлүнде Бургандан кеземче кылдыр Ниневияны эжелекчилерге үредип-бустурган (Наум медээчиниң ному).

### Астарта

Астарта – хананейлерниң чүдүлгези-биле, ынакшылдың кыс бурганы, ол элбек, байлак дүжүтке дузалаар деп бүзүрээр турган (Башт. 2:13; 1 Хаан. 31:10).

### Ашера

Ашера – Ханаан чүдүлгеде кыс бурган. Хананейлер аңаа мактал-хүндү кылдыр ыдыктыг деп санаары ыяштар азы ыяш адагаштар тургузуп турган (Хост. 34:13; Башт. 6:25).

### БАЙЫРЛАЛДАР

БАЙЫРЛАЛДАР

Пурим – бо байырлал арткан еврей байырлалдардан сөөлзүредир Персия империязының үезинде немешкен. Ону еврей календарьда он ийиги ай болур «адар» деп айның 14, 15 хүннеринде, эрте чазын демдеглээр. Шак ол ийи хүнде израильчилер Бурганның оларны Эсфирниң үезинде кырдырарындан камгалаанын сактыр. Улус өөрүп, дойлап, белектер солчур (Эсф. 9:20-32).

Трубалар этсир байырлал (орус. Праздник труб) – күстүң эгезинде, еврей календарьда чедиги ай болур «тишри» деп айның (ол айны «этаним» база дээр) бирги хүнүнде демдеглээр байырлал. Ол хүн израильчилер боттарының бүгү ажыл-херээнден дыштаныр турган. Ыдыктыг чыыш кылып, орта трубалар этсип, көрдүнген өргүлдерни салып турган (Лев. 23:23-25; Сан. 29:1-6).

Хаарган далганнар байырлалы (орус. Праздник опресноков) – Хосталыышкын байырлалының соонда дораан эгелээр, чеди хонук дургузунда уламчылаар байырлал. Далганын хөөдүп четтикпээн еврей чоннуң дүвү-далаш-биле Египеттен дескениниң сактыышкыны кылдыр, ол чеди хонук дургузунда ажыткы чок хаарган далганнар чиир турган (Хост. 12 эге).

Хосталыышкын байырлалы (евр. песах, грек. пасха) – израильчилерниң өгбелериниң туттуругга турганы Египеттен адырлып үнгенин демдеглээн байырлал. Ол байырлал кээрге, иудейлер Бурганның айтыышкынын күүседип, анай азы хураган дөгергеш, ооң ханы-биле кирер эжиин чаап демдектээш, кежээки чемин чиир турган (Хост. 12:1-30). Хосталыышкын байырлалының соонда дораан-на чеди хүн үргүлчүлээр Хаарган далганнар байырлалы эгелээр (Сан. 28:16-25). Чаа Чагыг-керээде, Иоанның бижээни Буянныг Медээни ёзугаар, Иисус белдир-ыяшка Хосталыышкын байырлалының бүдүүзүнде өлген, ынчаарга ол байырлалда дөгерер хураганныы дег, Ооң чаңгыс-даа сөөгү сыйылбаан (Ин. 19:14,[36]). Павел элчин Христосту Хосталыышкын байырлалының Хураганы дег дөгерткен деп айтып турар (1 Кор. 15:7). Бурган Христосту өлүглер аразындан катап диргизип каан, ынчангаш Хосталыышкын байырлалы христианнарга чүгле Христостуң белдир-ыяшка өлүмүнүң дугайында сактыышкын эвес, а Ооң катап дирилгениниң байырлалы апарган.

Чаартылга байырлалы (евр. Ханука) – ол байырлалды б. э. чедир II векте доктааткан. Ол үеде Сирияның дүрзү-бурганнарга бүзүрээр чагырыкчыларының талазындан политиктиг болгаш шажынчы кызагдаашкыннарга удур иудейлерниң хостакчы дайыны эгелээн: б. э. чедир 167 чылда Иерусалимде Бурганның өргээзин дүрзү-бурганнарга бүзүрээрлер бужартадып каан, ол чорук иудейлерниң Маккавейлерге баштаткан тура халыышкынын үндүрген. Бурганның өргээзи үш чыл дургузунда дайзыннарның эрге-чагыргазының адаанга турган, ынчалза-даа б. э. ч. 164 чылда Иуда Маккавей ону хостааш, өргүл салыр чер биле дериг-херекселди солуп, ооң-биле Бурганның өргээзин чүдүлге чаңчылын ёзугаар арыглап, чаартып каан. Кыштың эгезинде байырлалды сес хүн, еврей календарь ёзугаар кислев деп айның 25-ки хүнүнден эгелеп, демдеглээр (Ин. 10:22).

Чадырлар байырлалы (евр. Суккот, орус. Праздник кущей) – күсте, дүжүт ажаар үеде бир неделя дургузунда, израильчилер боттарының бажыңнарын каапкаш, будуктардан кылган чадырларга чурттаар турганнар. Ону еврей календарьның тишри деп чедиги айның (ону этаним ай деп база адаар) 15-тен 21-ге чедир, Арыглаашкын хүнү эрткен соонда удавайн демдеглеп эрттирер. Байырлал тараа болгаш чимистер дүжүдүнүң ажаалдазының төнчүзүнде, виноград ажаалдазының үезинде, күскү чаъстар кээриниң бетинде эртер, ынчангаш ону «Дүжүт ажаалдазының байырлалы» деп база адап турган. Байырлалды израильчилерниң Египеттен Ханаанче орукка ээн кургаг ховуга чер кезип, чадырларга чурттап чораанының дугайында сактыышкыннарга тураскааткан. Ол ышкаш израильчилер Бурганга дүжүт дээш өөрүп четтиргенин илередип турганнар (Лев. 23:27–36, 39-43; Ин 7:2).

Чеди неделя байырлалы (евр. Шавуот, орус. Праздник седмиц, Пятидесятница) – иудейлерниң база бир кол шажынчы байырлалы. Ону чай эгезинде, еврей календарьда сиван деп айның алдыгы хүнүнде демдеглээр. Ол байырлал кызыл-тас ажаалдазы эгелээн соонда чеди неделя болгаш, азы Хаарган далганнар байырлалында баштайгы моожаны өргүп салганының соонда беженги хүнде болур (Лев. 23:15-21). Улус Дээрги-Чаяакчыга янзы-бүрү өргүлдерни, ооң иштинде баштайгы дүжүттүң далган-тараа өргүлүн эккеп салыр. Чаа Чагыг-керээниң үезинде ол байырлалды Беженги хүннүң байырлалы деп адап турган. Ук байырлалдың хүнүнде Иисус Христостуң өөреникчилерин Ыдыктыг Сүлде бүргеп алган турар (Аж.-ч. 2:1-4).

### Бараалгакчы, Бурганның бараалгакчызы

Бараалгакчы, Бурганның бараалгакчызы (орус. священник) – ыдыктыг бараан болуушкун кылыр, өскээр чугаалаарга, Бурганның ыдыктыг өргээ-майгынынга өргүл кылыр база өске-даа чүдүлге ёзулалдарын күүседир хүлээлгелиг кижи. Ооң кол сорулгазы – Бурган биле кижилер аразынга эптештирикчи болуру. Дээрги-Чаяакчы Левийниң аймаан Аңаа бараан болур аймак кылдыр шилип, аңгылаан соонда, Бурганның бараалгакчылары деп атты эдилээр эргени Моисейниң акызы Аароннуң эр хиндиктиг үре-салгалынга берген (Хост. 29:4-7). Бурганның бараалгакчыларын чээрби дөрт бөлүкке хувааган, олар ээлчежип, бараан болуп турганнар (1 Пар. 24 эге). Бараалгакчыларның аразында кол черде турар, онзагай хүлээлгелерлиг база чон мурнунга улуг хүндүлүг бараалгакчыны «дээди бараалгакчы» деп адап турган. Сөөлзүредир дээди бараалгакчы дээди иудей Чөвүлелдиң (Синедрионнуң) база даргазы апарган. Ол тускай хептиг болур болгаш бодун онзагай арыг, үлегерлиг ап чоруур ужурлуг (Хост. 28 эге). Чүгле дээди бараалгакчы Ужуражылга майгынында база Бурганның өргээзинде Эң ыдыктыг өрээлче, чылда чүгле чаңгыс катап, өндүр улуг Арыглаашкын хүнүнде кирер эргелиг турган (Лев. 16 эге). Чаа Чагыг-керээниң үезинде эң ат-алдарлыг иудей бараалгакчыларның бүдүн бөлүүн база дээди бараалгакчылар деп адап турган (Мф. 26:3).

### Бачыт, хай-бачыт

Бачыт, хай-бачыт – Бурганның хоойлузунга чагыртпазы, Ооң айтыышкыннарын үрээри, Ооң сөзүн дыңнавас чорук. Эрги Чагыг-керээде бачыт үүлгеткен кижи бачыт дээш өргүлдү салыр ужурлуг турган (Лев. 4,[5] эгелер).

### Бачыдын миннири

Бачыдын миннири (евр. шув, нихам грек. метанойа) – бачыдын медереп миннири база Бурганга таарымча чок биеэги амыдыралындан ойталаары. «Эргилип кээри», «эглири» дээн уткалыг «шув» деп еврей сөс кижиниң Бурганче бүгү боду-биле эглирин, өске бурганнарга болгаш бодунуң бачыттыг чаңчылдарынга бараан боорундан ойталаарын көргүзүп турар. Бачыдын миннири-биле «хараадаар» дээн уткалыг «нихам» деп еврей сөс сырый харылзаалыг, чүге дээрге бачыдын миннири бот-агартыныышкындан база бачыттыг амыдыралдан ойталаарындан эгелээр. Еврейлер аразында ол чорук шээрленири (чемден ойталаары), ыы-сыы, хевин үзе-чаза тыртары, кажыыдал хевин кедери болгаш бодун хөрээнче шанчары-биле капсырлажып болур. Бачыдын билинген кижи бодунуң бачыттары дээш Бургандан өршээл дилээр база ол үеден эгелеп, Бурганның күзел-соруунга чагыртып, бачыттарын оон ыңай катаптавас деп быжыг шиитпирни хүлээп алыр. Чаа Чагыг-керээде «угаанны өскертири» дээн уткалыг «метанойа» деп грек сөстү ажыглап турар. Ынчангаш бачыдын миннири – бодалдарының бачыттыг аян-шинчизинден ойталаары, угаан биле сеткил-чүрээн Бурганче бүрүнү-биле ээлдирери. Библияда бачыдын миннирин суртаалдаарының хөй чижектери бар, чижээлээрге, Иеремия, Иоил, Иона, а ол ышкаш Иоанн Медеглекчи. Ындыг суртаал Иисус Христос болгаш элчиннерниң өөредиинде база уламчылап турар.

### Баштыңнар

Баштыңнар (орус. старейшины) – израиль чоннуң төрел бөлүктериниң азы аймактарының эрге-чагырга туткан төлээлери. Моисей чеден баштыңны томуйлаан, олар аңаа шииткел айтырыгларын шиитпирлээринге дузалажып турганнар (Сан. 11:16-17). Оон аңгыда баштыңнар Бурганның бараалгакчылары-биле кады иудейлерниң шажынчы амыдыралын башкарып турганнар, оларның чамдыызы дээди иудей Чөвүлелдиң кежигүннери болур. Синагогаларга оларның даргаларынга дузалажыр хүлээлгелиг чеди баштыңдан тургустунган чөвүлелдер бар турган. (Баштыңчылар деп адаар улус-биле салчап болбас.)

### Баштыңчылар

Баштыңчылар (орус. судьи) – Баштыңчылар номунда «баштыңчы» деп сөс «салымныг удуртукчу» деп билдинер. Израильге хааннар тыптып келгиже, баштыңчылар израильчилерниң дайын чорудулгаларын баштап турган. Оон аңгыда олар чонга Бурганның күзел-соруун дыңнадып, маргылдааларны шиитпирлеп турган. Эрте-бурунгу Израильдиң төөгүзүнде ол үе Нуннуң оглу Иисустуң өлүмүнден эгелээш, бирги хаан Саулду шилип аарынга чедир уламчылаан.

### Бедик черлер

Бедик черлер (орус. высоты) – ханаан чүдүлгениң ыдык черлери, оларны тейлер баштарынга тургузар, а чамдыкта улуг ыяштар адаанга азы шынааларга тургузуп каар. Чижээлээрге, Ашера деп кыс бурганга тураскааткан адагаштар тургузуп, аңаа өргүлдер салыр. Ол ышкаш аңаа черниң дүжүткүрүн чаартыры-биле яңганнаар чорукту база кылып турган. Ындыг чоруктарны Дээрги-Чаяакчы медээчилерин дамчыштыр хөй-ле катап буруу шапкан (Лев. 26:30; 4 Хаан. 23:15; Ам. 7:9).

### Белдир-ыяш

Белдир-ыяш (орус. крест) – херектеннерни хилинчектеп, дорамчылап, бужартадыр дээш, азып шаажылаар адагаш. Рим империязынга эң аар кемниг херек үүлгеткен херектеннерни ийи шавышкак ыяшка хере шаап шаажылаары бүгү шаажылалдарның эң-не каржы болгаш хилинчектиг хевири деп санаттынар. Колдуунда шаажылаттырганнарның хол-будун кадаг-биле чыпшыр кадаар турган. Иисусту белдир-ыяшка хере шаап шаажылаан соонда, ол шаажылал ыяжы Ону дамчып кээр камгалалдың ыдыктыг демдээ болу берген.

### Бен-Энном шынаазы, Энном шынаазы

Бен-Энном шынаазы, Энном шынаазы – бо чер Иерусалимден мурнуу талада чыдар. Эрте-бурунгу үеде аңаа Ваал, Молох бурганнарга бараан болуушкуннар кылып, болганчок-ла кижилерни база өргүлге салыр турган. Иудей хаан Иосия ол өргүл салыышкыннарын хоруп турза-даа (4 Хаан. 23:10), шак ол дүрзү-бурганнарга мөгейиг катап тургустунуп кээр турган. Иеремия медээчи Иерусалимниң чурттакчылары ол шынаага дайзыннарынга өлүрткеш, аңаа хөөржүдүлге чок чыдарлар деп өттүр билип медеглээн (Иер. 7:31-34). Исайя медээчи бачыттыгларны кезедир чер дугайында чугаалап тура, база бо шынааны бодап турган чадавас (Иса. 65:1-7, 66:24). Ол чер от болгаш бачыттыгларның мага-бодун чиген курттар-биле долдуна бээр. Ынчангаш ол шынааны тамы-биле – ында өшпес от хып турар бачыттыгларның кеземче алыр чери-биле холбаштырып эгелээн.

### Борбак ак шуру эртине

Борбак ак шуру эртине (орус. жемчужина) – далай болгаш хем туңнарының (раковиналарының) чамдык хевирлеринден тывар улуг үнелиг шуру. Ол эртинелер янзы-бүрү хевирлиг болгаш хемчээлдиг болур, онза улуг болгаш ховар шуруларны аажок бедии-биле үнелээр. Оларны шаг-шаандан бээр садыглажырда, база каасталгаларга ажыглаар чораан (Мф 13:45-46 көр).

### Бөдүүн кижи

Бөдүүн кижи (евр. пэти, орус. простак) – Ыдыктыг ырылар болгаш Угаадыглыг чугаалар номунда бо сөс мерген угаан чок кижини көргүскен. Ындыг кижиге мерген угаан Бурганга шынчы амыдыраарынга дузалаар. Бөдүүн улус мелегей эвес, оларга чүгле мерген угаан чедишпейн турар (Ыд. ыр. 18:8, 118:130; У. ч. 1:4, 19:25, 21:11).

### Буктар

Буктар – эрликке чагырткан аза-четкерлер. Улус буктардан коргар, чүге дээрге олар бо делегейге идепкейлиг хөделип шыдаар, чижээлээрге, кижиже кире бергеш, ону бүрүнү-биле чагырып эгелээр. Ындыг-даа болза, бо делегейде дээди эрге-чагырга Бурганда болганда, Иисус Бурганның күжү-биле улусту буктардан адырып турган, а ол ышкаш ындыг арганы Бодунуң өөреникчилеринге база берип каан (Мф. 10:1).

### Бурган

Бурган (евр. Элохим, грек. Теос, орус. Бог) – өртемчейде бүгү-ле бар чүвениң Дээрги-Чаяакчызы, бистиң база Чаяакчывыс, амыдыралывыстың үндезин-дөзү.

### Бурганның оолдары

Бурганның оолдары – Эрги Чагыг-керээде чамдыкта (Иов 1:6; Ыд. ыр. 88:7) Бурганның чаяаганы, Аңаа чагырткан дээр уктуг амытаннар (дээрниң төлээлери). Оон аңгыда израиль чон болгаш ооң чамдык хааннары база Бурганның оолдары деп адаттырган (Ы. х. к. 32:5; Ыд. ыр. 2:7; Ос. 11:2). А Чаа Чагыг-керээде Иисус Христосту Бурганның Оглу деп адаан, ооң-биле Христостуң хаан дег ат-дужаалынче, Ооң Бургандан укталганынче база Бурган-биле дорт харылзаазынче айтып турар (Мф. 4:3; Мк 1:1; Ин. 11:27; 2 Кор. 1:19; Ажыд. 2:18). Христоска бүзүрээр улус база Бурганның ажы-төлү деп ададып турар (Ин. 1:12; Гал. 3:26).

### Бурганның Чагыргазы

Бурганның Чагыргазы (орус. Царство Божие) – Бурганның өртемчейде кызыгаар чок чагыргазы. Ол сөстер оон ыңай Бурган биле Ону боттарының Хааны кылдыр хүлээп көрүп турар улустуң аразында харылзаалар дугайында чугаалап турар. Бурганның Чагыргазының дугайында медээчилер чугаалап турганнар (Мих. 4:7). Иудейлер кээр ужурлуг Мессияны Бурганның шилип алганы Хаан кылдыр манап, Ооң чагыргазын Бурганның Чагыргазы-биле холбаштырып турган (Дан. 7:14). Ындыг Чагырганың дүжүп кээрин Иоанн Медеглекчи база медеглээн (Мф. 3:2). Иисус Христос Ооң келгени-биле улуска чоокшулаан Бурганның Чагыргазын суртаалдап турган (Мк. 1:15). Элчиннерниң суртаалында Христостуң катап дирилгениниң соонда Бурганның Чагыргазы «Ыдыктыг Сүлдениң хайырлаары актыг-шынныг амыдырал, амыр-тайбың болгаш өөрүшкүде» деп билдинер (Рим. 14:17). Үениң төнчүзүнде Дээрги-Чаяакчы чедип келген соонда, Бурганның Чагыргазы чер кырынга долузу-биле доктаар: биеэги чер-делегей орук чайлап, чиде бээр, Бурган Боду-биле бүгү өртемчейни бүргей аптар (1 Кор. 15:28; Ажыд. 21:1-5). «Бурганның Чагыргазы» деп сөстер колдуунда Чаа Чагыг-керээде ажыглаттынып турар. Матфей болганчок-ла «Дээрниң Чагыргазы» деп сөстерни ажыглаар, чүге дээрге ооң бижээни Буянныг Медээни Бурганның адын адавазын кызыдар иудейлерге бижээн.

### Буянныг Медээ

Буянныг Медээ (грек. Эвангелион) – Иисус Христостуң суртаалдааны Бурганның Чагыргазының дугайында өөрүшкүлүг медээ (Мк. 1:15). Буянныг Медээни христианнар сөөлзүредир Камгалакчы Иисустуң бо делегейге өлүмү болгаш катап дирилгениниң дугайында чугаа деп билип эгелээн. Ынчангаш Христостуң амыдыралы болгаш ажыл-херээниң дугайында тоожаан дөрт номну база Буянныг Медээлер деп адаан.

### Бүзүрел

Бүзүрел – Бурганга бүзүрээри, Ооң аазаашкыннары күүсеттинер деп бүзүрелдиг боору, Ооң күзел-соруун хүлээп аары, бодунуң хүн бүрүде чуртталгазынга Аңаа дыңнангыр боору. Чаа Чагыг-керээде Иисус Христоска бүзүрел – Ону Дээрги-Чаяакчы болгаш Камгалакчы кылдыр хүлээп аары.

### Ваал

Ваал – Ханаанга чурттап турган чоннарның мөгейип чораан бурганнарның бирээзи, чаңнык-диңмирээшкин бурганы. Дорт очулдурарга, «ээ, дээрги» дээн. Ол чуртка артып калган хананейлерниң салдары-биле израильчилер Ваалга мөгеер күткүлгеге бо-ла алзып алыр турганнар. Ындыг чорук болурга, ону Бурганга удур эң-не аар кемниг херектиң бирээзин кылдыр санаар турган.

### Вавилон

Вавилон (евр. Бабел) – амгы мурнуу Ирактың девискээринде Тигр биле Евфрат хемнерниң аразында турар, эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң улуг дээн хоорайы, эрте-бурунгу күчү-күштүг империяларның бирээзиниң найысылалы. Вавилончулар янзы-бүрү эңмежок хөй бурганнарга мөгеер турган. Б.э. чедир 598 чылда вавилончулар израильчилерниң Мурнуу күрүнезин (Иудеяны) эжелеп алган (2 Пар. 36:6-7). Ооң соонда 587/6 чылда вавилончулар Иерусалим биле Бурганның өргээзин үреп бузуп каапканнар, а ол ышкаш хөй-ле иудейлерни Вавилон күрүнениң девискээринге чурттаар кылдыр тудуп аппарганнар. Чаа Чагыг-керээниң үезинде Вавилон хоорайны үреп-бузуп каапкан турган, ынчангаш «Вавилон» деп сөс боду эрликтиң күрүнезин көргүзүп турар; ооң-биле Рим хоорайны – израильчилерни эжелеп алган чаа өндүр улуг империяның найысылалын, дүрзү-бурганнарга чүдүүрлерниң болгаш хөй бачыт-хайының төвүн база холбаштырып турган (1 Пет. 5:13; Ажыд. 14:8).

### Валаам

Валаам – Моисейниң үезинде Месопотамияга чурттап турган медээчи. Моав чоннуң хааны Валак Валаамны, израильчилерни каргаттырар дээш, хөлезилеп алган. А Валаамны орукка кайгамчык арга-биле Бурган доктаадыпкан: Валаамның мунуп алгаш чораан элчигени ооң-биле кижи үнү-биле чугаалажып эгелээрге, Бурганның төлээзи аңаа израильчилерни – Дээрги-Чаяакчының шилип алган чонун каргаарын хоруп турар-дыр деп билип каан. Түңнелинде Бурганның күзел-соруу-биле ол каргаашкыннар орнунга Израильге алгап-йөрээшкиннер чугаалаан (Сан. 22–24 эгелер). Бодап көөрге, Валаам ооң соонда база катап израильчилерге хора чедирерин оралдажып турган хире, ынчангаш олар ону ол дээш өлүрүп каапкан. (Сан. 31:8, 16.)

### Варак

Варак – Израильдиң баштыңчыларының бирээзи. Варак, бодунга шериг баштыңчызы дег бүзүрели чок-даа болза, Израиль-биле чаалажып турган ханаан хаан Иавинге удур чедиишкинниг дайынны чорудуп келген (Башт. 4–5 эгелер). Чаа Чагыг-керээде Варак Бурганга бүзүрелдиң үлегер-чижектериниң аразынга адаткан (Евр. 11:32).

### Васан

Васан (евр. Башан) – мурнуу Сирияда, өскээр чугаалаарга, Галилея хөлү болгаш Иордан хемниң чөөн талазында, Галаадтың соңгу чүгүнде шаттар болгаш арга-арыглыг тейлер. Семис-шыырак мал-маганы болгаш эки тараа дүжүдү-биле билдингир чер турган (Ы. х. к. 32:14).

### Веелзевул

Веелзевул – Эрги Чагыг-керээ үезинде Израильди долгандыр чурттаан чоннарның мөгейип турган бурганнарының бирээзи (4 Хаан. 1:3). Иисус Христостуң үезинде еврейлер буктарның чагырыкчызы эрликти ынчаар адап эгелээн (Мф. 12:24).

### Вениамин

Вениамин – Иаковтуң он ийи оглунуң эң бичези, Рахилден төрүттүнген, Иосифтиң дуңмазы (Э. д. 35:18). Ол Израильдиң бир аймааның үндезилекчизи турган.

### Виноград

Виноград – каттарындан арага кылыр үнүш. Виноград тарыыр шөл, виноград сывы, каттар болгаш виноград арагазын Библияда овур-хевирлер кылдыр бо-ла айтып турар: чижээлээрге, виноград тарыыр шөл израиль чонну болгаш оларның черин символчудуп көргүзүп турар (Иса. 5:1-7).

### Виноград сы базар оңгар

Виноград сы базар оңгар – хая-дашта оя каккан, виноград сы базар ишкир оңгар. Ол оңгар дүвүнде үттүг боор, сы баскан каттарның чулуу адаккы, бичии хемчээлдиг, база-ла хаяда оя каккан ишкир оңгарже агып бадар. Виноград салбактарын кызыл-даван сы базар (Башт. 6:11; Иса. 63:3; Мф. 21:33; Ажыд. 14:19-20).

### Галаад

Галаад – Махирниң оглу, Манассияның уйнуу (Сан. 26:29). Оон аңгыда Иорданның чөөн талазында даглыг девискээрни база Галаад деп адап турган (Э. д. 31:47), ону Рувимниң, Гадтың аймактары болгаш Манассияның аймааның чартыы ээлеп чораан (Сан. 32 эге). Ол чер Израильдиң кезээ болур.

### Галилея

Галилея – Израильдиң соңгу талазында девискээр; Иссахар, Неффалим, Завулон болгаш Асирниң аймактарынга хамааржыр. Вавилонга туттуруушкун үезинде аңаа арткан еврейлер көжүп келген өске чүдүлгелиг улус-биле холужуп калган, оон оларга арамей, финикий болгаш грек көжүрткен чоннар немешкен, ынчангаш иудейлер ол черни болганчок-ла өске чоннар чурттаан чер деп санаар апарган. Иисус Христос Бодунуң чер кырынга амыдыралының улуг кезиин Галилеяга эрттирген, аңаа хөй улусту өөредип турган.

### Галилея хөлү

Галилея хөлү – Израильдиң соңгу чүгүнде чыдар бо хөл Галилея, Геннисарет, а сөөлзүредир рим чагырыкчы Тиверийге тураскааткан Тивериада хөлү деп үш аңгы аттыг. Грек сөзүглелде ол улуг эвес хөлдү колдуунда-ла далай дээр турган. Иордан хем оон үндүр агып чыдар. Ол хөлдүң чоок-кавызынга хөй чурттакчылыг черлер турган, чону колдуунда балык тудуп амыдырап чораан.

### Гедеон

Гедеон – Манассияның аймаандан Иоастың оглу, эрте-бурунгу Израильдиң баштыңчыларының бирээзи (Башт. 6–8 эгелер). Гедеон Ваал бурганга өргүл салыр черни бузуп, Ашера бурганга тураскааткан адагашты кезип каапкаш, Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр чер тудуп каан. Ол Иероваал деп ат алган. Гедеон оон ыңай эңмежок хөй санныг мадианнарны тиилеп шыдаан. Чаа Чагыг-керээде Гедеон Бурганга бүзүрелдиң өндүр улуг үлегер-чижектериниң аразынга демдеглеткен (Евр. 11:32).

### Гергес чон

Гергес чон – израильчилерниң ханаан черни эжелеп алыр бетинде, аңаа чурттап турган чоннарның бирээзи (Э. д. 10:16).

### Горчица

Горчица – амдан киирер холуксаа кылырынга ажыглаар үрезиннерлиг бедик сиген. Шак ол будуктуг үнүштүң бедии 2,5–3 метр чеде бээр. Аңаа ооң аажок бичии үрезиннерин чиир куштар чурттап болур. Ол үрезиннерниң бичиизи Чаа Чагыг-керээде кел чыдар Бурганның Чагыргазының болгаш бүзүрелдиң күжүнүң овур-хевири апарган (Мф. 13:30-32, 17:20-21).

### Грек дыл

Грек дыл – Александр Македонскийниң эжелээшкиннериниң соонда эрте-бурунгу грек дыл Чер ортузу далайның чөөн талазынга улустар аразының харылзажыр дылы апарган. Ол дылче Эрги Чагыг-керээниң номнарын эрте-бурунгу еврей болгаш арамей дылдардан очулдурган. Чаа Чагыг-керээ болгу дег хөй санныг улус номчуур кылдыр грек дылга бижиттинген.

### Давид

Давид – Христостуң төрүттүнеринге чедир бир муң хире чыл мурнунда израиль чоннуң ийиги хааны. Бурганны алгап-мактаан дыка хөй Ыдыктыг ырыларның бижикчизи. Бурган Давидке ооң салгакчылары израиль чонну кезээ-мөңгеде хааннаарын аазаан (2 Хаан. 7:13), ынчангаш иудейлер боттарының манап турганы камгалакчы хаан (Мессия) Давидтиң ук-ызыгуурундан төрүттүнер ужурлуг деп санап, ону Давидтиң Оглу деп адаар турган.

### Давидтиң Хоорайы

Давидтиң Хоорайы –

1. Иерусалимниң эң бурунгу кезээ, Сион дагның ийинде тудуп каан шивээ, Давид хаан ону иевустардан чаалап алган (2 Хаан. 5:9).
2. Луканың бижээни Буянныг Медээде (2:11) Давидтиң хоорайы деп Вифлеемни база адаан, чүге дээрге Давид хаан аңаа төрүттүнген.

### Дагон

Дагон – филистимнерниң мөгейип чораан кол бурганнарының бирээзи (1 Хаан. 5:1-5). Дагон деп ат «тараа» (евр. дага́н) деп сөс-биле холбаалыг болгу дег.

### Дайынчы терге

Дайынчы терге (орус. колесница) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эң күчүлүг дайынчы чепсек-херекселдиң бирээзи кылдыр санадып турган.

### Даниил

Даниил – Эрги Чагыг-керээниң медээчилериниң бирээзи, Вавилонга туттуруушкун үезинде Навуходоносор хаанның хүрээлеңинге чурттап турган. Ооң амыдыралының дугайында Даниилдиң номунда төөгүп турар. Ол номда ооң аңгыда өндүр улуг күрүнелерниң салым-чолунуң болгаш үениң төнчүзүнүң дугайында чугаалап турар.

### Даш көжээ

Даш көжээ – бедик шөйбек даш. Ындыг дашты кижи ажааган черни демдеглээр дээш ажыглаар, ол ышкаш даш кандыг-бир чугула болуушкун азы кижи дугайында көскү сагындырыг болур. Ындыг тураскаалдарны ыдыктыг деп санаар. Ындыг-даа болза, тураскаалдыг даштар мөгеер чүүл болбас ужурлуг, ону Моисейниң хоойлузу хоруп турар (Э. д. 28:16-18, 35:20; Хост. 24:4; Лев. 26:1).

### Динарий

Динарий – рим мөңгүн чоос, хөлезилеттинген ажылчынның бир хүнде алыр шалыңы.

### Дулгуяк херээжен

Дулгуяк херээжен – дулгуяк херээженнер, өскүстер ышкаш, Израильге камгалал хереглээр бөлүк улуска хамааржып турганнар, ол дугайында Моисейниң Хоойлузунда онзалап айыткан (Хост 22:21-22; Ы. х. к. 10:18, 24:17, 27:19). Бурган дулгуяктарны камгалап, оларны кызагдаар улуска кеземче онаар турган. Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп турар дулгуяк херээженнер өске христианнар холундан хүннүң-не дузаламчы алыр тускай бөлүк бооп турган (Аж.-ч. 9:39, 41; Иак. 1:27; 1 Тим. 5:5-16).

### Дүрзү-бурган

Дүрзү-бурган (орус. идол) – еврей чон-биле кожа чурттап чораан чоннар шуткуп-сиилбээн, чуруп каан дүрзүлер кылып алгаш, оларын «бурганнар» деп адап, мөгейип турганнар. Дээрги-Чаяакчыга шынчы эвес иудейлер база чамдыкта ынчалдыр кылып турган.

### Дүрүг-ном

Дүрүг-ном (орус. свиток) – кештен азы папирустан кылган узун саазын. Аңаа чагаалар болгаш номнар бижиир, а оон дүргектелдир дүрүп каар турган (Иер. 36:2; Лк. 4:17; Ажыд. 5:1).

### Дээди иудей Чөвүлел

Дээди иудей Чөвүлел (евр. Санхедрин, орус. Синедрион) – Рим эрге-чагырга үезинде иудейлерниң дээди шажынчы болгаш суд органы. Иерусалимде өндүр улуг Чөвүлел 71 кежигүннүг турган: Бурганның бараалгакчылары, ном-хоойлу тайылбырлакчылары, фарисейлер база өске-даа чугула кижилер. Ол чөвүлел иудей чонну римчилерниң мурнунга төлээлеп, дээди судтуң хүлээлгелерин күүседип турган. Чаа Чагыг-керээниң үезинде Дээди Чөвүлелдиң эң чугула шиитпирлерин рим эрге-чагырга доктаадыр ужурлуг турган. 23 кежигүнден тургустунган биче чөвүлелдер Иудеяның бүгү хоорайларынга шажынчы болгаш суд башкарылгазының органнары болуп турган (Мф. 26:59; Ин. 18:31; Аж.-ч. 23:6).

### Дээрги-Чаяакчы

Дээрги-Чаяакчы (евр. ЯХВЕ, грек. Кюриос, орус. Господь) – Эрги Чагыг-керээде ол ат-дужаал ЯХВЕ (Иегова) деп аттың очулгазы, Бурганның ыдыктыг ады болур. Бурган Моисейни израиль чонну Египеттен үндүре берзин дээш чорудуп тура, Бодун ол ат-биле адаан (Хост. 3:15). Шак ол ыдыктыг атты душ бооп бужартадырындан сезингеш, иудейлер Христостуң төрүттүнеринге чедир үеде-ле, Ыдыктыг Бижилгелерни номчуп тургаш, ол атты ыыткыр адавайн, ооң орнунга «адонай» азы «дээрги» деп турганнар.

### Дээрги-Чаяакчының кежээки чеми

Дээрги-Чаяакчының кежээки чеми – баштайгы христианнар, Иисус Христостуң хере шаптырарының бетинде чугаалаан сөстеринге чагыртып, кады чемненири-биле, бо-ла чыглыр турган. Олар хлеб биле виноград арагазын Иисустуң эът-боду биле ханы деп адап, Ооң кежээки чем кылганын сактып, эрттирип турганнар (Мк. 14:22-25; 1 Кор. 11:23-26). Христианнар ынчалдыр Христостуң салган өргүлүнге боттарының хамаарылгалыын бадыткап турган.

### Дээрниң төлээзи, Бурганның төлээзи

Дээрниң төлээзи, Бурганның төлээзи (евр. малах, грек. ангелос) – дорт очулдурарга, «айбычы» дээн уткалыг сөс. Бурганга бараан болуп турар, дээр уктуг, угаан-сарыылдыг, онзагай амытаннар. Бурган оларны дамчыштыр бүгү чүвени башкарып, кижилерге база чоннарга дузалажып турар. Эрги Чагыг-керээниң чамдык сөзүглелдеринде оларны «Бурганның оолдары» деп адаан. Ийи онза чугула дээрниң төлээлерин Библияда аттары-биле адап турар – Михаил, Гавриил (Дан. 8:16, 10:13; Лк. 1:19; Ажыд. 12:7). Дээрниң төлээлериниң чамдыызы Бурганга удур тура халааш, Аңаа чагыртпайн, эрликтиң талазынче шилчий берген (Ажыд. 12:4).

### Ева

Ева – баштайгы кыс кижи, Адамның кадайы. Еврейлеп ооң ады «Хавва» деп дыңналыр, «чуртталга» дээни ол (Э. д. 3:20). Кажан Адам биле Ева Эдем сесерлиинге чурттап турда, чылан Еваны Бурганның айтыышкынын үрээр кылдыр көгүдүп апкан, а Ева ол бачытче ашаа Адамны киирип алган. Ол дээш Бурган оларны Эдемден үндүр сывырыпкан. Оларның оолдары – Каин, Авел болгаш Сиф, а ол ышкаш аттарын адаваан өске оолдар-кыстарлыг турганнар.

### Еврей дыл

Еврей дыл – б. э. чедир 586 чылда эгелээн Вавилонга туттуруушкунга чедир израильчилерниң хөй кезииниң чугаалажып турган дылы. Ол дылга Эрги Чагыг-керээниң улуг кезээ бижиттинген, ындыг-даа болза, туттуруушкундан ээп келген соонда, улам-на хөй еврейлер аңаа төрелдешкек арамей дылче шилчип эгелээн. Чаа Чагыг-керээни бижип турар үеде, Израильде улус колдуунда арамей дылга чугаалажып турган, а өске аймак-сөөк улус-биле харылзашканда, эрте-бурунгу грек дылды бо-ла ажыглаар турганнар.

### Еврей чон

Еврей чон – «еврей» – израильчилерни этниктиг бөлүк кылдыр демдеглеп турар, тывылган төөгүзү эки билдинмес эрте-бурунгу сөс. Бо сөс израильчилерниң ада-өгбезиниң бирээзи болур Еверниң ады-биле холбашкан бооп чадавас (Э. д. 11:16). Эге дөс номунуң 14-кү эгезинде бо сөстү Авраамның сөөк-язызын айтыры-биле ажыглаан. Чамдыкта «еврейлер» деп сөстү «иудейлер» деп сөстүң синоними кылдыр ажыглаар.

### Египет

Египет (евр. Мицраим) – Израильдиң мурнуу-барыын чүгүнде чурт, аңаа еврейлер 400 хире чыл чурттаан. Кажан египетчилер оларны күштүү-биле дарлап эгелээрге, Дээрги-Чаяакчы еврейлерни хосталгаже үндүрген (Хосталыышкын номун көр).

### Елеон даг

Елеон даг – Иерусалимниң чөөн ханазының чанында турар чавыс даг. Орус дылда «Масличная гора» деп база аттыг. Дагның эдээнде олива ыяштары өзүп үнген Гефсимания сады турар. Ылап-ла бо дагга библейжи төөгүнүң хөй болуушкуннары болган: чижээлээрге, Иезекиил ооң кырынга хоорайдан ырап бар чыдар Бурганның өндүр чырыын көрген (Иез. 11:23), Дээрги-Чаяакчының хөделип үнер хүнүнүң болуушкуннары бо черден болуп эгелээр деп, Захария өттүр билип медеглээн (Зах. 14:4), Христос маңаа делегейниң төнчүзүнүң дугайында чугаалааш (Мф. 24:3), дээрже көдүрлүп үне берген (Аж.-ч. 1:9).

### Завулон

Завулон – Иаковтуң онгу оглу, Лия деп кадайындан төрүттүнген алдыгы оглу (Э. д. 30:20). Завулондан уткалган аймак Галилея далайының кыдыында турар, Неффалимниң аймаа-биле кожа чыдар девискээрлерни ээлеп чурттай берген.

### Зилот

Зилот – грек дылда «зелотес» деп сөс «Төрээн чурту дээш чүткүлдүг демисекчи» дээн уткалыг. Зилоттар еврей шажын-чүдүлгени дүрзү-бурганнарга чүдүүрүнүң салдарындан камгалаар талазы-биле онзагай чүткүлдүг шажын-политиктиг еврей бөлүк болуп турган. Олар чонну римчилерниң эрге-чагыргазындан шериг күжү-биле хостаарын оралдажып турган. Симон Кананит, Иисустуң он ийи элчиннериниң бирээзи, ооң мурнунда ол бөлүкке хамааржып турган чадавас (Мф. 10:4; Мк. 3:18; Лк. 6:15).

### Иаков

Иаков – Исаак биле Ревекканың ийи оглунуң бирээзи, Авраамның уйнуу. Иаков ийис акызы Исавтан соңнай төрүттүнген-даа болза, Бурган ылап-ла ону шилип алган (Э. д. 25:23). Иаков кажар арга-биле баштай төрүттүнген оолдуң эргезин болгаш Бурганның онзагай йөрээлин алган (Э. д. 25:27-34, 27:1-29). Ооң он ийи оглундан еврей чоннуң он ийи аймаа укталган. Пенуэл деп черге Иаков Бурган-биле хүрежип турда, Ооң аңаа тывысканы «Израиль» деп ат-биле ооң бүгү үре-салгалын адай берген (Э. д. 32:22-32). Библияда Иаков деп атты өске-даа улус эдилеп турар, чижээлээрге, Зеведейниң оглу Иаков, он ийи элчинниң бирээзи база Иерусалимде христиан ниитилелдиң удуртукчузу апарган Иаков (Иисус Христостуң дуңмазы).

### Иевус чон

Иевус чон – израильчилер Ханаанны эжелеп алыр бетинде, орта чурттап чораан чоннарның бирээзи. Иевустар Иерусалимге болгаш ооң чоок-кавызынга, ол хоорайны Давид хаан эжелеп алгыжеге чедир, чурттап турганнар (2 Хаан. 5:6-9).

### Иеремия

Иеремия (евр. Йирмияху) – б.э. чедир VII – VI вв. чурттап чораан Бурганның медээчизи. Ооң өттүр билген медеглелдериниң кол темалары – Иудеяның чонун бачыдын минниринче кыйгырары база бачыдын билинмес болза, ону манап турар ажыг салым-чол. Иеремия Бурган Бодунуң чону-биле чаа чагыг-керээни чарып алыр деп өттүр билип чугаалаан (Иер. 31:33). Иеремия ол ышкаш, вавилон аг-шериг Иерусалимни үреп-бускан соонда, «Иеремияның ыы-сыызы» деп номну бижээн.

### Иерусалим

Иерусалим (евр. Йерушалайим) – эрте-бурунгу шагда иевустарның хоорайы – Иевус деп аттыг турган. Иудей дагларының ийлеринде, Өлүг далайның барыын эрик кыдыындан 25 хире километр черде турар. Бо хоорайны Давид хаан иевустардан б.э. чедир 1000 хире чылда чаалап алган (2 Хаан. 5:6-10). Соломон хаанның өлүмүнүң соонда Мурнуу күрүне Иудеяның найысылалы апарган. Б.э. чедир 586 чылда ону вавилончулар үреп бускан (4 Хаан. 25 эге). Ону катап тургузары б.э. чедир 538 чылда эгелээш, 445 хире чылга дээр уламчылаан. Б.э. чедир 332 чылдың соонда ол ёзулуг грек хоорай апарган, а б.э. чедир 63 чылда ол римчилерге эжелеттирген. Иисус Христосту Мессия кылдыр хүлээп көрбээн Иерусалимниң үрегдедип бустурарының дугайында Ол өттүр билип медеглээн. Б.э. 70 чылда иудейлерниң римчилер-биле дайынының үезинде хоорай бүрүнү-биле үрегдедип бузулган, сөөлүнде катап тургустунган. Ажыдыышкын номунда (21:9-27) келир үедеги Дээрде Иерусалим – Бургандан черже дүжүп кээр, Бурганның чону аңаа Ооң-биле кады мөңге чурттаар хоорай дугайында өттүр билген медеглел тыптып кээр.

### Иессей

Иессей (евр. Йишай) – Давид хаанның адазы, Иисус Христостуң өгбелериниң бирээзи (Руф 4:22; 1 Хаан. 16:1-20).

### Иеффай

Иеффай (евр. Йифта) – Галаадтың оглу, израильчилерниң аммоннарга удур демиселин баштап турган шериг баштыңчызы (Башт. 11 эге; Евр. 11:32).

### Израиль

Израиль (евр. Йисраэл) – бо атты Бурган Иаковка, кажан ол Бурган-биле Пенуэлге хүрежип турда, тывыскан (Э. д. 32:22-32). Эрги Чагыг-керээде Иаковтуң он ийи аймакты тургускан үре-салгалы израиль чон деп ададып турар. Соломон хаанның өлүмүнүң соонда, соңгу чүкке чурттап турган он аймак Иуда биле Вениаминниң мурнуу аймактарындан адырлы бергеш, Соңгу деп адаткан күрүнени тургускан (3 Хаан. 12 эге). Соңгу күрүнеге боттарының хааннары турган, сөөлүнде Самария хоорай ооң найысылалы апарган. Эрги Чагыг-керээниң чамдык уткаларында «Израиль» деп сөс чүгле соңгу аймактарга азы Соңгу күрүнеге хамааржыр. Чаа Чагыг-керээде «Израиль» деп колдуунда-ла бүгү израиль чонну, а ол ышкаш израиль черни билип ап турар.

### Израильдиң он ийи аймаа

Израильдиң он ийи аймаа – сөөлүнде Израиль деп атты алган Иаковтуң оолдарының – Рувим, Симеон, Левий, Иуда, Завулон, Иссахар, Дан, Гад, Асир, Неффалим, Иосифтиң, Вениаминниң – салгалдары. Ачазы Иосифке бодунуң өске оолдарындан артык ынак болгаш, ол Иосифтиң оолдарын – Эфрем биле Манассияны бодунуң оолдары дег азырап каан (Э. д. 48 эге). Ынчангаш оларның үре-салгалы израиль чонче кирип турар аңгы аймактар кылдыр санадыр. Аймак бүрүзү элээн каш төрел бөлүктер болгаш «төрел салгалдарга» чардынар. Дайзыннар Израиль күрүнени база Иудей күрүнени чылча шапкан соонда, аймактарның хөй кезии чиде берген, ынчалза-даа медээчилер бүгү израиль чоннуң келир үеде катап тургустунарының дугайында чугаалап турган (Ам. 9:11). Иисус Христос Бодунуң өөреникчилеринге үениң төнчүзүнде Израильдиң он ийи аймаан шиидерин аазаан (Лк. 22:30). Ол ышкаш Чаа Иерусалимниң хаалгазынга Израильдиң бүгү аймактарының аттарын бижип каар, а ол хоорайның хаалгаларын оларның аттары-биле адаар (Ажыд. 7:4-8, 21:12).

### Иисус

Иисус (евр. Йехошуа, Йешуа) – еврей ат, «Дээрги-Чаяакчы камгалап турар» дээн уткалыг. Библияда ол атты хөй-ле кижилер эдилеп турар, оларның эң-не билдингирлери бо:

1. Нуннуң оглу Иисус, Моисейниң дузалакчызы, а ооң өлүмүнүң соонда – израильчилерниң баштыңчызы. Ооң башкарылгазы-биле израильчилер Бурганның оларга аазааны Ханаан чуртун эжелеп алганнар.
2. Иисус Христос.

### Илия

Илия (евр. Элияху) – Израильдиң өндүр улуг медээчизи. Б.э. чедир 900 – 850 чч. чурттап чораан. Эрги Чагыг-керээде Бурган ону, дириг турда, дээрже аппарган (4 Хаан. 2:1-12). Ынчангаш еврейлер Илия келир үеде черже эглип кээр деп бүзүрээр турганнар (Мал. 4:5-6). Улуска ам келир Мессия дугайында медеглээр дээш, Иоанн Медеглекчи «Илияныы дег сорук-күштү бодунга сиңирип алган» чедип келген (Лк. 1:17).

### Император

Император – Рим күрүнениң дээди чагырыкчызы. Аңаа тус чер чагырыкчылары, аңгы девискээрлерни башкарган кижилер (чижээлээрге, Пилат азы Ирод) чагыртып турган. Ол дээди чагырыкчыны династияның үндезилекчизи Юлий Цезарьның (азы «Кесарьның») ады-биле «кесарь» деп адап турган. Рим империяда хөй-ле хоорайларны ол чылдагаан-биле «Кесария» деп адаар.

### Иоанн

Иоанн (евр. Йоханан) – Библияда Иоанн деп аттыг элээн каш кижи бар, оларның эң-не билдингирлери бо:

1. Иоанн Медеглекчи – Бурганның чөнүй берген назылыг бараалгакчызы Захарияның кадайы Елисаветадан төрүттүнген оглу (Лк. 1 эге). Христостуң (Мессияның) чедип кээрин чарлааш, Ону Иордан хемге сугже суп турган медээчи (Мф. 3:13-17). Иоанн Ирод хаанны бачыттары дээш сойгалаар боорга, ол хаан ону кара-бажыңга суктуруп каан, а оон ооң бажын кезерин дужааган (Мф. 14:1-12).
2. Иоанн элчин – Зеведейниң оглу, Иаков элчинниң дуңмазы, Христостуң он ийи элчининиң бирээзи. Христиан чаңчыл ёзугаар, Иоанн Иисустуң онза ынак өөреникчизи турган, ол Буянныг Медээни, үш чагааны болгаш Ажыдыышкын номун бижээн. Ол болза он ийи элчинниң аразындан бодунуң өлүмү-биле мөчээн дың чаңгыс кижи турган (артканнары Христосту медеглээни дээш өлүрткен).

### Иона

Иона – Бурганның Гат-Хефер чурттуг медээчизи (4 Хаан. 14:25), еврей дылда ооң ады «көге-буга» дээн уткалыг. Ионаны Бурган Ниневияже, израильчилер-биле өжээннешкек болгаш каржы-дошкун ассирий күрүнениң найысылалынче, суртаалдадып чорудупкан. Иона ол даалгадан ойталааш, удур талаже эжиндирип чоруй баарын оралдашкан. Ынчалза-даа Бурган корабльче шуурганны, а оон улуг балыкты ыдыпкан. Балык Ионаны сыырыптарга, ол ооң иштинге үш хонук турган. Оон балык ону черже үндүр бүлгүрүптерге, Бурганның кыйгырыынга чагыртып, Ниневияже чорупкаш, аңаа суртаалын эгелээн. Ниневияның чурттакчылары Ионага бүзүрей бергеш, боттарының багай херектер кылган бачыдын билингеннер. Чаа Чагыг-керээде Иисус Христос Ионаның төөгүзүнүң дугайында Бодунуң катап дирлириниң бадыткал демдээ кылдыр чугаалап турар.

### Иордан хем

Иордан хем – Израильдиң кол хеми. Ол соңгу чүкте Галилея хөлүнден агып үнгеш, мурнуу чүкте Өлүг далайже агып кирген. Иордан хем он ийи израиль аймактың эрте-бурунгу черлерин ийи чарып турар – ооң барыын талазынга тос аймак, чөөн талазынга ийи аймак чурттап турган, а Манассияның аймаа – хемниң ол-бо чарыынга чер ээлеп чурттап турган.

### Иосиф

Иосиф – Библияда Иосиф деп аттыг хөй-ле кижилер бар, оларның эң-не билдингирлери бо:

1. Иаковтуң оглу Иосиф – Иаковтуң он ийи оглунуң бирээзи, ооң ынак оглу. Иосифтен израиль чоннуң ийи аймаа укталган: Эфрем биле Манассия. Акылары Иосифти кулданыышкынче садыптарга, Бурган ону камгалап, египет хаанның кол дузалакчызы кылып каан. Ол дужаалды эдилеп тура, Иосиф бодунуң акыларын болгаш бүгү өг-бүлезин, а ол ышкаш хөй египетчилерни үр уламчылаан каңдаашкын үезинде аштап өлүрүнден камгалаан (Э. д. 37:1–50:26).
2. Марияның ашаа Иосиф – Назарет чурттуг бызаңчы, Иисус Христостуң азыраан адазы. Иудейлер ону Иисустуң адазы деп санап турган (Мф. 1:16-25).
3. Аримафея чурттуг Иосиф – Дээди иудей Чөвүлелдиң Иисуска бүзүрей берген кежигүнү. Иисусту хере шаап шаажылаан соонда, Иосиф Ооң мага-бодун ажаап каан (Мф. 27:57; Ин. 19:38).

### Ирод хаан

Ирод хаан (грек. Херодес)

1. Улуг Ирод – бүгү Израильди б.э. чедир 38–4 чылдарда чагырып турган хаан, идумей чондан үнген уктуг. Иерусалимде Бурганның өргээзин элээн делгемчиткен. Иисус Христостуң төрүттүнгениниң соонда ол хаан удавайн Вифлеемге бичии чаштарны кырарын дужааган.
2. Ирод Архелай – Улуг Иродтуң улуг оглу. Б. э. чедир 4 чылда адазы мөчээн соонда, рим император Август Архелайга хаан ат-дужаал бээринден ойталап, ону «этнарх», өскээр чугаалаарга, «чоннуң чагырыкчызы» кылдыр томуйлаан. Аңаа чагыртыры-биле Самария, Иудея болгаш Идумеяны берген. Ооң чагыргазы иудейлер болгаш самарийлерге хамаарыштыр дыка каржы-дошкун болган.
3. Ирод Антипа – Улуг Иродтуң оглу, б.э. чедир 4 чылдан б.э. 39 чылынга чедир Галилеяны чагырып турган. Хоойлуга удур өгленгени дээш ону сойгалап турган Иоанн Медеглекчини тудуп хоругдааш, шаажылаар дугайында дужаалды үндүрген. Иисусту шиидип турар үеде, Понтий Пилат Ону Ирод Антипаже чорудупкан. Ынчалза-даа Иисус ооң-биле харылзашпас боорга, Ирод Ону дорамчылап мага хангаш, дедир чорудупкан.
4. Ирод Агриппа I – Улуг Иродтуң уйнуу, б.э. 41–44 чч. Израильди чагырып турган. Христианнарның каржы-дошкун истеп сүрүкчүзү (Аж.-ч. 12:1, 20-23).
5. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I-ниң оглу. Павел ооң мурнунга сөс ап турган (Аж.-ч. 26 эге). 70 чылга чедир Израильдиң янзы-бүрү кезектерин чагырып келгеш, оон Римче чоруй барган.

### Исаак

Исаак (евр. Йицхак) – Авраам биле Сарраның оглу, ооң төрүттүнерин Авраам 100, а Сарра 90 харлыг турда, Бурган Авраамга аазаан (Э. д. 18:10). Аазаашкын ёзугаар Исаак Бургандан онза йөрээшкинни алгаш, израиль чоннуң өгбези болур ужурлуг турган. Исаак төрүттүнген соонда Бурган Авраамны шенеп, аңаа оглун өргүл кылдыр салырын дужааган. Ынчалза-даа дээрниң төлээзи Авраамның холун доктаадыптарга, ол Исаактың орнунга бир кошкар өргүлге салган (Э. д. 22 эге). Исаак 40 харлыг тургаш, Ревеккага өгленип алгаш, Исав биле Иаковтуң адазы апарган (Э. д. 24–25 эгелер). Исаак 180 харлыында мөчээн (Э. д. 35:28).

### Исав

Исав – Исаактың оглу, Иаковтуң ийис акызы. Ол өске аймактан ийи хет кысты кадай кылдыр ап алгаш, ооң-биле ада-иезин аажок хомудаткан. Оон ол Измаилдиң уруунга база өгленип алган. Бир катап, аштай бергеш, Исав улуу болган эргезин Иаковка чочак-тараадан хайындырган быдаа дээш садыптарга, Иаков улуг оглу кылдыр санадып эгелээн (Э. д. 25:25-34). Кажан чөнүй берген Исаак согурарып каарга, Иаков ачазын мегелепкеш, акызы Исавтың алыр ужурлуг турган йөрээшкинин ап алган (Э. д. 27:1-28). Мегези туттурган-даа болза, йөрээшкин күштүг бооп арткан. Исавтың өжээн негээринден корткаш, Иаков Харранче дезе берген. 20 чыл эрткенде, Иаков эглип кээрге, Исав ону өршээген (Э. д. 33:1-17). Исав Сеир (Эдом) деп черге чурттап чораан. Ооң үре-салгалын эдомнар (идумейлер) деп адап каан (Э. д. 36:1-43).

### Исайя

Исайя (евр. Йишаяху) – б. э. чедир VIII в. чурттап турган Бурганның медээчизи. Иисус Христостуң төрүттүнеринге чедир 700 ажыг чыл бурунгаар Исайя Ооң амыдыралының хөй болуушкуннарын баш удур чугаалаан. Еврей тоолчургу чугаа ёзугаар, Манассия хаан үезинде Исайяны ийи чара хирээлеп шаажылаан.

### Иссоп

Иссоп – чаагай чыттыг чадаң үнүш. Ону сугже азы ханче суккаш, чүдүлге талазы-биле арыглаашкын үезинде кижиже азы эт-сепче бызай чажар турган (Хост. 12:22; Лев. 14:4).

### Иуда

Иуда (евр. Йехуда) –

1. Иаковтуң он ийи оглунуң бирээзи, Иуданың аймааның үндезилекчизи. Ооң үре-салгалы иудейлер деп адаттыра берген. Иуданың аймаанга Израильдиң эң улуг хааны Давид болгаш ооң оглу Соломон хамааржыр турган. Соломон хаан мөчээн соонда, кажан соңгу аймактар мурнуу аймактардан (Иуда биле Вениаминниң) аңгыланы бергенде, ол ийи аймак Мурнуу деп адаар күрүне Иудеяны тургускан. Мурнуу күрүнеге бодунуң хааннары, Давидтиң салгакчылары турган, а найысылалы биеэги хевээр Иерусалимге турган. Чаа Чагыг-керээниң үезинде «иудейлер» деп сөс-биле бүгү еврейлерни адай берген. Иисус Христос база Иуданың аймаанга хамааржыр боорда, Давид ышкаш, Вифлеем деп иудей хоорайга төрүттүнген.
2. «Иуда» деп атты Библияда демдеглеттинген өске-даа хөй улус эдилеп чораан, чижээ, Иуда Искариот – Христосту садыпкан өөреникчизи.

### Иудейлер

Иудейлер – эң-не эгезинде ол сөс Иаковтуң оолдарының бирээзиниң үре-салгалынга – Иуданың аймаанга хамааржыр улусту айтып турган. Б. э. чедир 586 чылда Мурнуу күрүне, Иудея, Вавилон империяга эжелеттирген, а ооң чурттакчылары Вавилонга туттуруушкунга барган (4 Хаан. 25:11). Туттуруушкун үезинде база ооң соонда «иудей» деп сөс Иудеяның чурттакчыларын болгаш Израильдиң кандыг-даа аймааның төлээлекчилерин адаарынга калбаа-биле ажыглаттынып эгелээн. Чаа Чагыг-кеээниң үезинде бүгү еврейлерни ынчалдыр адай берген. Иоанның бижээни Буянныг медээде «иудейлер» деп сөс-биле еврей чоннуң баштыңчыларын адап турар чадавас.

### Каин

Каин – Адам биле Еваның улуг оглу, Авелдиң акызы. Бурган Авелдиң өргүлүн хүлээп алгаш, Каинниң өргүлүн хүлээп албаска, Каин дуңмазын өлүрүп каан (Э. д. 4:1-16). Ол болза кижи төрелгетенниң төөгүзүнде баштайгы өлүрүүшкүн болган. Бурган Каинни каргааш, амыдыралының төнчүзүнге чедир улчуурунче чыгапкан.

### Камгалал, Камгалакчы

Камгалал, Камгалакчы – Библияда «камгалал» деп сөс колдуунда Бурганның бир кижиге азы бүдүн чонга дузазын, дайзыннар, аарыг-аржык болгаш айыыл-халаптан адырлырын көргүзүп турар. Ынчангаш Бурганны болганчок-ла Камгалакчы деп адаар. Ынчаарга камгалал бачыттың эргезинден адырлырын болгаш мөңге амыдыралдың хайыразын база көргүзер. Чаа Чагыг-керээде Иисус Христос Камгалакчы деп адаткан, чүге дээрге Ооң өлүмүн болгаш катап дирилгенин дамчыштыр улуска бачыт биле мөңге өлүмден камгалал келген. Кижи ол камгалалды Христоска бүзүрелин дамчыштыр хүлээп аар.

### Каргаары

Каргаары – Библияда каргаашкын Бурганның Бодунуң йөрээшкинин дедир ап алганын көргүзүп турар, ынчангаш кижиниң чуртталгазы багай талаже өскерли бээр. Бир кижи өске кижини каргап турар болза, ол кижиже багай чүве кыйгырып турары ол-дур. Бир кижи Бурганны каргап турар болза, Ону бак сөглеп турары ол-дур. Чөптүг эвес каргаашкынны Бурган дыңнавас (У. ч. 26:2). Чаа Чагыг-керээни ёзугаар, христианнар өске улусту-даа, Бурганны-даа каргаар эргези чок (Э. д. 3:17, 12:3; Ыд. ыр. 108:17-20; Лк. 6:28; Иак. 3:9-10).

### Кен чон

Кен чон – израильчилерниң Ханаанны эжелеп аарының бетинде аңаа чурттап чораан чоннарның бирээзи (Э. д. 15:19; 1 Хаан. 15:6; 1 Чыл. 2:55).

### Кеш аарыы

Кеш аарыы – эрте-бурунгу еврей «цараат» деп сөс элээн хөй янзы-бүрү кеш аарыгларын илередип турар. Эрги Чагыг-керээниң негелделерин ёзугаар, ындыг аарыглардан качыгдап турар улус арыг эвес боор. Өске улус оларның аарыын чыпшырып албазын база оларга деггенин дамчыштыр чүдүлге чаңчылы-биле арыг эвес апарбазын дээш, оларны улустан аңгылап, чоннуң турлаандан үндүр сывырар турган. Аарыг улусту, чүгле бүрүнү-биле экирээн соонда, дедир киирип ап болур, а ону Бурганның бараалгакчызы херечилээр ужурлуг турган (Лев. 13:45-46; Сан. 5:1-4; Лк. 5:12-13).

### Кижи амытан Оглу

Кижи амытан Оглу (евр. бен-адам, арам. бар-энош, орус. Сын Человеческий) – Эрги Чагыг-керээде Даниил медээчи «кижи амытан оглу ышкаш бир-ле Кижи» бүгү өртемчейниң чагырыкчызы болурун чугаалаан (Дан 7:13-14). Чаа Чагыг-керээде Иисустуң Бодунга хамаарыштыр ажыглап келген бо ады Ону ёзулуг кижи кылдыр көргүспүшаан, Бурганның медээчилериниң чугаалап келгени Камгалакчы база ол-дур дээрзин онзалап демдеглеп турар (Мф 8:20, 19:28; Мк 2:10; Аж.-ч. 7:56).

### Килең, Бурганның килеңи

Килең, Бурганның килеңи (орус. гнев Божий) – Бурган улустуң бачыттарын чүүлзүнмес, оларның соо-биле шыңгыы кеземче чедип кээп болур, а ооң сорулгазы – чөптүг чорукту катап тургузары болгаш бачыттыгларны багай оруктарындан чайлаар кылдыр бүзүредири. Кижи бүрүзү бачыт үүлгедип чоруур болганда, ол бодунче Бурганның килеңин чайлаш чок кыйгырар, ындыг-даа болза, кижи бүрүзү Христосту таварыштыр Бурган-биле эптежип ап болур (Рим. 5:9).

### Китт чон

Китт чон – Кипр ортулук болгаш Чер ортузу далайның өске ортулуктарының чурттакчыларының Эрги Чагыг-керээ үезинде еврей ады (Э. д. 10:4; Сан. 24:24; Иса. 23:1).

### Корах

Корах (орус. Корей) – левит уктуг, Кохаттың төрел бөлүүнден Ицгарның оглу. Израильчилерниң ээн кургаг ховуга чер кезип чораанының үезинде Корах Моисей биле Ааронга удур тура халыышкынны баштап, Дафан болгаш Авирон-биле кады хөделген (Сан. 16:1-33). Бурган Корахты ооң талалакчылары-биле кады кезеткен – оларны чер ажырыпкан. Ынчалзажок Корахтың үре-салгалы үзүлбээн: ооң чамдык салгакчылары Иерусалимде Бурганның өргээзинге ыраажылар апарган (Ыд. ыр. 44:1).

### Көдүрлүүшкүн ырызы

Көдүрлүүшкүн ырызы – Иерусалимче болгаш Бурганның өргээзи турар дагже көдүрлүр үеде күүседир ыры (ыдыктыг ыры). Ындыг ырыларны чүдүкчү аян-чорукчулар Иерусалимде шажынчы байырлалдарже бар чыткаш, орукка ырлап чораан; оон аңгыда ол ырылар Бурганның өргээзинге байырлалдыг мөгейигниң кезээ болуп турган. Библияда «көдүрлүүшкүн ырызы» деп сөстер чамдык ыдыктыг ырыларның аттарында таваржып турар (Ыд. ыр. 119 – 133).

### Көжеге

Көжеге – Ужуражылга майгынында, а сөөлүнде – Бурганның өргээзинде Эң ыдыктыг черни Ыдыктыг черден аңгылап турар каас-коя көжеге (Хост. 26:31-33). Көжеге артынче чүгле дээди бараалгакчы, чылда чаңгыс катап – Арыглаашкын хүнүнде (Лев. 16 эге) кирип болур турган. Иисус Христостуң белдир-ыяшка өлүмүнүң үезинде бо көжеге узун дургаар ийи чара орлу берген (Мф. 27:51). Ол дээрге Христостуң Бодунуң өлүмү-биле Бурганның дээрде турар эң-не ыдыктыг черинче кирер арганы кижилерге хайырлаанының демдээ болур (Евр. 10:19–20).

### Көстүүшкүн

Көстүүшкүн (орус. виде́ние) – кижиге дүжүнге азы экстазтыг байдалга турда кирер бир-ле көрген чүүл азы болуушкун. Бурганның чорутканы, Эрги Чагыг-керээде тодарадып бижип турар көстүүшкүннерниң хөй кезии Бурганның медээчилериниң номнарында таваржыр (Иса. 6:1-13; Иер. 1:11-19). Чаа Чагыг-керээниң номнарында Бурган көстүүшкүн дамчыштыр кижиниң мөргүлүнге харыылаар азы даалгалар берип турар (Аж.-ч. 10:10, 16:9).

### Кул-кадай

Кул-кадай (орус. наложница) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эр кижи элээн каш кадайлыг турган, а ол ышкаш бодунуң кул херээженнерин база кадай кылдыр ап болур турган. Ынчалза-даа кул-кадайлары ээзиниң хостуг төрүттүнген кадайлары ышкаш эргелерлиг болбас ужурлуг. Бир эвес хостуг кадайының ажы-төлү чок болза, ол ашаанга бодунуң чалчазын кул-кадай кылдыр берип болур турган. Ындыг таварылгада чалчадан төрүттүнген ажы-төл ээ херээженниң ажы-төлү ышкаш бооп, хоойлу-дүрүм ёзугаар салгакчылар болур (Э. д. 16 эге).

### Күгүр

Күгүр – белен кывыычал, чайынналдыр, ылгавырлыг чыт-биле кывар сарыг бүдүмел. Бурган Содом биле Гоморраже хып турар күгүрлүг чаъс чагдырыпкан, ынчангаш күгүр Ооң бачыт дээш кеземчезин символчудуп көргүзүп турар (Э.д. 19:24; Ыд. ыр. 10:6; Иез. 38:22; Ажыд. 20:10).

### Кыртыжап демдектээри

Кыртыжап демдектээри (орус. обрезание) – эр хиндиктиг улустуң Бурганга тураскааттынганын херечилээр иудей ёзулал. Төрүттүнгенинден бээр сески хүнүнде оолдарның дотааның кыдыкы кежин демдектеп, кыртыжай кезер. Бо ёзулал Авраам биле Бурганның аразында керээниң демдээ бооп, ол үеден бээр Авраамның үре-салгалының аразында нептерээн (Э. д. 17 эге). «Кыртыжадып демдектетпээн улус» деп тодарадылганы Библияда өске чоннарга, чижээлээрге, кыртыжап демдектээр чаңчылы чок филистимнерге хамаарыштыр ажыглап турар (1 Хаан. 14:6).

### Кыры дурту

Кыры дурту (орус. локоть) – шенектен ортаакы салааның бажынга чедир хемчээл, чартык метрден арай-ла кыска.

### Ладан

Ладан – экзотиктиг үнүштүң кургадып каан чугу, ону өрттедирге, чаагай чыттыг ыш үнер. Ладан аар өртектиг турган. Ужуражылга майгынынга, а оон Иерусалимде Бурганның өргээзинге өргүл кылырының бир хевири ладан кыпсыры турган (Хост. 30:34; Лев. 2:1,15; Мф. 2:11; Ажыд. 8:4).

### Левиафан

Левиафан – хананей мифологияда сугнуң күчүтен моозу, хевир-дүрзүзү чыланга дөмей, чүгле хемчээли оранчок улуг. Иудейлерде Бурганның удурланыкчызының символу болур (Ыд. ыр. 73:14, 103:26; Иса. 27:1). Ол моосту хүн туттуруушкунун болдуруптар күштүг деп санап турган. Иовтуң номунуң 40–41 эгелеринде улу азы крокодилге дөмей амытанны Левиафан деп адап турар.

### Левиттер

Левиттер – Левийниң үре-салгалы. Левий болза Иаковтуң он ийи оглунуң бирээзи база израиль чоннуң өндүр улуг өгбелериниң бирээзи болур (Э. д. 29:34). Левиттер үш төрел бөлүкке: Гирсоннуң, Кохаттың болгаш Мерариниң салгакчыларынга чарлыр (Лев. 6:16). Бурган левит Аароннуң үре-салгалын Бодунуң бараалгакчылары кылдыр, а өске левиттерни ыдыктыг өргээ-майгынга ажылдап, бараалгакчыларга дузалаар кылдыр шилип алган. Левиттер Израильдиң ээлээн чери чок чаңгыс борбак аймаа турган (Ы. х. к. 18:2), чүге дээрге оларның ажыл-херээ – Ужуражылганың майгынынга, а сөөлүнде Бурганның өргээзинге бараан болуру. Өске аймактан укталган еврейлерниң ындыг эргези чок турган. Оон аңгыда левиттер ыдыктыг хоойлуну өөренип, чон аразынга башкылар бооп суртаалдап турганнар. Ээлээн чер орнунга левиттерниң эргезинге Израильдиң өске аймактарының девискээрлеринге хоорайлар болгаш шөлдерни берген.

### Лён

Лён – Чоокку Чөөн чүкте нептереңгей үнүш. Лённуң сыптарын чыып, сугга шыгыткаш, кургадып аар, оон ооң дырандыларын аңгылааш, удазыннар кылдыр шөйгеш, пөс аргыыр. Чуга лён пөстү анаа дүктен улуг үнелиг деп санаар турган, чүге дээрге ону бүдүрери берге болгаш изиг черге ону кедери таарымчалыг. Бурганның бараалгакчыларының хевиниң чамдык кезектерин, Ужуражылга майгынының шывыгларын болгаш көжегезин лён пөс-биле даарап турган. Ол ышкаш чок апарган улустуң мага-бодун ораар турган. Лён удазыннардан чырыткыларның өзектерин кылып, хендирлер өрүүр (Хост. 26:1, 28:4-6; Иис. 2:6; У. ч. 31:13; Мф. 27:59; Ин. 19:40).

### Ливан

Ливан – соңгу Палестинада бодунуң пөштүг аргалары база суг баштары-биле алдаржаан сын (амгы үеде Ливан күрүне). Ол даглар далай деңнелинден 3 000 м ажыг бедик, Чер ортузу далайның эрииниң кыдыы-биле Тирден Арвадка чедир 170 км шөйлүп чоруткан. Соломон хаан бодунуң ордузун болгаш Иерусалимде Бурганның өргээзин Ливанның аргаларының пөштеринден база өске ыяштарындан туттуруп алган (Иис. 1:4; 3 Хаан. 5:6-10; Сол. ыр. 4:15; Иез. 17:3).

### Лот

Лот – Авраамның дуңмазы Аранның оглу (Э. д. 11:27). Лот Ханаан болгаш Египетче орукка Авраам-биле кады чораан (Э. д. 12:4-5). Олар хөй кодан мал-маганныг апарган соонда, чарлып чорупкаш, аңгы чурттаар деп шиитпирлээннер (Э. д. 13 эге). Лот самыырааны-биле билдингир Содом хоорайга чурттай берген. Бурган ук хоорайны узуткаар деп баргаш, Лотту ооң дугайында Бодунуң төлээзин дамчыштыр сагындырыпкан. Содом өрттенир бетинде, Лот өг-бүлези-биле дезип үнген. Ол үеде кадайы дээрниң төлээзин тооп дыңнавайн, хая көрнүпкеш, дус адагаш бооп хуула берген. Лот ооң соонда кезек үеде Сигорга чурттап турган, а оон дагларда куйга ийи уруу-биле кады чурттай берген. Уруглары-биле хан холужуушкуннуг харылзааның түңнелинде Лоттуң ийи оглу төрүттүнген: моавтарның өгбези апарган Моав биле аммон чоннуң адазы болган Бен-Амми (Э. д. 19:1-38; Лк. 17:28-29; 2 Пёт. 2:7-8).

### Мадиан чон

Мадиан чон – Мадиан дээрге Авраамның ийиги кадайы Хеттура оолдарының бирээзи (Э. д. 25:1-4). Мадианның үре-салгалын мадианнар дээр. Ол болза колдуунда амгы Акаба мугулдурнуң чөөн эриин дургаар ээн кургаг ховуга чурттап чораан көшкүн чон. Чамдыкта ол девискээрни Мадиан деп адаар. Мадианнар Авраамның өске оглу Измаилдиң база-ла көшкүн амыдырал тудуп чоруур үре-салгалы-биле төрел харылзаалыг болганда, чамдык таварылгаларда «мадианнар» болгаш «измаилчилер» деп сөстер бот-боттарын солуп турар (Э. д. 37:25-28; Хост. 2:15-16; Башт. 6:1-6).

### Манна

Манна – онза чем, израильчилерниң Египеттен хосталган соонда, ээн кургаг Синай ховуга 40 чыл чер кезип келген үезинде Бурганның оларга берип келгени «дээрден дүшкен тараа». Манна борбак болгаш кадыг ак тараажыгаштарга дөмей, ону быжырып азы хайындырып болур (Хост. 16:15-16, 31-35; Ыд. ыр. 77:24; Ин. 6:31-35).

### Мария

Мария – Мариам деп эрте-бурунгу еврей аттың грек болгаш латин хевири. Библияда шак ындыг аттыг элээн каш кижи бар. Оларның эң чугулалары бо-дур:

1. Иисустуң иези Мария – Иосиф-биле дүгдешкен арыг кыс тургаш, Мария Бурганның Гавриил дээр төлээзинден медээ алган: ол Бурганның Оглун божуп аар, аңаа Иисус деп ат тыпсыр (Лк. 1:26-56). Мария Бурганның күзел-соруун хүлээп алган, Иисустуң чер кырынга бүгү амыдыралының дургузунда Ооң чанынга чоруп, Ооң мөчээн үезинде белдир-ыяштың чоогунга турган (Ин. 19:25-27). Иисустуң катап дирилгениниң соонда, Мария Ооң өөреникчилери-биле кады чаңгыс эп-сеткилдиг мөргүп чораан (Аж.-ч. 1:14).
2. Мария Магдалина – Магдала хоорайдан херээжен кижи. Иисус Мариядан чеди букту үндүр сывырыптарга, ол Ооң талалакчызы апарган (Лк. 8:2). Мария чамдык өске херээженнер-биле кады Иисус болгаш Ооң өөреникчилери дээш сагыш човап, Иерусалимче оларны үдеп чораан. Иисусту хере шаап шаажылап турда база оон ажаап турда, база аңаа турган. Шаажылал соонда үшкү хүнде Мария Магдалина база бир Мария-биле кады Ооң чевег-куюнга чедип келген. Катап дирилген Иисус аңаа бир дугаарында көзүлген (Ин. 20:1-2).
3. Вифания чурттуг Мария – Марфа биле Лазарның дуңмазы. Кажан Марфа Иисусту болгаш Ооң өөреникчилерин бодунуң бажыңынга хүлээп ап турда, Мария бажың ажылы кылыр үлээлгелерин каапкаш, Иисустуң өөредиин дыңнап орган. Иисустуң өлүрүнүң бетинде Мария Ону улуг үнелиг чаагай чыттыг үс-биле чаап каан (Ин. 11:1-2, 12:3).
4. Клеопаның кадайы Мария – Иисустуң Иаков биле Иосий деп ийи өөреникчизиниң авазы. Мария Иисусту хере шаап шаажылап турганын көрген, оон Ооң чевег-куюнга чедип келген херээжен улустуң аразынга турган (Ин. 19:25).
5. Иоанн Марктың авазы Мария – Иисустуң өөреникчилерин бодунуң бажыңынга хүлээп ап турган бай-шыдалдыг херээжен кижи. Кара-бажыңдан хосталган соонда, Пётр элчин ооң бажыңынга чедип келген (Аж.-ч. 12:12).

### Медээчи, Бурганның медээчизи

Медээчи, Бурганның медээчизи (орус. пророк) – Бурганның күзел-соруун чонга медеглээр ужурлуг, Ооң тускай кыйгырткан кижизи. Эрте-бурунгу үелерде медээчилерни өттүр көөр кижилер деп адаар турган (1 Хаан. 9:9). Бурган Бодунуң сөзүн улуска медээчилерни дамчыштыр чугаалап турган (Евр. 1:1). Чамдык медээчилерниң сөстери номнар кылдыр бижиттинген болгаш Эрги Чагыг-керээниң элээн улуг кезиин тургузуп турар. Медээчилер Чаа Чагыг-керээниң үезинде база турган (Аж.-ч. 11:27-28, 13:1-3, 21:9).

### Мелхиседек

Мелхиседек – Салимниң хааны болгаш Дээди Өрүкү Бурганның бараалгакчызы. Мелхиседек Авраамны алгап-йөрээген, а Авраам аңаа бодунуң олча-ажыының оннуң бир кезээн берген (Э. д. 14:17-20). Еврейлерге чагаада Христостуң Бурганга бараан болуушкунун Мелхиседектиң бараан болуушкуну-биле дөмейлеп турар (Евр. 5:6, 7:1-17).

### Мидия, мидийлер

Мидия, мидийлер – амгы Иранның соңгу-барыын талазынга турган күчүлүг күрүне. Б. э. чедир 612 чылда мидийлер Ассирияның найысылалы Ниневияны үрегдеп бузуп каапкан (Наум медээчиниң номундан көр). Ооң соонда олар перстер-биле кады Персия империязының чагырыкчы аңгызын тургусканнар, ынчангаш ол күрүнениң хоойлулары «перси-мидий хоойлулар» деп адаттынып турган. Александр Македонский Мидияны б. э. чедир 330 чылда чагырып алган, ооң соонда чурт Сирия-биле каттыжа берген, а оон Парфияның чагыргазының адаанче кирген (Эсф. 1:19; Дан. 8:20-21; Аж.-ч. 2:9).

### Мирра

Мирра – экзотиктиг үнүштүң чугундан кылган аар өртектиг, чаагай чыттыг үс. Ону эмнээшкинге (ооң иштинде аарбастадыр кылдыр) база кешке чаары-биле (ооң иштинде өлүг мага-ботту ажаарда) ажыглаар турган (Сол. ыр. 5:5; Мф. 2:11; Мк. 15:23).

### Моав

Моав – Израильдиң мурнуу-чөөн чүгүнде, Өлүг далайның чөөн талазында бедик черлерлиг чурт. Дүрзү-бурганнарга мөгеер моав чон Лот биле ооң улуг уруунуң хан холужуушкуннуг харылзаазындан тывылган (Э. д. 19:30-38). Моавтарның кол бурганы Хамос болур. Израиль чоннуң Ханаанче чоокшулап келгениниң эгезинде-ле, моавтар биле израильчилерниң аразынга өжээннешкек чорук тургустунган (Сан. 25:1-3). Ол өжээннежиишкин ужун израиль чонга моавтарны бодунуң ниитилелинче хүлээп аарын хоруп каан (Ы. х. к. 23:3-5). Руф дугайында номда ол дүрүмнү чымчатканы илдең тускай таварылга бар. Моавтар израильчилерниң дайзыннары боорга, Бурганның медээчилери оларны бо-ла буруудадыр турган (Соф. 2:8-11).

### Моисей

Моисей (евр. Мошэ) – израиль чоннуң Египетке төрүттүнген өндүр улуг медээчизи, баштыңчызы болгаш хоойлу-дүрүм тургузукчузу. Моисей Левийниң аймаандан үнген, Мариам биле Аароннуң дуңмазы болур (Хост. 2:1-10, 6:14-27, 15:20). Моисей Бурганның айтыышкыны-биле еврей чонну Египетке туттуруушкундан үндүрген. Ол Бурганның аазаан чери Ханаанче кирип шыдавайн, чок апарган, ынчалза-даа ону ырактан көрүп шыдаан (Сан. 20:12; Ы. х. к. 34:4). Иудейлерге Моисей Израильдиң эң улуг медээчизи болгаш бүзүрел талазы-биле башкызы бооп кезээ шагда арткан. Иудей чаңчыл ёзугаар «Беш ном» азы «Моисейниң хоойлузу» ооң бижээн номнары болур.

### Молох

Молох – аммоннарның кол бурганы, Милхом деп база адаар. Молохка мөгейгеш, улус аңаа боттарының ажы-төлүн безин өргүп турган. Ындыг чорукка Бурган шыңгыы хоруг кылып каан турбуже, израильчилер база уруг-дарыын Молохка Иерусалимден ырак эвес Бен-Энном шынаазынга чаңгыс эвес удаа өргүп турган (Лев. 18:21, 20:2-5; 3 Хаан. 11:7; Иер. 32:35).

### Мөңге амыдырал

Мөңге амыдырал – Библияда чер кырынга мөңге амыдыраарын эвес, а Бурган-биле харылзаалыг бооп, Ооң-биле мөңгеде кады турарын ынча деп адаар, чүге дээрге мөңге амыдыралдың үнер дөзү – Бурган. Мөңге амыдыралдың хайыразын кижи Христоска бүзүрели дээш бо делегейге-ле, чок апаарының бетинде-ле, ап ап болур (Ин. 3:16), ынчалза-даа мөңге амыдырал өлүглерниң катап дирилгениниң база Бурганның чагыра бергениниң соонда бүрүн долу апаар (1 Фесс. 4:16-17).

### Мөргүл, мөргүүрү

Мөргүл, мөргүүрү (орус. молитва) – кижиниң Бурган-биле чугаазы азы харылзажылгазы. Мөргүлүнге кижи Бурганны алдаржыдар, Аңаа өөрүп четтиргенин илередир, бодунуң бачыттарын миннир, Оон дуза дилээр болгаш оон-даа өске. Номдан номчуп турар азы сактып алган аайы-биле катаптап турар мөргүл эвес, а бодунуң сөстери-биле мөргүл Библияда болганчок-ла таваржыр. Ыдыктыг ырылар ному хөй кезиинде кижилерниң хуузунда-даа, хөй-ниитиниң Бурганга бараалгаашкынының-даа үезинде номчуп база күүседип турганы янзы-бүрү мөргүлдер чыындызы болур.

### Мыйыс эдиски

Мыйыс эдиски (евр. шофар) – кошкар мыйызындан кылган хөгжүм херексели, оон труба үнүн сагындырар дыңзыг үн үндүрер. Эдиски үнүн дүвүрээзин медээзи бээрде, а ол ышкаш шеригни тулчуушкунче кыйгырар дээнде ажыглаар (Хост. 19:19; Иис. 6:4).

### Назорей

Назорей – бодун бүрүнү-биле Бурганга бараан боорунга бараалгаткан кижи. Назорейлер арага болгаш өске-даа эзиртир суксуннар ишпес, бажын таартпас, салын чүлүвес, а ол ышкаш өлүг мага-ботче, төрелиниң-даа болза, чагдавас деп аазаашкын берген улус болур (Сан. 6:1-21). А бир эвес назорей чанынга турда, бир кижи чок апарган болза, чеди хонук дургузунда назорей арыг эвес деп санаттырар, а оон бодунуң Бурганга бараан болган хуусаазын катап эгелээр ужурлуг, чүге дээрге биеэги хуусаа бужартаан кылдыр санаттырар. Бодунуң аазаашкынының хуусаазы эрте бээрге, назорей өргүлдер салыр, а бажының дүгүн Ужуражылга майгынынче (азы Бурганның өргээзинче) кирер черниң мурнунга чүлүп кааптар турган. Ындыг бараан болуушкун назорейниң бодунуң бергени азы, Самсон-биле таварылгада ышкаш, ол төрүттүнерге, ада-иезиниң бергени даңгырактың түңнели бооп болур (Башт. 13:5,[7]). Ажыл-чорудулга номунда бир таварылгада, кажан Павел Иерусалимче чедип келгенде, Иаков аңаа дөрт кижиниң назорейжи аазаашкыны төнүп турда, оларның өргүлдер дээш чарыгдалдарын төлеп бээрин саналдап турар чадавас (Аж.-ч. 21:23-24).

### Нард

Нард – Гималайларда өзүп үнүп турар экзотиктиг үнүштен кылган аар өртектиг чаагай чыттыг үс. Ону эмнээшкинге, мага-ботка сиңирип чаары-биле, база кижи ажаарда мага-ботту чаарда ажыглаар. Өске бүдүмелдер-биле холаан нардты алебастр саваларга садып турган (Сол. ыр. 1:11; 4:13; Мк. 14:3).

### Негев

Негев – Израильдиң мурнуу чүгүнде (Иуданың аймааның черинде) ээн кургаг ховунуң ады.

### Нееман

Нееман – арамей хаанның шериг баштыңчызы. Ол кеш аарыы-биле аарый бээрге, Элисей медээчи ону экиртип каан (4 Хаан. 5:1-14; Лк. 4:27).

### Неффалим

Неффалим (евр. Нафтали) – Иаковтуң алдыгы оглу, Израильдиң он ийи аймааның бирээзи оон укталган (Э. д. 30:7-8, 49:21; Сан. 1:42-43). Неффалим Галилея хөлүнүң кыдыында, Завулоннуң аймааның черлериниң чанында Израильдиң соңгу девискээрлерин ээлээр кылдыр алган (Иис. 19:32-39). Неффалимниң үре-салгалын ассирийлер туттуруушкунче аппарган (4 Хаан. 15:29), ынчаарга Исайя болгаш Иезекиил медээчилер ол аймактың келир үеде чаа йөрээшкин алырын чугаалап турганнар (Иса. 9:1; Иез. 48:3).

### Ниневия

Ниневия – израильчилер-биле дайылдажып чораан күчүлүг болгаш каржы-дошкун Ассирия күрүнениң найысылалы. Бурган ынаар Иона медээчини чоруткан: Иона бачытка туттурган чурттакчыларга, бир эвес олар бачыдын билинмес болза, узуткаттырар дээрзин медеглээр ужурлуг турган. Ионаның суртаалының соонда Ниневияның чурттакчылары бачыдын миннирге, Бурган оларны өршээген. Хөй чылдар эрткенде, б. э. ч. 612 чылда мидийлер бо хоорайны эжелеп алгаш, үрегдеп бузуп каапкан (Иона 1:2, 3:2-10; Наум 1:8; Мф 12:41).

### Ной

Ной (евр. Ноах) – Сифтиң үре-салгалы, Ламехтиң оглу, Сим, Иафет болгаш Хаамның адазы. Бурун шагда Бурган дың чаңгыс чөптүг-шынныг Нойну, ооң өг-бүлези-биле кады база дириг амытаннарның төлээлекчилерин кадагалап арттыргаш, бачыттыг кижи төрелгетенни болгаш кургаг черде чурттап чоруур бүгү чүвени узуткап каар деп шиитпирлээн (Э. д. 6 – 9 эгелер). Ной Бурганның айтыышкыны-биле улуг бажың-хеме тудуп алгаш, ынаар бодунуң өг-бүлези болгаш дириг амытаннар-биле кады кире бээрге, бүгү делегейге үер халавы эгелээн. Чүгле Нойнуң өг-бүлези камгалал алган, чаа кижи төрелгетен оон укталган (Иез. 14:14, 20; Мф 24:37-38; 1 Пет. 3:20; 2 Пет. 2:5).

### Ном-хоойлу тайылбырлакчызы

Ном-хоойлу тайылбырлакчызы (орус. книжник, законник) – Бурганның хоойлузун (Ыдыктыг Бижилгелерни) шинчилээр, тайылбырлаар база чара бижиир эртемден кижи. Ном-хоойлу тайылбырлакчызы Эзра иудейлерге, Вавилонга туттуруушкундан ээп келген соонда, Дээрги-Чаяакчыга шын мөгейигже эглиринге дузалаан кижилерниң бирээзи турган (Неем. 8:1). Чаа Чагыг-керээде ном-хоойлу тайылбырлакчыларының элээн хөйү дээди иудей Чөвүлелдиң кежигүннери болуп, чоннуң эң чугула херектерин шиитпирлеп турган. Бурганның айтыышкыннарын сагыыр талазы-биле хоойлу-дүрүмнер херек кырында иудейлерге эң аар-берге үүрге-чүък апарган төлээде, Иисус ном-хоойлу тайылбырлакчыларын сойгалап турган (Лк. 11:45-54).

### Олива ыяжы

Олива ыяжы – Израиль черде калбаа-биле өзүп үнген мөңге ногаан ыяш, 10 метр чедир бедип боор. Чимизи – оливкалар (маслиналар). Бышкан оливкалардан үс сыскырып, ону чемге ажыглаар, чагдынар база чырыткылар кыпсырда ажыглаар (Башт. 9:8-9; Рим. 11:17).

### Олива үзү

Олива үзү (орус. елей) – оливкаларны сыскырып, бүдүрер үс. Эрте-бурунгу Израильге олива үзүн дыка ажыглаар турган: чырыткыларга кывар чүүл кылдыр, балыглар болгаш кеш аарыгларын эмнээрде. Бай-шыдалдыг улус эң эки сорттуг үстү боттарының кежин ажаарда ажыглаар. Чамдыкта ындыг үстү чаагай чыттыг чүүлдер-биле холааш, кеш биле баш дүгүн чаар турган. Ол ышкаш хаанны, Бурганның бараалгакчызы азы медээчизин шилип ап турда, үстү ол кижиниң бажынче кудар (Лев. 8:10-12; 1 Хаан. 10:1), оон ыңай ыдыктыг эдилелдерже, чүдүлге талазы-биле арыг болзун дээш, кудар (Хост. 40:9). Оон аңгыда, олива үзүн Бурганга бараан болур үеде Ужуражылга майгынының, а оон Бурганның өргээзиниң чырыткызынга кывар чүүл кылдыр ажыглап (Хост. 25:37), а ол ышкаш далган-тараа өргүлүнге холуп турган (Лев. 2:1).

### Оннуң бир кезээ

Оннуң бир кезээ – бир-ле кижиниң Дээрги-Чаяакчыга берип турганы дүжүттүң-даа, мал-маганның-даа оннуң бир кезээ (Лев 27:30-33; Сан 18:21,[24]). Дүжүттүң оннуң бир кезээн чүве шыгжаар черлерже чыый салып тургаш, Бурганның бараалгакчылары биле левиттерге берген. Бир эвес кижи левиттерге мал-маганын бээрин күзевээн таварылгада, ону садып алыр ужурлуг, өскээр чугаалаарга, оларга малдың өртээнге деңнежир түңнү төлеп бээр. Иисус Христостуң үезинде фарисейлер оннуң бир кезээниң дугайында айтыышкынны ажык-орулганың бүгү хевирлеринче делгемчидипкеннер (Мф. 23:23; Лк. 11:42, 18:12).

### Он-хоорай

Он-хоорай (грек. Декаполис, орус. Десятиградие) – Иисус Христостуң үезинде Галилея хөлүнүң чөөн талазында турар эң чугула он хоорайның эвилели база ол кезек девискээрниң ады. Он-хоорайның чурттакчыларының хөй кезии еврейлер эвес, өске чоннардан укталган улус турган.

### Өлүглер аразындан дирлири

Өлүглер аразындан дирлири – өлүм соонда чаарттынган мага-боттуг чаа амыдырал. Чаа Чагыг-керээниң үезинде хөй иудейлер бүгү улус, чөптүг-шынныглар-даа, бачыттыглар-даа, Бурганның мурнунга турар дээш, сөөлгү хүнде катап дирлир деп бүзүрээр турган (Дан. 12:2). Ооң кадында чүгле чөптүг-шынныг улуска чаарттынган мага-боттуг мөңге амыдыралды хайырлаар. Иисустуң мөчээн улусту катап диргизип, оларны чер кырынга амыдыралче ээлдирип турганы Ооң кайгамчык чүүлдериниң эң өндүр улуу болур (Мк. 5:41-42; Лк. 7:11-15; Ин. 11:43-44). Ооң Бодунуң катап дирлири дээрге чер-делегейге хилинчек, аарыг-аржык, өлүм долган амыдыралче түр када эглири эвес, а ында оон ыңай өлүм чок чаа делегейниң тыптып келири болур. Христостуң катап дирилгени – үениң төнчүзүнде болур бүгү-ниити катап дирлиишкинниң эгези (1 Кор. 15 эге).

### Өөреникчилер

Өөреникчилер – Чаа Чагыг-керээде чүдүлге-сүзүк талазы-биле башкының, хамыктың мурнунда, Иисус Христостуң талалакчылары. Христос Бодунуң эң чоок он ийи өөреникчизин (элчиннерни) Буянныг Медээни суртаалдаары-биле шилип алган, а сөөлзүредир чеден өөреникчини база. Христиан ниитилелдиң бүгү кежигүннерин база Иисустуң өөреникчилери деп адаар.

### ӨРГҮЛ

ӨРГҮЛ – еврейлер Бурганга колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү эккеп өргүп турган. Өргүлдүң кол хевирлери Левит деп номда тодараттынып бижиттинген:

бүрүн өрттедир өргүл – ооң кандыг-даа кезиин чивейн, бүдүнге өрттедип өргүүр турган, а өске өргүлдерниң кезик-чамдыын азы бүрүнү-биле эккеп салган кижи боду азы Бурганның бараалгакчызы чиир турган (Лев. 1:1-17, 6:8-13);
далган-тараа өргүлү – ону янзы-бүрү быжырган хевирлерлиг кылдыр база олива үзү-биле холааш, эккеп болур турган (Лев. 2:1-16, 6:14-23);
эп-найырал өргүлү – ону Бурганның ачы-буяны дээш, Аңаа өөрүп четтириишкин илередири-биле эккеп турган (Лев. 3:1-17, 7:11-21);
бачыт дээш өргүл – чоннуң аңгы-аңгы бөлүктеринден улуска боттарының бачыттары дээш өргүлдү бай-шыдалын барымдаалап, дөмей эвес хемчээлдиг кылдыр эккээрин чөпшээрээн турган (Лев. 4:1–5:13, 6:24-30);
кем-буруу дээш өргүл – Бурганга азы өске-бир кижиге бодунуң кем-буруузу-биле чедирген когаралының орнун тургузары (Лев. 5:14–6:7, 7:1-10).
Өргүлдүң өске хевирлери база турган, чижээлээрге, хүннээшкин өргүлү, сактыышкын өргүлү (Сан. 5:15,[18]) болгаш о.ө.

### Өргүл салыр бедигээш

Өргүл салыр бедигээш (орус. жертвенник) – даштан кылган онзагай тудуг аймаа, аңаа еврейлер Бурганга өргүлүн (колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү) өрттедип турган. Соломон хаанның үезинден эгелээш, Бурганга өргүл салыр кара чаңгыс чер Ооң Иерусалимде өргээзинге турган.

### Өргээ, Бурганның өргээзи

Өргээ, Бурганның өргээзи (орус. храм) – Бурганга бараан болуушкуннуң ыдыктыг оран-савазы. Соломон хаан Бурганның өргээзин Иерусалимге тудуп тургускан соонда, ол оран-сава Ужуражылга майгынының орнун ээлей бергеш, Израильде Бурганга бараан болуп, мөгеер болгаш өргүл кылыр чаңгыс-ла төп чер апарган. Аңаа Бурганның бараалгакчылары чүдүлге ёзулалдарын күүседип, Бурганга өргүлдү кылып турган. Бурганның өргээзиниң тудугларының кол оран-савазын Ыдыктыг чер дээр, а иштинде – Эң ыдыктыг өрээл, аңаа ыдыктыг аптара турган. Ол өрээлче чүгле дээди бараалгакчы, Бурганга тускай бараан болуушкун кылырда, чылда чаңгыс катап кирип болур. Бурганның өргээзиниң бажыңының иштинче бөдүүн улус кирип болбас – олар Бурганга өргээниң мурнунда шөлдерге мөгейип турган. Соломоннуң туттуруп кааны Бурганның өргээзин б. э. ч. 587/586 чылда вавилон аг-шериг үрегдеп каан. Бурганның ийиги өргээзин б. э. ч. VI чүс чылдың төнчүзүнде туттуруушкундан хосталып, ээп чанып келген еврейлер туткан, оларны Давид хаанның Зоровавел дээр салгакчызы удуртуп, Аггей болгаш Захария медээчилер деткип турган. А хөй чылдар эрткенде, Ирод хаан Бурганның өргээзиниң девискээрин алгыдып, эде тургузуп каан. Ол өргээни бистиң эраның 70 чылында рим аг-шериг шуут үреп-бузуп каан. Ол черде ам Иерусалимде Аль-Акса деп мечеть (мусульман хүрээ) турар.

### Өске чоннар улузу

Өске чоннар улузу (орус. язычники) – иудейлерниң билиишкини-биле Бурганның шилип алган чонунга хамаарышпас, олардан аңгы шажын-чүдүлгелиг улус. Иудейлер оларны арыг эвес деп санап, аралажып харылзашпазын кызып турган.

### Палестина

Палестина – Ханаанның азы израиль черниң аттарының бирээзи. «Палестина» деп ат Ханаанга келгеш, Чер ортузу далайның мурнуу-барыын эрик кыдыын б. э. чедир XII в. эгелеп чурттай берген филистимнер (пелешет) дээр чондан укталган. Ханаанның Чер ортузу далай эриин, ооң иштики девискээрлеринге көөрде, эки билир гректер Филистия (ол үениң грек адалгазы-биле – Палестина) деп адап, бүгү чуртка нептередипкеннер. Б. э. 132–135 чылдарда Палестина деп ат амгы Израильди, Иордания, Ливан болгаш Сирияның кезектерин киирип турар Иудея деп рим можунуң албан ёзузу-биле ады апарган. Библияда «Палестина» деп ат таварышпайн турар.

### Персия

Персия – Вавилон империязын солуп келген, хемчээли оон улуг, күчүлүг империя. Персия Грециядан Египет болгаш Төп Азияга чедир черлерни, израиль черни база эжелеп алган. Чамдыкта ону Перси-Мидий империя дээр, чүге дээрге мидийлер Персияга ийиги чагырыкчы чон турган. А Персияның хоойлуларын «перси-мидий хоойлулар» азы «мидийлер биле перстерниң хоойлулары» деп адаар турган (Эсф. 1:19; Дан. 6:8).

### Понтий Пилат

Понтий Пилат – Иудеяның Римден томуйлаан тус чер чагырыкчызы (б.э. 26-36 чч.). Ону император Тиверий олурткан. Пилат Иудеяда рим аг-шеригни башкарып, Бурганның дээди бараалгакчыларын томуйлап база чугула шииткел айтырыгларын шиитпирлеп турган. Еврей төөгүчүлерниң херечилеп турары-биле, Пилат каржы-дошкун, туразы улуг кижи чораан, ол еврейлер болгаш самарийлерге хөй хораны чедирген (Мф. 27:2; Аж.-ч. 13:28).

### Прозелит

Прозелит – дүрзү-бурганнарга чүдүп чораан, ооң соонда иудей чүдүлгени бүрүнү-биле хүлээп алгаш, кыртыжап демдектеттирип алган кижи (Аж.-ч. 2:11, 6:5, 13:43).

### Раав

Раав – Ханаанны чаалап ап тура, израильчилерниң эң баштай эжелеп алганы Иерихон хоорайга чурттап турган самыын-садар херээжен. Раав израиль хайгыылчыларны бодунуң бажыңынга чажырыпкан, ол дээш Раавты ооң төрелдери-биле кады израильчилер, хоорайны эжелеп алгаш, дириг арттырып кааннар (Иис. 2:1-21; 6:22-24). Ынчан Раав израиль чонга каттыжа берген, ооң үре-салгалының аразынга Давид хаан турган. Чаа Чагыг-керээде Раавты Иисус Христостуң төрел салгалында айтып турар (Мф. 1:5). Элчиннерниң чагааларында Раавты бүзүрелдиң үлегер-чижээ кылдыр көргүскен (Иак. 2:25; Евр. 11:31).

### Рахил

Рахил – Авраамның дуңмазы болур Нахорнуң уйнуу, Лаванның хеймер кызы. Бодунуң угбазы Лия-биле кады Рахил Иаковтуң ийи кадайының бирээзи, ынак кадайы апарган. Ону кадай кылдыр алыр дээш, Иаков Лаванга 14 чыл дургузунда ажылдап берген (Э. д. 29:16-31). Лия-биле деңнээрге, ол үр үеде төлденмээн. Элээн каш чыл манаашкын соонда Рахил Иосифти, а оон Вениаминни божуп берген. Вениаминни божуп чыда, Рахил чок болган (Э. д. 30:22-24, 35:16-20). Ооң адын бүгү еврей иелерни көргүскен символ кылдыр ажыглап турар (Иер. 31:15; Мф. 2:18).

### Ревекка

Ревекка – Батуилдиң уруу, Лаванның дуңмазы. Исаактың кадайы болгаш Исав биле Иаков деп ийистерниң иези. Ревекка Иаковка артык ынак болгаш, акызы Исавка көрдүнген йөрээшкинин меге арга-биле алырынга дузалашкан (Э. д. 24 эге,[27] эге; Рим. 9:10).

### Рефа улус

Рефа улус – Ханаанга израильчилер кээр бетинде чурттап чораан кайгамчык улуг-шыырак мага-боттуг аймак-чон. Бо-ла еврей сөс-биле («рефаим») Эрги Чагыг-керээде мөчээн улустуң өлүглер оранында чурттап турар сүнезиннерин адап турар.

### Рим

Рим – Чаа Чагыг-керээде тодарадып бижээн үеде, Рим хоорай Чер ортузу далайны долгандыр дыка хөй чурттарны, ооң иштинде Израильди, чагырып алгаш, императорга баштаткан аажок улуг күрүнениң найысылалы апарган. Израильге, Римге чагырткан өске-даа чурттарга дег, римчилер боттарының шериин тудуп, кандыг-даа удурланыышкынны каржызы-биле базып турганнар. Ооң-биле кады римчилер империяга хамааржыр черлерниң экономиказын сайзырадып, культурлуг харылзааларын делгемчидеп турган. Римниң хамаатылары (ооң иштинде Павел элчин) империяның бүгү девискээринге онза эргелерни эдилээр турган: чижээлээрге, оларны император боду шиитсин деп судка негеп болур (Аж.-ч. 25:11, 28:14–16; Рим. 1:7).

### Саддукейлер

Саддукейлер – Иисус Христостуң үезинде иудейлерниң фарисейлерге удурланышкак шажынчы болгаш политиктиг бөлүү. Олар Бурганның шииткелиниң хүнүнде өлгеннерниң катап дирлиринге бүзүревес база Ыдыктыг Бижилге кылдыр чүгле Моисейниң Беш номун хүлээп көөр турган. Дыка хөй саддукейлер Бурганның бараалгакчылары турган болгаш, оларның бай-шыырак кижилер аразынга салдары улуг турган (Мф. 22:23; Аж.-ч. 4:1, 5:17, 23:6-8).

### Салим

Салим – ол болза Иерусалим хоорайның өске ады бооп чадавас. Эге дөс номун ёзугаар, эрте-бурун шагда ол хоорайга Мелхиседек хаан чагырып чораан (Э. д. 14:18; Ыд. ыр. 75:3; Евр. 7:1). Ол ышкаш Иоанн Медеглекчиниң улусту сугже суп турган чериниң ады (Ин. 3:23).

### Самария

Самария (евр. Шомрон) – Палестинаның ортаа кезиинде, Иудеяның соңгу талазында, а Галилеяның мурнуу талазында чыдар чер. Б. э. чедир 885–874 чылдарда хааннап турган Омриниң чагыргазындан эгелеп, бүгү Израильди (Соңгу күрүнени) Самария деп адай берген, чүге дээрге күрүнениң чаа найысылалы база ындыг аттыг турган (3 Хаан. 16:23-24). Ол күрүне б.э. чедир 722 чылда буураан соонда, Ассирия империязының санынче кирген. Ассирия ынаар өске чурттардан көшкен улусту чорудупкан. Чуртка арткан еврейлерниң болгаш шак ол көшкен улустуң салгалын самарийлер деп адай берген (4 Хаан 17:24-34). Иудейлер ышкаш, самарийлер Моисейниң хоойлузун сагып турган, ынчалза-даа хөй чүвени өскээр билип, чижээлээрге, Бурганга Иерусалимге эвес, а Гаризим дагга мөгеер турганнар. Иудейлер болгаш самарийлер бот-боттарын алыс шын чүдүлгеден ойталаан деп санап, аразында харылзашпазын оралдажып турганнар (Лк 10:33-35; Ин. 4:9). Чаа Чагыг-керээде иудейлерниң соонда Буянныг Медээни хүлээп алган баштайгы улустарның бирээзи самарийлер болган. Христиан Стефанның хилинчек көрүп өлгениниң соонда Иисус Христостуң хөй өөреникчилери Самарияже чоруй баргаш, аңаа суртаалдап турганнар (Аж.-ч. 8:1-25). Ынчалдыр Самарияның девискээринге баштайгы христиан ниитилелдер элээн эрте тургустунган. Рим чагырга үезинде, II векте ол девискээрге Иудея болгаш Галилея-биле кады «Палестина» дээр атты берген.

### Самуил

Самуил (евр. Шемуел) – Эфремниң черинден Анна биле Элкананың оглу. Эрги Чагыг-керээ ёзугаар (1 Чыл. 6:27-34), оларның өг-бүлези левит улус турган. Авазы Самуилди Бурганга бараалгадып, Силомда Бурганның ыдыктыг черинде дээди бараалгакчы Илийге берипкен. Самуил Израильдиң өндүр улуг медээчизи болгаш сөөлгү баштыңчызы апарган (1 Хаан. 1–19 эгелер; Евр. 11:32). Ол Саулду, а ооң соонда Давидти хаан кылдыр шилип чагган. Еврей чаңчыл ёзугаар, Хаанныг чагырганың баштайгы ийи номун «Самуилдиң номнары» деп адаар.

### Сарра

Сарра – Авраамның кадайы (Э. д. 11:29-30). Ол Авраамның кады азыраан кыс дуңмазы, оларның адазы Фарраның өске кадайындан уруу турган (Э. д. 20:12). Баштай ол Сара деп аттыг турган, а оон Бурган ону йөрээгеш, аңаа чаа ат тывыскан – Сарра (Э. д. 17:15). Черлер кезиириниң бүгү аар-бергезин Сарра Авраам-биле үлежип, Бурганга шынчы бооп, Ооң аазаашкыннарының бүдерин манап чораан. Бүгү назынында Сарра ажы-төл чок бооп арткаш, чүгле чөнээн назынында кайгамчык арга-биле Авраамга Исаак деп оолду божуп берген (Э. д. 18:10-11, 21:2-3). Чаа Чагыг-керээде Сарра бүзүрелдиң болгаш дыңнангыр чоруктуң үлегер-чижээ кылдыр демдеглеткен (1 Пет. 3:6; Рим. 4:19, 9:9; Евр. 11:11).

### Синагога

Синагога – иудейлерниң Бурганга мөгеери-биле база ыдыктыг хоойлуну өөренири-биле чыглыр чери. Синагогалар Вавилонга туттуруушкун үезинде тыптып эгелээн, а оон, иудейлерниң израиль черже эглип келгениниң соонда, чер болганга нептерей бергеннер. Синагогага чыыш үезинде анаа киржикчилер Ыдыктыг Бижилгеден үзүндүнү номчуп, а оон чыылганнарга номчаан чүүлүн тайылбырлап азы өөредиг берип болур турган. Синагогаларга, Бурганның өргээзинден ылгап, өргүлдер кылбас. Иудейлер чурттаан хоорайларның барык шуптузунда эвээш дээрге бир синагога бар боор (Лк. 4:16-21; Аж.-ч. 13:14).

### Синай даг

Синай даг – Египеттен чөөн чүгүнде Синай чартык ортулукта турар даг. Ол дагга Дээрги-Чаяакчы Моисейге көстүп келгеш, израиль чонга Бодунуң хоойлузун берген. Ол-ла дагга Дээрги-Чаяакчы Илия медээчиге көстүп келген. Ол дагны Хорив деп база адаар турган (Хост. 19 эге; 3 Хаан. 19:8-18; Гал. 4:24-25).

### Сион

Сион (евр. Цион) – Иерусалим хоорайда Бурганның өргээзи турган дагның ады. Бурган шак ол черни иудейлер Аңаа мөгейзин дээш шилип алган (Ыд. ыр. 131:13). Иерусалим хоорайны Библияда чамдыкта «Сион-кыс» деп ойзу адап турар (Ыд. ыр. 9:15; Иса. 37:22).

### Содом биле Гоморра

Содом биле Гоморра – Ханаанның эрте-бурунгу ийи хоорайы. Бурган ол хоорайларны чурттакчыларының хай-бачыды дээш дээрден от-биле өрттедипкен (Э. д. 19 эге; Мк. 6:11).

### Соломон

Соломон (евр. Шеломо) – Давид хаанның салгакчызы, б. э. чедир Х чүс чыл үезинде хааннап чораан. Ол болза Бурганның аңаа хайырлааны өндүр улуг мерген угааны болгаш байлакшылы-биле Чоокку Чөөн чүкке алдаржаан кижи турган (3 Хаан. 4:29-34). Ол Иерусалимге Бурганның бирги өргээзин туткан (3 Хаан. 6 эге). Соломон чагыргазының үезинде Израиль күчү-күштүг, ат-алдарлыг апарган. Бурганның аазаашкынын ёзугаар, Соломоннуң чагыргазы амыр-тайбың, шөлээн эрткен. Ооң-биле кады ол үндүрүглерни, шерииниң санын, а ол ышкаш кадайларының база кул-кадайларының санын өстүрген. Чуртталгазының төнчүзүнде Соломон кадайларының салдары-биле өске бурганнарга база бараан болуп эгелээн. Ол дээш кеземче кылдыр Соломоннуң өлүмүнүң соонда Дээрги-Чаяакчы Израильдиң ийи чарлы бээрин болдурган (3 Хаан. 11:1-13). Соломоннуң ады-биле Эрги Чагыг-керээниң чамдык номнарын холбаштырып турар: Угаадыглар чугаалар, Суртаалчының ному, Соломоннуң өндүр-бедик ырызы.

### Соломоннуң серизи

Соломоннуң серизи – Иерусалимде Бурганның өргээзиниң чөөн талакы кыдыын дургаар Улуг Ирод хаанның туттуруп кааны серилиг колоннада (Ин. 10:23; Аж.-ч. 5:12).

### Сугже суктурары

Сугже суктурары (грек. баптисмос, орус. крещение) – бо ёзулалды эртип турар кижини сугже хензиг өйде шымындыр сугар. Сугже суктуруп, ыдыктаар ёзулалды эрткен кижиниң үндезини-биле чаартынып, чаа амыдыралче катап төрүттүнериниң база бачыттан ойталааш, Бурганче эглип кээриниң символ-демдээ. Сөөлзүредир Иисус Христостуң өлүмүнге база катап дирилгенинге бүзүрелдиң символу апарган. «Сүлдеже суктурары» деп сөстер көжүрген утказы-биле Ыдыктыг Сүлдениң кижиже бадып кээрин көргүзүп турар (Мк 1:5-12; Аж.-ч. 10:47; Рим. 6:3-4).

### Сүлде

Сүлде (евр. руах, грек. пнеума, орус. дух) – еврей «руах» болгаш грек «пнеума» деп сөстер «тыныш, эзин, сүлде» деп уткаларлыг.

1. Бурганның Сүлдези – амылыг бүгү чүвени деткип турар чаяакчы күш. Оон аңгыда Сүлде кижиге угаап билиишкинни берип, ону салым-чаяанныг болгаш салымныг кылдыр чаяап турар. Израильдиң баштыңчыларын, медээчилерин болгаш хааннарын Бурганның Сүлдези онзагай бараан болуушкунче кыйгырып турган. Бурганның Сүлдези чамдык кижилерже азы бөлүк кижилерже бадып кээп, оларга өттүр билип медеглээр чаяанны хайырлап турган (Сан. 11:25, 24:2; 1 Хаан. 10:10). Ол Сүлдени Библияда Дээрги-Чаяакчының Сүлдези, Ыдыктыг Сүлде деп база адаан. Луканың бижээни Буянныг Медээни ёзугаар, Иисустуң боттанганы черде адазының киржилгези чокка, чүгле Ыдыктыг Сүлдениң салдары-биле болган (Лк. 1:35). Ыдыктыг Сүлде Иисусче, Ол сугже суктуртуп турда, онза арга-биле бадып келген (Лк. 3:22). Ол ышкаш элчиннерже база, Иисустуң оларга аазааны дег, Беженги хүннүң байырлалында бадып келген (Аж.-ч. 2:1-13). Ыдыктыг Сүлдени дамчыштыр кижи чаа амыдыралче катап төрүттүнүп, Бурганның ажы-төлү кылдыр Аңаа азырадып алыр. Сүлде бүзүрээн улуска христиан ниитилелге бараан боору-биле ачы-буянныг белектерин хайырлаар (1 Кор. 12,[14] эгелер).
2. «Сүлде» деп сөс дээрниң төлээлери болгаш буктарга хамаарыштыр база ажыглаттынар (Аж.-ч. 23:8; 2 Кор. 11:4; 1 Тим. 4:1; Евр. 1:14).
3. Ол ышкаш «сүлде» деп сөс кижиниң сеткил-сагыжын азы сүнезинин көргүзер (Мк. 14:38; 1 Кор. 2:11; Евр. 4:12).

### Сэла

Сэла – Ыдыктыг ырыларда таваржып турар еврей сөс, номчуурда үзүктелиишкинни көргүскен чадавас (Ыд. ыр. 3:3,5,[9]).

### Талант

Талант (евр. киккар, грек. талантон) – деңзи хемчээли (30 кг хире).

### Тамы

Тамы (евр. шеол, орус. ад, преисподняя) – бурунгу иудей чүдүлге ёзугаар бүгү өлген кижилерниң турар чери; өлүглер ораны; алдыы оран. Иисус Христостуң үезинде иудейлер тамыны чүгле бачыттыг кижилерниң кеземче эртер чери кылдыр санаар турган.

### Таңма

Таңма – тускай билзек азы цилиндр хевирлиг эдилел. Ону мойнунга багга астып алгаш чоруур, ооң дузазы-биле чагааларга болгаш чугула документилерге чыпшырар воск (чуктуң бир хевири), коргулчун болгаш өске-даа чымчак материалдың бичии кезээнге тускай демдек салыр. Ол демдек чоруткан кижиниң эрге-чагыргазын херечилеп, чоруткан кижини ол-дур деп дүүштүрер. Таңманы юридиктиг документилерге оларны бадыткаары-биле салыр (Э. д. 38:18; Хост. 28:36; Мф. 27:66).

### Угаадыглыг чугаа

Угаадыглыг чугаа (орус. притча) – долгандыр турар амыдыралга ийикпе, азы төөгүге үндезилей чугаалаан, мөзү-шынар азы угаан-сарыыл талазы-биле кандыг-бир өөредиг, угаадыг сиңген чугаа азы үлегер домак. Угаадыглыг чугаалар кандыг-бир чүүлдү болганчок-ла ойзу төөгүүр (Башт. 9:7-16; 2 Хаан. 12:1-10). Иисус Христос Бодунуң суртаалдарынга ындыг янзылыг угаадыглыг чугааларны бо-ла ажыглаар турган (Мф. 13:3-51; Лк 10:30-37).

### Ужуражылга майгыны, ыдыктыг майгын

Ужуражылга майгыны, ыдыктыг майгын (орус. скиния) – израиль чон Египеттен үнүп келген соонда, Дээрги-Чаяакчы оларга онзагай майгынны тигерин дужааган (Хост. 25:8). Ужуражылга майгыны символчуткан утказы-биле израиль турлагга Бурганның бажыңы болур. Ол майгынга Бурган Моисей-биле база Бодунуң бараалгакчылары – бүгү израиль чонну Ооң-биле эптештирер төлээлекчилер-биле ужуражып турган. Майгын Ыдыктыг болгаш Эң ыдыктыг деп ийи өрээлдиг болур (Хост. 26:33). Ыдыктыг өрээлге Бурганга хүннүң-не мөгееринге ажыглаар херекселдер турар. Ынаар чүгле бараалгакчылар кирип болур эргелиг. Эң ыдыктыг өрээлде ыдыктыг аптара турар. Ынаар чүгле Бурганның дээди бараалгакчызы чылда чаңгыс катап, бүгү чонну бачыттан арыглаар ёзулалды кылыр дээш, кирип болур (Лев. 16 эге). Майгынны долгандыр херим турган, ынаар левиттер база кирип болур турган. Соломон хаанның үезинде Иерусалимде даштан туткан турум өргээ Ужуражылга майгынын солаан (3 Хаан. 6,[8] эгелер).

### Урим биле туммим

Урим биле туммим – Бурганның күзел-соруун билип аары-биле ажыглап турган херекселдер: оларның бирээзи «ийе», а өскези – «чок» деп харыы бээр. Ол херекселдер Бурганның дээди бараалгакчызының тускай хапчыгажынга турган (Хост. 28:30; Лев. 8:8; Ы. х. к. 33:8).

### Үе

Үе – Библияның үелеринде хүндүскү үени он ийи шакка чарып турган. Ол шактарны хүн үнгенинден эгелеп санаар (амгы үениң санаашкыны-биле эртенгиниң алды шак үези). Ынчангаш эртенгиниң 9 шак дээрге хүн үнгенден бээр үшкү шак, 12 шак – алдыгы шак, а дүштекиниң 15 шак – тоску шак болур. Ындыг-даа болза, иудейлер хонуктуң эгезин хүн ашканындан (азы хүн үнериниң бетинде кежээден) эгелеп санап турган. А римчилер хонук дүн ортузунда эгелээр деп санап турган.

### Үндүрүг хавырыкчылары

Үндүрүг хавырыкчылары – Чаа Чагыг-керээниң үезинде Израильге Рим империяның хөреңгизинче үндүрүглер чыып берип турган еврей дүжүметтер. Можуларга рим эрге-чагыргалар үндүрүг хавырар эргени хөлезилекчилерге бериптерге, олар үндүрүг хавырыкчыларын дамчыштыр чондан чыып алыр турган. Хөлезилекчи римчилерниң баш удур чугаалаан түңүн төлээр ужурлуг. Хөлезилекчилер болгаш үндүрүг хавырыкчылары бедик үндүрүг төлевирлери тургузуп, артыкшылын боттарынга арттырып ап, байыыр дээш чүткүп турганнар. Ынчангаш үндүрүг хавырыкчыларын бүгү империяга улус көөр хөңнү чок боор турган, а иудейлер оларны дүрзү-бурганнарга бүзүрээр рим эрге-чагырга-биле кады ажылдап турары дээш, база дора көрүп турган. Ынчангаш «үндүрүг хавырыкчызы» деп сөс херек кырында «бачыттыг» деп сөс-биле дөмей ужур-уткалыг. Ындыг-даа болза, Иисус үндүрүг хавырыкчыларын база хүлээп ап турган, оларның бирээзи Матфей Левий Ооң өөреникчизи апарган (Мф. 9:9; Лк. 5:27).

### Фараон

Фараон – эрте-бурунгу Египетке чагырыкчыны (хаанны) ынчаар адап турган. Бир фараон Иаковтуң оглу Иосифче ээ көрнүп, а өскези израильчилерни Египет кулданыышкындан хосталып үнгүжеге, каржы-дошкуну-биле дарлап турган (Э. д. 41:38-46; Хост. 1:8-22; 3 Хаан. 9:16).

### Фарисейлер

Фарисейлер – Израильге Иисус Христостуң үезинде турган чугула салдарлыг шажынчы бөлүктүң кежигүннери. Фарисейлер боттарын ыдыктыг хоойлуну база иудей ёзу-чаңчылдарны шыңгыы сагып чоруур бис деп чарлап чорааннар. Оларның хөй кезии бай-шыдалдыг улус турган. Фарисейлерниң төлээлекчилери Дээди иудей Чөвүлелче киргеннер. Саддукейлер-биле деңнээрге, фарисейлер чүгле Моисейниң хоойлузунуң эвес, а хөй санныг аас-биле дамчыткан тоолчургу чугааларның негелделерин база күүседирин кызып турганнар. Оон ыңай олар Бурганның делегейни шиидер хүнүнде бүгү өлген улус катап дирлип кээр деп бодап чораан. Фарисейлер ёзу-чаңчыл талазы-биле арыг боорун хынамчалыг сагып, чоннуң улуг хүндүткелин чедип ап, боттарының чүдүлгелии болгаш чаңчылдарының шыңгыызы дээш аажок чоргаарланыр турганнар. Шажынчы дүрүмнерни ындыг шыңгыы сагывас улусту олар куду көөр турган. Фарисейлер болганчок-ла Моисейниң хоойлузун чүгле даштындан күүседири-биле кызыгаарланыр боорга, Иисус оларның ажыл-херектерин улус өттүнмезин деп сагындырар чораан (Мф. 5:20, 9:11, 23:2-39; Лк. 18:11). Христоска бүзүрээриниң мурнунда Павел элчин база фарисей турган (Аж.-ч. 23:6-9, 26:5).

### Ферез чон

Ферез чон – Авраамның үезинден эгелээш, Ханаанның суурларынга чурттап чораан чоннарның бирээзи (Э. д. 13:7; Иис. 9:1-2; Башт. 1:4).

### Фига ыяжы

Фига ыяжы (орус. смоква) – Израильде нептерээн саглагар чимистиг ыяш. Ооң чимистери аажок амданныг болгаш хоолулуг, ынчангаш фига ыяжы болганчок-ла тайбың болгаш элбекшилдиг амыдыралдың символу болуп турар. Оон аңгыда фига ыяжы израиль чонну символчудуп көргүзүп болур (Сан. 13:24; 3 Хаан. 4:25; Иса. 38:21; Мф. 21:19-21).

### Филистимнер

Филистимнер (евр. пелешет) – ылап укталган төөгүзү билдинмес чон. Даап бодаашкын-биле, олар эрте-бурунгу Ханаанче Кафтор (Крит) ортулуктан чедип келгеннер. Б. э. чедир XII в. филистимнер Ханаанның мурнуу-барыын эриинге элээн каш хоорайны – Газа, Аскалон, Азот (Ашдод), Геф (Гат) – эжелеп алгаш, бешки хоорай, Экронну, үндезилээннер. Олар Ханаанга чурттап чораан чоннардан ылгалдыг турган. Чамдыкта еврейлер филистимнерни «кыртыжадып демдектетпээннер» деп адап турган, чүге дээрге олар Чоокку чөөн чүк чоннарынга чаңчылчаан ол ёзулалды кылбайн чораан. Чөөн чүктүң черлерин чаалаарын уламчылавышаан, олар Ханаанның соңгу-чөөн талазындан барыын чүкче шимчеп бар чыткан израиль чон-биле уткужа бергеш, дайынны эгелээннер. Ынчалдыр филистимнер, Давид хаан оларны бүрүн аштырыышкынга таварыштырбаан шаанда, Израильдиң бир кол дайзыны турган (Башт. 3:3, 14:3; 2 Хаан. 8:1; Иер. 47:1-7).

### Финикия

Финикия – Чер ортузу далайның чөөн эриинге Тир биле Сидон хоорайларның чоогунга турган күрүне. Амгы үеде ол Ливанның девискээри болур. Финикийжилер дуржулгалыг далай эжиндирикчилери турган.

### Ха-дуңма

Ха-дуңма – еврейлерде бирги ээлчегде хан төрел улуска, а оон шупту израильчилерге, өскээр чугаалаарга, ол-ла чонга хамааржыр улус. Ынчаарга Чаа Чагыг-керээде Христосту дамчыштыр харылзаалыг бүзүрээннер болганчок-ла боттарын ынчаар адап, оларда чаңгыс Ада – Бурган барын, олар чаңгыс өг-бүле болуп, ынакшылдыг болгаш бот-боттары дээш удур-дедир сагыш човап чурттаарын оралдажып турарын онзалап демдеглеп турарлар.

### Халдей чон

Халдей чон (евр. касдим) – Вавилон күрүнениң девискээринде чоннарның бирээзи, ол бир кезек үе-чадада эрге-чагырга ээлеп турган. Бо сөстү болганчок-ла Вавилон күрүнениң бүгү чурттакчыларының ады кылдыр ажыглаар (4 Хаан. 24:1-17; Иер. 24:4-5, 25:12, 51:24).

### Хамос

Хамос (евр. Кемош) – моавтарның мөгейип турган дүрзү-бурганы (3 Хаан. 11:7, 33; Иер. 48:13,[46]).

### Хан

Хан – ханда амы-тын сиңген деп санап турган, а амы-тын, бодунуң ээлчээнде, чүгле Бурганга хамааржыр. Бир эвес кандыг-бир кижини өлүрүп каан болза, төпкен хан-биле ол чер бужартай бээр. Дириг амытанны өлүрүп тура, ооң ханын черже төптер ужурлуг. Ханны ижерин азы аъш-чем кылып ажыглаарын кижилерге чөпшээревейн турган (Э. д. 9:4). Өргүл салганда, ханны кижини азы өргүл салыр черни арыглаары-биле ажыглап болур турган (Лев. 17:11). Чаа Чагыг-керээде Иисус Христостуң белдир-ыяшка төккен ханы онза ужур-уткалыг апарган. Ол дээрге Бодунуң амы-тынын өргээни-дир, ооң ачызында Бурган биле кижилер аразынга эптежилге чедип алдынган. Эрги Чагыг-керээ өргүлге салган дириг амытаннар ханын дамчыштыр чардынган, а Чаа Чагыг-керээни Иисус Христостуң ханы-биле шынзыткан (Мф. 26:28; 1 Пет. 1:18-19; Евр. 10:29).

### Ханаан

Ханаан – Чер ортузу далайның чөөн эрииниң чоогунда чер. Ол черниң девискээринче амгы үедеги Израиль болгаш чамдык кожа күрүнелер кирип турган. Ханаанны Бурган Авраамга болгаш ооң үре-салгалынга бээрин аазаан (Э. д. 12:5-7). Чоорту Ханаанны израильчилер эжелеп алган. Ханаанның чурттакчыларын хананейлер дээр. Эге дөс деп ном ёзугаар, хананейлер Нойнуң уйнуу Хаамдан укталган (Э. д. 9:18, 10:6). Хананейлер хөй кезиинде финикийжилерниң төрелдери деп санадыр. Бурган израильчилерге хананейлерни оларның арын-нүүр чок, каржы-дошкун амыдыраар аяны дээш кыргып-хыдып кааптарын дужааган (Ы. х. к. 20:16-18). Арткан хананейлер израильчилерниң чалчалары апарган (Иис. 9:27). Ол хананейлер дүрзү-бурганнарга бараан болуп турар болганда, израильчилерге дүрзү-бурганнарга чүдүүрүнче күткүлгениң үнер дөзү бооп турганнар.

### Херувим

Херувим – чалгынныг, күштүг, дээр уктуг амытан; Бурганның бараан болукчузу (Э. д. 3:24). Эрте-бурунгу израильчилер херувимнерни чалгынныг бугалар азы чалгынныг арзылаңнар деп бодап турганнар. Херувим дүрзүлери ыдыктыг аптараның кырынга-даа, Соломоннуң тутканы өргээ иштинге-даа турган (Хост. 25:18-22; 3 Хаан. 6:23-28).

### Хет чон

Хет чон – Ханаанның оглу Хеттиң үре-салгалы (Э. д. 10:15). Хет чоннуң найысылалы амгы Турцияның девискээринге турган. Б. э. чедир 1200 чылда хеттерниң Ханаанның чамдык кезектерин хаара туткан улуг империязы турган. Эрги Чагыг-керээде хеттерни болганчок-ла, израильчилер чуртту эжелеп алыр бетинде, Ханаанга чурттап чораан чоннарның бирээзи кылдыр демдеглеп турар (Хост. 3:8; Иис. 1:4).

### Хиввей чон

Хиввей чон – Ханаанның девискээринге, израильчилер ону эжелеп алыр бетинде, чурттап чораан чоннарның бирээзи. Хиввейлер чурттуң төп кезээнге чурттап турган (Э. д. 10:17, 34:2).

### Хойлар

Хойлар – Израильге хойну арыг дириг амытан деп санаар: чемге, хеп кылырынга болгаш өргүл кылыры-биле ажыглаар турган. Өшкүлерге деңнээрге, хойлар томаанныг, кадарчыга дыңнангыр, ынчангаш хойлар-биле болганчок-ла Дээрги-Чаяакчыга дыңнангыр улусту дөмейлеп көргүзүп турар (Ыд. ыр. 22:1-6, 94:7). Ол ышкаш хойлар, кадарчы чок артканда, аза бээрлер (Иер. 50:6). Ындыг байдалы сагыш салыышкын, камгалал болгаш удуртулганы хереглээр кижини тодарадып бижиириниң метафоразы апарган.

### Холдар дегзири

Холдар дегзири (орус. возложение рук) – символиктиг шажынчы ёзулал: ниитилелдиң удуртукчузу холдарын бир кижиниң бажынче салгаш, Бургандан онза алгаг-йөрээл дилеп, мөргүүрү (Сан. 27:22-23; Аж.-ч. 8:17-18). Ынчалдыр Бургандан ол кижиге Ыдыктыг Сүлдени хайырлаарын, аарыг-аржыктан экириирин азы өске-даа ачы-буянныг белектерни дилээр. Шак ынчаар ол кижини тускай бараан болуушкунга томуйлап каап боор. Оон аңгыда холдар дегзирин дамчыштыр харыысалга азы кем-бурууну дамчыдып болур турган (чүгле кижиге эвес, а дириг амытанга база – чижээлээрге, «салып чорудуптар хунага», Лев. 16:21 көр).

### Хоойлу, ыдыктыг хоойлу

Хоойлу, ыдыктыг хоойлу (евр. Тора, орус. закон) – Моисейниң хоойлузу, өскээр чугаалаарга, Синай дагга Моисейге Бурганның бергени, Аңаа бараан болур талазы-биле чурумчуткан хоойлу-дүрүмнер база мөзү-шынарга хамааржыр дүрүм-сагылгалар, хамааты эргелер чыындызы. Чаа Чагыг-керээде ыдыктыг хоойлуну Бурганның авыралынга удурланыштырып турар: улус ыдыктыг хоойлунуң бүгү айтыышкыннарын күүседип шыдавас, ынчангаш ол хоойлу улусту ала-чайгаар оларның хай-бачыды дээш кеземчеден камгалап шыдавас – кижилер камгалалды чүгле Бурганның авыралы-биле Христоска бүзүрел дамчыштыр ап болур (Ин. 1:16-17; Эф. 2:8-9).

### Хоорай хаалгазы

Хоорай хаалгазы – хоорайларны долгандыр туткан ханалар-биле камгалаар, а ол ханаларга хаалга кылып каар. Хаалганы дүне азы дайзыннар чоокшулап келгенде, хаап каар. Хоорай иштинде хаалга мурнунда ажык чер хөй санныг улустуң ужуражып чыглырынга эң эптиг чер болур, ынчангаш маңаа суд сайгарылгалары болгаш дугуржулгалар чарар чыыштар болур. Израиль ниитилелден үндүрткен улус, чижээлээрге, кеш аарыглыг кижилер, хоорай хаалгазының даштынга чурттаар ужурлуг турган. Иерусалимниң бир хаалгазының даштынга Иисус Христосту хере шапкан.

### Хоргадал-хоорайлар

Хоргадал-хоорайлар (орус. города-убежища) – Моисей израиль чонга хоргадал-хоорайлар доктаадырын дужааган: үш хоорайны ханаан черге, база үштү – Иордан хемниң чөөн талазынга. Бир эвес кандыг-бир кижи өске кижини сагыштыы-биле эвес өлүрүп каар болза, төпкен хан дээш өжээн негекчизи ону өлүрүп кагбазын дээш, ол хоорайларның кайы-бирээзинче дезе берип болур турган. Хоргадал-хоорайларның даргалары хоргадал дилээн кижиниң медеглелин дыңнааш, херекти судка сайгаргыжеге чедир аңаа түр када хоргадалды бээр. Бир эвес суд өлүрүүшкүннү сагыштыы-биле кылган деп көөр болза, буруулуг кижини өжээн негекчизиниң холунга хүлээдир азы шаажылап каар. А бир эвес суд өлүрүүшкүннү сагыштыы-биле кылбаан деп көөр болза, өлүрүкчүнү хоргадал-хоорайже дедир чорудуптарга, ол аңаа ооң үезинде өлүрүүшкүн болган дээди бараалгакчы өлгүжеге чедир артып каар турган, а ооң соонда ол хан төккен дээш өжээн негээшкининден адырлып, өске черге чурттап болур турган. Аңаа чедир өлүрүкчү хоргадал-хоорайның даштынче үнүп болбас ужурлуг, чүге дээрге хоорайның даштынга өжээн негекчизи ону өлүрүп каар эргелиг болур (Сан. 35:9-34; Ы. х. к. 19:1-13; Иис. 20:1-9).

### Хорив

Хорив – Синай дагның өске ады (Хост 3:1; 3 Хаан 19:8; Ыд. ыр. 105:19).

### Хоррей чон

Хоррей чон – израильчилер Ханаанны эжелеп аар бетинде, ол черге чурттап чораан чоннарның бирээзи (Э. д. 14:5-6, 36:20-30; Ы. х. к. 2:22).

### Хосталга чылы

Хосталга чылы (евр. йовел, орус. юбилей) – Моисейниң хоойлузунуң айтыышкыннарын ёзугаар, 50-ги чыл санында-ла чер тарылгазынга бир чыл үзүктелиишкин кылып, чүгле шөлдерге болгаш виноград шөлдеринге үнген чүве чыып чип, черден дүжүт ажаавас ужурлуг. Оон аңгыда ол чылын ээлел черлерин түр када чидирипкен турган улуска оларның черлерин эгидип бээр. Өрелиг кижини база өршээр. Ыдыктыг хоойлуну ёзугаар Хосталга чылында бүгү өнчү-хөреңги бодунуң баштайгы ээзинче эглир ужурлуг. А ядыызындан бодун өске израильчиге кул кылдыр садыпкан кижи база катап хосталгазын эгидип ап болур (Лев. 25:8-54; Сан. 36:4).

### Христиан кижи

Христиан кижи – Иисус Христостуң талалакчызы, өөреникчизи, Ону бодунуң Камгалакчызы кылдыр хүлээп алган, Ооң өөредиин ёзугаар чурттаарын оралдажып чоруур кижи. «Христиан кижи» деп сөс-биле Христостуң өөреникчилери эң баштай Сирияның Антиохияга адатканнар. Чаа Чагыг-керээде ол сөс чүгле үш катап таваржып турар-даа болза, удаваанда ол делгереңгей апарган (Аж.-ч. 11:26, 26:28; 1 Пет. 4:16).

### Христиан ниитилел

Христиан ниитилел (грек. экклесиа, орус. церковь) – грек дылдан бо сөстү очулдурарга, «чыыш» дээн. Чаа Чагыг-керээде Иисус Христоска бүзүрээн улустуң ниитилелин – чаңгыс черде чурттавышаан, Бурганга мөгеер, Ыдыктыг Бижилгени шинчилээр болгаш харылзажыр дээш доктаамал чыглып турар христианнарны – ынча деп адаар (Мф. 16:18; Аж.-ч. 8:1, 20:28; Рим. 16:4; Кол. 1:24-25).

### Христос

Христос (евр. Машиах, орус. помазанник, Мессия) – еврей база грек дылдан дорт очулдурарга, «Чагдырган» дээн ат. Бурунгу Израильге хаанны дүжүлгеге олуртурда, ыдыктаан олива үзү-биле бажын чаар ёзулал турган. Иисусту Бурган дүжүлгеге «чаап олурткан», ынчангаш Ол Израильдиң манааны, Ооң кээрин медээчилерниң баш удур чугаалап турганы Мессия азы Христос болур. Иудейлер Бурганның аазааны Мессияның кээрин аажок манап турган. Мессия даштыкы эжелекчилер – римчилерниң чагыргазындан оларны хостаар, Израильдиң биеэги өндүр-бедиин катап тургузар боор деп олар идегеп турганнар. А чер кырынче чедип келген Камгалакчы Мессия, Иисус Христос, оон-даа улуг бир чүүлдү кылган. Иисус кижи төрелгетенни бачытка кулданыышкындан хостаан, Ону дамчыштыр Бурган кижилер-биле чаа, мөңге чагыг-керээни чарып алган.

### Хураган (Бурганның хураганы)

Хураган (Бурганның хураганы) – хураган өргүүр ёзулал эрте-бурунгу үелерден бээр билдингир турган. Бурганның израильчилерге Моисейни дамчыштыр берген хоойлузун ёзугаар, хүннүң-не эртен, кежээ, а ол ышкаш Хосталыышкын байырлалының, өске-даа байырлалдар үезинде база онза таварылгаларда Бурганның бараалгакчылары хураганнарны Бурганга өргүл кылдыр Ооң өргээзинге салып турган. Өргүл хураганының ханы Бурганны улус-биле эптештирер; ол өргүлдүң дузазы-биле Бурган израильчилерниң хай-бачыдын өршээр. Иисус Христосту Бурганның Хураганы деп адап, Иоанн Медеглекчи Ону бүгү делегей дээш өргүл кылдыр салырын баш бурунгаар чугаалаан (Хост. 12:3, 29:38-39; Ин. 1:36).

### Хүлер далай

Хүлер далай – Бурганның өргээзиниң мурнунда шөлде турар, суг-биле долдуруп каан, хүлерден кылган ишкир саваны ынча дээр. Бурганның бараалгакчылары ону хол-будун чууру-биле ажыглап турган (3 Хаан. 7:23-26; 2 Чыл 4:2-5,[10]).

### Чагыг-керээ

Чагыг-керээ (орус. завет) – Бурган биле кижиниң аразында ёзу барымдаалаан ийи таланың чөпшээрежилгези (керээзи) болур. Чагыг-керээде Бурган аазаашкынын бээр, а кижи Ооң дүрүм, хоойлуларын күүседирин чөпшээрежир. Керээ чаңгыс таланыы бооп база болур (Бурган кижиге аазаашкынын бээр). Чамдыкта керээ чарарда, өргүл салыр. Бурган биле кижилер аразында чарган керээ Библияда кол черни ээлеп турар. Синай дагга Бурган Моисейни дамчыштыр бүгү еврей чон-биле керээ чарган. Бурган еврейлерге ачы-буянын хайырлап, оларны бүгү дайзыннарындан камгалаарын аазаан, а олар, бодунуң ээлчээнде, Аңаа шынчы бооп, Ооң күзел-соруун күүседир ужурлуг турган, Ыдыктыг Хоойлуда ынча деп айыткан.

Ол керээниң чарганының болгаш күүселдезиниң дугайында чугаалап турар номнар чыындызын Эрги Чагыг-керээ деп адаар. Бурган биле улустуң аразынга чаа чагыг-керээ чардынар деп, медээчилер баш бурунгаар чугаалап турган (Иер. 31 эге көр). Ол чаа керээ Иисус Христостуң өлүмү болгаш катап дирилгенин дамчыштыр чардынган деп, Буянныг Медээ төөгээн. Шак ол керээ дугайында Чаа Чагыг-керээ номнарында чугаалап турар. Ам Бурганның чону – кандыг сөөк-языга хамааржырындан хамаарылга чокка, Христоска бүзүрей берген, Ооң өөредииниң аайы-биле чурттап турар бүгү улус.

### Чаныңда кижи

Чаныңда кижи – Эрги Чагыг-керээде ол-ла суурнуң чурттакчызын азы чаңгыс аймак кижини ынча дээр, аңаа хамаарыштыр тодаргай дүрүмнерни күүседир ужурлуг турган. Чаа Чагыг-керээде Иисус ол билиишкинни калбартып, танывазың кижи безин сеңээ чаныңда кижи бооп боорун көргүскен (Лев. 19:18; Лк. 10:25-37).

### Чевег, чевег-хөөр

Чевег, чевег-хөөр – өлүм соонда мага-ботту орнукшудар чер. Эрте-бурунгу Израильдиң чурттакчылары чевег кылдыр ыяштар адаанга, шөлге азы орук чанынга ханы эвес оңгарны казып алгаш, ынаар мага-ботту салгаш, хөөп азы даштар-биле дуй салыр турганнар. Орнукшударда ол ышкаш чайгаар бүткен куйларны ажыглап азы хаяларга тускай чевеглер оя шаап аар турган. Ындыг чевегниң аксын тускай даш-биле дуглап каар. Хөй нуруузунда чевег-хөөрлерни хоорай, суурларның девискээриниң даштынга кылыр турган. Буянныг Медээлерде Иисустуң өлүмүнүң соонда Ооң мага-бодун Аримафея чурттуг Иосиф Голгофадан ырак эвесте сесерликке, бодунга белеткеп алганы хаяда оя шаап каан чевегже салып каан деп тодарадып бижээн. Иисустуң мага-бодун кирер черниң оң талазында даштан кылган сандайже салган турган боор. Орнукшуткан соонда чевегниң аксынче даш чууктап каан.

### Чөптүг-шынныг чорук

Чөптүг-шынныг чорук – Бурганның бир шынары. Бурганның чөптүг-шынчызы Ооң кылып турар бүгү чүүлдери алыс шынга, чөптүг чорукка болгаш өршээлдиинге үндезилеттингенин, а ол ышкаш Бодунуң аазаашкыннарынга база чагыг-керээзинге шынчызын көргүзүп турар. Эрги Чагыг-керээде Бурган-биле керээге шынчы, Ооң айтыышкыннарын шыңгыы сагып, Аңаа чагыртып чоруур кижини чөптүг-шынныг (азы актыг-шынныг) деп санап турган. Чаа Чагыг-керээде кижиниң чөптүг-шынныы хамыктың мурнунда бүзүрели болгаш Бурганга идегели-биле харылзаалыг. Ынчангаш кижи боду Бурганның күзел-соруун күүседир дээш кызып, чөптүг-шынныг боорунче чүткүүр ужурлуг, ынчалза-даа чүгле Бурган ооң бачыттарын өршээп, агартыр болза, ол ылап-ла чөптүг-шынныг бооп шыдаар (Э. д. 6:9, 15:6; Ыд. ыр. 32:1, 36:30; Мф. 5:20; Рим. 5:18; Эф. 4:24).

### Чууза

Чууза – хааннар болгаш өске-даа дээди дүжүметтер олуруп чоруур онзагай ыяш терге. Дайынчы тергеге дөмей-даа болза, дайын үезинде ажыглавас турган.

### Шекел

Шекел (орус. сикль) – мөңгүн азы алдын деңзилээр хемчег, чижеглээрге, 11 граммга деңнежир.

### Шефела

Шефела – Израиль чуртта Иуданың аймаанга хамааржыр девискээр. Ол девискээр Чер ортузу далайның чоогунда оргулааш биле Иуданың дагларының аразынга турган. Шефела көдээ ажыл-агый чорударынга таарымчалыг чавыс тейлери-биле онзагай.

### Шииткел хүнү, Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнү

Шииткел хүнү, Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнү – бурун шагда ол хүннү израильчилер Бурганның Израильдиң дайзыннарын кезедир база Бодунуң чонун олардан камгалаар хүн деп санап турган. Ындыг-даа болза, сөөлзүредир ооң ужур-утказы өскерилген, медээчилерниң суртаалдарында ол – Дээрги-Чаяакчының кижи төрелгетенниң төөгүзүнче киржип, делегейни шиидер дээш кээр хүнү. Чаа Чагыг-керээде Бурган шииткел хүнүнде бүгү делегейни Иисус Христосту дамчыштыр шиидер деп чугаалап турар. Ол хүннү оон аңгыда сөөлгү хүн деп база адап турар.

### Шилип чаары

Шилип чаары (евр. машах, грек. хризо) – бир-ле кижиге азы эдилелге, Бурганга онзагай бараан болуушкун кылзын дээш, тускай ёзулалды кылыры – ооң бажынче олива үзүн (елейни) кутпушаан, шилиири болгаш томуйлаары. Бурганның тускайлап шилип алган улузун Бурганның бараалгакчылары болгаш хааннар кылдыр шилип чаап турган. Чамдык таварылгаларда медээчилерни база шилип чаар. Ол ышкаш олива үзү-биле өргүл салыр бедигээшти база Ужуражылга майгынын ыдыктап турган. Сөстүң көжүрген утказы-биле, «шилип чаары» Бурганга бараан боор кылдыр өрүтен шилип аары болгаш алгап-йөрээри болур (Хост. 40:9,15; 1 Хаан. 16:13).

### Шынаа

Шынаа – Израильдиң шынааларында хемнер чаъстаар үеде агып чыдар, а чайгы кааңнаашкында кадып каар. Кааңнаар үеде шынаага турлагжып аар арга бар.

### Шээрленири, шээрлениишкин

Шээрленири, шээрлениишкин (орус. пост) – Библияда ол сөс болза шажынчы, хуу азы чоннуң амыдыралы-биле холбашкан чылдагааннар ужун чем чиирин, а чамдыкта суг ижерин элээн үе дургузунда бүрүнү-биле кызыгаарлаары болур. Шээрлениишкинниң сорулгазы Бурганның мурнунга бодунуң томаараанын азы, хай болганда, качыгдалын көргүзери, азы шенелделер үезинде Бурганны кижиге дуза кадып, бачыттарын өршээрин дилеп кыйгырары болур. Ёзулуг шээрлениишкин кижилер аразында харылзааларга шынныг чорукту болгаш өршээлдиг боорун катап тургузарынче кыйгырар дээрзин Бурганның медээчилери сагындырып турган. Чамдык хүннерде шээрлениишкин бүгү иудейлер албан сагыыр ужурлуг боор, чижээлээрге, шуптузунуң Бургандан бачыттары дээш өршээл дилээри чылдың-на болур Арыгланыышкын хүнүнде (Лев. 16 эге). Чамдык иудейлер, хамыктың мурнунда фарисейлер, боттарынга немелде шээрлениишкиннер ап аар турган. Бүзүрээннерниң аңгы ниитилели база, кажан оларга кандыг-ла-бир онза чылдагаан-биле кады мөргүүрү херек апарганда, аңгы шээрленип болур турган (Аж.-ч. 13:2-3, 14:23).

### Ыдыктаан хлеб

Ыдыктаан хлеб – Ужуражылга майгынының (а сөөлзүредир Бурганның өргээзиниң) ыдыктыг черинде тускай ширээже салыр он ийи хаарган боова. Боовалар ширээге бир неделя дургузунда артар, ооң соонда оларны чаа боовалар-биле солуп кааптар. Ол бооваларны ширээден ап каапкан соонда, чиирин чүгле Бурганның бараалгакчыларынга чөпшээрээн (Хост. 25:30; Лев. 24:5-9; 1 Хаан. 21:4; Мф. 12:1-4).

### Ыдыктыг

Ыдыктыг (евр. кодеш, грек. хагиос) – Библияда «аңгылаттынган, анаа чүүлдүң кызыгаарындан үне берген, бо делегейге хамаарышпас, ынчангаш дээп болбас» дээн уткалыг. Хамыктың мурнунда ол сөс Бурганга хамааржыр. Оон ыңай Эрги Чагыг-керээде чүгле Бурганныы деп көрген херексел, эт-сепке база хамаарыштыр ажыглап турар: Ужуражылга майгыны, Бурганның өргээзи, Бурганга бараалгаарда ажыглаар херекселдер. Кижилерге хамаарыштыр «ыдыктыг» деп сөс Бурганга мөгеер улусту көргүзүп турар. (Эрги Чагыг-керээде ол болза израиль чон, а Чаа Чагыг-керээде – христиан ниитилел.) Кижилер-даа, херекселдер, эт-сеп-даа ыдыктыг чүүлге деггени-биле ыдыкталып болур. Кандыг-бир арыг эвес чүүл-биле харылзашпаан шаанда, олар ыдыктыг бооп артар. А бир эвес олар бужартай бээр болза, база катап арыгланыр ёзулалды албан эртер ужурлуг.

### Ыдыктыг чер, ыдыктыг өрээл

Ыдыктыг чер, ыдыктыг өрээл – Ужуражылга майгынында, а сөөлзүредир Бурганның өргээзинде аңгы өрээл, аңаа ыдыктаан хлеб, айдызаар өргүл бедигээжи болгаш алдын чырыткы турар (Хост. 25 эге; 3 Хаан. 6 эге). Ыдыктыг черни Эң ыдыктыг өрээлден улуг көжеге аңгылаан (Хост. 26:33). Моисейниң хоойлузун ёзугаар Бурганның бараалгакчызы ыдыктыг черже эртен бир катап база кежээ бир катап, айдызаар өргүл салыр черде ладанны кыпсыр дээш, кирер. Ыдыктыг черже кирерин чүгле Бурганның бараалгакчыларынга чөпшээрээн, ол чер Бурганның турары чер деп санаттынар. Иудейлер ол ышкаш Бурганның черде турар өргээзи Ооң дээрде турар өргээзиниң көрүнчүктелген овуру деп бүзүрээр турганнар. Ынчалдыр Еврейлерге чагаада Иисус Христос Бодунуң өргүлүн дамчыштыр бүзүрээннерге дээрде Ыдыктыг черже кирер арганы берген деп чугаалап турар (Евр. 9:1-25, 10:19).

### Ыдыктыг ырылар

Ыдыктыг ырылар (грек. псалмой) – Бурганны алдаржыткан ырылар. Оларның иштики утказы алгыш-йөрээл база мөргүл хевирлиг болур. Ыдыктыг ырылар номунче 150 ыры кирген, оларның дыка хөйүн (73) Давид хаан чогааткан бооп турар. Өскелерин Соломон, Асаф, Еман, Эфан болгаш Корахтың оолдарының аттары-биле холбаштырып турар. Шаг шаандан тура иудейлер мөргүл болгаш Бурганга бараан болуушкун үезинде янзы-бүрү ыдыктыг ырылар ырлажыр турган. Иерусалимде Бурганның өргээзинге ол ырыларны онза аян-биле, хорнуң киржилгези болгаш хөгжүм үделгези-биле күүседир турган. Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери хөй-ле Ыдыктыг ырыларны Христостуң бо делегейже чедип кээриниң дугайында өттүр билген медеглелдер деп санап турганнар.

### Эдом

Эдом (орус. Едом) – эрте-бурунгу еврей «Эдом» деп ат тывылган талазы-биле «кызыл-сарыг, кызыл» деп уткалыг сөс-биле холбаалыг боор – ол дээрге Исавтың болгаш ооң салгакчыларының (израильчилерниң чоок төрелдериниң) шолазы-дыр. Ол шоланы Исав адазының улуг оглу болур эргезин кызыл өңнүг чочак-тараа быдаазынга садыпканы дээш алган. Исавтың болгаш ооң салгалдарының чурттап чораан черин база Эдом дээр. Ол чер Сеир дагларынга, Арава шынаазының ийи талазынга турган. Соңгу чүкке Эдом Өлүг далай болгаш Моав-биле, мурнуу чүкке Эйлат мугулдур-биле, чөөн чүкке ээн кургаг хову-биле, а барыын чүкке Кадес-Варни, Ор даг болгаш Цин деп ээн кургаг хову-биле кызыгаарлашкан. Израильчилерниң Египеттен хосталып үнген үезинде, Эдомнуң чурттакчылары оларны боттарының черлерин дамчыштыр эрттирбээн. Олар Моав-биле сырый харылзаа тудуп турган, а Давидтиң чагыргазының үезинде чылча шаптыргаш, ооң күрүнезинче киргеннер. Оон Эдом үр эвес үеде хостуг турган, оон катап база Иудеяга эжелеттирип алган, а иудей хаан Ахазтың чагыргазының үезинде Ассирияга хамааржыр апарган. Б.э. чедир VI векте Иудея күрүне буураан соонда, Эдомнуң чурттакчылары Иудеяның мурнуу талазынче көже берген. Ынчан ол девискээрни Идумея деп адап эгелээн. Б.э. чедир II в. Идумеяның чурттакчылары иудей шажынны хүлээп алган.

### Элисей

Элисей (орус. Елисей) – б. э. чедир 850–790 хире чылдарда чурттап турган Бурганның медээчизи, Илия медээчиниң өөреникчизи. Илияның дээрже көдүрлүп үнгениниң соонда, Элисей тускай бараан болуушкунун кылып эгелээн (4 Хаан 2–13 эгелер).

### Элчин

Элчин (грек. апостолос) – Бурганның мурнундан бүрүн эргелиг төлээ, Иисус Христоска бараан болуру-биле кыйгырткан кижи. Иисус эң баштайгы өөреникчилериниң аразындан он ийи кижиге ол атты берген (Мф. 10:1-4). Сөөлзүредир өске-даа элчиннер тыптып келген, чижээлээрге, Матфий болгаш Павел.

### Энактың үре-салгалы

Энактың үре-салгалы (орус. енакимы) – израильчилерниң Ханаанга чеде бээриниң бетинде, Хеврон девискээринге чурттап чораан чоннарның бирээзи. Күчүтеннерниң үре-салгалы болур энак аймактың улузу кайгамчык күштүг болгаш узун турган (Ы. х. к. 9:2; Иис 11:21-22).

### Эң ыдыктыг өрээл

Эң ыдыктыг өрээл – Ужуражылга майгынының, а сөөлзүредир Бурганның өргээзиниң эң чажыт чери, аңаа ыдыктыг аптара турар. Эң ыдыктыг өрээлди ыдыктыг черден улуг көжеге-биле аңгылаан. Соломоннуң тутканы Бурганның өргээзинде Эң ыдыктыг өрээлге херувимнер дүрзүлери база турган. Ыдыктыг хоойлуну ёзугаар Эң ыдыктыг өрээлче чүгле Бурганның дээди бараалгакчызы, чылда чүгле чаңгыс катап, Арыглаашкын хүнүнде, бүгү чонну бачыттан арыглаар ёзулалды кылыры-биле кирип болур турган (Хост. 26:33; Лев. 16 эге; 3 Хаан. 6:23; Евр. 9:3-7).

### Эрги Чагыг-керээ

Эрги Чагыг-керээ – израильчилер Египеттен хосталып үнген соонда, Бурганның Синай дагга ол чон-биле чарган керээзи. Ооң эң кол кезээ – ыдыктыг хоойлу. Ол керээ дугайында болгаш израильчилерниң ону канчаар сагып келгениниң дугайында номнар чыындызын база «Эрги Чагыг-керээ» деп адаар. Ол чыындыны аңгы-аңгы кижилер еврей база арамей дылдарда хөй чүс чылдар дургузунда бижип келген. Эрги Чагыг-керээ Чаа Чагыг-керээ-биле кады христиан Библияны тургузуп турар.

### Эрлик

Эрлик (евр. сатан, грек. диаболос, орус. дьявол) – «буруудадыкчы» азы «удурланыкчы» дээн уткалыг сөс, Бурганның удурланыкчызы, кижилерниң күткүкчүзү, каржы буктарның эң кол баштыңчызы. Ооң чамдык өске аттары – «веелзевул», «бузуттуг». Ажыдыышкын номунда үениң төнчүзүнде эрлик бүрүнү-биле тиилеттирип, узуткаттырар деп бижээн. (1 Пар 21:1; Иов 1:6-8; Зах 3:2; Мф 4:10; Ажыд. 20:2).

### Эрмон даг

Эрмон даг (евр. Хермон, орус. гора Ермон) – Израильде эң бедик даг, чурттуң соңгу чүгүнде турар.

### Эфа

Эфа – Төктүүчел (хоюг) чүүлдерниң эге хемчээ, чижеглеп алырга, 22 литрге дең.

### Эфес

Эфес – Эрте-бурунгу Биче Азияның (амгы Турцияның) барыын талазында, эрик кыдыында турар улуг хоорай. Эгезинде Эфес грек хоорай-күрүне (полис) турган, а рим чагырга үезинде аажок бай рим можу Асияның найысылалы апарган. Эфес Рим империяның база бир культурлуг, политиктиг болгаш экономиктиг төвү турган. Ол эрте-бурунгу үеде делегейде чеди кайгамчык чүүлдүң бирээзи болур Артемида деп кыс бурганның өргээзи-биле алдаржаан. Хоорайны колдуунда гректер болгаш Биче Азияның янзы-бүрү чоннарының төлээлери ээлеп турган. Орта эвээш эвес иудейлер база чурттап турган, оларның элээн хөйү Христоска бүзүрей берген (Аж.-ч. 19 эге).

### Эфиопия

Эфиопия (евр. Хуш) – Хуш деп чер Нил хемниң бажынга, амгы Судан биле Эфиопияның девискээринге турган чурт (Э. д. 2:13, 10:6–8; Ыд. ыр. 67:32; Иса. 11:11).

### Эфод

Эфод – Бурганның бараалгакчыларының шажын-чүдүлге ёзулалдары кылырда кедер хеви (Хост. 28:6; Лев. 8:7). Бурганның күзел-соруун билип аарда, ону кедер. Баштыңчылар номунда эфодту дүрзү-бурганнар-биле кады айыткан – чугаа дүрзү-бурганның кеткен хевиниң дугайында чоруп турар чадавас (Башт. 17:5).

## Библейжи эге хемчеглер

Библейжи эге хемчеглер

Бо таблицаның медээлери амгы үедеги археологияның тывыштарын илередип турар. Ындыг-даа болза, эрте-бурунгу делегейге деңзиниң, узунунуң болгаш ишкириниң эге хемчеглери бүрүнү-биле чаңгыс аай турбаанын база тус черде хүлээп көрдүнгенинден болганчок-ла хамааржыр турганын бодап көөр херек. Ынчангаш шак бо амгы үениң дең үнелиг хемчеглерин чүгле чижеглээн кылдыр көрзе чогуур.


ДЕҢЗИ

гера   550 мг
бека (= 10 гера)   5,5 г
шекел (= 2 бека)   11 г
мина (= 50 шекел)   550 г
талант (= 60 мина)   33 кг


УЗУНУ

карыш (= 11-12 илиг)   0,22 м
кыры (= 2 карыш)   0,45 м
стадий   185 м


КУРГАГ ТӨКТҮҮЧЕЛ ЧҮҮЛДҮҢ ИШКИРИ

гомор (= 1/10 эфа)   2,2 л
са (= 1/3 эфа)   7,3 л
эфа (= 3 са, 10 гомор)   22 л
хомер/кор (= 10 эфа)   220 л


СУУК ЧҮҮЛДҮҢ ИШКИРИ

лог   0,3 л
гин (= 12 лог)   3,5 л
бат (= 6 гин)   22 л
хомер / кор (= 10 бат)   220 л

## Өске-даа дузалал аргалар

### Өске-даа дузалал аргалар

Өске-даа дузалал аргалар


Израильдиң 12 аймааның өгбелериниң даңзызы

Ыдыктыг майгын

Соломон хаанның тутканы ыдыктыг өргээ

Иудея биле Израильдиң хааннары

Израиль чоннуң календары


### Израильдиң 12 аймааның өгбелериниң даңзызы

Израильдиң 12 аймааның өгбелериниң даңзызы

### Ыдыктыг майгын

Ыдыктыг майгын

### Соломон хаанның тутканы ыдыктыг өргээ

Соломон хаанның тутканы ыдыктыг өргээ

### Иудея биле Израильдиң хааннары

Иудея биле Израильдиң хааннары

### Израиль чоннуң календары

Израиль чоннуң календары

## Карталар

### Карталар

Карталар


Эрте-бурунгу Чөөн чүк

Египет болгаш Синай

Израиль аймактарның ээлел черлери

Саул, Давид болгаш Соломонга чагырткан черлер

Израиль болгаш Иудея күрүнелер

Иисус Христостуң үезинде Рим империя

Эрте-бурунгу Израильдиң чер кырының тургузуу

Иисус Христостуң үезинде израиль чер

Иисус Христостуң үезинде Иерусалим

Иисус Христостуң үезинде Иерусалимде Бурганның өргээзи

Павел элчинниң бирги аян-чоруу

Павел злчинниң ийиги аян-чоруу

Павел элчинниң үшкү аян-чоруу

Павел элчинниң дөрткү аян-чоруу


### Эрте-бурунгу Чөөн чүк

Эрте-бурунгу Чөөн чүк

### Египет болгаш Синай

Египет болгаш Синай

### Израиль аймактарның ээлел черлери

Израиль аймактарның ээлел черлери

### Саул, Давид болгаш Соломонга чагырткан черлер

Саул, Давид болгаш Соломонга чагырткан черлер

### Израиль болгаш Иудея күрүнелер

Израиль болгаш Иудея күрүнелер

### Иисус Христостуң үезинде Рим империя

Иисус Христостуң үезинде Рим империя

### Эрте-бурунгу Израильдиң чер кырының тургузуу

Эрте-бурунгу Израильдиң чер кырының тургузуу

### Иисус Христостуң үезинде израиль чер

Иисус Христостуң үезинде израиль чер

### Иисус Христостуң үезинде Иерусалим

Иисус Христостуң үезинде Иерусалим

### Иисус Христостуң үезинде Иерусалимде Бурганның өргээзи

Иисус Христостуң үезинде Иерусалимде Бурганның өргээзи

### Павел элчинниң бирги аян-чоруу

Павел элчинниң бирги аян-чоруу

### Павел злчинниң ийиги аян-чоруу

Павел злчинниң ийиги аян-чоруу

### Павел элчинниң үшкү аян-чоруу

Павел элчинниң үшкү аян-чоруу

### Павел элчинниң дөрткү аян-чоруу

Павел элчинниң дөрткү аян-чоруу

## Подписи к фотографиям рукописей для тувинской Библии

### Подписи к фотографиям рукописей для тувинской Библии

Подписи к фотографиям рукописей для тувинской Библии


Ленинград кодекси

Исайя медээчиниң ному

Септуагинта

Иоанның бижээни Буянныг Медээ

Синай кодекси


### Ленинград кодекси

Ленинград кодекси

1. Ленинград кодекси (Codex Leningradensis), эрте-бурунгу еврей дылда Эрги Чагыг-керээ. Иона медээчиниң ному. Масореттер (иудей бижээчилер) б.э. 1000 хире ч. катап бижээн.

### Исайя медээчиниң ному

Исайя медээчиниң ному

2. Кумран куйларындан эрте-бурунгу еврей дүрүг-ном. Исайя медээчиниң ному. Б.э. чедир 100 хире ч. бижимел сөзүглели.

### Септуагинта

Септуагинта

3. Септуагинта, Эрги Чагыг-керээниң эрте-бурунгу грек дылче очулгазы. Нуннуң оглу Иисустуң ному. Б.э. чедир 200 хире ч. бижимел сөзүглели.

### Иоанның бижээни Буянныг Медээ

Иоанның бижээни Буянныг Медээ

4. Папирус 52, Чаа Чагыг-керээниң эрте-бурунгу грек дылда бижимел сөзүглели. Иоанның бижээни Буянныг Медээ. Б.э. 125 ч.

### Синай кодекси

Синай кодекси

5. Синай кодекси (Codex Sinaiticus), эрте-бурунгу грек дылда Чаа Чагыг-керээ. Матфейниң бижээни Буянныг Медээ. Б.э. 340 хире ч.

## Библияда номнарның хурааңгайлаан даңзызы

Библияда номнарның хурааңгайлаан даңзызы


Эрги Чагыг-керээ

ЭРГИ ЧАГЫГ-КЕРЭЭНИҢ НОМНАРЫ | ХУРААҢГАЙЛААШКЫН
Эге дөс | Э. д.
Хосталыышкын | Хост.
Левит | Лев.
Саннар | Сан.
Ыдыктыг хоойлуну катаптааны | Ы. х. к.
Нуннуң оглу Иисус | Иис.
Баштыңчылар үези | Башт.
Руф | Руф
Хаанныг чагырга үези, бирги ном | 1 Хаан.
Хаанныг чагырга үези, ийиги ном | 2 Хаан.
Хаанныг чагырга үези, үшкү ном | 3 Хаан.
Хаанныг чагырга үези, дөрткү ном | 4 Хаан.
Чылдар демдеглели, бирги ном | 1 Чыл.
Чылдар демдеглели, ийиги ном | 2 Чыл.
Эзра | Эзра
Неемия | Неем.
Эсфир | Эсф.
Иов | Иов
Ыдыктыг ырылар | Ыд. ыр.
Угаадыглыг чугаалар | У. ч.
Экклесиаст (азы Суртаалчының ному) | Эккл.
Соломоннуң өндүр-бедик ырызы | Сол. ыр.
Исайя медээчиниң ному | Иса.
Иеремия медээчиниң ному | Иер.
Иеремияның ыы-сыызы | Ыы.
Иезекиил медээчиниң ному | Иез.
Даниил медээчиниң ному | Дан.
Осия медээчиниң ному | Ос.
Иоил медээчиниң ному | Иоил
Амос медээчиниң ному | Ам.
Авдий медээчиниң ному | Авд.
Иона медээчиниң ному | Иона
Михей медээчиниң ному | Мих.
Наум медээчиниң ному | Наум
Аввакум медээчиниң ному | Авв.
Софония медээчиниң ному | Соф.
Аггей медээчиниң ному | Агг.
Захария медээчиниң ному | Зах.
Малахия медээчиниң ному | Мал.


Чаа Чагыг-керээ

ЧАА ЧАГЫГ-КЕРЭЭНИҢ НОМНАРЫ | ХУРААҢГАЙЛААШКЫН
Матфейниң бижээни Буянныг Медээ | Мф.
Марктың бижээни Буянныг Медээ | Мк.
Луканың бижээни Буянныг Медээ | Лк.
Иоанның бижээни Буянныг Медээ | Ин.
Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы | Аж.-ч.
Иаковтуң чагаазы | Иак.
Пётрнуң бирги чагаазы | 1 Пет.
Пётрнуң ийиги чагаазы | 2 Пет.
Иоанның бирги чагаазы | 1 Ин.
Иоанның ийиги чагаазы | 2 Ин.
Иоанның үшкү чагаазы | 3 Ин.
Иуданың чагаазы | Иуда
Римчилерге чагаа | Рим.
Коринфичилерге бирги чагаа | 1 Кор.
Коринфичилерге ийиги чагаа | 2 Кор.
Галатчыларга чагаа | Гал.
Эфесчилерге чагаа | Эф.
Филипчилерге чагаа | Флп.
Колосчуларга чагаа | Кол.
Фессалоникчилерге бирги чагаа | 1 Фес.
Фессалоникчилерге ийиги чагаа | 2 Фес.
Тимофейге бирги чагаа | 1 Тим.
Тимофейге ийиги агаа | 2 Тим.
Титке чагаа | Тит.
Филимонга чагаа | Флм.
Еврейлерге чагаа | Евр.
Иоаннга Бургандан Ажыдыышкын | Ажыд.

## Израильдиң он ийи аймааның ада-өгбелери

Израильдиң он ийи аймааның ада-өгбелери

Тувинский эквивалент | Русский текст перевода РБО
Фарра | Терах
Авраам (Аврам) | Авраам (Аврам)
Нахор | Нахор
Аран | Аран
Измаил (Агарның Авраамга божаан оглу) | Измаил, сын Авраама от Агари
Исаак (Сарраның Авраамга божаан оглу) | Исаак, сын Авраама от Сарры
Хеттураның Авраамга божаан оолдары | Сыновья Авраама от Кетуры
Батуил | Бетуэл (Вафуил в Синодальном)
Нахорнуң өске оолдары | Прочие сыновья Нахора
Лот | Лот
Исав (Эдом), Исаак биле Ревекканың улуг оглу | Исав (Эдом), старший сын Исаака и Ревекка
Иаков (Израиль), Исаак биле Ревекканың бичии оглу | Иаков (Израиль), младший сын Исаака и Ревекки
Ревекка, Исаактың кадайы | Ревекка, жена Исаака
Лаван | Лаван
Моав, Лотка ооң улуг уруунуң божаан оглу | Моав, сын Лота от его старшей дочери
Бен-Амми, Лотка ооң бичии уруунуң божаан оглу | Бен-Амми, сын Лота от его младшей дочери
Измаилдиң он ийи оглу | 12 сыновей Измаила
Васемат (Махалат), Исавтың кадайы | Махалат (Басемат), жена Исава
Лия (Иаковтуң кадайлары) в скобках относится одновременно к Рахили | Лия
Рахил (Иаковтуң кадайлары) в скобках относится одновременно к Лие | Рахиль
Лаванның оолдары | Сыновья Лавана
Измаилчилер | измаильтяне
Эдомнар | эдомитяне
Мадианнар болгаш Чөөн чүктүң өске көшкүн аймактары | Мидьянитяне и другие кочевые народа Востока
Нахорнуң үре-салгалы – Паддан-Арамда чурттаан арамейлер | Потомки Нахора – арамеи из Паддан-Арама
Моавтар | Моавитяне
Аммоннар | аммонитяне
Иаковка Лияның божаан улуг оолдары | Старшие сыновья Иакова от Лии
Иаковка Валланың божаан оолдары | Сыновья Иакова от Валлы
Иаковка Зелфаның божаан оолдары | Сыновья Иакова от Зелфы
Иаковка Лияның божаан бичии оолдары | Младшие сыновья Иакова от Лии
Иаковка Рахилдиң божаан оолдары | Сыновья Иакова от Рахили
Рувим | Рувим
Симеон | Симеон
Левий | Левий
Иуда | Иуда
Дан | Дан
Неффалим | Неффалим
Гад | Гад
Асир | Асир
Иссахар | Иссахар
Завулон | Завулон
Дина [НЕ ВКЛЮЧАТЬ в тув. Библию] | Дина (НЕ ЛИЯ – ОШИБКА В РБО)
Иосиф | Иосиф
Вениамин | Вениамин
ИЗРАИЛЬДИҢ ОН ИЙИ АЙМАА | ДВЕНАДЦАТЬ ПЛЕМЕН ИЗРАИЛЯ


Ыдыктыг Библия


2-ги үндүрүлге


Библия (2-е изд.) на тувинском языке


The Bible, 2nd edition, in Tuvan (iso: tyv)


Институт перевода Библии


101000 Россия, Москва, Главпочтамт, а/я 360


www.ibt.org.ru; ibt_inform@ibt.org.ru


Подписано в печать 30.01.2025


Формат 60х84 1/16. Печать офсетная. Усл. печ. л. 107,14+2


Тираж 2000 экз. Заказ №


Отпечатано в типографии «Принткорп»,


ул. Ф. Скорины, 40, Минск, Беларусь.


Свидетельство о государственной регистрации издателя,


изготовителя, распространителя печатной продукции


за № 2/75 от 19 марта 2014.

Аарон – Моисейниң акызы. Ол Левийниң аймаандан укталган. Бурган израильчилерге Моисейни дамчыштыр ыдыктыг хоойлу берип тура, Ол Бодунуң бирги бараалгакчызы кылдыр Ааронну томуйлаан (Хост. 29:4-7). Бурганның доктаадып берген хүлээлгелерин күүседир бараалгакчылар моон соңгаар чүгле Аароннуң салгакчылары болзун деп айыткан.

Авел (евр. Хевел) – Адам биле Еваның ийиги оглу, Каинниң дуңмазы. Бурган Авелдиң өргүлүн ээ көрүп хүлээп алгаш, а Каинниң өргүлүнден ойталаан. Ол дээш Каин Авелди өлүрүп каан. Ол болза кижи төрелгетенниң төөгүзүнде бирги өлүрүүшкүн болган (Э. д. 4 эге).

Аврам, Авраам – еврей чоннуң үндезилекчи өгбези, Бурганга бүзүрээриниң үлегер-чижээ. Ооң Аврам деп адын Дээрги-Чаяакчы «Авраам» деп өскерткен. Дээрги-Чаяакчы Авраам-биле тускай чагыг-керээ чарган (Э. д. 12–25 эгелер).

Авырал (орус. благодать) – Бурганның өршээли, ээ көрүүшкүнү, энерели, Аңаа бүзүрээн кижиге чорудуп бээр күжү. Бо сөс Бурганның кижиге кандыг-ла бир ачы-хавыяазы дээш шаңнал кылдыр эвес, а Ооң хайырлап турары ачылыг белээн көргүзүп турар (Ин. 1:16).

Агар (евр. Хагар) – Авраамның кадайы Сарраның херээжен кулу. Сарра үре-төл чок турда, Агар Авраамдан оглу Измаилди божуп алган (Э. д. 16 эге). Ынчалза-даа Бурганның аазаашкыны-биле Саррадан соңнай төрүттүнген оглу Исаак Авраамның салгакчызы апарган. Ооң соонда Сарра кулу Агар биле Измаилди сывырып чорудуптарын чедип алырга, олар тускайлаң чурттап эгелээн (Э. д. 21:8-21). Измаил база Бурганның йөрээлин алган, чүгле Авраамның салгакчызы апарбаан. Измаилчилер деп адаткан өндүр улуг чон (арабтарның ада-өгбелери) оон укталган.

Агартыышкын (орус. оправдание) – Бурган кижиниң бачыттарын өршээп, ону кеземчеге онаашпас, буруу чок деп чарлап, агартырган деп санаары. Агартыышкын деп билиишкин судка херекти көөрү-биле дөмейлешкек, ооң түңнелинде шииттирип турар кижи хоойлу мурнунга агарып, буруу чок деп чарлаттырар. Эрги Чагыг-керээде агартыышкын Бурганның айтыышкыннарынга шынчы боор чөптүг чорук деп билиишкин-биле харылзаалыг, а херек кырында Моисейниң хоойлузун шыңгыы сагыыры бооп турар. Чаа Чагыг-керээ кижи ындыг агартыышкынны чүгле Иисус Христоска бүзүрел дамчыштыр чедип алыр деп онзалап демдеглеп турар (Рим. 1:17).

Адам – Бурганның дорт чаяап кааны бирги кижи. Бүгү кижи төрелгетен Адам биле ооң кадайы Евадан тыптып келген. Адам биле Ева Бурганның айтыышкынын үрээш, бачыт үүлгеткен баштайгы кижилер болган. Оон бээр оларның салгакчылары бачыт үүлгедирин уламчылаан, а улустуң бачыды дээш кеземче өлүм апарган (Рим. 5:12). Христосту Павел элчин «сөөлгү Адам, ийиги Кижи» деп адааш, кижи төрелгетен Ооң-биле кады чаа амыдыралдыг апаар дээрзин көргүскен (1 Кор. 15:45).

Ажыдыышкын (грек. апокалипсис, орус. откровение) – Бурганның кандыг-бир кижиге Бодунуң күзел-соруун илередип көргүзери. Бурган ажыдыышкынын янзы-бүрү аргалар-биле кылып турар – чамдыкта кижиге дорту-биле чугаалап, чамдыкта Бодунуң төлээзин чорудуп, а чамдыкта дүш азы онза көстүүшкүн таварыштыр ону көргүзүп турар. Чаа Чагыг-Керээниң сөөлгү ному «Иоаннга Бургандан Ажыдыышкын» деп аттыг.

Ажыткы (орус. дрожжи) – далган ажыдар ажыктыг бактериялар. Шаг шаанда ажыткан далганның бичии кезээн дараазында чүвүдер далганны ажыдар кылдыр арттырып каар турган. А Хосталыышкын байырлалының бетинде иудейлер бүгү эрги ажыткыны чок кылып чаңчыккан, чүге дээрге ол байырлалда хлебти ажыткы чокка быжырар турган. Көжүрген утказы-биле, ажыткы кижини азы улустуң ниитилелин өскертиптер бир-ле өөредигни көргүзүп турар (Мф. 13:33, 16:6-12).

Айдызаар чүүлдер (орус. благовоние) – Бурганга өргүл кылдыр, таарымчалыг чаагай чыт турзун дээш, Бурганның өргээзинге өрттедир чук (Хост. 25:6, 30:1-10).

Акталаткан кижи (орус. евнух) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке оолдарны чамдыкта чазап (азы акталап) каар турган. Шак ынчаар акталаткан эр кижилер хааннарга бараан болур чораан, чүге дээрге оларны хаанның кадайларынга хамаарыштыр айыыл чок деп санаар турган (Иса. 39:7, 56:3-4).

Алгап-йөрээри – кандыг-бир кижиже ачы-буян кыйгырары. Бурганның алгыш-йөрээли ол кижиге бир-ле эки чүүл хайырлаар, чижээлээрге, чедимче, амыр-тайбың, хөй санныг үре-салгал, узун амыдырал. Кажан бир кижи өске кижини алгап-йөрээп тура, аңаа ачы-буян күзээр. Кажан улуг өгбелер Авраам, Исаак болгаш Иаков боттарының ажы-төлүн алгап-йөрээп турда, оларның сөстери аас-кежиктиг келир үе дугайында бир янзы өттүр билген медеглел болган. Бурганны алгап-йөрээп турар кижи Ону алдаржыдып, Аңаа өөрүп четтиргенин илередир. Иисус дээрже көдүрлүп үнер бетинде, бичии уруглар биле Бодунуң өөреникчилерин алгап-йөрээген. Христостуң өөреникчилери Бурганның алгыш-йөрээлиниң эдилекчилери, нептередикчилери болур хүлээлгелиг (Лк. 6:28). Алгап-йөрээри – «каргаары» деп сөске удур уткалыг.

Аллилуйя (евр. халелуйа) – Бурганны алдаржыткан кыйгы (Ыд. ыр. 103:35; Ажыд. 19:3). Дорт очулдурарга, «Дээрги-Чаяакчыны мактаңар!» дээн.

Алоэ – ооң бүрүлеринден улуг үнелиг, чаагай чыттыг чүүл белеткээр үнүш. Ол ышкаш мөчээн кижини ажаар бетинде, ооң мага-бодун ораар пөске алоэ хандызын сиңирип аар турган (Ыд. ыр. 44:9; Ин. 19:39).

Амалик чон – израиль чоннуң ханаан черни эжелеп аарының бетинде, ол черниң чоогунга чурттап чораан чоннарның бирээзи. Ол көшкүн аймак Өлүг далайның мурнуу болгаш барыын талазынга – Негев деп кургаг ховуга колдадыр чурттап чораан. Израиль чон Египеттен үнүптерге, амаликтер оларже дораан халдаан, оон бээр Израильдиң дайзыннары деп санадып эгелээн. Бурган израильчилерге амаликтерни бүрүнү-биле узуткап каарын дужааган (Хост. 17:8-16; 1 Хаан. 15:1-9).

Аминь (евр. амэн) – еврей дылдан дорт очулдурарга, «ылап шын» дээн, колдуунда-ла «ындыг», «ындыг-ла болзунам» дээн уткалыг сөс (Сан. 5:22; Ажыд. 1:7).

Аммон чон – Авраамның төрел дуңмазы Лоттуң сурас оглу Бен-Амминиң үре-салгалы (Э. д. 19:38). Аммоннар Молох бурганга тейлеп чорааннар (3 Хаан. 11:7). Иордан хемниң чөөн талазынга (амгы үеде Иордания күрүнениң кезээ) чурттап, Израильдиң колдуунда дайзыннары чорааннар (Башт. 10:17-18).

Амор чон – израильчилерниң Ханаанны эжелеп алырының бетинде, ол черге чурттап турган кол чоннарның бирээзи. «Аморлар» деп сөстү чамдыкта ол үеде Ханаанга чурттап турган бүгү чоннарны демдеглээри-биле ажыглап турар (Э. д. 15:16; Сан. 21:25).

Амыр-дыш хүнү (евр. шаббат) – еврейлерде неделяның чедиги хүнү болур, бүрүнү-биле Бурганга тураскааттынган хүн (Хост. 20:8-11; Ы. х. к. 5:12-15). Хүннүң-не кылыр ажылды ол хүн кылыры хоруглуг. Амыр-дыш хүнү пятницада хүн ашкан соонда эгелээш, субботада хүн ашкыжеге чедир уламчылаар турган. Синагогалар тыптып кээрге, иудейлер аңаа мөргүп, Ыдыктыг Бижилгени номчуур дээш үргүлчү чыглыр апарган.

Амыр-дыш чылы – Моисейниң хоойлузунуң айтыышкыннарын ёзугаар, чедиги чыл санында-ла израиль черге амыр-дыш берип, аңаа чүнү-даа тарывас, виноград сыптарын арыглап кеспес ужурлуг турган. Ынчангаш чедиги чылды «амыр-дыш чылы» дээр (Лев. 25:1-7).

Аптара, ыдыктыг аптара (орус. ковчег завета) – Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар израильчилер тускай аптараны кылып каан. Моисей ынаар Он айтыышкын бижээн калбак даштарны суп каан, ынчангаш аптараны «Чагыг-керээниң аптаразы» деп база адап турган. Аптараның халывының кырында ийи херувим дүрзүзүн тургускан. Ол аптараны Ужуражылга майгынының (а ооң соонда Бурганның өргээзиниң) Эң ыдыктыг өрээлинге шыгжаар турган.

Арыг, арыг эвес – Моисейниң хоойлузун ёзугаар (Левит номундан көр) кижиниң мага-бодунуң чамдык байдалдары арыг эвес деп санаттынар (чижээлээрге, кеш аарыглары, херээжен кижиниң ай демдээн көөрү). Ол ышкаш чамдык дириг амытаннар арыг эвес кылдыр санаттынып турган – оларны чиири база оларның сектеринге дээри хоруглуг (Лев. 11:8). Арыг эвес черге, кижиге азы дириг амытанга дегген кижи арыг эвес апаар турган. Арыг эвес кижиниң Дээрги-Чаяакчыга мөгейген ёзулалдарга киржири хоруглуг. Арыгланыр дизе, кижи тодаргай ёзулалдар кылып эртер ужурлуг. Чижээ, арыгланырда өргүлдер эккеп салыр, а кижини иссоп дээр үнүш-биле бызай чажар ужурлуг (Лев. 14:4); ол ышкаш арыгландыр чунар база хевин чуп аар ужурлуг. Чаа Чагыг-керээде ёзулалдар сагып, арыг боорунга хамаарылга өскерли берген. Иисус Христос Бодунуң өөредиинде кижиниң иштики арыглаашкыны чокта, даштыкы арыглаашкын утка чок деп айтып турар (Мф. 23:26). Христос катап дирилген соонда, Пётр элчин Бургандан ажыдыышкын алган: Ооң арыглап каан чүвезин арыг эвес деп санавас, чүге дээрге бүгү чаяаттынган чүведен чүү-даа алыс боду арыг эвес болбас (Аж.-ч. 10:9-16).

Асия – Бичии Азияның (амгы Турция күрүнениң кезии) барыын талазында чыдар Римге чагырткан девискээр, Азия дип-биле салчап болбас. Ол девискээрниң найысылалы Эфес хоорай турган (Аж.-ч. 13 эге, 19:1-10).

Ассирия – амгы Ирактың девискээринге турган, Ниневия деп найысылалдыг күчүлүг эрте-бурунгу империя. Б.э.чедир 722 чылда ассирийлер Израильди (Соңгу күрүнени) чаалап алгаш, хөй кижилерни тудуп аппаргаш (4 Хаан. 17 эге), израиль черже Ассирий империяның өске черлеринден даштыкы улус көжүрүпкен. Ассирийлер ол ышкаш Иудеяже (Мурнуу күрүнеже) база халдаан, чүгле чедиишкин чок болган (Иса. 36–37 эгелер). Сөөлүнде Бургандан кеземче кылдыр Ниневияны эжелекчилерге үредип-бустурган (Наум медээчиниң ному).

Астарта – хананейлерниң чүдүлгези-биле, ынакшылдың кыс бурганы, ол элбек, байлак дүжүтке дузалаар деп бүзүрээр турган (Башт. 2:13; 1 Хаан. 31:10).

Ашера – Ханаан чүдүлгеде кыс бурган. Хананейлер аңаа мактал-хүндү кылдыр ыдыктыг деп санаары ыяштар азы ыяш адагаштар тургузуп турган (Хост. 34:13; Башт. 6:25).

БАЙЫРЛАЛДАР - Пурим – бо байырлал арткан еврей байырлалдардан сөөлзүредир Персия империязының үезинде немешкен. Ону еврей календарьда он ийиги ай болур «адар» деп айның 14, 15 хүннеринде, эрте чазын демдеглээр. Шак ол ийи хүнде израильчилер Бурганның оларны Эсфирниң үезинде кырдырарындан камгалаанын сактыр. Улус өөрүп, дойлап, белектер солчур (Эсф. 9:20-32).

Трубалар этсир байырлал (орус. Праздник труб) – күстүң эгезинде, еврей календарьда чедиги ай болур «тишри» деп айның (ол айны «этаним» база дээр) бирги хүнүнде демдеглээр байырлал. Ол хүн израильчилер боттарының бүгү ажыл-херээнден дыштаныр турган. Ыдыктыг чыыш кылып, орта трубалар этсип, көрдүнген өргүлдерни салып турган (Лев. 23:23-25; Сан. 29:1-6).

Хаарган далганнар байырлалы (орус. Праздник опресноков) – Хосталыышкын байырлалының соонда дораан эгелээр, чеди хонук дургузунда уламчылаар байырлал. Далганын хөөдүп четтикпээн еврей чоннуң дүвү-далаш-биле Египеттен дескениниң сактыышкыны кылдыр, ол чеди хонук дургузунда ажыткы чок хаарган далганнар чиир турган (Хост. 12 эге).

Хосталыышкын байырлалы (евр. песах, грек. пасха) – израильчилерниң өгбелериниң туттуругга турганы Египеттен адырлып үнгенин демдеглээн байырлал. Ол байырлал кээрге, иудейлер Бурганның айтыышкынын күүседип, анай азы хураган дөгергеш, ооң ханы-биле кирер эжиин чаап демдектээш, кежээки чемин чиир турган (Хост. 12:1-30). Хосталыышкын байырлалының соонда дораан-на чеди хүн үргүлчүлээр Хаарган далганнар байырлалы эгелээр (Сан. 28:16-25). Чаа Чагыг-керээде, Иоанның бижээни Буянныг Медээни ёзугаар, Иисус белдир-ыяшка Хосталыышкын байырлалының бүдүүзүнде өлген, ынчаарга ол байырлалда дөгерер хураганныы дег, Ооң чаңгыс-даа сөөгү сыйылбаан (Ин. 19:14,[36]). Павел элчин Христосту Хосталыышкын байырлалының Хураганы дег дөгерткен деп айтып турар (1 Кор. 15:7). Бурган Христосту өлүглер аразындан катап диргизип каан, ынчангаш Хосталыышкын байырлалы христианнарга чүгле Христостуң белдир-ыяшка өлүмүнүң дугайында сактыышкын эвес, а Ооң катап дирилгениниң байырлалы апарган.

Чаартылга байырлалы (евр. Ханука) – ол байырлалды б. э. чедир II векте доктааткан. Ол үеде Сирияның дүрзү-бурганнарга бүзүрээр чагырыкчыларының талазындан политиктиг болгаш шажынчы кызагдаашкыннарга удур иудейлерниң хостакчы дайыны эгелээн: б. э. чедир 167 чылда Иерусалимде Бурганның өргээзин дүрзү-бурганнарга бүзүрээрлер бужартадып каан, ол чорук иудейлерниң Маккавейлерге баштаткан тура халыышкынын үндүрген. Бурганның өргээзи үш чыл дургузунда дайзыннарның эрге-чагыргазының адаанга турган, ынчалза-даа б. э. ч. 164 чылда Иуда Маккавей ону хостааш, өргүл салыр чер биле дериг-херекселди солуп, ооң-биле Бурганның өргээзин чүдүлге чаңчылын ёзугаар арыглап, чаартып каан. Кыштың эгезинде байырлалды сес хүн, еврей календарь ёзугаар кислев деп айның 25-ки хүнүнден эгелеп, демдеглээр (Ин. 10:22).

Чадырлар байырлалы (евр. Суккот, орус. Праздник кущей) – күсте, дүжүт ажаар үеде бир неделя дургузунда, израильчилер боттарының бажыңнарын каапкаш, будуктардан кылган чадырларга чурттаар турганнар. Ону еврей календарьның тишри деп чедиги айның (ону этаним ай деп база адаар) 15-тен 21-ге чедир, Арыглаашкын хүнү эрткен соонда удавайн демдеглеп эрттирер. Байырлал тараа болгаш чимистер дүжүдүнүң ажаалдазының төнчүзүнде, виноград ажаалдазының үезинде, күскү чаъстар кээриниң бетинде эртер, ынчангаш ону «Дүжүт ажаалдазының байырлалы» деп база адап турган. Байырлалды израильчилерниң Египеттен Ханаанче орукка ээн кургаг ховуга чер кезип, чадырларга чурттап чораанының дугайында сактыышкыннарга тураскааткан. Ол ышкаш израильчилер Бурганга дүжүт дээш өөрүп четтиргенин илередип турганнар (Лев. 23:27–36, 39-43; Ин 7:2).

Чеди неделя байырлалы (евр. Шавуот, орус. Праздник седмиц, Пятидесятница) – иудейлерниң база бир кол шажынчы байырлалы. Ону чай эгезинде, еврей календарьда сиван деп айның алдыгы хүнүнде демдеглээр. Ол байырлал кызыл-тас ажаалдазы эгелээн соонда чеди неделя болгаш, азы Хаарган далганнар байырлалында баштайгы моожаны өргүп салганының соонда беженги хүнде болур (Лев. 23:15-21). Улус Дээрги-Чаяакчыга янзы-бүрү өргүлдерни, ооң иштинде баштайгы дүжүттүң далган-тараа өргүлүн эккеп салыр. Чаа Чагыг-керээниң үезинде ол байырлалды Беженги хүннүң байырлалы деп адап турган. Ук байырлалдың хүнүнде Иисус Христостуң өөреникчилерин Ыдыктыг Сүлде бүргеп алган турар (Аж.-ч. 2:1-4).

Бараалгакчы, Бурганның бараалгакчызы (орус. священник) – ыдыктыг бараан болуушкун кылыр, өскээр чугаалаарга, Бурганның ыдыктыг өргээ-майгынынга өргүл кылыр база өске-даа чүдүлге ёзулалдарын күүседир хүлээлгелиг кижи. Ооң кол сорулгазы – Бурган биле кижилер аразынга эптештирикчи болуру. Дээрги-Чаяакчы Левийниң аймаан Аңаа бараан болур аймак кылдыр шилип, аңгылаан соонда, Бурганның бараалгакчылары деп атты эдилээр эргени Моисейниң акызы Аароннуң эр хиндиктиг үре-салгалынга берген (Хост. 29:4-7). Бурганның бараалгакчыларын чээрби дөрт бөлүкке хувааган, олар ээлчежип, бараан болуп турганнар (1 Пар. 24 эге). Бараалгакчыларның аразында кол черде турар, онзагай хүлээлгелерлиг база чон мурнунга улуг хүндүлүг бараалгакчыны «дээди бараалгакчы» деп адап турган. Сөөлзүредир дээди бараалгакчы дээди иудей Чөвүлелдиң (Синедрионнуң) база даргазы апарган. Ол тускай хептиг болур болгаш бодун онзагай арыг, үлегерлиг ап чоруур ужурлуг (Хост. 28 эге). Чүгле дээди бараалгакчы Ужуражылга майгынында база Бурганның өргээзинде Эң ыдыктыг өрээлче, чылда чүгле чаңгыс катап, өндүр улуг Арыглаашкын хүнүнде кирер эргелиг турган (Лев. 16 эге). Чаа Чагыг-керээниң үезинде эң ат-алдарлыг иудей бараалгакчыларның бүдүн бөлүүн база дээди бараалгакчылар деп адап турган (Мф. 26:3).

Бачыт, хай-бачыт – Бурганның хоойлузунга чагыртпазы, Ооң айтыышкыннарын үрээри, Ооң сөзүн дыңнавас чорук. Эрги Чагыг-керээде бачыт үүлгеткен кижи бачыт дээш өргүлдү салыр ужурлуг турган (Лев. 4,[5] эгелер).

Бачыдын миннири (евр. шув, нихам грек. метанойа) – бачыдын медереп миннири база Бурганга таарымча чок биеэги амыдыралындан ойталаары. «Эргилип кээри», «эглири» дээн уткалыг «шув» деп еврей сөс кижиниң Бурганче бүгү боду-биле эглирин, өске бурганнарга болгаш бодунуң бачыттыг чаңчылдарынга бараан боорундан ойталаарын көргүзүп турар. Бачыдын миннири-биле «хараадаар» дээн уткалыг «нихам» деп еврей сөс сырый харылзаалыг, чүге дээрге бачыдын миннири бот-агартыныышкындан база бачыттыг амыдыралдан ойталаарындан эгелээр. Еврейлер аразында ол чорук шээрленири (чемден ойталаары), ыы-сыы, хевин үзе-чаза тыртары, кажыыдал хевин кедери болгаш бодун хөрээнче шанчары-биле капсырлажып болур. Бачыдын билинген кижи бодунуң бачыттары дээш Бургандан өршээл дилээр база ол үеден эгелеп, Бурганның күзел-соруунга чагыртып, бачыттарын оон ыңай катаптавас деп быжыг шиитпирни хүлээп алыр. Чаа Чагыг-керээде «угаанны өскертири» дээн уткалыг «метанойа» деп грек сөстү ажыглап турар. Ынчангаш бачыдын миннири – бодалдарының бачыттыг аян-шинчизинден ойталаары, угаан биле сеткил-чүрээн Бурганче бүрүнү-биле ээлдирери. Библияда бачыдын миннирин суртаалдаарының хөй чижектери бар, чижээлээрге, Иеремия, Иоил, Иона, а ол ышкаш Иоанн Медеглекчи. Ындыг суртаал Иисус Христос болгаш элчиннерниң өөредиинде база уламчылап турар.

Баштыңнар (орус. старейшины) – израиль чоннуң төрел бөлүктериниң азы аймактарының эрге-чагырга туткан төлээлери. Моисей чеден баштыңны томуйлаан, олар аңаа шииткел айтырыгларын шиитпирлээринге дузалажып турганнар (Сан. 11:16-17). Оон аңгыда баштыңнар Бурганның бараалгакчылары-биле кады иудейлерниң шажынчы амыдыралын башкарып турганнар, оларның чамдыызы дээди иудей Чөвүлелдиң кежигүннери болур. Синагогаларга оларның даргаларынга дузалажыр хүлээлгелиг чеди баштыңдан тургустунган чөвүлелдер бар турган. (Баштыңчылар деп адаар улус-биле салчап болбас.)

Баштыңчылар (орус. судьи) – Баштыңчылар номунда «баштыңчы» деп сөс «салымныг удуртукчу» деп билдинер. Израильге хааннар тыптып келгиже, баштыңчылар израильчилерниң дайын чорудулгаларын баштап турган. Оон аңгыда олар чонга Бурганның күзел-соруун дыңнадып, маргылдааларны шиитпирлеп турган. Эрте-бурунгу Израильдиң төөгүзүнде ол үе Нуннуң оглу Иисустуң өлүмүнден эгелээш, бирги хаан Саулду шилип аарынга чедир уламчылаан.

Бедик черлер (орус. высоты) – ханаан чүдүлгениң ыдык черлери, оларны тейлер баштарынга тургузар, а чамдыкта улуг ыяштар адаанга азы шынааларга тургузуп каар. Чижээлээрге, Ашера деп кыс бурганга тураскааткан адагаштар тургузуп, аңаа өргүлдер салыр. Ол ышкаш аңаа черниң дүжүткүрүн чаартыры-биле яңганнаар чорукту база кылып турган. Ындыг чоруктарны Дээрги-Чаяакчы медээчилерин дамчыштыр хөй-ле катап буруу шапкан (Лев. 26:30; 4 Хаан. 23:15; Ам. 7:9).

Белдир-ыяш (орус. крест) – херектеннерни хилинчектеп, дорамчылап, бужартадыр дээш, азып шаажылаар адагаш. Рим империязынга эң аар кемниг херек үүлгеткен херектеннерни ийи шавышкак ыяшка хере шаап шаажылаары бүгү шаажылалдарның эң-не каржы болгаш хилинчектиг хевири деп санаттынар. Колдуунда шаажылаттырганнарның хол-будун кадаг-биле чыпшыр кадаар турган. Иисусту белдир-ыяшка хере шаап шаажылаан соонда, ол шаажылал ыяжы Ону дамчып кээр камгалалдың ыдыктыг демдээ болу берген.

Бен-Энном шынаазы, Энном шынаазы – бо чер Иерусалимден мурнуу талада чыдар. Эрте-бурунгу үеде аңаа Ваал, Молох бурганнарга бараан болуушкуннар кылып, болганчок-ла кижилерни база өргүлге салыр турган. Иудей хаан Иосия ол өргүл салыышкыннарын хоруп турза-даа (4 Хаан. 23:10), шак ол дүрзү-бурганнарга мөгейиг катап тургустунуп кээр турган. Иеремия медээчи Иерусалимниң чурттакчылары ол шынаага дайзыннарынга өлүрткеш, аңаа хөөржүдүлге чок чыдарлар деп өттүр билип медеглээн (Иер. 7:31-34). Исайя медээчи бачыттыгларны кезедир чер дугайында чугаалап тура, база бо шынааны бодап турган чадавас (Иса. 65:1-7, 66:24). Ол чер от болгаш бачыттыгларның мага-бодун чиген курттар-биле долдуна бээр. Ынчангаш ол шынааны тамы-биле – ында өшпес от хып турар бачыттыгларның кеземче алыр чери-биле холбаштырып эгелээн.

Бөдүүн кижи (евр. пэти, орус. простак) – Ыдыктыг ырылар болгаш Угаадыглыг чугаалар номунда бо сөс мерген угаан чок кижини көргүскен. Ындыг кижиге мерген угаан Бурганга шынчы амыдыраарынга дузалаар. Бөдүүн улус мелегей эвес, оларга чүгле мерген угаан чедишпейн турар (Ыд. ыр. 18:8, 118:130; У. ч. 1:4, 19:25, 21:11).

Буктар – эрликке чагырткан аза-четкерлер. Улус буктардан коргар, чүге дээрге олар бо делегейге идепкейлиг хөделип шыдаар, чижээлээрге, кижиже кире бергеш, ону бүрүнү-биле чагырып эгелээр. Ындыг-даа болза, бо делегейде дээди эрге-чагырга Бурганда болганда, Иисус Бурганның күжү-биле улусту буктардан адырып турган, а ол ышкаш ындыг арганы Бодунуң өөреникчилеринге база берип каан (Мф. 10:1).

Бурган (евр. Элохим, грек. Теос, орус. Бог) – өртемчейде бүгү-ле бар чүвениң Дээрги-Чаяакчызы, бистиң база Чаяакчывыс, амыдыралывыстың үндезин-дөзү.

Бурганның оолдары – Эрги Чагыг-керээде чамдыкта (Иов 1:6; Ыд. ыр. 88:7) Бурганның чаяаганы, Аңаа чагырткан дээр уктуг амытаннар (дээрниң төлээлери). Оон аңгыда израиль чон болгаш ооң чамдык хааннары база Бурганның оолдары деп адаттырган (Ы. х. к. 32:5; Ыд. ыр. 2:7; Ос. 11:2). А Чаа Чагыг-керээде Иисус Христосту Бурганның Оглу деп адаан, ооң-биле Христостуң хаан дег ат-дужаалынче, Ооң Бургандан укталганынче база Бурган-биле дорт харылзаазынче айтып турар (Мф. 4:3; Мк 1:1; Ин. 11:27; 2 Кор. 1:19; Ажыд. 2:18). Христоска бүзүрээр улус база Бурганның ажы-төлү деп ададып турар (Ин. 1:12; Гал. 3:26).

Бурганның Чагыргазы (орус. Царство Божие) – Бурганның өртемчейде кызыгаар чок чагыргазы. Ол сөстер оон ыңай Бурган биле Ону боттарының Хааны кылдыр хүлээп көрүп турар улустуң аразында харылзаалар дугайында чугаалап турар. Бурганның Чагыргазының дугайында медээчилер чугаалап турганнар (Мих. 4:7). Иудейлер кээр ужурлуг Мессияны Бурганның шилип алганы Хаан кылдыр манап, Ооң чагыргазын Бурганның Чагыргазы-биле холбаштырып турган (Дан. 7:14). Ындыг Чагырганың дүжүп кээрин Иоанн Медеглекчи база медеглээн (Мф. 3:2). Иисус Христос Ооң келгени-биле улуска чоокшулаан Бурганның Чагыргазын суртаалдап турган (Мк. 1:15). Элчиннерниң суртаалында Христостуң катап дирилгениниң соонда Бурганның Чагыргазы «Ыдыктыг Сүлдениң хайырлаары актыг-шынныг амыдырал, амыр-тайбың болгаш өөрүшкүде» деп билдинер (Рим. 14:17). Үениң төнчүзүнде Дээрги-Чаяакчы чедип келген соонда, Бурганның Чагыргазы чер кырынга долузу-биле доктаар: биеэги чер-делегей орук чайлап, чиде бээр, Бурган Боду-биле бүгү өртемчейни бүргей аптар (1 Кор. 15:28; Ажыд. 21:1-5). «Бурганның Чагыргазы» деп сөстер колдуунда Чаа Чагыг-керээде ажыглаттынып турар. Матфей болганчок-ла «Дээрниң Чагыргазы» деп сөстерни ажыглаар, чүге дээрге ооң бижээни Буянныг Медээни Бурганның адын адавазын кызыдар иудейлерге бижээн.

Буянныг Медээ (грек. Эвангелион) – Иисус Христостуң суртаалдааны Бурганның Чагыргазының дугайында өөрүшкүлүг медээ (Мк. 1:15). Буянныг Медээни христианнар сөөлзүредир Камгалакчы Иисустуң бо делегейге өлүмү болгаш катап дирилгениниң дугайында чугаа деп билип эгелээн. Ынчангаш Христостуң амыдыралы болгаш ажыл-херээниң дугайында тоожаан дөрт номну база Буянныг Медээлер деп адаан.

Бүзүрел – Бурганга бүзүрээри, Ооң аазаашкыннары күүсеттинер деп бүзүрелдиг боору, Ооң күзел-соруун хүлээп аары, бодунуң хүн бүрүде чуртталгазынга Аңаа дыңнангыр боору. Чаа Чагыг-керээде Иисус Христоска бүзүрел – Ону Дээрги-Чаяакчы болгаш Камгалакчы кылдыр хүлээп аары.

Ваал – Ханаанга чурттап турган чоннарның мөгейип чораан бурганнарның бирээзи, чаңнык-диңмирээшкин бурганы. Дорт очулдурарга, «ээ, дээрги» дээн. Ол чуртка артып калган хананейлерниң салдары-биле израильчилер Ваалга мөгеер күткүлгеге бо-ла алзып алыр турганнар. Ындыг чорук болурга, ону Бурганга удур эң-не аар кемниг херектиң бирээзин кылдыр санаар турган.

Вавилон (евр. Бабел) – амгы мурнуу Ирактың девискээринде Тигр биле Евфрат хемнерниң аразында турар, эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң улуг дээн хоорайы, эрте-бурунгу күчү-күштүг империяларның бирээзиниң найысылалы. Вавилончулар янзы-бүрү эңмежок хөй бурганнарга мөгеер турган. Б.э. чедир 598 чылда вавилончулар израильчилерниң Мурнуу күрүнезин (Иудеяны) эжелеп алган (2 Пар. 36:6-7). Ооң соонда 587/6 чылда вавилончулар Иерусалим биле Бурганның өргээзин үреп бузуп каапканнар, а ол ышкаш хөй-ле иудейлерни Вавилон күрүнениң девискээринге чурттаар кылдыр тудуп аппарганнар. Чаа Чагыг-керээниң үезинде Вавилон хоорайны үреп-бузуп каапкан турган, ынчангаш «Вавилон» деп сөс боду эрликтиң күрүнезин көргүзүп турар; ооң-биле Рим хоорайны – израильчилерни эжелеп алган чаа өндүр улуг империяның найысылалын, дүрзү-бурганнарга чүдүүрлерниң болгаш хөй бачыт-хайының төвүн база холбаштырып турган (1 Пет. 5:13; Ажыд. 14:8).

Валаам – Моисейниң үезинде Месопотамияга чурттап турган медээчи. Моав чоннуң хааны Валак Валаамны, израильчилерни каргаттырар дээш, хөлезилеп алган. А Валаамны орукка кайгамчык арга-биле Бурган доктаадыпкан: Валаамның мунуп алгаш чораан элчигени ооң-биле кижи үнү-биле чугаалажып эгелээрге, Бурганның төлээзи аңаа израильчилерни – Дээрги-Чаяакчының шилип алган чонун каргаарын хоруп турар-дыр деп билип каан. Түңнелинде Бурганның күзел-соруу-биле ол каргаашкыннар орнунга Израильге алгап-йөрээшкиннер чугаалаан (Сан. 22–24 эгелер). Бодап көөрге, Валаам ооң соонда база катап израильчилерге хора чедирерин оралдажып турган хире, ынчангаш олар ону ол дээш өлүрүп каапкан. (Сан. 31:8, 16.)

Варак – Израильдиң баштыңчыларының бирээзи. Варак, бодунга шериг баштыңчызы дег бүзүрели чок-даа болза, Израиль-биле чаалажып турган ханаан хаан Иавинге удур чедиишкинниг дайынны чорудуп келген (Башт. 4–5 эгелер). Чаа Чагыг-керээде Варак Бурганга бүзүрелдиң үлегер-чижектериниң аразынга адаткан (Евр. 11:32).

Васан (евр. Башан) – мурнуу Сирияда, өскээр чугаалаарга, Галилея хөлү болгаш Иордан хемниң чөөн талазында, Галаадтың соңгу чүгүнде шаттар болгаш арга-арыглыг тейлер. Семис-шыырак мал-маганы болгаш эки тараа дүжүдү-биле билдингир чер турган (Ы. х. к. 32:14).

Веелзевул – Эрги Чагыг-керээ үезинде Израильди долгандыр чурттаан чоннарның мөгейип турган бурганнарының бирээзи (4 Хаан. 1:3). Иисус Христостуң үезинде еврейлер буктарның чагырыкчызы эрликти ынчаар адап эгелээн (Мф. 12:24).

Вениамин – Иаковтуң он ийи оглунуң эң бичези, Рахилден төрүттүнген, Иосифтиң дуңмазы (Э. д. 35:18). Ол Израильдиң бир аймааның үндезилекчизи турган.

Виноград – каттарындан арага кылыр үнүш. Виноград тарыыр шөл, виноград сывы, каттар болгаш виноград арагазын Библияда овур-хевирлер кылдыр бо-ла айтып турар: чижээлээрге, виноград тарыыр шөл израиль чонну болгаш оларның черин символчудуп көргүзүп турар (Иса. 5:1-7).

Виноград сы базар оңгар – хая-дашта оя каккан, виноград сы базар ишкир оңгар. Ол оңгар дүвүнде үттүг боор, сы баскан каттарның чулуу адаккы, бичии хемчээлдиг, база-ла хаяда оя каккан ишкир оңгарже агып бадар. Виноград салбактарын кызыл-даван сы базар (Башт. 6:11; Иса. 63:3; Мф. 21:33; Ажыд. 14:19-20).

Галаад – Махирниң оглу, Манассияның уйнуу (Сан. 26:29). Оон аңгыда Иорданның чөөн талазында даглыг девискээрни база Галаад деп адап турган (Э. д. 31:47), ону Рувимниң, Гадтың аймактары болгаш Манассияның аймааның чартыы ээлеп чораан (Сан. 32 эге). Ол чер Израильдиң кезээ болур.

Галилея – Израильдиң соңгу талазында девискээр; Иссахар, Неффалим, Завулон болгаш Асирниң аймактарынга хамааржыр. Вавилонга туттуруушкун үезинде аңаа арткан еврейлер көжүп келген өске чүдүлгелиг улус-биле холужуп калган, оон оларга арамей, финикий болгаш грек көжүрткен чоннар немешкен, ынчангаш иудейлер ол черни болганчок-ла өске чоннар чурттаан чер деп санаар апарган. Иисус Христос Бодунуң чер кырынга амыдыралының улуг кезиин Галилеяга эрттирген, аңаа хөй улусту өөредип турган.

Галилея хөлү – Израильдиң соңгу чүгүнде чыдар бо хөл Галилея, Геннисарет, а сөөлзүредир рим чагырыкчы Тиверийге тураскааткан Тивериада хөлү деп үш аңгы аттыг. Грек сөзүглелде ол улуг эвес хөлдү колдуунда-ла далай дээр турган. Иордан хем оон үндүр агып чыдар. Ол хөлдүң чоок-кавызынга хөй чурттакчылыг черлер турган, чону колдуунда балык тудуп амыдырап чораан.

Гедеон – Манассияның аймаандан Иоастың оглу, эрте-бурунгу Израильдиң баштыңчыларының бирээзи (Башт. 6–8 эгелер). Гедеон Ваал бурганга өргүл салыр черни бузуп, Ашера бурганга тураскааткан адагашты кезип каапкаш, Дээрги-Чаяакчыга өргүл салыр чер тудуп каан. Ол Иероваал деп ат алган. Гедеон оон ыңай эңмежок хөй санныг мадианнарны тиилеп шыдаан. Чаа Чагыг-керээде Гедеон Бурганга бүзүрелдиң өндүр улуг үлегер-чижектериниң аразынга демдеглеткен (Евр. 11:32).

Горчица – амдан киирер холуксаа кылырынга ажыглаар үрезиннерлиг бедик сиген. Шак ол будуктуг үнүштүң бедии 2,5–3 метр чеде бээр. Аңаа ооң аажок бичии үрезиннерин чиир куштар чурттап болур. Ол үрезиннерниң бичиизи Чаа Чагыг-керээде кел чыдар Бурганның Чагыргазының болгаш бүзүрелдиң күжүнүң овур-хевири апарган (Мф. 13:30-32, 17:20-21).

Давид – Христостуң төрүттүнеринге чедир бир муң хире чыл мурнунда израиль чоннуң ийиги хааны. Бурганны алгап-мактаан дыка хөй Ыдыктыг ырыларның бижикчизи. Бурган Давидке ооң салгакчылары израиль чонну кезээ-мөңгеде хааннаарын аазаан (2 Хаан. 7:13), ынчангаш иудейлер боттарының манап турганы камгалакчы хаан (Мессия) Давидтиң ук-ызыгуурундан төрүттүнер ужурлуг деп санап, ону Давидтиң Оглу деп адаар турган.

Давидтиң Хоорайы –

1. Иерусалимниң эң бурунгу кезээ, Сион дагның ийинде тудуп каан шивээ, Давид хаан ону иевустардан чаалап алган (2 Хаан. 5:9).
2. Луканың бижээни Буянныг Медээде (2:11) Давидтиң хоорайы деп Вифлеемни база адаан, чүге дээрге Давид хаан аңаа төрүттүнген.

Дагон – филистимнерниң мөгейип чораан кол бурганнарының бирээзи (1 Хаан. 5:1-5). Дагон деп ат «тараа» (евр. дага́н) деп сөс-биле холбаалыг болгу дег.

Дайынчы терге (орус. колесница) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эң күчүлүг дайынчы чепсек-херекселдиң бирээзи кылдыр санадып турган.

Даниил – Эрги Чагыг-керээниң медээчилериниң бирээзи, Вавилонга туттуруушкун үезинде Навуходоносор хаанның хүрээлеңинге чурттап турган. Ооң амыдыралының дугайында Даниилдиң номунда төөгүп турар. Ол номда ооң аңгыда өндүр улуг күрүнелерниң салым-чолунуң болгаш үениң төнчүзүнүң дугайында чугаалап турар.

Даш көжээ – бедик шөйбек даш. Ындыг дашты кижи ажааган черни демдеглээр дээш ажыглаар, ол ышкаш даш кандыг-бир чугула болуушкун азы кижи дугайында көскү сагындырыг болур. Ындыг тураскаалдарны ыдыктыг деп санаар. Ындыг-даа болза, тураскаалдыг даштар мөгеер чүүл болбас ужурлуг, ону Моисейниң хоойлузу хоруп турар (Э. д. 28:16-18, 35:20; Хост. 24:4; Лев. 26:1).

Дулгуяк херээжен – дулгуяк херээженнер, өскүстер ышкаш, Израильге камгалал хереглээр бөлүк улуска хамааржып турганнар, ол дугайында Моисейниң Хоойлузунда онзалап айыткан (Хост 22:21-22; Ы. х. к. 10:18, 24:17, 27:19). Бурган дулгуяктарны камгалап, оларны кызагдаар улуска кеземче онаар турган. Дээрги-Чаяакчыга бараан болуп турар дулгуяк херээженнер өске христианнар холундан хүннүң-не дузаламчы алыр тускай бөлүк бооп турган (Аж.-ч. 9:39, 41; Иак. 1:27; 1 Тим. 5:5-16).

Дүрзү-бурган (орус. идол) – еврей чон-биле кожа чурттап чораан чоннар шуткуп-сиилбээн, чуруп каан дүрзүлер кылып алгаш, оларын «бурганнар» деп адап, мөгейип турганнар. Дээрги-Чаяакчыга шынчы эвес иудейлер база чамдыкта ынчалдыр кылып турган.

Дүрүг-ном (орус. свиток) – кештен азы папирустан кылган узун саазын. Аңаа чагаалар болгаш номнар бижиир, а оон дүргектелдир дүрүп каар турган (Иер. 36:2; Лк. 4:17; Ажыд. 5:1).

Дээди иудей Чөвүлел (евр. Санхедрин, орус. Синедрион) – Рим эрге-чагырга үезинде иудейлерниң дээди шажынчы болгаш суд органы. Иерусалимде өндүр улуг Чөвүлел 71 кежигүннүг турган: Бурганның бараалгакчылары, ном-хоойлу тайылбырлакчылары, фарисейлер база өске-даа чугула кижилер. Ол чөвүлел иудей чонну римчилерниң мурнунга төлээлеп, дээди судтуң хүлээлгелерин күүседип турган. Чаа Чагыг-керээниң үезинде Дээди Чөвүлелдиң эң чугула шиитпирлерин рим эрге-чагырга доктаадыр ужурлуг турган. 23 кежигүнден тургустунган биче чөвүлелдер Иудеяның бүгү хоорайларынга шажынчы болгаш суд башкарылгазының органнары болуп турган (Мф. 26:59; Ин. 18:31; Аж.-ч. 23:6).

Дээрги-Чаяакчы (евр. ЯХВЕ, грек. Кюриос, орус. Господь) – Эрги Чагыг-керээде ол ат-дужаал ЯХВЕ (Иегова) деп аттың очулгазы, Бурганның ыдыктыг ады болур. Бурган Моисейни израиль чонну Египеттен үндүре берзин дээш чорудуп тура, Бодун ол ат-биле адаан (Хост. 3:15). Шак ол ыдыктыг атты душ бооп бужартадырындан сезингеш, иудейлер Христостуң төрүттүнеринге чедир үеде-ле, Ыдыктыг Бижилгелерни номчуп тургаш, ол атты ыыткыр адавайн, ооң орнунга «адонай» азы «дээрги» деп турганнар.

Дээрги-Чаяакчының кежээки чеми – баштайгы христианнар, Иисус Христостуң хере шаптырарының бетинде чугаалаан сөстеринге чагыртып, кады чемненири-биле, бо-ла чыглыр турган. Олар хлеб биле виноград арагазын Иисустуң эът-боду биле ханы деп адап, Ооң кежээки чем кылганын сактып, эрттирип турганнар (Мк. 14:22-25; 1 Кор. 11:23-26). Христианнар ынчалдыр Христостуң салган өргүлүнге боттарының хамаарылгалыын бадыткап турган.

Дээрниң төлээзи, Бурганның төлээзи (евр. малах, грек. ангелос) – дорт очулдурарга, «айбычы» дээн уткалыг сөс. Бурганга бараан болуп турар, дээр уктуг, угаан-сарыылдыг, онзагай амытаннар. Бурган оларны дамчыштыр бүгү чүвени башкарып, кижилерге база чоннарга дузалажып турар. Эрги Чагыг-керээниң чамдык сөзүглелдеринде оларны «Бурганның оолдары» деп адаан. Ийи онза чугула дээрниң төлээлерин Библияда аттары-биле адап турар – Михаил, Гавриил (Дан. 8:16, 10:13; Лк. 1:19; Ажыд. 12:7). Дээрниң төлээлериниң чамдыызы Бурганга удур тура халааш, Аңаа чагыртпайн, эрликтиң талазынче шилчий берген (Ажыд. 12:4).

Ева – баштайгы кыс кижи, Адамның кадайы. Еврейлеп ооң ады «Хавва» деп дыңналыр, «чуртталга» дээни ол (Э. д. 3:20). Кажан Адам биле Ева Эдем сесерлиинге чурттап турда, чылан Еваны Бурганның айтыышкынын үрээр кылдыр көгүдүп апкан, а Ева ол бачытче ашаа Адамны киирип алган. Ол дээш Бурган оларны Эдемден үндүр сывырыпкан. Оларның оолдары – Каин, Авел болгаш Сиф, а ол ышкаш аттарын адаваан өске оолдар-кыстарлыг турганнар.

Египет (евр. Мицраим) – Израильдиң мурнуу-барыын чүгүнде чурт, аңаа еврейлер 400 хире чыл чурттаан. Кажан египетчилер оларны күштүү-биле дарлап эгелээрге, Дээрги-Чаяакчы еврейлерни хосталгаже үндүрген (Хосталыышкын номун көр).

Елеон даг – Иерусалимниң чөөн ханазының чанында турар чавыс даг. Орус дылда «Масличная гора» деп база аттыг. Дагның эдээнде олива ыяштары өзүп үнген Гефсимания сады турар. Ылап-ла бо дагга библейжи төөгүнүң хөй болуушкуннары болган: чижээлээрге, Иезекиил ооң кырынга хоорайдан ырап бар чыдар Бурганның өндүр чырыын көрген (Иез. 11:23), Дээрги-Чаяакчының хөделип үнер хүнүнүң болуушкуннары бо черден болуп эгелээр деп, Захария өттүр билип медеглээн (Зах. 14:4), Христос маңаа делегейниң төнчүзүнүң дугайында чугаалааш (Мф. 24:3), дээрже көдүрлүп үне берген (Аж.-ч. 1:9).

Завулон – Иаковтуң онгу оглу, Лия деп кадайындан төрүттүнген алдыгы оглу (Э. д. 30:20). Завулондан уткалган аймак Галилея далайының кыдыында турар, Неффалимниң аймаа-биле кожа чыдар девискээрлерни ээлеп чурттай берген.

Зилот – грек дылда «зелотес» деп сөс «Төрээн чурту дээш чүткүлдүг демисекчи» дээн уткалыг. Зилоттар еврей шажын-чүдүлгени дүрзү-бурганнарга чүдүүрүнүң салдарындан камгалаар талазы-биле онзагай чүткүлдүг шажын-политиктиг еврей бөлүк болуп турган. Олар чонну римчилерниң эрге-чагыргазындан шериг күжү-биле хостаарын оралдажып турган. Симон Кананит, Иисустуң он ийи элчиннериниң бирээзи, ооң мурнунда ол бөлүкке хамааржып турган чадавас (Мф. 10:4; Мк. 3:18; Лк. 6:15).

Иаков – Исаак биле Ревекканың ийи оглунуң бирээзи, Авраамның уйнуу. Иаков ийис акызы Исавтан соңнай төрүттүнген-даа болза, Бурган ылап-ла ону шилип алган (Э. д. 25:23). Иаков кажар арга-биле баштай төрүттүнген оолдуң эргезин болгаш Бурганның онзагай йөрээлин алган (Э. д. 25:27-34, 27:1-29). Ооң он ийи оглундан еврей чоннуң он ийи аймаа укталган. Пенуэл деп черге Иаков Бурган-биле хүрежип турда, Ооң аңаа тывысканы «Израиль» деп ат-биле ооң бүгү үре-салгалын адай берген (Э. д. 32:22-32). Библияда Иаков деп атты өске-даа улус эдилеп турар, чижээлээрге, Зеведейниң оглу Иаков, он ийи элчинниң бирээзи база Иерусалимде христиан ниитилелдиң удуртукчузу апарган Иаков (Иисус Христостуң дуңмазы).

Иевус чон – израильчилер Ханаанны эжелеп алыр бетинде, орта чурттап чораан чоннарның бирээзи. Иевустар Иерусалимге болгаш ооң чоок-кавызынга, ол хоорайны Давид хаан эжелеп алгыжеге чедир, чурттап турганнар (2 Хаан. 5:6-9).

Иеремия (евр. Йирмияху) – б.э. чедир VII – VI вв. чурттап чораан Бурганның медээчизи. Ооң өттүр билген медеглелдериниң кол темалары – Иудеяның чонун бачыдын минниринче кыйгырары база бачыдын билинмес болза, ону манап турар ажыг салым-чол. Иеремия Бурган Бодунуң чону-биле чаа чагыг-керээни чарып алыр деп өттүр билип чугаалаан (Иер. 31:33). Иеремия ол ышкаш, вавилон аг-шериг Иерусалимни үреп-бускан соонда, «Иеремияның ыы-сыызы» деп номну бижээн.

Иерусалим (евр. Йерушалайим) – эрте-бурунгу шагда иевустарның хоорайы – Иевус деп аттыг турган. Иудей дагларының ийлеринде, Өлүг далайның барыын эрик кыдыындан 25 хире километр черде турар. Бо хоорайны Давид хаан иевустардан б.э. чедир 1000 хире чылда чаалап алган (2 Хаан. 5:6-10). Соломон хаанның өлүмүнүң соонда Мурнуу күрүне Иудеяның найысылалы апарган. Б.э. чедир 586 чылда ону вавилончулар үреп бускан (4 Хаан. 25 эге). Ону катап тургузары б.э. чедир 538 чылда эгелээш, 445 хире чылга дээр уламчылаан. Б.э. чедир 332 чылдың соонда ол ёзулуг грек хоорай апарган, а б.э. чедир 63 чылда ол римчилерге эжелеттирген. Иисус Христосту Мессия кылдыр хүлээп көрбээн Иерусалимниң үрегдедип бустурарының дугайында Ол өттүр билип медеглээн. Б.э. 70 чылда иудейлерниң римчилер-биле дайынының үезинде хоорай бүрүнү-биле үрегдедип бузулган, сөөлүнде катап тургустунган. Ажыдыышкын номунда (21:9-27) келир үедеги Дээрде Иерусалим – Бургандан черже дүжүп кээр, Бурганның чону аңаа Ооң-биле кады мөңге чурттаар хоорай дугайында өттүр билген медеглел тыптып кээр.

Иессей (евр. Йишай) – Давид хаанның адазы, Иисус Христостуң өгбелериниң бирээзи (Руф 4:22; 1 Хаан. 16:1-20).

Иеффай (евр. Йифта) – Галаадтың оглу, израильчилерниң аммоннарга удур демиселин баштап турган шериг баштыңчызы (Башт. 11 эге; Евр. 11:32).

Израиль (евр. Йисраэл) – бо атты Бурган Иаковка, кажан ол Бурган-биле Пенуэлге хүрежип турда, тывыскан (Э. д. 32:22-32). Эрги Чагыг-керээде Иаковтуң он ийи аймакты тургускан үре-салгалы израиль чон деп ададып турар. Соломон хаанның өлүмүнүң соонда, соңгу чүкке чурттап турган он аймак Иуда биле Вениаминниң мурнуу аймактарындан адырлы бергеш, Соңгу деп адаткан күрүнени тургускан (3 Хаан. 12 эге). Соңгу күрүнеге боттарының хааннары турган, сөөлүнде Самария хоорай ооң найысылалы апарган. Эрги Чагыг-керээниң чамдык уткаларында «Израиль» деп сөс чүгле соңгу аймактарга азы Соңгу күрүнеге хамааржыр. Чаа Чагыг-керээде «Израиль» деп колдуунда-ла бүгү израиль чонну, а ол ышкаш израиль черни билип ап турар.

Израильдиң он ийи аймаа – сөөлүнде Израиль деп атты алган Иаковтуң оолдарының – Рувим, Симеон, Левий, Иуда, Завулон, Иссахар, Дан, Гад, Асир, Неффалим, Иосифтиң, Вениаминниң – салгалдары. Ачазы Иосифке бодунуң өске оолдарындан артык ынак болгаш, ол Иосифтиң оолдарын – Эфрем биле Манассияны бодунуң оолдары дег азырап каан (Э. д. 48 эге). Ынчангаш оларның үре-салгалы израиль чонче кирип турар аңгы аймактар кылдыр санадыр. Аймак бүрүзү элээн каш төрел бөлүктер болгаш «төрел салгалдарга» чардынар. Дайзыннар Израиль күрүнени база Иудей күрүнени чылча шапкан соонда, аймактарның хөй кезии чиде берген, ынчалза-даа медээчилер бүгү израиль чоннуң келир үеде катап тургустунарының дугайында чугаалап турган (Ам. 9:11). Иисус Христос Бодунуң өөреникчилеринге үениң төнчүзүнде Израильдиң он ийи аймаан шиидерин аазаан (Лк. 22:30). Ол ышкаш Чаа Иерусалимниң хаалгазынга Израильдиң бүгү аймактарының аттарын бижип каар, а ол хоорайның хаалгаларын оларның аттары-биле адаар (Ажыд. 7:4-8, 21:12).

Иисус (евр. Йехошуа, Йешуа) – еврей ат, «Дээрги-Чаяакчы камгалап турар» дээн уткалыг. Библияда ол атты хөй-ле кижилер эдилеп турар, оларның эң-не билдингирлери бо:

1. Нуннуң оглу Иисус, Моисейниң дузалакчызы, а ооң өлүмүнүң соонда – израильчилерниң баштыңчызы. Ооң башкарылгазы-биле израильчилер Бурганның оларга аазааны Ханаан чуртун эжелеп алганнар.
2. Иисус Христос.

Илия (евр. Элияху) – Израильдиң өндүр улуг медээчизи. Б.э. чедир 900 – 850 чч. чурттап чораан. Эрги Чагыг-керээде Бурган ону, дириг турда, дээрже аппарган (4 Хаан. 2:1-12). Ынчангаш еврейлер Илия келир үеде черже эглип кээр деп бүзүрээр турганнар (Мал. 4:5-6). Улуска ам келир Мессия дугайында медеглээр дээш, Иоанн Медеглекчи «Илияныы дег сорук-күштү бодунга сиңирип алган» чедип келген (Лк. 1:17).

Император – Рим күрүнениң дээди чагырыкчызы. Аңаа тус чер чагырыкчылары, аңгы девискээрлерни башкарган кижилер (чижээлээрге, Пилат азы Ирод) чагыртып турган. Ол дээди чагырыкчыны династияның үндезилекчизи Юлий Цезарьның (азы «Кесарьның») ады-биле «кесарь» деп адап турган. Рим империяда хөй-ле хоорайларны ол чылдагаан-биле «Кесария» деп адаар.

Иоанн (евр. Йоханан) – Библияда Иоанн деп аттыг элээн каш кижи бар, оларның эң-не билдингирлери бо:

1. Иоанн Медеглекчи – Бурганның чөнүй берген назылыг бараалгакчызы Захарияның кадайы Елисаветадан төрүттүнген оглу (Лк. 1 эге). Христостуң (Мессияның) чедип кээрин чарлааш, Ону Иордан хемге сугже суп турган медээчи (Мф. 3:13-17). Иоанн Ирод хаанны бачыттары дээш сойгалаар боорга, ол хаан ону кара-бажыңга суктуруп каан, а оон ооң бажын кезерин дужааган (Мф. 14:1-12).
2. Иоанн элчин – Зеведейниң оглу, Иаков элчинниң дуңмазы, Христостуң он ийи элчининиң бирээзи. Христиан чаңчыл ёзугаар, Иоанн Иисустуң онза ынак өөреникчизи турган, ол Буянныг Медээни, үш чагааны болгаш Ажыдыышкын номун бижээн. Ол болза он ийи элчинниң аразындан бодунуң өлүмү-биле мөчээн дың чаңгыс кижи турган (артканнары Христосту медеглээни дээш өлүрткен).

Иона – Бурганның Гат-Хефер чурттуг медээчизи (4 Хаан. 14:25), еврей дылда ооң ады «көге-буга» дээн уткалыг. Ионаны Бурган Ниневияже, израильчилер-биле өжээннешкек болгаш каржы-дошкун ассирий күрүнениң найысылалынче, суртаалдадып чорудупкан. Иона ол даалгадан ойталааш, удур талаже эжиндирип чоруй баарын оралдашкан. Ынчалза-даа Бурган корабльче шуурганны, а оон улуг балыкты ыдыпкан. Балык Ионаны сыырыптарга, ол ооң иштинге үш хонук турган. Оон балык ону черже үндүр бүлгүрүптерге, Бурганның кыйгырыынга чагыртып, Ниневияже чорупкаш, аңаа суртаалын эгелээн. Ниневияның чурттакчылары Ионага бүзүрей бергеш, боттарының багай херектер кылган бачыдын билингеннер. Чаа Чагыг-керээде Иисус Христос Ионаның төөгүзүнүң дугайында Бодунуң катап дирлириниң бадыткал демдээ кылдыр чугаалап турар.

Иордан хем – Израильдиң кол хеми. Ол соңгу чүкте Галилея хөлүнден агып үнгеш, мурнуу чүкте Өлүг далайже агып кирген. Иордан хем он ийи израиль аймактың эрте-бурунгу черлерин ийи чарып турар – ооң барыын талазынга тос аймак, чөөн талазынга ийи аймак чурттап турган, а Манассияның аймаа – хемниң ол-бо чарыынга чер ээлеп чурттап турган.

Иосиф – Библияда Иосиф деп аттыг хөй-ле кижилер бар, оларның эң-не билдингирлери бо:

1. Иаковтуң оглу Иосиф – Иаковтуң он ийи оглунуң бирээзи, ооң ынак оглу. Иосифтен израиль чоннуң ийи аймаа укталган: Эфрем биле Манассия. Акылары Иосифти кулданыышкынче садыптарга, Бурган ону камгалап, египет хаанның кол дузалакчызы кылып каан. Ол дужаалды эдилеп тура, Иосиф бодунуң акыларын болгаш бүгү өг-бүлезин, а ол ышкаш хөй египетчилерни үр уламчылаан каңдаашкын үезинде аштап өлүрүнден камгалаан (Э. д. 37:1–50:26).
2. Марияның ашаа Иосиф – Назарет чурттуг бызаңчы, Иисус Христостуң азыраан адазы. Иудейлер ону Иисустуң адазы деп санап турган (Мф. 1:16-25).
3. Аримафея чурттуг Иосиф – Дээди иудей Чөвүлелдиң Иисуска бүзүрей берген кежигүнү. Иисусту хере шаап шаажылаан соонда, Иосиф Ооң мага-бодун ажаап каан (Мф. 27:57; Ин. 19:38).

Ирод хаан (грек. Херодес)

1. Улуг Ирод – бүгү Израильди б.э. чедир 38–4 чылдарда чагырып турган хаан, идумей чондан үнген уктуг. Иерусалимде Бурганның өргээзин элээн делгемчиткен. Иисус Христостуң төрүттүнгениниң соонда ол хаан удавайн Вифлеемге бичии чаштарны кырарын дужааган.
2. Ирод Архелай – Улуг Иродтуң улуг оглу. Б. э. чедир 4 чылда адазы мөчээн соонда, рим император Август Архелайга хаан ат-дужаал бээринден ойталап, ону «этнарх», өскээр чугаалаарга, «чоннуң чагырыкчызы» кылдыр томуйлаан. Аңаа чагыртыры-биле Самария, Иудея болгаш Идумеяны берген. Ооң чагыргазы иудейлер болгаш самарийлерге хамаарыштыр дыка каржы-дошкун болган.
3. Ирод Антипа – Улуг Иродтуң оглу, б.э. чедир 4 чылдан б.э. 39 чылынга чедир Галилеяны чагырып турган. Хоойлуга удур өгленгени дээш ону сойгалап турган Иоанн Медеглекчини тудуп хоругдааш, шаажылаар дугайында дужаалды үндүрген. Иисусту шиидип турар үеде, Понтий Пилат Ону Ирод Антипаже чорудупкан. Ынчалза-даа Иисус ооң-биле харылзашпас боорга, Ирод Ону дорамчылап мага хангаш, дедир чорудупкан.
4. Ирод Агриппа I – Улуг Иродтуң уйнуу, б.э. 41–44 чч. Израильди чагырып турган. Христианнарның каржы-дошкун истеп сүрүкчүзү (Аж.-ч. 12:1, 20-23).
5. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I-ниң оглу. Павел ооң мурнунга сөс ап турган (Аж.-ч. 26 эге). 70 чылга чедир Израильдиң янзы-бүрү кезектерин чагырып келгеш, оон Римче чоруй барган.

Исаак (евр. Йицхак) – Авраам биле Сарраның оглу, ооң төрүттүнерин Авраам 100, а Сарра 90 харлыг турда, Бурган Авраамга аазаан (Э. д. 18:10). Аазаашкын ёзугаар Исаак Бургандан онза йөрээшкинни алгаш, израиль чоннуң өгбези болур ужурлуг турган. Исаак төрүттүнген соонда Бурган Авраамны шенеп, аңаа оглун өргүл кылдыр салырын дужааган. Ынчалза-даа дээрниң төлээзи Авраамның холун доктаадыптарга, ол Исаактың орнунга бир кошкар өргүлге салган (Э. д. 22 эге). Исаак 40 харлыг тургаш, Ревеккага өгленип алгаш, Исав биле Иаковтуң адазы апарган (Э. д. 24–25 эгелер). Исаак 180 харлыында мөчээн (Э. д. 35:28).

Исав – Исаактың оглу, Иаковтуң ийис акызы. Ол өске аймактан ийи хет кысты кадай кылдыр ап алгаш, ооң-биле ада-иезин аажок хомудаткан. Оон ол Измаилдиң уруунга база өгленип алган. Бир катап, аштай бергеш, Исав улуу болган эргезин Иаковка чочак-тараадан хайындырган быдаа дээш садыптарга, Иаков улуг оглу кылдыр санадып эгелээн (Э. д. 25:25-34). Кажан чөнүй берген Исаак согурарып каарга, Иаков ачазын мегелепкеш, акызы Исавтың алыр ужурлуг турган йөрээшкинин ап алган (Э. д. 27:1-28). Мегези туттурган-даа болза, йөрээшкин күштүг бооп арткан. Исавтың өжээн негээринден корткаш, Иаков Харранче дезе берген. 20 чыл эрткенде, Иаков эглип кээрге, Исав ону өршээген (Э. д. 33:1-17). Исав Сеир (Эдом) деп черге чурттап чораан. Ооң үре-салгалын эдомнар (идумейлер) деп адап каан (Э. д. 36:1-43).

Исайя (евр. Йишаяху) – б. э. чедир VIII в. чурттап турган Бурганның медээчизи. Иисус Христостуң төрүттүнеринге чедир 700 ажыг чыл бурунгаар Исайя Ооң амыдыралының хөй болуушкуннарын баш удур чугаалаан. Еврей тоолчургу чугаа ёзугаар, Манассия хаан үезинде Исайяны ийи чара хирээлеп шаажылаан.

Иссоп – чаагай чыттыг чадаң үнүш. Ону сугже азы ханче суккаш, чүдүлге талазы-биле арыглаашкын үезинде кижиже азы эт-сепче бызай чажар турган (Хост. 12:22; Лев. 14:4).

Иуда (евр. Йехуда) –

1. Иаковтуң он ийи оглунуң бирээзи, Иуданың аймааның үндезилекчизи. Ооң үре-салгалы иудейлер деп адаттыра берген. Иуданың аймаанга Израильдиң эң улуг хааны Давид болгаш ооң оглу Соломон хамааржыр турган. Соломон хаан мөчээн соонда, кажан соңгу аймактар мурнуу аймактардан (Иуда биле Вениаминниң) аңгыланы бергенде, ол ийи аймак Мурнуу деп адаар күрүне Иудеяны тургускан. Мурнуу күрүнеге бодунуң хааннары, Давидтиң салгакчылары турган, а найысылалы биеэги хевээр Иерусалимге турган. Чаа Чагыг-керээниң үезинде «иудейлер» деп сөс-биле бүгү еврейлерни адай берген. Иисус Христос база Иуданың аймаанга хамааржыр боорда, Давид ышкаш, Вифлеем деп иудей хоорайга төрүттүнген.
2. «Иуда» деп атты Библияда демдеглеттинген өске-даа хөй улус эдилеп чораан, чижээ, Иуда Искариот – Христосту садыпкан өөреникчизи.

Иудейлер – эң-не эгезинде ол сөс Иаковтуң оолдарының бирээзиниң үре-салгалынга – Иуданың аймаанга хамааржыр улусту айтып турган. Б. э. чедир 586 чылда Мурнуу күрүне, Иудея, Вавилон империяга эжелеттирген, а ооң чурттакчылары Вавилонга туттуруушкунга барган (4 Хаан. 25:11). Туттуруушкун үезинде база ооң соонда «иудей» деп сөс Иудеяның чурттакчыларын болгаш Израильдиң кандыг-даа аймааның төлээлекчилерин адаарынга калбаа-биле ажыглаттынып эгелээн. Чаа Чагыг-кеээниң үезинде бүгү еврейлерни ынчалдыр адай берген. Иоанның бижээни Буянныг медээде «иудейлер» деп сөс-биле еврей чоннуң баштыңчыларын адап турар чадавас.

Каин – Адам биле Еваның улуг оглу, Авелдиң акызы. Бурган Авелдиң өргүлүн хүлээп алгаш, Каинниң өргүлүн хүлээп албаска, Каин дуңмазын өлүрүп каан (Э. д. 4:1-16). Ол болза кижи төрелгетенниң төөгүзүнде баштайгы өлүрүүшкүн болган. Бурган Каинни каргааш, амыдыралының төнчүзүнге чедир улчуурунче чыгапкан.

Камгалал, Камгалакчы – Библияда «камгалал» деп сөс колдуунда Бурганның бир кижиге азы бүдүн чонга дузазын, дайзыннар, аарыг-аржык болгаш айыыл-халаптан адырлырын көргүзүп турар. Ынчангаш Бурганны болганчок-ла Камгалакчы деп адаар. Ынчаарга камгалал бачыттың эргезинден адырлырын болгаш мөңге амыдыралдың хайыразын база көргүзер. Чаа Чагыг-керээде Иисус Христос Камгалакчы деп адаткан, чүге дээрге Ооң өлүмүн болгаш катап дирилгенин дамчыштыр улуска бачыт биле мөңге өлүмден камгалал келген. Кижи ол камгалалды Христоска бүзүрелин дамчыштыр хүлээп аар.

Кеш аарыы – эрте-бурунгу еврей «цараат» деп сөс элээн хөй янзы-бүрү кеш аарыгларын илередип турар. Эрги Чагыг-керээниң негелделерин ёзугаар, ындыг аарыглардан качыгдап турар улус арыг эвес боор. Өске улус оларның аарыын чыпшырып албазын база оларга деггенин дамчыштыр чүдүлге чаңчылы-биле арыг эвес апарбазын дээш, оларны улустан аңгылап, чоннуң турлаандан үндүр сывырар турган. Аарыг улусту, чүгле бүрүнү-биле экирээн соонда, дедир киирип ап болур, а ону Бурганның бараалгакчызы херечилээр ужурлуг турган (Лев. 13:45-46; Сан. 5:1-4; Лк. 5:12-13).

Кижи амытан Оглу (евр. бен-адам, арам. бар-энош, орус. Сын Человеческий) – Эрги Чагыг-керээде Даниил медээчи «кижи амытан оглу ышкаш бир-ле Кижи» бүгү өртемчейниң чагырыкчызы болурун чугаалаан (Дан 7:13-14). Чаа Чагыг-керээде Иисустуң Бодунга хамаарыштыр ажыглап келген бо ады Ону ёзулуг кижи кылдыр көргүспүшаан, Бурганның медээчилериниң чугаалап келгени Камгалакчы база ол-дур дээрзин онзалап демдеглеп турар (Мф 8:20, 19:28; Мк 2:10; Аж.-ч. 7:56).

Килең, Бурганның килеңи (орус. гнев Божий) – Бурган улустуң бачыттарын чүүлзүнмес, оларның соо-биле шыңгыы кеземче чедип кээп болур, а ооң сорулгазы – чөптүг чорукту катап тургузары болгаш бачыттыгларны багай оруктарындан чайлаар кылдыр бүзүредири. Кижи бүрүзү бачыт үүлгедип чоруур болганда, ол бодунче Бурганның килеңин чайлаш чок кыйгырар, ындыг-даа болза, кижи бүрүзү Христосту таварыштыр Бурган-биле эптежип ап болур (Рим. 5:9).

Китт чон – Кипр ортулук болгаш Чер ортузу далайның өске ортулуктарының чурттакчыларының Эрги Чагыг-керээ үезинде еврей ады (Э. д. 10:4; Сан. 24:24; Иса. 23:1).

Корах (орус. Корей) – левит уктуг, Кохаттың төрел бөлүүнден Ицгарның оглу. Израильчилерниң ээн кургаг ховуга чер кезип чораанының үезинде Корах Моисей биле Ааронга удур тура халыышкынны баштап, Дафан болгаш Авирон-биле кады хөделген (Сан. 16:1-33). Бурган Корахты ооң талалакчылары-биле кады кезеткен – оларны чер ажырыпкан. Ынчалзажок Корахтың үре-салгалы үзүлбээн: ооң чамдык салгакчылары Иерусалимде Бурганның өргээзинге ыраажылар апарган (Ыд. ыр. 44:1).

Көжеге – Ужуражылга майгынында, а сөөлүнде – Бурганның өргээзинде Эң ыдыктыг черни Ыдыктыг черден аңгылап турар каас-коя көжеге (Хост. 26:31-33). Көжеге артынче чүгле дээди бараалгакчы, чылда чаңгыс катап – Арыглаашкын хүнүнде (Лев. 16 эге) кирип болур турган. Иисус Христостуң белдир-ыяшка өлүмүнүң үезинде бо көжеге узун дургаар ийи чара орлу берген (Мф. 27:51). Ол дээрге Христостуң Бодунуң өлүмү-биле Бурганның дээрде турар эң-не ыдыктыг черинче кирер арганы кижилерге хайырлаанының демдээ болур (Евр. 10:19–20).

Көстүүшкүн (орус. виде́ние) – кижиге дүжүнге азы экстазтыг байдалга турда кирер бир-ле көрген чүүл азы болуушкун. Бурганның чорутканы, Эрги Чагыг-керээде тодарадып бижип турар көстүүшкүннерниң хөй кезии Бурганның медээчилериниң номнарында таваржыр (Иса. 6:1-13; Иер. 1:11-19). Чаа Чагыг-керээниң номнарында Бурган көстүүшкүн дамчыштыр кижиниң мөргүлүнге харыылаар азы даалгалар берип турар (Аж.-ч. 10:10, 16:9).

Кул-кадай (орус. наложница) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эр кижи элээн каш кадайлыг турган, а ол ышкаш бодунуң кул херээженнерин база кадай кылдыр ап болур турган. Ынчалза-даа кул-кадайлары ээзиниң хостуг төрүттүнген кадайлары ышкаш эргелерлиг болбас ужурлуг. Бир эвес хостуг кадайының ажы-төлү чок болза, ол ашаанга бодунуң чалчазын кул-кадай кылдыр берип болур турган. Ындыг таварылгада чалчадан төрүттүнген ажы-төл ээ херээженниң ажы-төлү ышкаш бооп, хоойлу-дүрүм ёзугаар салгакчылар болур (Э. д. 16 эге).

Күгүр – белен кывыычал, чайынналдыр, ылгавырлыг чыт-биле кывар сарыг бүдүмел. Бурган Содом биле Гоморраже хып турар күгүрлүг чаъс чагдырыпкан, ынчангаш күгүр Ооң бачыт дээш кеземчезин символчудуп көргүзүп турар (Э.д. 19:24; Ыд. ыр. 10:6; Иез. 38:22; Ажыд. 20:10).

Кыртыжап демдектээри (орус. обрезание) – эр хиндиктиг улустуң Бурганга тураскааттынганын херечилээр иудей ёзулал. Төрүттүнгенинден бээр сески хүнүнде оолдарның дотааның кыдыкы кежин демдектеп, кыртыжай кезер. Бо ёзулал Авраам биле Бурганның аразында керээниң демдээ бооп, ол үеден бээр Авраамның үре-салгалының аразында нептерээн (Э. д. 17 эге). «Кыртыжадып демдектетпээн улус» деп тодарадылганы Библияда өске чоннарга, чижээлээрге, кыртыжап демдектээр чаңчылы чок филистимнерге хамаарыштыр ажыглап турар (1 Хаан. 14:6).

Кыры дурту (орус. локоть) – шенектен ортаакы салааның бажынга чедир хемчээл, чартык метрден арай-ла кыска.

Ладан – экзотиктиг үнүштүң кургадып каан чугу, ону өрттедирге, чаагай чыттыг ыш үнер. Ладан аар өртектиг турган. Ужуражылга майгынынга, а оон Иерусалимде Бурганның өргээзинге өргүл кылырының бир хевири ладан кыпсыры турган (Хост. 30:34; Лев. 2:1,15; Мф. 2:11; Ажыд. 8:4).

Левиафан – хананей мифологияда сугнуң күчүтен моозу, хевир-дүрзүзү чыланга дөмей, чүгле хемчээли оранчок улуг. Иудейлерде Бурганның удурланыкчызының символу болур (Ыд. ыр. 73:14, 103:26; Иса. 27:1). Ол моосту хүн туттуруушкунун болдуруптар күштүг деп санап турган. Иовтуң номунуң 40–41 эгелеринде улу азы крокодилге дөмей амытанны Левиафан деп адап турар.

Левиттер – Левийниң үре-салгалы. Левий болза Иаковтуң он ийи оглунуң бирээзи база израиль чоннуң өндүр улуг өгбелериниң бирээзи болур (Э. д. 29:34). Левиттер үш төрел бөлүкке: Гирсоннуң, Кохаттың болгаш Мерариниң салгакчыларынга чарлыр (Лев. 6:16). Бурган левит Аароннуң үре-салгалын Бодунуң бараалгакчылары кылдыр, а өске левиттерни ыдыктыг өргээ-майгынга ажылдап, бараалгакчыларга дузалаар кылдыр шилип алган. Левиттер Израильдиң ээлээн чери чок чаңгыс борбак аймаа турган (Ы. х. к. 18:2), чүге дээрге оларның ажыл-херээ – Ужуражылганың майгынынга, а сөөлүнде Бурганның өргээзинге бараан болуру. Өске аймактан укталган еврейлерниң ындыг эргези чок турган. Оон аңгыда левиттер ыдыктыг хоойлуну өөренип, чон аразынга башкылар бооп суртаалдап турганнар. Ээлээн чер орнунга левиттерниң эргезинге Израильдиң өске аймактарының девискээрлеринге хоорайлар болгаш шөлдерни берген.

Лён – Чоокку Чөөн чүкте нептереңгей үнүш. Лённуң сыптарын чыып, сугга шыгыткаш, кургадып аар, оон ооң дырандыларын аңгылааш, удазыннар кылдыр шөйгеш, пөс аргыыр. Чуга лён пөстү анаа дүктен улуг үнелиг деп санаар турган, чүге дээрге ону бүдүрери берге болгаш изиг черге ону кедери таарымчалыг. Бурганның бараалгакчыларының хевиниң чамдык кезектерин, Ужуражылга майгынының шывыгларын болгаш көжегезин лён пөс-биле даарап турган. Ол ышкаш чок апарган улустуң мага-бодун ораар турган. Лён удазыннардан чырыткыларның өзектерин кылып, хендирлер өрүүр (Хост. 26:1, 28:4-6; Иис. 2:6; У. ч. 31:13; Мф. 27:59; Ин. 19:40).

Ливан – соңгу Палестинада бодунуң пөштүг аргалары база суг баштары-биле алдаржаан сын (амгы үеде Ливан күрүне). Ол даглар далай деңнелинден 3 000 м ажыг бедик, Чер ортузу далайның эрииниң кыдыы-биле Тирден Арвадка чедир 170 км шөйлүп чоруткан. Соломон хаан бодунуң ордузун болгаш Иерусалимде Бурганның өргээзин Ливанның аргаларының пөштеринден база өске ыяштарындан туттуруп алган (Иис. 1:4; 3 Хаан. 5:6-10; Сол. ыр. 4:15; Иез. 17:3).

Лот – Авраамның дуңмазы Аранның оглу (Э. д. 11:27). Лот Ханаан болгаш Египетче орукка Авраам-биле кады чораан (Э. д. 12:4-5). Олар хөй кодан мал-маганныг апарган соонда, чарлып чорупкаш, аңгы чурттаар деп шиитпирлээннер (Э. д. 13 эге). Лот самыырааны-биле билдингир Содом хоорайга чурттай берген. Бурган ук хоорайны узуткаар деп баргаш, Лотту ооң дугайында Бодунуң төлээзин дамчыштыр сагындырыпкан. Содом өрттенир бетинде, Лот өг-бүлези-биле дезип үнген. Ол үеде кадайы дээрниң төлээзин тооп дыңнавайн, хая көрнүпкеш, дус адагаш бооп хуула берген. Лот ооң соонда кезек үеде Сигорга чурттап турган, а оон дагларда куйга ийи уруу-биле кады чурттай берген. Уруглары-биле хан холужуушкуннуг харылзааның түңнелинде Лоттуң ийи оглу төрүттүнген: моавтарның өгбези апарган Моав биле аммон чоннуң адазы болган Бен-Амми (Э. д. 19:1-38; Лк. 17:28-29; 2 Пёт. 2:7-8).

Мадиан чон – Мадиан дээрге Авраамның ийиги кадайы Хеттура оолдарының бирээзи (Э. д. 25:1-4). Мадианның үре-салгалын мадианнар дээр. Ол болза колдуунда амгы Акаба мугулдурнуң чөөн эриин дургаар ээн кургаг ховуга чурттап чораан көшкүн чон. Чамдыкта ол девискээрни Мадиан деп адаар. Мадианнар Авраамның өске оглу Измаилдиң база-ла көшкүн амыдырал тудуп чоруур үре-салгалы-биле төрел харылзаалыг болганда, чамдык таварылгаларда «мадианнар» болгаш «измаилчилер» деп сөстер бот-боттарын солуп турар (Э. д. 37:25-28; Хост. 2:15-16; Башт. 6:1-6).

Манна – онза чем, израильчилерниң Египеттен хосталган соонда, ээн кургаг Синай ховуга 40 чыл чер кезип келген үезинде Бурганның оларга берип келгени «дээрден дүшкен тараа». Манна борбак болгаш кадыг ак тараажыгаштарга дөмей, ону быжырып азы хайындырып болур (Хост. 16:15-16, 31-35; Ыд. ыр. 77:24; Ин. 6:31-35).

Мария – Мариам деп эрте-бурунгу еврей аттың грек болгаш латин хевири. Библияда шак ындыг аттыг элээн каш кижи бар. Оларның эң чугулалары бо-дур:

1. Иисустуң иези Мария – Иосиф-биле дүгдешкен арыг кыс тургаш, Мария Бурганның Гавриил дээр төлээзинден медээ алган: ол Бурганның Оглун божуп аар, аңаа Иисус деп ат тыпсыр (Лк. 1:26-56). Мария Бурганның күзел-соруун хүлээп алган, Иисустуң чер кырынга бүгү амыдыралының дургузунда Ооң чанынга чоруп, Ооң мөчээн үезинде белдир-ыяштың чоогунга турган (Ин. 19:25-27). Иисустуң катап дирилгениниң соонда, Мария Ооң өөреникчилери-биле кады чаңгыс эп-сеткилдиг мөргүп чораан (Аж.-ч. 1:14).
2. Мария Магдалина – Магдала хоорайдан херээжен кижи. Иисус Мариядан чеди букту үндүр сывырыптарга, ол Ооң талалакчызы апарган (Лк. 8:2). Мария чамдык өске херээженнер-биле кады Иисус болгаш Ооң өөреникчилери дээш сагыш човап, Иерусалимче оларны үдеп чораан. Иисусту хере шаап шаажылап турда база оон ажаап турда, база аңаа турган. Шаажылал соонда үшкү хүнде Мария Магдалина база бир Мария-биле кады Ооң чевег-куюнга чедип келген. Катап дирилген Иисус аңаа бир дугаарында көзүлген (Ин. 20:1-2).
3. Вифания чурттуг Мария – Марфа биле Лазарның дуңмазы. Кажан Марфа Иисусту болгаш Ооң өөреникчилерин бодунуң бажыңынга хүлээп ап турда, Мария бажың ажылы кылыр үлээлгелерин каапкаш, Иисустуң өөредиин дыңнап орган. Иисустуң өлүрүнүң бетинде Мария Ону улуг үнелиг чаагай чыттыг үс-биле чаап каан (Ин. 11:1-2, 12:3).
4. Клеопаның кадайы Мария – Иисустуң Иаков биле Иосий деп ийи өөреникчизиниң авазы. Мария Иисусту хере шаап шаажылап турганын көрген, оон Ооң чевег-куюнга чедип келген херээжен улустуң аразынга турган (Ин. 19:25).
5. Иоанн Марктың авазы Мария – Иисустуң өөреникчилерин бодунуң бажыңынга хүлээп ап турган бай-шыдалдыг херээжен кижи. Кара-бажыңдан хосталган соонда, Пётр элчин ооң бажыңынга чедип келген (Аж.-ч. 12:12).

Медээчи, Бурганның медээчизи (орус. пророк) – Бурганның күзел-соруун чонга медеглээр ужурлуг, Ооң тускай кыйгырткан кижизи. Эрте-бурунгу үелерде медээчилерни өттүр көөр кижилер деп адаар турган (1 Хаан. 9:9). Бурган Бодунуң сөзүн улуска медээчилерни дамчыштыр чугаалап турган (Евр. 1:1). Чамдык медээчилерниң сөстери номнар кылдыр бижиттинген болгаш Эрги Чагыг-керээниң элээн улуг кезиин тургузуп турар. Медээчилер Чаа Чагыг-керээниң үезинде база турган (Аж.-ч. 11:27-28, 13:1-3, 21:9).

Мелхиседек – Салимниң хааны болгаш Дээди Өрүкү Бурганның бараалгакчызы. Мелхиседек Авраамны алгап-йөрээген, а Авраам аңаа бодунуң олча-ажыының оннуң бир кезээн берген (Э. д. 14:17-20). Еврейлерге чагаада Христостуң Бурганга бараан болуушкунун Мелхиседектиң бараан болуушкуну-биле дөмейлеп турар (Евр. 5:6, 7:1-17).

Мидия, мидийлер – амгы Иранның соңгу-барыын талазынга турган күчүлүг күрүне. Б. э. чедир 612 чылда мидийлер Ассирияның найысылалы Ниневияны үрегдеп бузуп каапкан (Наум медээчиниң номундан көр). Ооң соонда олар перстер-биле кады Персия империязының чагырыкчы аңгызын тургусканнар, ынчангаш ол күрүнениң хоойлулары «перси-мидий хоойлулар» деп адаттынып турган. Александр Македонский Мидияны б. э. чедир 330 чылда чагырып алган, ооң соонда чурт Сирия-биле каттыжа берген, а оон Парфияның чагыргазының адаанче кирген (Эсф. 1:19; Дан. 8:20-21; Аж.-ч. 2:9).

Мирра – экзотиктиг үнүштүң чугундан кылган аар өртектиг, чаагай чыттыг үс. Ону эмнээшкинге (ооң иштинде аарбастадыр кылдыр) база кешке чаары-биле (ооң иштинде өлүг мага-ботту ажаарда) ажыглаар турган (Сол. ыр. 5:5; Мф. 2:11; Мк. 15:23).

Моав – Израильдиң мурнуу-чөөн чүгүнде, Өлүг далайның чөөн талазында бедик черлерлиг чурт. Дүрзү-бурганнарга мөгеер моав чон Лот биле ооң улуг уруунуң хан холужуушкуннуг харылзаазындан тывылган (Э. д. 19:30-38). Моавтарның кол бурганы Хамос болур. Израиль чоннуң Ханаанче чоокшулап келгениниң эгезинде-ле, моавтар биле израильчилерниң аразынга өжээннешкек чорук тургустунган (Сан. 25:1-3). Ол өжээннежиишкин ужун израиль чонга моавтарны бодунуң ниитилелинче хүлээп аарын хоруп каан (Ы. х. к. 23:3-5). Руф дугайында номда ол дүрүмнү чымчатканы илдең тускай таварылга бар. Моавтар израильчилерниң дайзыннары боорга, Бурганның медээчилери оларны бо-ла буруудадыр турган (Соф. 2:8-11).

Моисей (евр. Мошэ) – израиль чоннуң Египетке төрүттүнген өндүр улуг медээчизи, баштыңчызы болгаш хоойлу-дүрүм тургузукчузу. Моисей Левийниң аймаандан үнген, Мариам биле Аароннуң дуңмазы болур (Хост. 2:1-10, 6:14-27, 15:20). Моисей Бурганның айтыышкыны-биле еврей чонну Египетке туттуруушкундан үндүрген. Ол Бурганның аазаан чери Ханаанче кирип шыдавайн, чок апарган, ынчалза-даа ону ырактан көрүп шыдаан (Сан. 20:12; Ы. х. к. 34:4). Иудейлерге Моисей Израильдиң эң улуг медээчизи болгаш бүзүрел талазы-биле башкызы бооп кезээ шагда арткан. Иудей чаңчыл ёзугаар «Беш ном» азы «Моисейниң хоойлузу» ооң бижээн номнары болур.

Молох – аммоннарның кол бурганы, Милхом деп база адаар. Молохка мөгейгеш, улус аңаа боттарының ажы-төлүн безин өргүп турган. Ындыг чорукка Бурган шыңгыы хоруг кылып каан турбуже, израильчилер база уруг-дарыын Молохка Иерусалимден ырак эвес Бен-Энном шынаазынга чаңгыс эвес удаа өргүп турган (Лев. 18:21, 20:2-5; 3 Хаан. 11:7; Иер. 32:35).

Мөңге амыдырал – Библияда чер кырынга мөңге амыдыраарын эвес, а Бурган-биле харылзаалыг бооп, Ооң-биле мөңгеде кады турарын ынча деп адаар, чүге дээрге мөңге амыдыралдың үнер дөзү – Бурган. Мөңге амыдыралдың хайыразын кижи Христоска бүзүрели дээш бо делегейге-ле, чок апаарының бетинде-ле, ап ап болур (Ин. 3:16), ынчалза-даа мөңге амыдырал өлүглерниң катап дирилгениниң база Бурганның чагыра бергениниң соонда бүрүн долу апаар (1 Фесс. 4:16-17).

Мөргүл, мөргүүрү (орус. молитва) – кижиниң Бурган-биле чугаазы азы харылзажылгазы. Мөргүлүнге кижи Бурганны алдаржыдар, Аңаа өөрүп четтиргенин илередир, бодунуң бачыттарын миннир, Оон дуза дилээр болгаш оон-даа өске. Номдан номчуп турар азы сактып алган аайы-биле катаптап турар мөргүл эвес, а бодунуң сөстери-биле мөргүл Библияда болганчок-ла таваржыр. Ыдыктыг ырылар ному хөй кезиинде кижилерниң хуузунда-даа, хөй-ниитиниң Бурганга бараалгаашкынының-даа үезинде номчуп база күүседип турганы янзы-бүрү мөргүлдер чыындызы болур.

Мыйыс эдиски (евр. шофар) – кошкар мыйызындан кылган хөгжүм херексели, оон труба үнүн сагындырар дыңзыг үн үндүрер. Эдиски үнүн дүвүрээзин медээзи бээрде, а ол ышкаш шеригни тулчуушкунче кыйгырар дээнде ажыглаар (Хост. 19:19; Иис. 6:4).

Назорей – бодун бүрүнү-биле Бурганга бараан боорунга бараалгаткан кижи. Назорейлер арага болгаш өске-даа эзиртир суксуннар ишпес, бажын таартпас, салын чүлүвес, а ол ышкаш өлүг мага-ботче, төрелиниң-даа болза, чагдавас деп аазаашкын берген улус болур (Сан. 6:1-21). А бир эвес назорей чанынга турда, бир кижи чок апарган болза, чеди хонук дургузунда назорей арыг эвес деп санаттырар, а оон бодунуң Бурганга бараан болган хуусаазын катап эгелээр ужурлуг, чүге дээрге биеэги хуусаа бужартаан кылдыр санаттырар. Бодунуң аазаашкынының хуусаазы эрте бээрге, назорей өргүлдер салыр, а бажының дүгүн Ужуражылга майгынынче (азы Бурганның өргээзинче) кирер черниң мурнунга чүлүп кааптар турган. Ындыг бараан болуушкун назорейниң бодунуң бергени азы, Самсон-биле таварылгада ышкаш, ол төрүттүнерге, ада-иезиниң бергени даңгырактың түңнели бооп болур (Башт. 13:5,[7]). Ажыл-чорудулга номунда бир таварылгада, кажан Павел Иерусалимче чедип келгенде, Иаков аңаа дөрт кижиниң назорейжи аазаашкыны төнүп турда, оларның өргүлдер дээш чарыгдалдарын төлеп бээрин саналдап турар чадавас (Аж.-ч. 21:23-24).

Нард – Гималайларда өзүп үнүп турар экзотиктиг үнүштен кылган аар өртектиг чаагай чыттыг үс. Ону эмнээшкинге, мага-ботка сиңирип чаары-биле, база кижи ажаарда мага-ботту чаарда ажыглаар. Өске бүдүмелдер-биле холаан нардты алебастр саваларга садып турган (Сол. ыр. 1:11; 4:13; Мк. 14:3).

Негев – Израильдиң мурнуу чүгүнде (Иуданың аймааның черинде) ээн кургаг ховунуң ады.

Нееман – арамей хаанның шериг баштыңчызы. Ол кеш аарыы-биле аарый бээрге, Элисей медээчи ону экиртип каан (4 Хаан. 5:1-14; Лк. 4:27).

Неффалим (евр. Нафтали) – Иаковтуң алдыгы оглу, Израильдиң он ийи аймааның бирээзи оон укталган (Э. д. 30:7-8, 49:21; Сан. 1:42-43). Неффалим Галилея хөлүнүң кыдыында, Завулоннуң аймааның черлериниң чанында Израильдиң соңгу девискээрлерин ээлээр кылдыр алган (Иис. 19:32-39). Неффалимниң үре-салгалын ассирийлер туттуруушкунче аппарган (4 Хаан. 15:29), ынчаарга Исайя болгаш Иезекиил медээчилер ол аймактың келир үеде чаа йөрээшкин алырын чугаалап турганнар (Иса. 9:1; Иез. 48:3).

Ниневия – израильчилер-биле дайылдажып чораан күчүлүг болгаш каржы-дошкун Ассирия күрүнениң найысылалы. Бурган ынаар Иона медээчини чоруткан: Иона бачытка туттурган чурттакчыларга, бир эвес олар бачыдын билинмес болза, узуткаттырар дээрзин медеглээр ужурлуг турган. Ионаның суртаалының соонда Ниневияның чурттакчылары бачыдын миннирге, Бурган оларны өршээген. Хөй чылдар эрткенде, б. э. ч. 612 чылда мидийлер бо хоорайны эжелеп алгаш, үрегдеп бузуп каапкан (Иона 1:2, 3:2-10; Наум 1:8; Мф 12:41).

Ной (евр. Ноах) – Сифтиң үре-салгалы, Ламехтиң оглу, Сим, Иафет болгаш Хаамның адазы. Бурун шагда Бурган дың чаңгыс чөптүг-шынныг Нойну, ооң өг-бүлези-биле кады база дириг амытаннарның төлээлекчилерин кадагалап арттыргаш, бачыттыг кижи төрелгетенни болгаш кургаг черде чурттап чоруур бүгү чүвени узуткап каар деп шиитпирлээн (Э. д. 6 – 9 эгелер). Ной Бурганның айтыышкыны-биле улуг бажың-хеме тудуп алгаш, ынаар бодунуң өг-бүлези болгаш дириг амытаннар-биле кады кире бээрге, бүгү делегейге үер халавы эгелээн. Чүгле Нойнуң өг-бүлези камгалал алган, чаа кижи төрелгетен оон укталган (Иез. 14:14, 20; Мф 24:37-38; 1 Пет. 3:20; 2 Пет. 2:5).

Олива ыяжы – Израиль черде калбаа-биле өзүп үнген мөңге ногаан ыяш, 10 метр чедир бедип боор. Чимизи – оливкалар (маслиналар). Бышкан оливкалардан үс сыскырып, ону чемге ажыглаар, чагдынар база чырыткылар кыпсырда ажыглаар (Башт. 9:8-9; Рим. 11:17).

Олива үзү (орус. елей) – оливкаларны сыскырып, бүдүрер үс. Эрте-бурунгу Израильге олива үзүн дыка ажыглаар турган: чырыткыларга кывар чүүл кылдыр, балыглар болгаш кеш аарыгларын эмнээрде. Бай-шыдалдыг улус эң эки сорттуг үстү боттарының кежин ажаарда ажыглаар. Чамдыкта ындыг үстү чаагай чыттыг чүүлдер-биле холааш, кеш биле баш дүгүн чаар турган. Ол ышкаш хаанны, Бурганның бараалгакчызы азы медээчизин шилип ап турда, үстү ол кижиниң бажынче кудар (Лев. 8:10-12; 1 Хаан. 10:1), оон ыңай ыдыктыг эдилелдерже, чүдүлге талазы-биле арыг болзун дээш, кудар (Хост. 40:9). Оон аңгыда, олива үзүн Бурганга бараан болур үеде Ужуражылга майгынының, а оон Бурганның өргээзиниң чырыткызынга кывар чүүл кылдыр ажыглап (Хост. 25:37), а ол ышкаш далган-тараа өргүлүнге холуп турган (Лев. 2:1).

Оннуң бир кезээ – бир-ле кижиниң Дээрги-Чаяакчыга берип турганы дүжүттүң-даа, мал-маганның-даа оннуң бир кезээ (Лев 27:30-33; Сан 18:21,[24]). Дүжүттүң оннуң бир кезээн чүве шыгжаар черлерже чыый салып тургаш, Бурганның бараалгакчылары биле левиттерге берген. Бир эвес кижи левиттерге мал-маганын бээрин күзевээн таварылгада, ону садып алыр ужурлуг, өскээр чугаалаарга, оларга малдың өртээнге деңнежир түңнү төлеп бээр. Иисус Христостуң үезинде фарисейлер оннуң бир кезээниң дугайында айтыышкынны ажык-орулганың бүгү хевирлеринче делгемчидипкеннер (Мф. 23:23; Лк. 11:42, 18:12).

Он-хоорай (грек. Декаполис, орус. Десятиградие) – Иисус Христостуң үезинде Галилея хөлүнүң чөөн талазында турар эң чугула он хоорайның эвилели база ол кезек девискээрниң ады. Он-хоорайның чурттакчыларының хөй кезии еврейлер эвес, өске чоннардан укталган улус турган.

Өөреникчилер – Чаа Чагыг-керээде чүдүлге-сүзүк талазы-биле башкының, хамыктың мурнунда, Иисус Христостуң талалакчылары. Христос Бодунуң эң чоок он ийи өөреникчизин (элчиннерни) Буянныг Медээни суртаалдаары-биле шилип алган, а сөөлзүредир чеден өөреникчини база. Христиан ниитилелдиң бүгү кежигүннерин база Иисустуң өөреникчилери деп адаар.

ӨРГҮЛ – еврейлер Бурганга колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү эккеп өргүп турган. Өргүлдүң кол хевирлери Левит деп номда тодараттынып бижиттинген:

бүрүн өрттедир өргүл – ооң кандыг-даа кезиин чивейн, бүдүнге өрттедип өргүүр турган, а өске өргүлдерниң кезик-чамдыын азы бүрүнү-биле эккеп салган кижи боду азы Бурганның бараалгакчызы чиир турган (Лев. 1:1-17, 6:8-13);
далган-тараа өргүлү – ону янзы-бүрү быжырган хевирлерлиг кылдыр база олива үзү-биле холааш, эккеп болур турган (Лев. 2:1-16, 6:14-23);
эп-найырал өргүлү – ону Бурганның ачы-буяны дээш, Аңаа өөрүп четтириишкин илередири-биле эккеп турган (Лев. 3:1-17, 7:11-21);
бачыт дээш өргүл – чоннуң аңгы-аңгы бөлүктеринден улуска боттарының бачыттары дээш өргүлдү бай-шыдалын барымдаалап, дөмей эвес хемчээлдиг кылдыр эккээрин чөпшээрээн турган (Лев. 4:1–5:13, 6:24-30);
кем-буруу дээш өргүл – Бурганга азы өске-бир кижиге бодунуң кем-буруузу-биле чедирген когаралының орнун тургузары (Лев. 5:14–6:7, 7:1-10).
Өргүлдүң өске хевирлери база турган, чижээлээрге, хүннээшкин өргүлү, сактыышкын өргүлү (Сан. 5:15,[18]) болгаш о.ө.

Өргүл салыр бедигээш (орус. жертвенник) – даштан кылган онзагай тудуг аймаа, аңаа еврейлер Бурганга өргүлүн (колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү) өрттедип турган. Соломон хаанның үезинден эгелээш, Бурганга өргүл салыр кара чаңгыс чер Ооң Иерусалимде өргээзинге турган.

Өргээ, Бурганның өргээзи (орус. храм) – Бурганга бараан болуушкуннуң ыдыктыг оран-савазы. Соломон хаан Бурганның өргээзин Иерусалимге тудуп тургускан соонда, ол оран-сава Ужуражылга майгынының орнун ээлей бергеш, Израильде Бурганга бараан болуп, мөгеер болгаш өргүл кылыр чаңгыс-ла төп чер апарган. Аңаа Бурганның бараалгакчылары чүдүлге ёзулалдарын күүседип, Бурганга өргүлдү кылып турган. Бурганның өргээзиниң тудугларының кол оран-савазын Ыдыктыг чер дээр, а иштинде – Эң ыдыктыг өрээл, аңаа ыдыктыг аптара турган. Ол өрээлче чүгле дээди бараалгакчы, Бурганга тускай бараан болуушкун кылырда, чылда чаңгыс катап кирип болур. Бурганның өргээзиниң бажыңының иштинче бөдүүн улус кирип болбас – олар Бурганга өргээниң мурнунда шөлдерге мөгейип турган. Соломоннуң туттуруп кааны Бурганның өргээзин б. э. ч. 587/586 чылда вавилон аг-шериг үрегдеп каан. Бурганның ийиги өргээзин б. э. ч. VI чүс чылдың төнчүзүнде туттуруушкундан хосталып, ээп чанып келген еврейлер туткан, оларны Давид хаанның Зоровавел дээр салгакчызы удуртуп, Аггей болгаш Захария медээчилер деткип турган. А хөй чылдар эрткенде, Ирод хаан Бурганның өргээзиниң девискээрин алгыдып, эде тургузуп каан. Ол өргээни бистиң эраның 70 чылында рим аг-шериг шуут үреп-бузуп каан. Ол черде ам Иерусалимде Аль-Акса деп мечеть (мусульман хүрээ) турар.

Өске чоннар улузу (орус. язычники) – иудейлерниң билиишкини-биле Бурганның шилип алган чонунга хамаарышпас, олардан аңгы шажын-чүдүлгелиг улус. Иудейлер оларны арыг эвес деп санап, аралажып харылзашпазын кызып турган.

Персия – Вавилон империязын солуп келген, хемчээли оон улуг, күчүлүг империя. Персия Грециядан Египет болгаш Төп Азияга чедир черлерни, израиль черни база эжелеп алган. Чамдыкта ону Перси-Мидий империя дээр, чүге дээрге мидийлер Персияга ийиги чагырыкчы чон турган. А Персияның хоойлуларын «перси-мидий хоойлулар» азы «мидийлер биле перстерниң хоойлулары» деп адаар турган (Эсф. 1:19; Дан. 6:8).

Понтий Пилат – Иудеяның Римден томуйлаан тус чер чагырыкчызы (б.э. 26-36 чч.). Ону император Тиверий олурткан. Пилат Иудеяда рим аг-шеригни башкарып, Бурганның дээди бараалгакчыларын томуйлап база чугула шииткел айтырыгларын шиитпирлеп турган. Еврей төөгүчүлерниң херечилеп турары-биле, Пилат каржы-дошкун, туразы улуг кижи чораан, ол еврейлер болгаш самарийлерге хөй хораны чедирген (Мф. 27:2; Аж.-ч. 13:28).

Прозелит – дүрзү-бурганнарга чүдүп чораан, ооң соонда иудей чүдүлгени бүрүнү-биле хүлээп алгаш, кыртыжап демдектеттирип алган кижи (Аж.-ч. 2:11, 6:5, 13:43).

Раав – Ханаанны чаалап ап тура, израильчилерниң эң баштай эжелеп алганы Иерихон хоорайга чурттап турган самыын-садар херээжен. Раав израиль хайгыылчыларны бодунуң бажыңынга чажырыпкан, ол дээш Раавты ооң төрелдери-биле кады израильчилер, хоорайны эжелеп алгаш, дириг арттырып кааннар (Иис. 2:1-21; 6:22-24). Ынчан Раав израиль чонга каттыжа берген, ооң үре-салгалының аразынга Давид хаан турган. Чаа Чагыг-керээде Раавты Иисус Христостуң төрел салгалында айтып турар (Мф. 1:5). Элчиннерниң чагааларында Раавты бүзүрелдиң үлегер-чижээ кылдыр көргүскен (Иак. 2:25; Евр. 11:31).

Рахил – Авраамның дуңмазы болур Нахорнуң уйнуу, Лаванның хеймер кызы. Бодунуң угбазы Лия-биле кады Рахил Иаковтуң ийи кадайының бирээзи, ынак кадайы апарган. Ону кадай кылдыр алыр дээш, Иаков Лаванга 14 чыл дургузунда ажылдап берген (Э. д. 29:16-31). Лия-биле деңнээрге, ол үр үеде төлденмээн. Элээн каш чыл манаашкын соонда Рахил Иосифти, а оон Вениаминни божуп берген. Вениаминни божуп чыда, Рахил чок болган (Э. д. 30:22-24, 35:16-20). Ооң адын бүгү еврей иелерни көргүскен символ кылдыр ажыглап турар (Иер. 31:15; Мф. 2:18).

Ревекка – Батуилдиң уруу, Лаванның дуңмазы. Исаактың кадайы болгаш Исав биле Иаков деп ийистерниң иези. Ревекка Иаковка артык ынак болгаш, акызы Исавка көрдүнген йөрээшкинин меге арга-биле алырынга дузалашкан (Э. д. 24 эге,[27] эге; Рим. 9:10).

Рим – Чаа Чагыг-керээде тодарадып бижээн үеде, Рим хоорай Чер ортузу далайны долгандыр дыка хөй чурттарны, ооң иштинде Израильди, чагырып алгаш, императорга баштаткан аажок улуг күрүнениң найысылалы апарган. Израильге, Римге чагырткан өске-даа чурттарга дег, римчилер боттарының шериин тудуп, кандыг-даа удурланыышкынны каржызы-биле базып турганнар. Ооң-биле кады римчилер империяга хамааржыр черлерниң экономиказын сайзырадып, культурлуг харылзааларын делгемчидеп турган. Римниң хамаатылары (ооң иштинде Павел элчин) империяның бүгү девискээринге онза эргелерни эдилээр турган: чижээлээрге, оларны император боду шиитсин деп судка негеп болур (Аж.-ч. 25:11, 28:14–16; Рим. 1:7).

Салим – ол болза Иерусалим хоорайның өске ады бооп чадавас. Эге дөс номун ёзугаар, эрте-бурун шагда ол хоорайга Мелхиседек хаан чагырып чораан (Э. д. 14:18; Ыд. ыр. 75:3; Евр. 7:1). Ол ышкаш Иоанн Медеглекчиниң улусту сугже суп турган чериниң ады (Ин. 3:23).

Самария (евр. Шомрон) – Палестинаның ортаа кезиинде, Иудеяның соңгу талазында, а Галилеяның мурнуу талазында чыдар чер. Б. э. чедир 885–874 чылдарда хааннап турган Омриниң чагыргазындан эгелеп, бүгү Израильди (Соңгу күрүнени) Самария деп адай берген, чүге дээрге күрүнениң чаа найысылалы база ындыг аттыг турган (3 Хаан. 16:23-24). Ол күрүне б.э. чедир 722 чылда буураан соонда, Ассирия империязының санынче кирген. Ассирия ынаар өске чурттардан көшкен улусту чорудупкан. Чуртка арткан еврейлерниң болгаш шак ол көшкен улустуң салгалын самарийлер деп адай берген (4 Хаан 17:24-34). Иудейлер ышкаш, самарийлер Моисейниң хоойлузун сагып турган, ынчалза-даа хөй чүвени өскээр билип, чижээлээрге, Бурганга Иерусалимге эвес, а Гаризим дагга мөгеер турганнар. Иудейлер болгаш самарийлер бот-боттарын алыс шын чүдүлгеден ойталаан деп санап, аразында харылзашпазын оралдажып турганнар (Лк 10:33-35; Ин. 4:9). Чаа Чагыг-керээде иудейлерниң соонда Буянныг Медээни хүлээп алган баштайгы улустарның бирээзи самарийлер болган. Христиан Стефанның хилинчек көрүп өлгениниң соонда Иисус Христостуң хөй өөреникчилери Самарияже чоруй баргаш, аңаа суртаалдап турганнар (Аж.-ч. 8:1-25). Ынчалдыр Самарияның девискээринге баштайгы христиан ниитилелдер элээн эрте тургустунган. Рим чагырга үезинде, II векте ол девискээрге Иудея болгаш Галилея-биле кады «Палестина» дээр атты берген.

Самуил (евр. Шемуел) – Эфремниң черинден Анна биле Элкананың оглу. Эрги Чагыг-керээ ёзугаар (1 Чыл. 6:27-34), оларның өг-бүлези левит улус турган. Авазы Самуилди Бурганга бараалгадып, Силомда Бурганның ыдыктыг черинде дээди бараалгакчы Илийге берипкен. Самуил Израильдиң өндүр улуг медээчизи болгаш сөөлгү баштыңчызы апарган (1 Хаан. 1–19 эгелер; Евр. 11:32). Ол Саулду, а ооң соонда Давидти хаан кылдыр шилип чагган. Еврей чаңчыл ёзугаар, Хаанныг чагырганың баштайгы ийи номун «Самуилдиң номнары» деп адаар.

Сарра – Авраамның кадайы (Э. д. 11:29-30). Ол Авраамның кады азыраан кыс дуңмазы, оларның адазы Фарраның өске кадайындан уруу турган (Э. д. 20:12). Баштай ол Сара деп аттыг турган, а оон Бурган ону йөрээгеш, аңаа чаа ат тывыскан – Сарра (Э. д. 17:15). Черлер кезиириниң бүгү аар-бергезин Сарра Авраам-биле үлежип, Бурганга шынчы бооп, Ооң аазаашкыннарының бүдерин манап чораан. Бүгү назынында Сарра ажы-төл чок бооп арткаш, чүгле чөнээн назынында кайгамчык арга-биле Авраамга Исаак деп оолду божуп берген (Э. д. 18:10-11, 21:2-3). Чаа Чагыг-керээде Сарра бүзүрелдиң болгаш дыңнангыр чоруктуң үлегер-чижээ кылдыр демдеглеткен (1 Пет. 3:6; Рим. 4:19, 9:9; Евр. 11:11).

Синагога – иудейлерниң Бурганга мөгеери-биле база ыдыктыг хоойлуну өөренири-биле чыглыр чери. Синагогалар Вавилонга туттуруушкун үезинде тыптып эгелээн, а оон, иудейлерниң израиль черже эглип келгениниң соонда, чер болганга нептерей бергеннер. Синагогага чыыш үезинде анаа киржикчилер Ыдыктыг Бижилгеден үзүндүнү номчуп, а оон чыылганнарга номчаан чүүлүн тайылбырлап азы өөредиг берип болур турган. Синагогаларга, Бурганның өргээзинден ылгап, өргүлдер кылбас. Иудейлер чурттаан хоорайларның барык шуптузунда эвээш дээрге бир синагога бар боор (Лк. 4:16-21; Аж.-ч. 13:14).

Синай даг – Египеттен чөөн чүгүнде Синай чартык ортулукта турар даг. Ол дагга Дээрги-Чаяакчы Моисейге көстүп келгеш, израиль чонга Бодунуң хоойлузун берген. Ол-ла дагга Дээрги-Чаяакчы Илия медээчиге көстүп келген. Ол дагны Хорив деп база адаар турган (Хост. 19 эге; 3 Хаан. 19:8-18; Гал. 4:24-25).

Сион (евр. Цион) – Иерусалим хоорайда Бурганның өргээзи турган дагның ады. Бурган шак ол черни иудейлер Аңаа мөгейзин дээш шилип алган (Ыд. ыр. 131:13). Иерусалим хоорайны Библияда чамдыкта «Сион-кыс» деп ойзу адап турар (Ыд. ыр. 9:15; Иса. 37:22).

Содом биле Гоморра – Ханаанның эрте-бурунгу ийи хоорайы. Бурган ол хоорайларны чурттакчыларының хай-бачыды дээш дээрден от-биле өрттедипкен (Э. д. 19 эге; Мк. 6:11).

Соломон (евр. Шеломо) – Давид хаанның салгакчызы, б. э. чедир Х чүс чыл үезинде хааннап чораан. Ол болза Бурганның аңаа хайырлааны өндүр улуг мерген угааны болгаш байлакшылы-биле Чоокку Чөөн чүкке алдаржаан кижи турган (3 Хаан. 4:29-34). Ол Иерусалимге Бурганның бирги өргээзин туткан (3 Хаан. 6 эге). Соломон чагыргазының үезинде Израиль күчү-күштүг, ат-алдарлыг апарган. Бурганның аазаашкынын ёзугаар, Соломоннуң чагыргазы амыр-тайбың, шөлээн эрткен. Ооң-биле кады ол үндүрүглерни, шерииниң санын, а ол ышкаш кадайларының база кул-кадайларының санын өстүрген. Чуртталгазының төнчүзүнде Соломон кадайларының салдары-биле өске бурганнарга база бараан болуп эгелээн. Ол дээш кеземче кылдыр Соломоннуң өлүмүнүң соонда Дээрги-Чаяакчы Израильдиң ийи чарлы бээрин болдурган (3 Хаан. 11:1-13). Соломоннуң ады-биле Эрги Чагыг-керээниң чамдык номнарын холбаштырып турар: Угаадыглар чугаалар, Суртаалчының ному, Соломоннуң өндүр-бедик ырызы.

Соломоннуң серизи – Иерусалимде Бурганның өргээзиниң чөөн талакы кыдыын дургаар Улуг Ирод хаанның туттуруп кааны серилиг колоннада (Ин. 10:23; Аж.-ч. 5:12).

Сугже суктурары (грек. баптисмос, орус. крещение) – бо ёзулалды эртип турар кижини сугже хензиг өйде шымындыр сугар. Сугже суктуруп, ыдыктаар ёзулалды эрткен кижиниң үндезини-биле чаартынып, чаа амыдыралче катап төрүттүнериниң база бачыттан ойталааш, Бурганче эглип кээриниң символ-демдээ. Сөөлзүредир Иисус Христостуң өлүмүнге база катап дирилгенинге бүзүрелдиң символу апарган. «Сүлдеже суктурары» деп сөстер көжүрген утказы-биле Ыдыктыг Сүлдениң кижиже бадып кээрин көргүзүп турар (Мк 1:5-12; Аж.-ч. 10:47; Рим. 6:3-4).

Сүлде (евр. руах, грек. пнеума, орус. дух) – еврей «руах» болгаш грек «пнеума» деп сөстер «тыныш, эзин, сүлде» деп уткаларлыг.

1. Бурганның Сүлдези – амылыг бүгү чүвени деткип турар чаяакчы күш. Оон аңгыда Сүлде кижиге угаап билиишкинни берип, ону салым-чаяанныг болгаш салымныг кылдыр чаяап турар. Израильдиң баштыңчыларын, медээчилерин болгаш хааннарын Бурганның Сүлдези онзагай бараан болуушкунче кыйгырып турган. Бурганның Сүлдези чамдык кижилерже азы бөлүк кижилерже бадып кээп, оларга өттүр билип медеглээр чаяанны хайырлап турган (Сан. 11:25, 24:2; 1 Хаан. 10:10). Ол Сүлдени Библияда Дээрги-Чаяакчының Сүлдези, Ыдыктыг Сүлде деп база адаан. Луканың бижээни Буянныг Медээни ёзугаар, Иисустуң боттанганы черде адазының киржилгези чокка, чүгле Ыдыктыг Сүлдениң салдары-биле болган (Лк. 1:35). Ыдыктыг Сүлде Иисусче, Ол сугже суктуртуп турда, онза арга-биле бадып келген (Лк. 3:22). Ол ышкаш элчиннерже база, Иисустуң оларга аазааны дег, Беженги хүннүң байырлалында бадып келген (Аж.-ч. 2:1-13). Ыдыктыг Сүлдени дамчыштыр кижи чаа амыдыралче катап төрүттүнүп, Бурганның ажы-төлү кылдыр Аңаа азырадып алыр. Сүлде бүзүрээн улуска христиан ниитилелге бараан боору-биле ачы-буянныг белектерин хайырлаар (1 Кор. 12,[14] эгелер).
2. «Сүлде» деп сөс дээрниң төлээлери болгаш буктарга хамаарыштыр база ажыглаттынар (Аж.-ч. 23:8; 2 Кор. 11:4; 1 Тим. 4:1; Евр. 1:14).
3. Ол ышкаш «сүлде» деп сөс кижиниң сеткил-сагыжын азы сүнезинин көргүзер (Мк. 14:38; 1 Кор. 2:11; Евр. 4:12).

Сэла – Ыдыктыг ырыларда таваржып турар еврей сөс, номчуурда үзүктелиишкинни көргүскен чадавас (Ыд. ыр. 3:3,5,[9]).

Талант (евр. киккар, грек. талантон) – деңзи хемчээли (30 кг хире).

Тамы (евр. шеол, орус. ад, преисподняя) – бурунгу иудей чүдүлге ёзугаар бүгү өлген кижилерниң турар чери; өлүглер ораны; алдыы оран. Иисус Христостуң үезинде иудейлер тамыны чүгле бачыттыг кижилерниң кеземче эртер чери кылдыр санаар турган.

Таңма – тускай билзек азы цилиндр хевирлиг эдилел. Ону мойнунга багга астып алгаш чоруур, ооң дузазы-биле чагааларга болгаш чугула документилерге чыпшырар воск (чуктуң бир хевири), коргулчун болгаш өске-даа чымчак материалдың бичии кезээнге тускай демдек салыр. Ол демдек чоруткан кижиниң эрге-чагыргазын херечилеп, чоруткан кижини ол-дур деп дүүштүрер. Таңманы юридиктиг документилерге оларны бадыткаары-биле салыр (Э. д. 38:18; Хост. 28:36; Мф. 27:66).

Угаадыглыг чугаа (орус. притча) – долгандыр турар амыдыралга ийикпе, азы төөгүге үндезилей чугаалаан, мөзү-шынар азы угаан-сарыыл талазы-биле кандыг-бир өөредиг, угаадыг сиңген чугаа азы үлегер домак. Угаадыглыг чугаалар кандыг-бир чүүлдү болганчок-ла ойзу төөгүүр (Башт. 9:7-16; 2 Хаан. 12:1-10). Иисус Христос Бодунуң суртаалдарынга ындыг янзылыг угаадыглыг чугааларны бо-ла ажыглаар турган (Мф. 13:3-51; Лк 10:30-37).

Ужуражылга майгыны, ыдыктыг майгын (орус. скиния) – израиль чон Египеттен үнүп келген соонда, Дээрги-Чаяакчы оларга онзагай майгынны тигерин дужааган (Хост. 25:8). Ужуражылга майгыны символчуткан утказы-биле израиль турлагга Бурганның бажыңы болур. Ол майгынга Бурган Моисей-биле база Бодунуң бараалгакчылары – бүгү израиль чонну Ооң-биле эптештирер төлээлекчилер-биле ужуражып турган. Майгын Ыдыктыг болгаш Эң ыдыктыг деп ийи өрээлдиг болур (Хост. 26:33). Ыдыктыг өрээлге Бурганга хүннүң-не мөгееринге ажыглаар херекселдер турар. Ынаар чүгле бараалгакчылар кирип болур эргелиг. Эң ыдыктыг өрээлде ыдыктыг аптара турар. Ынаар чүгле Бурганның дээди бараалгакчызы чылда чаңгыс катап, бүгү чонну бачыттан арыглаар ёзулалды кылыр дээш, кирип болур (Лев. 16 эге). Майгынны долгандыр херим турган, ынаар левиттер база кирип болур турган. Соломон хаанның үезинде Иерусалимде даштан туткан турум өргээ Ужуражылга майгынын солаан (3 Хаан. 6,[8] эгелер).

Урим биле туммим – Бурганның күзел-соруун билип аары-биле ажыглап турган херекселдер: оларның бирээзи «ийе», а өскези – «чок» деп харыы бээр. Ол херекселдер Бурганның дээди бараалгакчызының тускай хапчыгажынга турган (Хост. 28:30; Лев. 8:8; Ы. х. к. 33:8).

Үе – Библияның үелеринде хүндүскү үени он ийи шакка чарып турган. Ол шактарны хүн үнгенинден эгелеп санаар (амгы үениң санаашкыны-биле эртенгиниң алды шак үези). Ынчангаш эртенгиниң 9 шак дээрге хүн үнгенден бээр үшкү шак, 12 шак – алдыгы шак, а дүштекиниң 15 шак – тоску шак болур. Ындыг-даа болза, иудейлер хонуктуң эгезин хүн ашканындан (азы хүн үнериниң бетинде кежээден) эгелеп санап турган. А римчилер хонук дүн ортузунда эгелээр деп санап турган.

Үндүрүг хавырыкчылары – Чаа Чагыг-керээниң үезинде Израильге Рим империяның хөреңгизинче үндүрүглер чыып берип турган еврей дүжүметтер. Можуларга рим эрге-чагыргалар үндүрүг хавырар эргени хөлезилекчилерге бериптерге, олар үндүрүг хавырыкчыларын дамчыштыр чондан чыып алыр турган. Хөлезилекчи римчилерниң баш удур чугаалаан түңүн төлээр ужурлуг. Хөлезилекчилер болгаш үндүрүг хавырыкчылары бедик үндүрүг төлевирлери тургузуп, артыкшылын боттарынга арттырып ап, байыыр дээш чүткүп турганнар. Ынчангаш үндүрүг хавырыкчыларын бүгү империяга улус көөр хөңнү чок боор турган, а иудейлер оларны дүрзү-бурганнарга бүзүрээр рим эрге-чагырга-биле кады ажылдап турары дээш, база дора көрүп турган. Ынчангаш «үндүрүг хавырыкчызы» деп сөс херек кырында «бачыттыг» деп сөс-биле дөмей ужур-уткалыг. Ындыг-даа болза, Иисус үндүрүг хавырыкчыларын база хүлээп ап турган, оларның бирээзи Матфей Левий Ооң өөреникчизи апарган (Мф. 9:9; Лк. 5:27).

Фараон – эрте-бурунгу Египетке чагырыкчыны (хаанны) ынчаар адап турган. Бир фараон Иаковтуң оглу Иосифче ээ көрнүп, а өскези израильчилерни Египет кулданыышкындан хосталып үнгүжеге, каржы-дошкуну-биле дарлап турган (Э. д. 41:38-46; Хост. 1:8-22; 3 Хаан. 9:16).

Фарисейлер – Израильге Иисус Христостуң үезинде турган чугула салдарлыг шажынчы бөлүктүң кежигүннери. Фарисейлер боттарын ыдыктыг хоойлуну база иудей ёзу-чаңчылдарны шыңгыы сагып чоруур бис деп чарлап чорааннар. Оларның хөй кезии бай-шыдалдыг улус турган. Фарисейлерниң төлээлекчилери Дээди иудей Чөвүлелче киргеннер. Саддукейлер-биле деңнээрге, фарисейлер чүгле Моисейниң хоойлузунуң эвес, а хөй санныг аас-биле дамчыткан тоолчургу чугааларның негелделерин база күүседирин кызып турганнар. Оон ыңай олар Бурганның делегейни шиидер хүнүнде бүгү өлген улус катап дирлип кээр деп бодап чораан. Фарисейлер ёзу-чаңчыл талазы-биле арыг боорун хынамчалыг сагып, чоннуң улуг хүндүткелин чедип ап, боттарының чүдүлгелии болгаш чаңчылдарының шыңгыызы дээш аажок чоргаарланыр турганнар. Шажынчы дүрүмнерни ындыг шыңгыы сагывас улусту олар куду көөр турган. Фарисейлер болганчок-ла Моисейниң хоойлузун чүгле даштындан күүседири-биле кызыгаарланыр боорга, Иисус оларның ажыл-херектерин улус өттүнмезин деп сагындырар чораан (Мф. 5:20, 9:11, 23:2-39; Лк. 18:11). Христоска бүзүрээриниң мурнунда Павел элчин база фарисей турган (Аж.-ч. 23:6-9, 26:5).

Фига ыяжы (орус. смоква) – Израильде нептерээн саглагар чимистиг ыяш. Ооң чимистери аажок амданныг болгаш хоолулуг, ынчангаш фига ыяжы болганчок-ла тайбың болгаш элбекшилдиг амыдыралдың символу болуп турар. Оон аңгыда фига ыяжы израиль чонну символчудуп көргүзүп болур (Сан. 13:24; 3 Хаан. 4:25; Иса. 38:21; Мф. 21:19-21).

Филистимнер (евр. пелешет) – ылап укталган төөгүзү билдинмес чон. Даап бодаашкын-биле, олар эрте-бурунгу Ханаанче Кафтор (Крит) ортулуктан чедип келгеннер. Б. э. чедир XII в. филистимнер Ханаанның мурнуу-барыын эриинге элээн каш хоорайны – Газа, Аскалон, Азот (Ашдод), Геф (Гат) – эжелеп алгаш, бешки хоорай, Экронну, үндезилээннер. Олар Ханаанга чурттап чораан чоннардан ылгалдыг турган. Чамдыкта еврейлер филистимнерни «кыртыжадып демдектетпээннер» деп адап турган, чүге дээрге олар Чоокку чөөн чүк чоннарынга чаңчылчаан ол ёзулалды кылбайн чораан. Чөөн чүктүң черлерин чаалаарын уламчылавышаан, олар Ханаанның соңгу-чөөн талазындан барыын чүкче шимчеп бар чыткан израиль чон-биле уткужа бергеш, дайынны эгелээннер. Ынчалдыр филистимнер, Давид хаан оларны бүрүн аштырыышкынга таварыштырбаан шаанда, Израильдиң бир кол дайзыны турган (Башт. 3:3, 14:3; 2 Хаан. 8:1; Иер. 47:1-7).

Финикия – Чер ортузу далайның чөөн эриинге Тир биле Сидон хоорайларның чоогунга турган күрүне. Амгы үеде ол Ливанның девискээри болур. Финикийжилер дуржулгалыг далай эжиндирикчилери турган.

Ха-дуңма – еврейлерде бирги ээлчегде хан төрел улуска, а оон шупту израильчилерге, өскээр чугаалаарга, ол-ла чонга хамааржыр улус. Ынчаарга Чаа Чагыг-керээде Христосту дамчыштыр харылзаалыг бүзүрээннер болганчок-ла боттарын ынчаар адап, оларда чаңгыс Ада – Бурган барын, олар чаңгыс өг-бүле болуп, ынакшылдыг болгаш бот-боттары дээш удур-дедир сагыш човап чурттаарын оралдажып турарын онзалап демдеглеп турарлар.

Халдей чон (евр. касдим) – Вавилон күрүнениң девискээринде чоннарның бирээзи, ол бир кезек үе-чадада эрге-чагырга ээлеп турган. Бо сөстү болганчок-ла Вавилон күрүнениң бүгү чурттакчыларының ады кылдыр ажыглаар (4 Хаан. 24:1-17; Иер. 24:4-5, 25:12, 51:24).

Хамос (евр. Кемош) – моавтарның мөгейип турган дүрзү-бурганы (3 Хаан. 11:7, 33; Иер. 48:13,[46]).

Хан – ханда амы-тын сиңген деп санап турган, а амы-тын, бодунуң ээлчээнде, чүгле Бурганга хамааржыр. Бир эвес кандыг-бир кижини өлүрүп каан болза, төпкен хан-биле ол чер бужартай бээр. Дириг амытанны өлүрүп тура, ооң ханын черже төптер ужурлуг. Ханны ижерин азы аъш-чем кылып ажыглаарын кижилерге чөпшээревейн турган (Э. д. 9:4). Өргүл салганда, ханны кижини азы өргүл салыр черни арыглаары-биле ажыглап болур турган (Лев. 17:11). Чаа Чагыг-керээде Иисус Христостуң белдир-ыяшка төккен ханы онза ужур-уткалыг апарган. Ол дээрге Бодунуң амы-тынын өргээни-дир, ооң ачызында Бурган биле кижилер аразынга эптежилге чедип алдынган. Эрги Чагыг-керээ өргүлге салган дириг амытаннар ханын дамчыштыр чардынган, а Чаа Чагыг-керээни Иисус Христостуң ханы-биле шынзыткан (Мф. 26:28; 1 Пет. 1:18-19; Евр. 10:29).

Ханаан – Чер ортузу далайның чөөн эрииниң чоогунда чер. Ол черниң девискээринче амгы үедеги Израиль болгаш чамдык кожа күрүнелер кирип турган. Ханаанны Бурган Авраамга болгаш ооң үре-салгалынга бээрин аазаан (Э. д. 12:5-7). Чоорту Ханаанны израильчилер эжелеп алган. Ханаанның чурттакчыларын хананейлер дээр. Эге дөс деп ном ёзугаар, хананейлер Нойнуң уйнуу Хаамдан укталган (Э. д. 9:18, 10:6). Хананейлер хөй кезиинде финикийжилерниң төрелдери деп санадыр. Бурган израильчилерге хананейлерни оларның арын-нүүр чок, каржы-дошкун амыдыраар аяны дээш кыргып-хыдып кааптарын дужааган (Ы. х. к. 20:16-18). Арткан хананейлер израильчилерниң чалчалары апарган (Иис. 9:27). Ол хананейлер дүрзү-бурганнарга бараан болуп турар болганда, израильчилерге дүрзү-бурганнарга чүдүүрүнче күткүлгениң үнер дөзү бооп турганнар.

Херувим – чалгынныг, күштүг, дээр уктуг амытан; Бурганның бараан болукчузу (Э. д. 3:24). Эрте-бурунгу израильчилер херувимнерни чалгынныг бугалар азы чалгынныг арзылаңнар деп бодап турганнар. Херувим дүрзүлери ыдыктыг аптараның кырынга-даа, Соломоннуң тутканы өргээ иштинге-даа турган (Хост. 25:18-22; 3 Хаан. 6:23-28).

Хет чон – Ханаанның оглу Хеттиң үре-салгалы (Э. д. 10:15). Хет чоннуң найысылалы амгы Турцияның девискээринге турган. Б. э. чедир 1200 чылда хеттерниң Ханаанның чамдык кезектерин хаара туткан улуг империязы турган. Эрги Чагыг-керээде хеттерни болганчок-ла, израильчилер чуртту эжелеп алыр бетинде, Ханаанга чурттап чораан чоннарның бирээзи кылдыр демдеглеп турар (Хост. 3:8; Иис. 1:4).

Хойлар – Израильге хойну арыг дириг амытан деп санаар: чемге, хеп кылырынга болгаш өргүл кылыры-биле ажыглаар турган. Өшкүлерге деңнээрге, хойлар томаанныг, кадарчыга дыңнангыр, ынчангаш хойлар-биле болганчок-ла Дээрги-Чаяакчыга дыңнангыр улусту дөмейлеп көргүзүп турар (Ыд. ыр. 22:1-6, 94:7). Ол ышкаш хойлар, кадарчы чок артканда, аза бээрлер (Иер. 50:6). Ындыг байдалы сагыш салыышкын, камгалал болгаш удуртулганы хереглээр кижини тодарадып бижиириниң метафоразы апарган.

Холдар дегзири (орус. возложение рук) – символиктиг шажынчы ёзулал: ниитилелдиң удуртукчузу холдарын бир кижиниң бажынче салгаш, Бургандан онза алгаг-йөрээл дилеп, мөргүүрү (Сан. 27:22-23; Аж.-ч. 8:17-18). Ынчалдыр Бургандан ол кижиге Ыдыктыг Сүлдени хайырлаарын, аарыг-аржыктан экириирин азы өске-даа ачы-буянныг белектерни дилээр. Шак ынчаар ол кижини тускай бараан болуушкунга томуйлап каап боор. Оон аңгыда холдар дегзирин дамчыштыр харыысалга азы кем-бурууну дамчыдып болур турган (чүгле кижиге эвес, а дириг амытанга база – чижээлээрге, «салып чорудуптар хунага», Лев. 16:21 көр).

Хоойлу, ыдыктыг хоойлу (евр. Тора, орус. закон) – Моисейниң хоойлузу, өскээр чугаалаарга, Синай дагга Моисейге Бурганның бергени, Аңаа бараан болур талазы-биле чурумчуткан хоойлу-дүрүмнер база мөзү-шынарга хамааржыр дүрүм-сагылгалар, хамааты эргелер чыындызы. Чаа Чагыг-керээде ыдыктыг хоойлуну Бурганның авыралынга удурланыштырып турар: улус ыдыктыг хоойлунуң бүгү айтыышкыннарын күүседип шыдавас, ынчангаш ол хоойлу улусту ала-чайгаар оларның хай-бачыды дээш кеземчеден камгалап шыдавас – кижилер камгалалды чүгле Бурганның авыралы-биле Христоска бүзүрел дамчыштыр ап болур (Ин. 1:16-17; Эф. 2:8-9).

Хоорай хаалгазы – хоорайларны долгандыр туткан ханалар-биле камгалаар, а ол ханаларга хаалга кылып каар. Хаалганы дүне азы дайзыннар чоокшулап келгенде, хаап каар. Хоорай иштинде хаалга мурнунда ажык чер хөй санныг улустуң ужуражып чыглырынга эң эптиг чер болур, ынчангаш маңаа суд сайгарылгалары болгаш дугуржулгалар чарар чыыштар болур. Израиль ниитилелден үндүрткен улус, чижээлээрге, кеш аарыглыг кижилер, хоорай хаалгазының даштынга чурттаар ужурлуг турган. Иерусалимниң бир хаалгазының даштынга Иисус Христосту хере шапкан.

Хоргадал-хоорайлар (орус. города-убежища) – Моисей израиль чонга хоргадал-хоорайлар доктаадырын дужааган: үш хоорайны ханаан черге, база үштү – Иордан хемниң чөөн талазынга. Бир эвес кандыг-бир кижи өске кижини сагыштыы-биле эвес өлүрүп каар болза, төпкен хан дээш өжээн негекчизи ону өлүрүп кагбазын дээш, ол хоорайларның кайы-бирээзинче дезе берип болур турган. Хоргадал-хоорайларның даргалары хоргадал дилээн кижиниң медеглелин дыңнааш, херекти судка сайгаргыжеге чедир аңаа түр када хоргадалды бээр. Бир эвес суд өлүрүүшкүннү сагыштыы-биле кылган деп көөр болза, буруулуг кижини өжээн негекчизиниң холунга хүлээдир азы шаажылап каар. А бир эвес суд өлүрүүшкүннү сагыштыы-биле кылбаан деп көөр болза, өлүрүкчүнү хоргадал-хоорайже дедир чорудуптарга, ол аңаа ооң үезинде өлүрүүшкүн болган дээди бараалгакчы өлгүжеге чедир артып каар турган, а ооң соонда ол хан төккен дээш өжээн негээшкининден адырлып, өске черге чурттап болур турган. Аңаа чедир өлүрүкчү хоргадал-хоорайның даштынче үнүп болбас ужурлуг, чүге дээрге хоорайның даштынга өжээн негекчизи ону өлүрүп каар эргелиг болур (Сан. 35:9-34; Ы. х. к. 19:1-13; Иис. 20:1-9).

Хорив – Синай дагның өске ады (Хост 3:1; 3 Хаан 19:8; Ыд. ыр. 105:19).

Хоррей чон – израильчилер Ханаанны эжелеп аар бетинде, ол черге чурттап чораан чоннарның бирээзи (Э. д. 14:5-6, 36:20-30; Ы. х. к. 2:22).

Хосталга чылы (евр. йовел, орус. юбилей) – Моисейниң хоойлузунуң айтыышкыннарын ёзугаар, 50-ги чыл санында-ла чер тарылгазынга бир чыл үзүктелиишкин кылып, чүгле шөлдерге болгаш виноград шөлдеринге үнген чүве чыып чип, черден дүжүт ажаавас ужурлуг. Оон аңгыда ол чылын ээлел черлерин түр када чидирипкен турган улуска оларның черлерин эгидип бээр. Өрелиг кижини база өршээр. Ыдыктыг хоойлуну ёзугаар Хосталга чылында бүгү өнчү-хөреңги бодунуң баштайгы ээзинче эглир ужурлуг. А ядыызындан бодун өске израильчиге кул кылдыр садыпкан кижи база катап хосталгазын эгидип ап болур (Лев. 25:8-54; Сан. 36:4).

Христиан кижи – Иисус Христостуң талалакчызы, өөреникчизи, Ону бодунуң Камгалакчызы кылдыр хүлээп алган, Ооң өөредиин ёзугаар чурттаарын оралдажып чоруур кижи. «Христиан кижи» деп сөс-биле Христостуң өөреникчилери эң баштай Сирияның Антиохияга адатканнар. Чаа Чагыг-керээде ол сөс чүгле үш катап таваржып турар-даа болза, удаваанда ол делгереңгей апарган (Аж.-ч. 11:26, 26:28; 1 Пет. 4:16).

Христиан ниитилел (грек. экклесиа, орус. церковь) – грек дылдан бо сөстү очулдурарга, «чыыш» дээн. Чаа Чагыг-керээде Иисус Христоска бүзүрээн улустуң ниитилелин – чаңгыс черде чурттавышаан, Бурганга мөгеер, Ыдыктыг Бижилгени шинчилээр болгаш харылзажыр дээш доктаамал чыглып турар христианнарны – ынча деп адаар (Мф. 16:18; Аж.-ч. 8:1, 20:28; Рим. 16:4; Кол. 1:24-25).

Христос (евр. Машиах, орус. помазанник, Мессия) – еврей база грек дылдан дорт очулдурарга, «Чагдырган» дээн ат. Бурунгу Израильге хаанны дүжүлгеге олуртурда, ыдыктаан олива үзү-биле бажын чаар ёзулал турган. Иисусту Бурган дүжүлгеге «чаап олурткан», ынчангаш Ол Израильдиң манааны, Ооң кээрин медээчилерниң баш удур чугаалап турганы Мессия азы Христос болур. Иудейлер Бурганның аазааны Мессияның кээрин аажок манап турган. Мессия даштыкы эжелекчилер – римчилерниң чагыргазындан оларны хостаар, Израильдиң биеэги өндүр-бедиин катап тургузар боор деп олар идегеп турганнар. А чер кырынче чедип келген Камгалакчы Мессия, Иисус Христос, оон-даа улуг бир чүүлдү кылган. Иисус кижи төрелгетенни бачытка кулданыышкындан хостаан, Ону дамчыштыр Бурган кижилер-биле чаа, мөңге чагыг-керээни чарып алган.

Хураган (Бурганның хураганы) – хураган өргүүр ёзулал эрте-бурунгу үелерден бээр билдингир турган. Бурганның израильчилерге Моисейни дамчыштыр берген хоойлузун ёзугаар, хүннүң-не эртен, кежээ, а ол ышкаш Хосталыышкын байырлалының, өске-даа байырлалдар үезинде база онза таварылгаларда Бурганның бараалгакчылары хураганнарны Бурганга өргүл кылдыр Ооң өргээзинге салып турган. Өргүл хураганының ханы Бурганны улус-биле эптештирер; ол өргүлдүң дузазы-биле Бурган израильчилерниң хай-бачыдын өршээр. Иисус Христосту Бурганның Хураганы деп адап, Иоанн Медеглекчи Ону бүгү делегей дээш өргүл кылдыр салырын баш бурунгаар чугаалаан (Хост. 12:3, 29:38-39; Ин. 1:36).

Чагыг-керээ (орус. завет) – Бурган биле кижиниң аразында ёзу барымдаалаан ийи таланың чөпшээрежилгези (керээзи) болур. Чагыг-керээде Бурган аазаашкынын бээр, а кижи Ооң дүрүм, хоойлуларын күүседирин чөпшээрежир. Керээ чаңгыс таланыы бооп база болур (Бурган кижиге аазаашкынын бээр). Чамдыкта керээ чарарда, өргүл салыр. Бурган биле кижилер аразында чарган керээ Библияда кол черни ээлеп турар. Синай дагга Бурган Моисейни дамчыштыр бүгү еврей чон-биле керээ чарган. Бурган еврейлерге ачы-буянын хайырлап, оларны бүгү дайзыннарындан камгалаарын аазаан, а олар, бодунуң ээлчээнде, Аңаа шынчы бооп, Ооң күзел-соруун күүседир ужурлуг турган, Ыдыктыг Хоойлуда ынча деп айыткан.

Ол керээниң чарганының болгаш күүселдезиниң дугайында чугаалап турар номнар чыындызын Эрги Чагыг-керээ деп адаар. Бурган биле улустуң аразынга чаа чагыг-керээ чардынар деп, медээчилер баш бурунгаар чугаалап турган (Иер. 31 эге көр). Ол чаа керээ Иисус Христостуң өлүмү болгаш катап дирилгенин дамчыштыр чардынган деп, Буянныг Медээ төөгээн. Шак ол керээ дугайында Чаа Чагыг-керээ номнарында чугаалап турар. Ам Бурганның чону – кандыг сөөк-языга хамааржырындан хамаарылга чокка, Христоска бүзүрей берген, Ооң өөредииниң аайы-биле чурттап турар бүгү улус.

Чаныңда кижи – Эрги Чагыг-керээде ол-ла суурнуң чурттакчызын азы чаңгыс аймак кижини ынча дээр, аңаа хамаарыштыр тодаргай дүрүмнерни күүседир ужурлуг турган. Чаа Чагыг-керээде Иисус ол билиишкинни калбартып, танывазың кижи безин сеңээ чаныңда кижи бооп боорун көргүскен (Лев. 19:18; Лк. 10:25-37).

Чевег, чевег-хөөр – өлүм соонда мага-ботту орнукшудар чер. Эрте-бурунгу Израильдиң чурттакчылары чевег кылдыр ыяштар адаанга, шөлге азы орук чанынга ханы эвес оңгарны казып алгаш, ынаар мага-ботту салгаш, хөөп азы даштар-биле дуй салыр турганнар. Орнукшударда ол ышкаш чайгаар бүткен куйларны ажыглап азы хаяларга тускай чевеглер оя шаап аар турган. Ындыг чевегниң аксын тускай даш-биле дуглап каар. Хөй нуруузунда чевег-хөөрлерни хоорай, суурларның девискээриниң даштынга кылыр турган. Буянныг Медээлерде Иисустуң өлүмүнүң соонда Ооң мага-бодун Аримафея чурттуг Иосиф Голгофадан ырак эвесте сесерликке, бодунга белеткеп алганы хаяда оя шаап каан чевегже салып каан деп тодарадып бижээн. Иисустуң мага-бодун кирер черниң оң талазында даштан кылган сандайже салган турган боор. Орнукшуткан соонда чевегниң аксынче даш чууктап каан.

Чөптүг-шынныг чорук – Бурганның бир шынары. Бурганның чөптүг-шынчызы Ооң кылып турар бүгү чүүлдери алыс шынга, чөптүг чорукка болгаш өршээлдиинге үндезилеттингенин, а ол ышкаш Бодунуң аазаашкыннарынга база чагыг-керээзинге шынчызын көргүзүп турар. Эрги Чагыг-керээде Бурган-биле керээге шынчы, Ооң айтыышкыннарын шыңгыы сагып, Аңаа чагыртып чоруур кижини чөптүг-шынныг (азы актыг-шынныг) деп санап турган. Чаа Чагыг-керээде кижиниң чөптүг-шынныы хамыктың мурнунда бүзүрели болгаш Бурганга идегели-биле харылзаалыг. Ынчангаш кижи боду Бурганның күзел-соруун күүседир дээш кызып, чөптүг-шынныг боорунче чүткүүр ужурлуг, ынчалза-даа чүгле Бурган ооң бачыттарын өршээп, агартыр болза, ол ылап-ла чөптүг-шынныг бооп шыдаар (Э. д. 6:9, 15:6; Ыд. ыр. 32:1, 36:30; Мф. 5:20; Рим. 5:18; Эф. 4:24).

Чууза – хааннар болгаш өске-даа дээди дүжүметтер олуруп чоруур онзагай ыяш терге. Дайынчы тергеге дөмей-даа болза, дайын үезинде ажыглавас турган.

Шекел (орус. сикль) – мөңгүн азы алдын деңзилээр хемчег, чижеглээрге, 11 граммга деңнежир.

Шефела – Израиль чуртта Иуданың аймаанга хамааржыр девискээр. Ол девискээр Чер ортузу далайның чоогунда оргулааш биле Иуданың дагларының аразынга турган. Шефела көдээ ажыл-агый чорударынга таарымчалыг чавыс тейлери-биле онзагай.

Шииткел хүнү, Дээрги-Чаяакчының шииткел хүнү – бурун шагда ол хүннү израильчилер Бурганның Израильдиң дайзыннарын кезедир база Бодунуң чонун олардан камгалаар хүн деп санап турган. Ындыг-даа болза, сөөлзүредир ооң ужур-утказы өскерилген, медээчилерниң суртаалдарында ол – Дээрги-Чаяакчының кижи төрелгетенниң төөгүзүнче киржип, делегейни шиидер дээш кээр хүнү. Чаа Чагыг-керээде Бурган шииткел хүнүнде бүгү делегейни Иисус Христосту дамчыштыр шиидер деп чугаалап турар. Ол хүннү оон аңгыда сөөлгү хүн деп база адап турар.

Шилип чаары (евр. машах, грек. хризо) – бир-ле кижиге азы эдилелге, Бурганга онзагай бараан болуушкун кылзын дээш, тускай ёзулалды кылыры – ооң бажынче олива үзүн (елейни) кутпушаан, шилиири болгаш томуйлаары. Бурганның тускайлап шилип алган улузун Бурганның бараалгакчылары болгаш хааннар кылдыр шилип чаап турган. Чамдык таварылгаларда медээчилерни база шилип чаар. Ол ышкаш олива үзү-биле өргүл салыр бедигээшти база Ужуражылга майгынын ыдыктап турган. Сөстүң көжүрген утказы-биле, «шилип чаары» Бурганга бараан боор кылдыр өрүтен шилип аары болгаш алгап-йөрээри болур (Хост. 40:9,15; 1 Хаан. 16:13).

Шынаа – Израильдиң шынааларында хемнер чаъстаар үеде агып чыдар, а чайгы кааңнаашкында кадып каар. Кааңнаар үеде шынаага турлагжып аар арга бар.

Шээрленири, шээрлениишкин (орус. пост) – Библияда ол сөс болза шажынчы, хуу азы чоннуң амыдыралы-биле холбашкан чылдагааннар ужун чем чиирин, а чамдыкта суг ижерин элээн үе дургузунда бүрүнү-биле кызыгаарлаары болур. Шээрлениишкинниң сорулгазы Бурганның мурнунга бодунуң томаараанын азы, хай болганда, качыгдалын көргүзери, азы шенелделер үезинде Бурганны кижиге дуза кадып, бачыттарын өршээрин дилеп кыйгырары болур. Ёзулуг шээрлениишкин кижилер аразында харылзааларга шынныг чорукту болгаш өршээлдиг боорун катап тургузарынче кыйгырар дээрзин Бурганның медээчилери сагындырып турган. Чамдык хүннерде шээрлениишкин бүгү иудейлер албан сагыыр ужурлуг боор, чижээлээрге, шуптузунуң Бургандан бачыттары дээш өршээл дилээри чылдың-на болур Арыгланыышкын хүнүнде (Лев. 16 эге). Чамдык иудейлер, хамыктың мурнунда фарисейлер, боттарынга немелде шээрлениишкиннер ап аар турган. Бүзүрээннерниң аңгы ниитилели база, кажан оларга кандыг-ла-бир онза чылдагаан-биле кады мөргүүрү херек апарганда, аңгы шээрленип болур турган (Аж.-ч. 13:2-3, 14:23).

Ыдыктаан хлеб – Ужуражылга майгынының (а сөөлзүредир Бурганның өргээзиниң) ыдыктыг черинде тускай ширээже салыр он ийи хаарган боова. Боовалар ширээге бир неделя дургузунда артар, ооң соонда оларны чаа боовалар-биле солуп кааптар. Ол бооваларны ширээден ап каапкан соонда, чиирин чүгле Бурганның бараалгакчыларынга чөпшээрээн (Хост. 25:30; Лев. 24:5-9; 1 Хаан. 21:4; Мф. 12:1-4).

Ыдыктыг (евр. кодеш, грек. хагиос) – Библияда «аңгылаттынган, анаа чүүлдүң кызыгаарындан үне берген, бо делегейге хамаарышпас, ынчангаш дээп болбас» дээн уткалыг. Хамыктың мурнунда ол сөс Бурганга хамааржыр. Оон ыңай Эрги Чагыг-керээде чүгле Бурганныы деп көрген херексел, эт-сепке база хамаарыштыр ажыглап турар: Ужуражылга майгыны, Бурганның өргээзи, Бурганга бараалгаарда ажыглаар херекселдер. Кижилерге хамаарыштыр «ыдыктыг» деп сөс Бурганга мөгеер улусту көргүзүп турар. (Эрги Чагыг-керээде ол болза израиль чон, а Чаа Чагыг-керээде – христиан ниитилел.) Кижилер-даа, херекселдер, эт-сеп-даа ыдыктыг чүүлге деггени-биле ыдыкталып болур. Кандыг-бир арыг эвес чүүл-биле харылзашпаан шаанда, олар ыдыктыг бооп артар. А бир эвес олар бужартай бээр болза, база катап арыгланыр ёзулалды албан эртер ужурлуг.

Ыдыктыг чер, ыдыктыг өрээл – Ужуражылга майгынында, а сөөлзүредир Бурганның өргээзинде аңгы өрээл, аңаа ыдыктаан хлеб, айдызаар өргүл бедигээжи болгаш алдын чырыткы турар (Хост. 25 эге; 3 Хаан. 6 эге). Ыдыктыг черни Эң ыдыктыг өрээлден улуг көжеге аңгылаан (Хост. 26:33). Моисейниң хоойлузун ёзугаар Бурганның бараалгакчызы ыдыктыг черже эртен бир катап база кежээ бир катап, айдызаар өргүл салыр черде ладанны кыпсыр дээш, кирер. Ыдыктыг черже кирерин чүгле Бурганның бараалгакчыларынга чөпшээрээн, ол чер Бурганның турары чер деп санаттынар. Иудейлер ол ышкаш Бурганның черде турар өргээзи Ооң дээрде турар өргээзиниң көрүнчүктелген овуру деп бүзүрээр турганнар. Ынчалдыр Еврейлерге чагаада Иисус Христос Бодунуң өргүлүн дамчыштыр бүзүрээннерге дээрде Ыдыктыг черже кирер арганы берген деп чугаалап турар (Евр. 9:1-25, 10:19).

Ыдыктыг ырылар (грек. псалмой) – Бурганны алдаржыткан ырылар. Оларның иштики утказы алгыш-йөрээл база мөргүл хевирлиг болур. Ыдыктыг ырылар номунче 150 ыры кирген, оларның дыка хөйүн (73) Давид хаан чогааткан бооп турар. Өскелерин Соломон, Асаф, Еман, Эфан болгаш Корахтың оолдарының аттары-биле холбаштырып турар. Шаг шаандан тура иудейлер мөргүл болгаш Бурганга бараан болуушкун үезинде янзы-бүрү ыдыктыг ырылар ырлажыр турган. Иерусалимде Бурганның өргээзинге ол ырыларны онза аян-биле, хорнуң киржилгези болгаш хөгжүм үделгези-биле күүседир турган. Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери хөй-ле Ыдыктыг ырыларны Христостуң бо делегейже чедип кээриниң дугайында өттүр билген медеглелдер деп санап турганнар.

Эдом (орус. Едом) – эрте-бурунгу еврей «Эдом» деп ат тывылган талазы-биле «кызыл-сарыг, кызыл» деп уткалыг сөс-биле холбаалыг боор – ол дээрге Исавтың болгаш ооң салгакчыларының (израильчилерниң чоок төрелдериниң) шолазы-дыр. Ол шоланы Исав адазының улуг оглу болур эргезин кызыл өңнүг чочак-тараа быдаазынга садыпканы дээш алган. Исавтың болгаш ооң салгалдарының чурттап чораан черин база Эдом дээр. Ол чер Сеир дагларынга, Арава шынаазының ийи талазынга турган. Соңгу чүкке Эдом Өлүг далай болгаш Моав-биле, мурнуу чүкке Эйлат мугулдур-биле, чөөн чүкке ээн кургаг хову-биле, а барыын чүкке Кадес-Варни, Ор даг болгаш Цин деп ээн кургаг хову-биле кызыгаарлашкан. Израильчилерниң Египеттен хосталып үнген үезинде, Эдомнуң чурттакчылары оларны боттарының черлерин дамчыштыр эрттирбээн. Олар Моав-биле сырый харылзаа тудуп турган, а Давидтиң чагыргазының үезинде чылча шаптыргаш, ооң күрүнезинче киргеннер. Оон Эдом үр эвес үеде хостуг турган, оон катап база Иудеяга эжелеттирип алган, а иудей хаан Ахазтың чагыргазының үезинде Ассирияга хамааржыр апарган. Б.э. чедир VI векте Иудея күрүне буураан соонда, Эдомнуң чурттакчылары Иудеяның мурнуу талазынче көже берген. Ынчан ол девискээрни Идумея деп адап эгелээн. Б.э. чедир II в. Идумеяның чурттакчылары иудей шажынны хүлээп алган.

Элисей (орус. Елисей) – б. э. чедир 850–790 хире чылдарда чурттап турган Бурганның медээчизи, Илия медээчиниң өөреникчизи. Илияның дээрже көдүрлүп үнгениниң соонда, Элисей тускай бараан болуушкунун кылып эгелээн (4 Хаан 2–13 эгелер).

Элчин (грек. апостолос) – Бурганның мурнундан бүрүн эргелиг төлээ, Иисус Христоска бараан болуру-биле кыйгырткан кижи. Иисус эң баштайгы өөреникчилериниң аразындан он ийи кижиге ол атты берген (Мф. 10:1-4). Сөөлзүредир өске-даа элчиннер тыптып келген, чижээлээрге, Матфий болгаш Павел.

Энактың үре-салгалы (орус. енакимы) – израильчилерниң Ханаанга чеде бээриниң бетинде, Хеврон девискээринге чурттап чораан чоннарның бирээзи. Күчүтеннерниң үре-салгалы болур энак аймактың улузу кайгамчык күштүг болгаш узун турган (Ы. х. к. 9:2; Иис 11:21-22).

Эрги Чагыг-керээ – израильчилер Египеттен хосталып үнген соонда, Бурганның Синай дагга ол чон-биле чарган керээзи. Ооң эң кол кезээ – ыдыктыг хоойлу. Ол керээ дугайында болгаш израильчилерниң ону канчаар сагып келгениниң дугайында номнар чыындызын база «Эрги Чагыг-керээ» деп адаар. Ол чыындыны аңгы-аңгы кижилер еврей база арамей дылдарда хөй чүс чылдар дургузунда бижип келген. Эрги Чагыг-керээ Чаа Чагыг-керээ-биле кады христиан Библияны тургузуп турар.

Эрлик (евр. сатан, грек. диаболос, орус. дьявол) – «буруудадыкчы» азы «удурланыкчы» дээн уткалыг сөс, Бурганның удурланыкчызы, кижилерниң күткүкчүзү, каржы буктарның эң кол баштыңчызы. Ооң чамдык өске аттары – «веелзевул», «бузуттуг». Ажыдыышкын номунда үениң төнчүзүнде эрлик бүрүнү-биле тиилеттирип, узуткаттырар деп бижээн. (1 Пар 21:1; Иов 1:6-8; Зах 3:2; Мф 4:10; Ажыд. 20:2).

Эрмон даг (евр. Хермон, орус. гора Ермон) – Израильде эң бедик даг, чурттуң соңгу чүгүнде турар.

Эфа – Төктүүчел (хоюг) чүүлдерниң эге хемчээ, чижеглеп алырга, 22 литрге дең.

Эфес – Эрте-бурунгу Биче Азияның (амгы Турцияның) барыын талазында, эрик кыдыында турар улуг хоорай. Эгезинде Эфес грек хоорай-күрүне (полис) турган, а рим чагырга үезинде аажок бай рим можу Асияның найысылалы апарган. Эфес Рим империяның база бир культурлуг, политиктиг болгаш экономиктиг төвү турган. Ол эрте-бурунгу үеде делегейде чеди кайгамчык чүүлдүң бирээзи болур Артемида деп кыс бурганның өргээзи-биле алдаржаан. Хоорайны колдуунда гректер болгаш Биче Азияның янзы-бүрү чоннарының төлээлери ээлеп турган. Орта эвээш эвес иудейлер база чурттап турган, оларның элээн хөйү Христоска бүзүрей берген (Аж.-ч. 19 эге).

Эфиопия (евр. Хуш) – Хуш деп чер Нил хемниң бажынга, амгы Судан биле Эфиопияның девискээринге турган чурт (Э. д. 2:13, 10:6–8; Ыд. ыр. 67:32; Иса. 11:11).

Эфод – Бурганның бараалгакчыларының шажын-чүдүлге ёзулалдары кылырда кедер хеви (Хост. 28:6; Лев. 8:7). Бурганның күзел-соруун билип аарда, ону кедер. Баштыңчылар номунда эфодту дүрзү-бурганнар-биле кады айыткан – чугаа дүрзү-бурганның кеткен хевиниң дугайында чоруп турар чадавас (Башт. 17:5).

Иудея биле Израильдиң хааннары

Саул, Давид болгаш Соломонга чагырткан черлер

+ 1:1 Ин. 1:1

* 1:2 Азы: «Бурганның чоруткан хады».

+ 1:3 2 Кор. 4:6

+ 1:7 Ыд. ыр. 148:4

+ 1:9 Ыд. ыр. 135:6

+ 1:16 Ыд. ыр. 8:4; 71:5; 103:19; 135:7-9; 148:3; Иер. 31:35

+ 1:22 Э. д. 8:17

* 1:26 Бо домактан хөйнүң санында «Бисти» янзы-янзы кылдыр билип турар (ол ышкаш 3:22; 11:7; Иса 6:8 көр). Чамдык тайылбырлакчылар мында хөйнүң саны Бурганның өндүр-бедиин онзалап демдеглээн деп бодап турар. Өскелери Эрги Чагыг-керээниң «Бурганның оолдарының» (Иов 1:6; 2:1) дугайында демдеглээнинче кичээнгейни углап турар. Бурганның оолдары делегейни чаяап турда, өөрүп алгырышкан (Иов 38:7). А ол ышкаш Дээрги-Чаяакчы «дээрниң аг-шерии-биле» сүмележип турар (3 Хаан 22:19-22). Шак ол демдеглээшкиннер ёзугаар хөйнүң санында «Бис» мында Бурганга болгаш Ооң дээрде төлээлеринге хамааржыр деп база билип ап болур. Христиан чаңчылда бо домакта «Бисти» хаая эвес Бурган Адаже, Бурганның Оглунче болгаш Ыдыктыг Сүлдеже айыткан кылдыр билип ап турар.

+ 1:27 Мф. 19:4; Мк. 10:6

+ 1:28 Э. д. 9:1-2

+ 2:2-3 Хост. 20:11

+ 2:7 1 Кор. 15:45

* 2:7 Еврей дылда «кижи» (адам) деп сөс «довурак» (адама) деп сөске дөмейлешкек.

+ 2:9 Э. д. 3:22; Ажыд. 2:7; 22:2

+ 2:11 1 Хаан. 15:7

+ 2:14 Дан. 10:4

+ 2:14 Э. д. 10:11-12

* 2:14 Дөрт хем өртемчейниң дөрт чүгүн символчудуп турар. Хиддекел (Тигр деп ады база бар) болгаш Евфрат Месопотамияда агып чыдар. Фисон болгаш Гихон хемнерни оон ыңай кайда-даа айытпайн турар. Хуш – амгы Суданның соңгу талазын ээлээн чурттуң эрте-бурунгу ады, а Хавила деп чурт Мурнуу Аравияга азы Эфиопияга турган.

+ 2:21 Э. д. 15:12; 1 Хаан. 26:12

+ 2:22 1 Тим. 2:13

* 2:23 Еврей дылда «эр» (иш) деп сөс «кыс» (ишша) деп сөске дөмейлешкек.

+ 2:24 Мф. 19:5; Мк. 10:7; 1 Кор. 6:16; Эф. 5:31

+ 3:1 Мф. 10:16

+ 3:3 Э. д. 2:17

+ 3:6 Рим. 5:12; 1 Кор. 15:21-22; 1 Тим. 2:14

+ 3:15 Рим. 16:20

+ 3:16 Эф. 5:21; Кол. 3:18

* 3:16 Азы: «Ашааңны аайыңга киириксээр сен».

+ 3:19 Эккл. 3:10,[20]

* 3:20 «Ева» деп ат «амы-тын, амыдырал» дээн уткалыг.

+ 3:22 Э. д. 2:9; Ажыд. 2:7; 22:2

* 3:22 Эге дөс 1:26-же немелде тайылбырны көр.

* 3:24 Херувимнер – чалгынныг, күштүг, дээр уктуг амытаннар; Бурганның бараан болукчулары. Тайылбырлыг словарьже көр.

* 4:1 Еврей дылда «Каин» деп ат «алдым» деп сөске дөмейлешкек.

+ 4:4 Евр. 11:4

+ 4:7 Э. д. 3:16

+ 4:8 Мф. 23:35; 1 Ин. 3:12; Иуда 1:11; Евр. 12:24

* 4:8 «Ховуже бараалам» деп сөстер өске бурунгу сөзүглелде таварышпайн турар.

+ 4:15 Лев. 26:21; Ыд. ыр. 78:12

* 4:16 Еврей дылда «Нод» деп ат «тояанчы» деп сөске дөмейлешкек.

* 4:23 Азы: «Мени балыглаан эр кижини өлүрүп каан мен, мени шанчыпкан бичии оолду өлүрүп каан мен».

* 4:25 Еврей дылда «Сиф» деп ат «берген» деп сөске дөмейлешкек.

+ 5:2 Э. д. 1:27

+ 5:3 1 Кор. 15:49

+ 5:24 4 Хаан. 2:11; Евр. 11:5

+ 5:29 Э. д. 3:17

* 5:29 Еврей дылда «Ной» деп ат «чиигедир» деп сөске дөмейлешкек.

+ 6:2 Иов 1:6; 2:1; Ыд. ыр. 88:7

+ 6:3 Ыд. ыр. 77:39; 89:10; 118:120

+ 6:4 Сан. 13:34

+ 6:5 У. ч. 6:18; Мф. 12:34

+ 6:6 1 Хаан. 15:10-11

+ 6:9 Иов 1:1

* 6:15 Амгы үениң эге хемчеглеринче шилчидип, санаарга, бажың-хеме, чижеглеп алырга, 135 м × 22 м × 13 м хире турган.

+ 7:1 Евр. 11:7

* 7:2 Арыг, арыг эвес – израильчилерге берген ыдыктыг хоойлуну ёзугаар (Левит номундан көр) «арыг» дириг амытаннарны чип болур, а бүгү өске дириг амытаннар «арыг эвес» деп санаттынар, оларны чиири база оларның сектеринге дээри хоруглуг. Тайылбырлыг словарьже көр.

+ 7:23 Мф. 24:38-39; Лк. 17:27; 1 Пет. 3:19-20; 2 Пет. 2:5

+ 8:4 4 Хаан. 19:37; Иер. 51:27

+ 8:17 Э. д. 1:22

+ 8:20 Иов 1:5

+ 8:21 Э. д. 6:5; Хост. 29:18; Лев. 1:9

+ 9:1 Э. д. 1:22

+ 9:3 Э. д. 1:29

+ 9:4 Лев. 3:17; 7:26; 17:10-11, 14; Ы. х. к. 12:23-24; Аж.-ч. 15:20,[29]

+ 9:6 Сан. 35:33

+ 9:6 Э. д. 1:26-27

+ 9:7 Э. д. 1:28

* 9:13 Еврей дылда «ке́шет» деп сөс «челээш» база «ча» дээн уткаларлыг. Мында ийи утканың кайызы-даа чугула: дээрде челээш – Бурган Бодунуң дайынчы чазын херээчогундан кыдыынче салып каанының демдээ болур.

+ 9:21 У. ч. 20:1

+ 9:22 У. ч. 30:17

* 9:27 Еврей дылда «Иафет» деп ат «делгемчидер» деп сөске дөмейлешкек.

* 10:1 Сим, Хаам база Иафеттиң салгалдарының аттары дээрге бурунгу Чөөн чүктүң аймак, чоннар, хоорайларының аттары болур.

+ 10:4 Иона 1:3

+ 10:7 Э. д. 2:11

+ 10:11-12 Э. д. 2:14

+ 10:21 Сан. 24:24

* 10:25 Еврей дылда «Фалек» деп ат «аңгыланып чарлы бээр» деп сөске дөмейлешкек.

+ 10:29 Э. д. 2:11

+ 11:2 Э. д. 10:10; Дан. 3:1

* 11:7 Эге дөс 1:26-же немелде тайылбырны көр.

+ 11:8 Ы. х. к. 32:8

* 11:9 Еврей дылда «Вавилон» деп ат «холуп каар» (валал) деп сөске дөмейлешкек.

+ 12:1 Аж.-ч. 7:4

+ 12:3 Э. д. 18:18; 22:18; 26:4; 28:14; Гал. 3:8

* 12:6 Ханаанның чурттакчылары ындыг улуг ыяштарны ыдыктыг деп хүндүткеп турган (Башт. 9:6 көр).

+ 12:8 Э. д. 13:3

+ 12:10 Э. д. 41:54

+ 12:13 Э. д. 20:2,[12]

+ 12:18 Э. д. 20:9-10

+ 13:3 Э. д. 12:8

+ 13:8 Ыд. ыр. 132:1

+ 13:10 Э. д. 2:10

+ 13:10 Э. д. 19:24

+ 13:13 Э. д. 18:20

+ 13:15 Иис. 21:43

+ 13:16 3 Хаан. 3:8

+ 14:3 Иис. 10:5

+ 14:5-6 Ы. х. к. 2:10-12

+ 14:7 Сан. 13:27

+ 14:7 2 Чыл. 20:3

+ 14:8 Ы. х. к. 29:23

+ 14:13 Э. д. 13:18

+ 14:14 Башт. 18:29

+ 14:17 2 Хаан. 18:18

+ 14:18 Ыд. ыр. 75:3; 109:4; Евр. 7:1-2

+ 14:20 Э. д. 28:22; Лев. 27:30

+ 15:1 2 Хаан. 22:3; Ыд. ыр. 3:4

+ 15:5 Э. д. 22:17; Ы. х. к. 1:10; 10:22; Рим. 4:18

+ 15:6 Рим. 4:3; Гал. 3:6; Иак. 2:23

+ 15:7 Э. д. 11:28

+ 15:8 Башт. 6:17; Лк. 1:18

+ 15:10 Лев. 1:17; Иер. 34:18-19

* 15:10 Дээрги-Чаяакчы биле Аврам Эрте-бурунгу Чөөн чүкте хүлээп көрдүнген чаңчыл ёзугаар керээ чарган: боттарының хүлээлгелерин шынзыдар дээш, дугуржукчулар ийи чара одура шаапкан малдың чартыктарының аразы-биле эртер. Одура шаапкан мал керээни үрээн таланың хуу-салымын символчудуп көргүзүп турар (Иер. 34:18-19 көр).

+ 15:12 Э. д. 2:21; 1 Хаан. 26:12; Иов 33:15

+ 15:13 Хост. 1:11; 12:40; Аж.-ч. 7:6

+ 15:14 Хост. 11:3; Аж.-ч. 7:7

+ 15:16 Ы. х. к. 9:4; 3 Хаан. 21:26

+ 15:18 Хост. 23:31; Сан. 34:1-12; Иис. 21:43; 3 Хаан. 4:21; 2 Чыл. 9:26

* 15:18 Нил хемни эвес, а Синай чартык ортулукта кадып каар турган бир хемчигешти бодап турары ылап болгу дег. Ол хемчигеш эрте-бурунгу шагда Израиль биле Египеттиң кызыгаары бооп турган.

+ 16:2 Э. д. 30:3

+ 16:5 Э. д. 18:25; 31:53; 1 Хаан. 24:13, 16; Башт. 11:27

+ 16:7 Хост. 15:22

* 16:10-11 Еврей дылда «Измаил» деп ат «Бурган дыңнап турар» деп сөске дөмейлешкек.

* 16:13 Азы: «Сен – мээң көрүп кааным Бурган-дыр сен».

* 16:14 Бо ат «Мени көрүп каан дириг Бурганның кудуу» дээн уткалыг.

+ 17:5 Рим. 4:17

* 17:5 Еврей дылда «Авраам» деп ат «мөөң кижилерниң адазы» деп сөстерге дөмейлешкек.

* 17:11 Кыртыжап демдектээри (орус. обрезание) – эр хиндиктиг улустуң дотааның кыдыкы кежин демдектеп, кыртыжай кезер.

+ 17:12-13 Лев. 12:3

* 17:15 «Сарра» деп ат «агай», «дээрги херээжен» дээн уткалыг.

+ 17:17 Э. д. 18:12

+ 17:19 Э. д. 21:2-3

* 17:19 «Исаак» деп ат «каткы» дээн уткалыг (17:17 көр).

+ 17:20 Э. д. 25:16

+ 18:1 Э. д. 13:18

+ 18:5 Башт. 6:18-19

* 18:6 Үш са дээрге 22 литр хире болур.

+ 18:10 Э. д. 21:2; Рим. 9:19

+ 18:12 Э. д. 17:17; 1 Пет. 3:6

+ 18:14 Иов 42:2; Иер. 32:17; Мф. 19:26; Лк. 1:37

+ 18:14 4 Хаан. 4:16

+ 18:17 Ам. 3:7

+ 18:18 Э. д. 12:3

+ 18:20 Э. д. 13:13

* 18:22 Өске бурунгу сөзүглелде «Дээрги-Чаяакчы ам-даа Авраамның мурнунда турган» деп бижээн.

+ 18:25 Э. д. 16:5; Иов 34:10; Ыд. ыр. 91:16

+ 18:26 Иса. 65:8

+ 19:2 Иов 31:32

+ 19:5 Башт. 19:22-24

+ 19:11 4 Хаан. 6:18

* 19:22 Еврей дылда «Сигор» деп ат «бичии, аргажок» деп сөске дөмейлешкек (19:20 көр).

+ 19:24 Иов 18:15; Ыд. ыр. 10:6; Иса. 13:19; Иез. 20:16; 38:22; Лк. 17:29; 2 Пет. 2:6

+ 19:25 Э. д. 13:10

+ 19:26 Лк. 17:32

* 19:37 Еврей дылда «Моав» деп ат «ададан» деп сөске дөмейлешкек.

* 19:38 «Бен-Амми» деп ат «төрелимниң оглу» дээн уткалыг.

+ 20:2 Э. д. 12:10-20

+ 20:7 1 Чыл. 16:22; Ыд. ыр. 104:15

+ 20:7 Иов 42:8; Иак. 5:16

+ 20:9 Э. д. 12:18

* 20:16 Муң шекел – 11 кг хире.

+ 20:17 Иак. 5:16

+ 21:3 Э. д. 17:19

+ 21:4 Э. д. 17:12-13

+ 21:9 Гал. 4:29

+ 21:10 Ин. 8:35; Гал. 4:30

+ 21:12 Рим. 9:7

+ 21:21 Сан. 10:12; 3 Хаан. 11:18

+ 21:31 Э. д. 26:33

* 21:31 Беэр-Шева – еврей дылда «беэр» деп сөс «кудук» дээн, а «шева» деп сөс «даңгырак»-даа, «чеди»-даа деп сөстерге дөмейлешкек.

+ 22:1 Ыд. ыр. 10:5

+ 22:1 Аж.-ч. 9:10

+ 22:2 2 Чыл. 3:1

* 22:14 Азы: «Дээрги-Чаяакчы дагга көстүп келир».

+ 22:17 Э. д. 15:5; 3 Хаан. 4:20; Иер. 33:22; Евр. 6:13-14

+ 22:18 Э. д. 12:3; 26:4; Аж.-ч. 3:25

+ 22:19 Э. д. 21:31

+ 22:20 Э. д. 11:29

+ 22:23 Э. д. 24:24

+ 23:2 Иис. 14:15; Башт. 1:10

* 23:5-6 Азы: «Бурганның шилип кааны ноян».

* 24:10 Арам-Нахараим – соңгу Месопотамия. Нахорнуң чурттап турар хоорайы – Харран хоорай (Э. д. 11:27-32 көр).

+ 25:4 1 Чыл. 1:32-33

+ 25:10 Э. д. 23:16-20

+ 25:15 1 Чыл. 1:29-31

+ 25:16 Э. д. 17:20

+ 25:18 1 Хаан. 15:7

* 25:20 Паддан-Арам – соңгу Месопотамия.

+ 25:23 Сан. 24:18; 2 Хаан. 8:14; 1 Чыл. 8:13; Рим. 9:12

* 25:26 Еврей дылда «Иаков» деп ат «ээжек», «ээжектен туттунар» азы «ажып эртер» деп уткалыг сөстерге дөмейлешкек.

* 25:30 Еврей дылда «Эдом» деп ат «кызыл, кызыл-сарыг» деп сөске дөмейлешкек (25:25 көр).

+ 25:31 Ы. х. к. 21:17

+ 25:34 Евр. 12:16

+ 26:1 Э. д. 12:10

+ 26:1 Э. д. 20:2

+ 26:3 Э. д. 22:16-18

+ 26:3 Иис. 21:43

+ 26:4 Хост. 32:13

+ 26:4 Э. д. 12:3; 22:18; Аж.-ч. 3:25

+ 26:7 Э. д. 12:13; 20:1-2

* 26:12 Ол дээрге кончуг байлак дүжүт-түр, чүге дээрге ол үеде анаа дүжүт чашканындан чеди дакпыр хөй боор.

+ 26:15 Э. д. 21:30

* 26:20 «Эсек» деп ат «маргыш» дээн уткалыг.

* 26:21 «Ситна» деп ат «удурланыышкын» дээн уткалыг.

* 26:22 «Реховот» деп ат «хостуг-шөлээн чер» дээн уткалыг.

+ 26:28 Э. д. 21:23; 31:44

+ 26:29 У. ч. 16:7

* 26:33 Еврей дылда «Шива» деп ат «даңгырак» деп сөске дөмейлешкек. «Беэр-Шева» – «Даңгырак кудуу» дээни ол (21:31 көр).

+ 26:34 Э. д. 36:2-3

+ 27:3 Э. д. 25:27-28

+ 27:10 Э. д. 25:23

+ 27:11 Э. д. 25:25

+ 27:28 Ы. х. к. 33:13

+ 27:36 Э. д. 25:33

* 27:36 Иаков деп ат «ээжектен туттунар» азы «ажып эртер» деп уткалыг билдинип болур (25:26,[33] көр).

+ 27:38 Евр. 12:17

+ 27:40 2 Хаан. 8:14

+ 27:40 4 Хаан. 8:20-22

+ 27:43 Э. д. 24:29-30

+ 27:46 Э. д. 26:35

+ 28:2 Э. д. 22:23; 24:29-30

+ 28:4 Иис. 21:43

+ 28:9 Э. д. 25:13; 36:3

* 28:12 Мында зиккуратты, храм-суурганы, бодап турар болгу дег. Месопотамияның чурттакчыларының бүзүреп турганы дег, зиккураттың калбак даш чадазы кижилер оранын бурганнарның чурттаан чери-биле тудуштуруп турган.

+ 28:13 Иис. 21:43

+ 28:14 Э. д. 12:3; 13:16; 22:18; 26:4

+ 28:18 Э. д. 35:14; Иис. 4:1-10; 1 Хаан. 7:12

* 28:18 Бурунгу Чоокку чөөн чүкте ыдыктыг даштарны, көжээ даштарны дег, тургуза салып турган. Ындыг даштарны, бир-ле бурганның чурттап турар черин дег, хүндүткээр. Оон орай еврей дүрүм-хоойлу ыдыктыг даштар тургузарын хоруп каан (Ы. х. к. 16:22).

+ 28:19 Э. д. 35:6, 15; 48:3

* 28:19 «Вефил» деп ат «Бурганның бажыңы» дээн уткалыг. Вефилде ыдыктыг чер хөй чүс чылдар дургузунда Израильдиң эң чугула шажынчы төптериниң бирээзи бооп келген (3 Хаан. 12:26-33).

+ 28:20 Сан. 21:2; Башт. 11:30; 1 Хаан. 1:11; 2 Хаан. 15:8

+ 28:22 Э. д. 14:20; Лев. 27:30

+ 29:2 Хост. 2:15; Ин. 4:6

* 29:17 Азы: «Лияның көрүжү чымчак, чараш турган».

+ 29:27 Башт. 14:12

+ 29:30 Лев. 18:18

+ 29:31 1 Хаан. 1:19-20

* 29:32-35 «Рувим» – «муңгарал көөр» деп еврей сөстерге дөмейлешкек. «Симеон» – «дыңнаар» деп сөске дөмейлешкек. «Левий» – «каттыжар» деп сөске дөмейлешкек. «Иуда» – «алдаржыдар» деп сөске дөмейлешкек.

+ 30:3 Э. д. 16:2

* 30:6, 8, 11, 13, 18,[20] «Дан» – «шын шииткел» деп еврей сөске дөмейлешкек. «Неффалим» – «адааннажыр» деп сөске дөмейлешкек. «Гад» – «чедимче» деп сөске дөмейлешкек. «Асир» – «амыр-чыргал» деп сөске дөмейлешкек. «Иссахар» – «орнаар, орнунга» деп сөске дөмейлешкек. «Завулон» – «үнелээр» деп сөске дөмейлешкек.

* 30:8 Еврей сөзүглелде бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Күштүг адааннажыышкын-биле».

* 30:14 Мандрагор – дазылы кижи мага-бодунга дөмей үнүш. Чөөн чүк улузу ону хандыкшыл оттурар шынарлыг кылдыр санап турган (Сол. ыр. 7:14 көр).

+ 30:15 Лев. 18:18

* 30:24 «Иосиф» – «адырар» деп сөске-даа, «ам база бээр» деп сөске-даа дөмейлешкек.

* 30:32 Бурунгу Чоокку Чөөн чүкке өшкүлер колдуунда кара, а хойлар ак чүзүннүг турган.

* 30:38 Иаковтуң бодалы-биле, хой азы өшкү эдержилге үезинде кандыг чүвеже көрүп турарыл, төлүнүң өң-чүзүнү оон хамааржыр турган.

+ 31:13 Э. д. 28:20-22

+ 31:15 Э. д. 29:18,[27]

+ 31:30 Башт. 18:24

+ 31:41 Э. д. 29:27; 30:31-36

+ 31:44 Э. д. 21:22-34; 26:23-33

+ 31:45 Э. д. 28:18; 35:14; Иис. 24:26-27

* 31:47 Иегар-Сагадута – арамей дылда «хорум-херечилел» дээн уткалыг. Галаад – еврей дылда «хорум-херечилел» дээн уткалыг.

* 31:49 Еврей дылда «Мицпа» деп ат «хайгаараар суурга» дээн уткалыг. Мында Башт. 11:29-та айыткан, Галаадтың чөөн талазында хоорайны бодап турар.

+ 31:53 Э. д. 16:5

* 32:2 «Маханаим» деп ат «ийи турлаг» дээн уткалыг.

+ 32:9 Э. д. 31:3

+ 32:12 Э. д. 28:14-15

+ 32:28 Э. д. 35:10

* 32:28 Еврей дылда «Израиль» деп ат «Бурган-биле тутчур» деп сөстерге дөмейлешкек.

+ 32:29 Башт. 13:18

+ 32:30 Хост. 24:10; 33:20; Ин. 1:18

* 32:30 Еврей дылда «Пенуэл» деп ат «Бурганның арны» деп сөстерге дөмейлешкек.

* 33:17 «Сокхот» деп ат «серилер, чадырлар» дээн уткалыг.

+ 33:18 Э. д. 12:6

+ 33:19 Иис. 24:32; Иов 42:11

* 33:19 Кесита – эрте-бурунгу үеде акша-мөңгүннүң бир хемчээли. Бир кесита бир хой өртээ-биле деңнежип турган чадавас.

* 33:20 «Эл-Элохе-Израиль» деп ат «Бурган, Израильдиң Бурганы» дээн уткалыг.

+ 34:7 Башт. 20:6; 2 Хаан. 13:12

+ 34:8 Ы. х. к. 22:28

+ 34:12 1 Хаан. 18:25

+ 34:14 Иис. 5:9

+ 35:1 Э. д. 28:10-22

+ 35:4 Иис. 24:26; Башт. 9:6

+ 35:7 Э. д. 28:19

* 35:7 «Эл-Вефил» деп ат «Вефилдиң Бурганы» дээн уткалыг.

+ 35:8 Э. д. 24:59

+ 35:10 Э. д. 32:28

+ 35:11 Э. д. 17:6

+ 35:14 Э. д. 28:18; 31:45

+ 35:15 Э. д. 28:19

+ 35:17 1 Хаан. 4:20

* 35:18 «Бен-они» деп ат «хилинчектенип божаан оглум» дээн уткалыг. «Вениамин» деп ат «оң таламга орар оглум» азы «мурнуу чүкке төрүттүнген оглум» дээн уткалыг.

+ 35:19 Руф 1:2; Мих. 5:2

+ 35:22 Э. д. 49:4; Лев. 20:11

+ 35:27 Иис. 14:15; Башт. 1:10

+ 35:27 Э. д. 13:18; 23:2

+ 35:29 Э. д. 25:8

+ 36:1 Э. д. 25:30

+ 36:3 Э. д. 26:34; 28:9

+ 36:12 Хост. 17:8

+ 36:20 Э. д. 14:6; Ы. х. к. 2:12

+ 36:33 Иса. 34:6; 63:1

+ 36:34 Э. д. 36:15; Иов 2:11; Иез. 25:13

+ 36:40 1 Чыл. 1:51-54

* 36:40 Азы: «Исавтан тывылган баштыңнар».

+ 37:13 Э. д. 33:18

+ 37:14 1 Хаан. 17:18

+ 37:17 4 Хаан. 6:13

+ 37:24 Иер. 38:6; Зах. 9:11

+ 37:27 Э. д. 25:12-16

+ 37:34 Иов 1:20

+ 38:8 Ы. х. к. 25:5-6

+ 38:24 Лев. 21:9

+ 38:26 Лев. 18:15

* 38:29 Еврей дылда «Фарес» деп ат «чаза булгаар» деп сөске дөмейлешкек.

* 38:30 «Зерах» деп ат «чырыыр, кызар» деп сөске дөмейлешкек.

+ 39:1 Э. д. 37:36

+ 39:9 Хост. 20:14

+ 39:15 Хост. 20:16

+ 39:21 Дан. 1:10

+ 40:5 Неем. 1:11

+ 40:8 Дан. 2:28

+ 40:20 Мк. 6:21

+ 40:22 Эсф. 7:10

+ 41:8 Дан. 2:1-2

+ 41:12 Дан. 1:17

+ 41:16 Дан. 2:30

+ 41:30 4 Хаан. 8:1

+ 41:38 Дан. 4:5; 5:11

+ 41:40 Эсф. 10:3

+ 41:42 Эсф. 3:10; 8:2

* 41:42 Таңмалыг билзек – кандыг-даа дужаалга ол таңманы базып каарга, күштүг апаар.

+ 41:45 Э. д. 46:20; Иса. 19:18; Иез. 30:17

* 41:51 Еврей дылда «Манассия» деп ат «уттур» деп сөске дөмейлешкек.

* 41:52 «Эфрем» деп ат «чимистиг, үре-салгалдыг» деп сөске дөмейлешкек.

+ 41:54 Э. д. 12:10

+ 42:6 У. ч. 11:26

+ 42:9 Э. д. 37:5-11

+ 42:22 Э. д. 37:21-22

+ 43:32 Э. д. 46:34

* 44:4 Өске бурунгу сөзүглелде сөөлгү домак таварышпайн турар.

+ 44:20 Э. д. 37:3

+ 46:1 Э. д. 26:33

+ 46:4 Э. д. 50:13

+ 46:8 Хост. 6:14-16

+ 46:9 Хост. 6:14; Сан. 26:5-6; 1 Чыл. 5:3

+ 46:10 Сан. 26:13

+ 46:11 Сан. 3:17; 26:57

+ 46:12 Э. д. 38:1-30; Сан. 26:19

+ 46:13 Сан. 26:23-24; 1 Чыл. 7:1

* 46:13 Өске бурунгу сөзүглелде «Иашув» эвес, а «Иов» деп бижээн.

+ 46:14 Сан. 26:26

+ 46:16 Сан. 26:15

+ 46:17 Сан. 26:44-46; 1 Чыл. 7:30-40

+ 46:20 Э. д. 41:45; Иса. 19:18; Иез. 30:17

+ 46:20 Сан. 26:28-37

+ 46:21 Сан. 26:38-41; 1 Чыл. 7:6-12; 8:1-5

+ 46:23 Сан. 26:42

+ 46:24 Сан. 26:48-49; 1 Чыл. 7:13

+ 46:27 Хост. 1:5

* 46:27 Өске бурунгу сөзүглелде «чеден беш» деп бижээн.

+ 46:34 Э. д. 43:32; Хост. 8:26

+ 47:9 Иов 14:1; Ыд. ыр. 89:10

+ 47:11 Хост. 1:11; 12:37

* 47:21 Фараоннуң кулдары кылып каан – өске бурунгу сөзүглелде бо сөстерниң орнунга «Хоорайларга чурттадып каан» деп бижээн.

+ 47:30 Э. д. 50:13

+ 47:31 3 Хаан. 1:47

* 47:31 Өске бурунгу сөзүглелде «Даянгыыжынга даянып тура» деп бижээн.

+ 48:4 Э. д. 28:12-15; 35:9-12

+ 48:5 Иис. 14:4

+ 48:7 Э. д. 35:19; Руф 1:2

* 48:14 Еврей чоннуң чаңчылында оң хол хүндүлүг болур. Ынчангаш оң холун Иаков дун оолдуң бажынга салыр ужурлуг турган.

+ 48:19 Сан. 1:33, 35; Ы. х. к. 33:17; Иис. 17:14

* 48:22 Черимни – еврей дылда бо сөс «Сихем» деп хоорайның адынга дөмейлешкек (Э. д. 34:25-29 көр).

+ 49:4 Э. д. 35:22; Лев. 18:7; Иез. 22:10

+ 49:5 Э. д. 34:25-29

+ 49:7 Сан. 35:2; Иис. 19:9

* 49:7 Левийниң аймаа дараазында үеде бодунуң девискээри чок турган. Симеоннуң аймаа, Иис. 19:1-9-ту ёзугаар, Иуданың аймааның девискээринге чамдык суурларны ээлеп турган.

+ 49:8 1 Чыл. 28:4

* 49:8 Бир-тээ Рувим улуг оглу болур эргезин казыткан, а Симеон биле Левий каржы-дошкуну дээш буруу шаптырган болганнарда, оолдарының аразында улуу болур эрге Иудаже шилчээн.

+ 49:9 Ажыд. 5:5

+ 49:9 Сан. 23:24; 24:9

+ 49:10 Сан. 24:17

* 49:10 Еврей сөзүглелде «албан-үндүт төлеп» деп сөстерниң утказы эки билдинмес. Оларның болгу дег өске уткалары мындыг: «Силом хоорайга ол чедип кээп», «тайбың кижи бооп чедип кээп», «аңаа хамааржыр чүвезин ап».

* 49:11 Бо домактың болгу дег утказы – «Иуданың ук-салгалының чери кайгамчык элбекшилдиг болур».

+ 49:13 Иис. 19:10-16

+ 49:16 Э. д. 30:6

+ 49:17 Башт. 18:27

+ 49:18 Ыд. ыр. 118:166

* 49:21 Бо домактың болгу дег өске утказы мындыг: «Неффалим – улуг ыяш, ооң будуктары сырый, чараш».

* 49:22 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Ооң болгу дег өске утказы мындыг: «Сугнуң кырында турар хөй чимистиг ыяш-тыр. Ооң будуктары хананы бүргеп алган».

+ 49:24 Ыд. ыр. 22:1

+ 49:26 Ы. х. к. 33:15; Авв. 3:6

+ 49:26 Ы. х. к. 33:13-17

+ 49:27 Башт. 20:21,[25]

+ 49:31 Э. д. 23:16-19; 35:29

+ 50:13 Э. д. 23:16

+ 50:23 Сан. 32:39

+ 50:24 Хост. 3:16-17

+ 50:25 Хост. 13:19

+ 1:4 Э. д. 35:23-26

+ 1:5 Э. д. 46:27

* 1:5 Өске бурунгу сөзүглелде «чеден беш» деп бижээн.

+ 1:8 Аж.-ч. 7:18

+ 1:11 Э. д. 15:13

+ 1:11 Э. д. 47:11

+ 2:1 Хост. 6:20; Сан. 26:59

* 2:10 Моисей (Мошэ) – бо ат «Уштур» азы «Ушта тыртар» (маша) дээн уткалыг еврей сөске дөмей дыңналыр.

+ 2:15 Э. д. 29:2; Ин. 4:6

+ 2:18 Сан. 10:29

* 2:22 Гирсам (Гершом) – бо ат «Өскээртен келген кижи» (гер) дээн уткалыг еврей сөске дөмей дыңналыр (18:3 көр).

+ 2:24 Э. д. 15:14; 46:4

+ 2:25 Башт. 2:18; 1 Хаан. 9:16

+ 3:1 3 Хаан. 19:8

* 3:1 Иофор – Бурганның бараалгакчызы Рагуилдиң шолазы азы өске ады бооп чадавас (2:18 көр).

+ 3:5 Иис. 5:15

+ 3:6 Аж.-ч. 7:32

+ 3:8 Ы. х. к. 26:15

+ 3:9 1 Хаан. 2:24-25

+ 3:12 Иис. 1:5; Башт. 6:16

+ 3:14 Ин. 8:58

* 3:14 «МЕН-ДИР МЕН» деп очулдурган сөстерни «КЕЗЭЭДЕ БАР МЕН» деп база билип ап болур.

* 3:15 Дээрги-Чаяакчы – еврей дылда бо аттың (Яхве) дыңналыры 14-кү домакта МЕН-ДИР МЕН деп сөстерге дөмейлешкек (6:3 көр).

+ 3:20 Хост. 12:31

+ 3:21 Э. д. 15:14

+ 4:10 Иер. 1:6

+ 4:11 У. ч. 20:12

+ 4:19 Хост. 2:15

+ 4:21 Иис. 11:20

+ 4:22 Иер. 31:9; Ос. 11:1

* 4:25 Эрте-бурунгу тайылбырлакчыларның бодап турганы-биле, Моисей Бурганның Авраамга берген айтыышкынын (Э. д. 17 эге) үреп, ийиги оглун үезинде кыртыжадып демдектетпээн. Бурган Моисейниң сөс дыңнавазын кеземче чок арттырып шыдаваан, чүге дээрге Моисей Египетче кыртыжадып демдектеткен еврей чонну хостаар дээш бар чыткан болгай.

* 4:27 Бурганның даа – Хорив (азы Синай) дагны ынча дээн.

+ 5:2 Иов 21:15

+ 5:22 Иис. 7:7

+ 6:3 Э. д. 17:1

+ 6:7 Иез. 20:5

+ 6:8 Э. д. 15:18; 26:3; 35:12

+ 6:14 Э. д. 46:8-11

+ 6:15 Э. д. 46:10; Сан. 26:12-13

+ 6:16 Сан. 3:17; 1 Чыл. 6:16

+ 6:19 Сан. 26:57-58

+ 6:20 Сан. 26:59

+ 6:21 Сан. 16:1-35

+ 6:22 Лев. 10:4

+ 6:23 Сан. 1:7; 2:3

+ 6:23 Сан. 26:60-61

+ 6:24 Сан. 26:11; 1 Чыл. 6:22-23

+ 6:25 Сан. 25:7

+ 8:8 Хост. 9:28; 10:17

* 8:23 Өске бурунгу сөзүглелде бо сөстерниң орнунга «Сээң чонуңну эвес, а Бодумнуң чонумну камгалаар мен» деп бижээн.

+ 8:26 Э. д. 43:32; 46:34

+ 9:12 Ыд. ыр. 104:25

+ 9:16 Рим. 9:17

* 9:16 Азы: «Сени хаан кылып каан мен».

+ 9:23 Иис. 10:11; Ажыд. 11:19; 16:21

+ 9:27 2 Чыл. 12:6

+ 9:28 Хост. 8:8; 10:17

+ 9:29 Хост. 19:5; Ы. х. к. 10:14; Ыд. ыр. 23:1

+ 10:4 Ам. 7:1; Ажыд. 9:3

+ 10:16 Лк. 15:18

+ 10:17 Хост. 8:8; 9:28

* 10:19 Кызыл далай – еврей дылда «Кулузун далай» дээн.

+ 11:7 Мал. 3:18

+ 12:6 Сан. 9:10-11

* 12:11,[27] Хосталыышкын байырлалы, Хосталыышкын өргүлү – еврей дылда «песах» дээн сөс. Бо сөс «пасах» – «оюп эртер» дээн кылыг сөзүнден укталган (13, 23, 27 домактарны көр).

+ 12:12 Сан. 33:4

+ 12:22 Лев. 14:6; Сан. 19:6, 18; Ыд. ыр. 50:9

+ 12:26 Хост. 13:14; Ы. х. к. 6:20; Иис. 4:6

* 12:27 12:11-де немелде тайылбырны көр.

+ 12:35 Хост. 11:2

+ 12:36 Э. д. 15:14

+ 12:37 Сан. 11:21

+ 12:37 Сан. 33:5

+ 12:40 Э. д. 15:13; Аж.-ч. 7:6; Гал. 3:17

* 12:40 Египетке – өске бурунгу сөзүглелде «Египетке» эвес, а «Ханаанга болгаш Египетке» деп бижээн.

+ 12:46 Сан. 9:12; Ин. 19:36

+ 12:49 Лев. 19:34; 24:22; Сан. 9:14; 15:15-16; Ы. х. к. 10:19

+ 13:2 Хост. 22:29; 34:19; Лев. 27:26; Сан. 3:13; 8:16; 18:15-17; Ы. х. к. 15:19; Лк. 2:23

* 13:4 Авив ай – «Бышкан үрезин айы» дээн уткалыг. Бо ай («Нисан» деп ады база бар) еврейлерге чылдың баштайгы айы болур.

+ 13:7 Лев. 23:5-8

+ 13:9 Ы. х. к. 6:8; 11:18

* 13:13,[15] Садып хостаары – еврейлер боттарының дун ажы-төлүн өргүп, өлүрериниң орнунга төлевир кылдыр акша-мөңгүн берип, оларны ынчаар садып хостап ап турганнар (Лев. 27 эгени, Хост. 34:20-ни көр).

+ 13:14 Хост. 12:26; Ы. х. к. 6:20

+ 13:17 Сан. 14:1-4

+ 13:19 Э. д. 50:25

+ 13:20 Сан. 33:6

+ 13:21 Хост. 40:34; Сан. 9:15; 10:34; Ы. х. к. 1:33

+ 14:2 Сан. 33:7

+ 14:8 Сан. 33:3

* 14:8 Эрес-дидими-биле – дорт очулдурарга, «Бедик хол-биле» дээн. Болгу дег өске утказы мындыг: «Бурганның күчү-күштүг холунуң адаа-биле».

+ 14:14 Ы. х. к. 1:30; 3:22; Иис. 23:3, 10; Неем. 4:20

* 14:20 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде: «Египетчилер биле израильчилерниң аразынга булут турупкаш, дүмбей караңгы болу бээрге, дүн дүжүп келген, ынчангаш олар дүннү өттүр бот-бодунче чоокшулавааннар» деп бижээн.

+ 14:21 Иис. 3:16; 4 Хаан. 2:8

+ 14:29 Иис. 3:13-17

+ 15:1 Иса. 12:5

+ 15:1 Ыд. ыр. 75:7

+ 15:2 Ыд. ыр. 117:13; Иса. 12:2

+ 15:3 Ыд. ыр. 23:8

+ 15:6 Ыд. ыр. 117:15

+ 15:8 Ыд. ыр. 77:13

+ 15:8 2 Хаан. 22:16

* 15:8,[10] Тыныш – еврей дылда «руах» деп сөс «хат», «тыныш», «сүлде», «сеткил» дээн ышкаш хөй утканы илередир.

+ 15:11 Ы. х. к. 3:24; 33:26; 1 Хаан. 2:2; 2 Хаан. 7:22; 3 Хаан. 8:23; 2 Чыл. 6:14; Ыд. ыр. 85:8; 88:7-9; Иса. 45:5-6; Иер. 10:6

+ 15:15 Сан. 14:14; 22:2-4; Иис. 2:9

+ 15:17 Ыд. ыр. 77:54

+ 15:18 Ыд. ыр. 9:37; 28:10; 145:10

+ 15:20 Хост. 2:4-8; Сан. 12:1-15; 20:1; 26:59; Ы. х. к. 24:9; Мих. 6:4

+ 15:20 Башт. 11:34; 21:21; 1 Хаан. 18:6

* 15:20 Тимпан – дүңгүрге дөмейлешкек хөгжүм херексели.

+ 15:21 Ыд. ыр. 75:7

+ 15:22 Э. д. 16:7

+ 15:22 Сан. 33:8

* 15:23 Мара – «Ажыг» дээн уткалыг ат (Руф 1:20 көр).

+ 15:26 Ыд. ыр. 102:3

+ 15:27 Сан. 33:9

+ 16:1 Сан. 33:1

+ 16:3 Сан. 14:2; 20:3

+ 16:3 Сан. 11:4-5

+ 16:7 Сан. 16:11

+ 16:13 Сан. 11:31

+ 16:13 Сан. 11:7-9

+ 16:16 Хост. 16:36

* 16:16 Гомор – еврей хемчээр сава, ишкири 2,2 литр хире.

+ 16:18 2 Кор. 8:15

+ 16:23 Хост. 20:8-11

* 16:31 Манна – еврей дылда «Бо чүү боор?» дээн сөстерге дөмей (16:15 көр).

+ 16:35 Сан. 14:33; Ы. х. к. 8:2

+ 16:35 Иис. 5:12

+ 17:1 Сан. 33:12,[14]

+ 17:2 Сан. 20:3-5

+ 17:4 Сан. 14:10

+ 17:6 Сан. 20:7-11

* 17:7 Масса-Мерива – еврей дылдан очулдурарга, «Шенелде» биле «Алгыш-кырыш» дээн (Сан. 20:13 көр).

+ 17:8 Э. д. 36:12; Сан. 13:30; 24:20; Ы. х. к. 25:17-18; 1 Хаан. 15:2

+ 17:14 1 Хаан. 15:7-8

* 17:16 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Мээң холумда – Дээрги-Чаяакчының тугу».

+ 18:1 Хост. 3:1

* 18:3-5 Гирсам – еврей дылда «Өскээртен келген кижи» дээн уткалыг сөске дөмей дыңналыр ат (2:22 көр); Элиезер – «Бурганым дузалап турар» дээн ат.

+ 18:11 1 Чыл. 16:25

+ 18:18 Сан. 11:14; Ы. х. к. 1:12

+ 18:21 Ы. х. к. 16:18; Эзра 7:25

+ 18:25 Ы. х. к. 1:15

+ 18:26 Ы. х. к. 1:17

+ 19:2 Сан. 33:15

+ 19:4 Ы. х. к. 32:11

+ 19:5 Ы. х. к. 7:6; 14:2; 26:18; Ыд. ыр. 134:4; Мал. 3:17

+ 19:5 Хост. 9:29; Ы. х. к. 10:14

+ 19:6 Ы. х. к. 14:21; Иер. 2:3; 1 Пет. 2:5, 9; Ажыд. 1:6; 5:10; 20:6

+ 19:8 Хост. 24:3

+ 19:10 Сан. 11:18

+ 19:13 Евр. 12:20

* 19:13 Азы: «Мал-маган-даа, кижи-даа дагга дээп чоокшулаар болза, дириг үнмезин. Чүгле мыйыс эдиски эде бээрге, улус дагже үнүп болур».

+ 19:21 1 Хаан. 6:19

+ 19:22 Лев. 10:1-3

+ 20:2 Лев. 26:13

+ 20:3 Ы. х. к. 32:39; 4 Хаан. 17:35; Ыд. ыр. 80:10

+ 20:4 Лев. 19:4; 26:1; Ы. х. к. 27:15

+ 20:5 Хост. 34:14; Ы. х. к. 4:24; 6:15; Иис. 24:19; Наум 1:2

+ 20:5 Хост. 34:7; Сан. 14:18

+ 20:6 Ы. х. к. 5:10; 7:9

+ 20:7 Лев. 19:12; 24:10-16

+ 20:8 Э. д. 2:2; Хост. 31:14-17; Лев. 19:30; 23:3; 26:2; Сан. 15:32-36; Мк. 2:27-28; Лк. 13:14

+ 20:12 Лев. 19:3; Ы. х. к. 27:16; Мф. 15:4; 19:19; Мк. 7:10; 10:19; Лк. 18:20; Эф. 6:2

+ 20:13 Э. д. 9:6; Лев. 24:17; Мф. 5:21; 19:18; Мк. 10:19; Лк. 18:20; Рим. 13:9; Иак. 2:11

+ 20:14 Лев. 18:20; 20:10; Ы. х. к. 22:22; У. ч. 6:32; Мф. 5:27; Рим. 13:9

+ 20:15 Лев. 19:11; Мф. 19:18; Рим. 13:9

+ 20:16 Хост. 23:1; Ы. х. к. 19:16-20; У. ч. 19:5; Мф. 19:18

+ 20:17 Иер. 5:8; Мф. 5:28; Лк. 12:15; Рим. 7:7; 13:9

+ 20:19 Ы. х. к. 5:27; Евр. 12:19

+ 20:25 Ы. х. к. 27:5-6; Иис. 8:31

+ 21:2 Лев. 25:39-40; Ы. х. к. 15:12; Иер. 34:14

+ 21:6 Ы. х. к. 15:16-17

* 21:6 Азы: «Шииткекчилерниң мурнунга» (22:8,[9] көр).

+ 21:10 1 Кор. 7:3

+ 21:12 Э. д. 9:6; Лев. 24:17; Сан. 35:31

+ 21:13 Ы. х. к. 19:4-5

+ 21:13 Сан. 35:11, 22; Иис. 20:3

+ 21:14 3 Хаан. 2:28-34

* 21:14 Эрте-бурунгу Чоокку чөөн чүкке өргүл салыр бедигээшти камгалал бээр ыдыктыг чер деп санаар турган, ынчангаш өжээн негекчилери ол черже дескен улуска холун дегзиринден коргар турган.

+ 21:16 Ы. х. к. 24:7

+ 21:17 Лев. 20:9; У. ч. 20:20; Мф. 15:4; Мк. 7:10

* 21:21 Азы: «Кул кижи бир азы ийи хүн иштинде өлүп каар болза».

+ 21:25 Лев. 24:19-20; Ы. х. к. 19:21; Мф. 5:38

+ 21:28 Э. д. 9:5

+ 21:30 Сан. 35:31

+ 21:34 Лев. 24:18

+ 22:1 2 Хаан. 12:6

+ 22:4 У. ч. 6:31

* 22:5 Азы: «Кандыг-бир кижи өске кижиниң шөлүнче азы виноград тараан черинче мал-маганын сүрүп киирипкеш, чиртип каар болза».

* 22:8,[9] Азы: «Шииткекчилерниң мурнунга» (21:6 көр).

+ 22:11 3 Хаан. 8:31; 2 Чыл. 6:20; Евр. 6:16

+ 22:16 Ы. х. к. 22:28-29

+ 22:18 Лев. 19:31; 20:27; Ы. х. к. 18:10-12

+ 22:19 Лев. 18:23; 20:15; Ы. х. к. 27:21

+ 22:21 Хост. 23:9; Лев. 19:33; Ы. х. к. 24:17

+ 22:22 Ы. х. к. 27:19; Иса. 1:17

+ 22:24 Ыд. ыр. 108:9

+ 22:25 Лев. 25:35-37; Ы. х. к. 23:19; Неем. 5:7

+ 22:26 Ы. х. к. 24:13

+ 22:28 3 Хаан. 21:10; Аж.-ч. 23:5

* 22:28 Азы: «Шииткекчилерни» (21:6; 22:8 көр).

+ 22:29 Хост. 13:2, 11-16

+ 22:30 Лев. 22:27

+ 22:31 Лев. 7:24; 22:8

+ 23:1 Хост. 20:16

+ 23:3 Лев. 19:15

+ 23:4 Ы. х. к. 22:1

+ 23:6 Хост. 22:21-22; У. ч. 22:22

+ 23:7 Лев. 19:16; Ы. х. к. 27:25; 3 Хаан. 21:1-11; У. ч. 17:15; 24:24; Иса. 5:23

+ 23:8 Ы. х. к. 16:19; 1 Хаан. 8:3

+ 23:9 Хост. 22:21

+ 23:11 Лев. 25:2-7

+ 23:12 Хост. 20:9-10

+ 23:13 Иис. 23:7; Ыд. ыр. 15:4; Ос. 2:17; Зах. 13:2

+ 23:14 Сан. 28:16-31; Ы. х. к. 16:1-17

+ 23:15 Хост. 12:15

+ 23:15 Хост. 34:20

+ 23:16 Хост. 34:22; Ы. х. к. 16:9

+ 23:16 Лев. 23:33-43; Сан. 29:12-39; Ы. х. к. 16:13-15; 31:10-11

+ 23:17 Хост. 34:23

* 23:18 Байырлал – Хосталыышкын байырлалын ынча деп турар чадапчок (34:25 көр).

+ 23:19 Хост. 34:26; Ы. х. к. 26:2

+ 23:19 Хост. 34:26; Лев. 22:28; Ы. х. к. 14:21; 22:6

+ 23:20 Хост. 14:9; Мал. 3:1; Мф. 11:10; Мк. 1:2; Лк. 7:27

+ 23:22 Э. д. 12:3; Ы. х. к. 30:7

+ 23:23 Хост. 33:2; Ы. х. к. 7:1; Иис. 3:10

+ 23:24 Хост. 20:5

+ 23:24 Сан. 33:52

+ 23:25 Ы. х. к. 7:15

+ 23:26 Ы. х. к. 7:14

+ 23:27 Ы. х. к. 2:25; 28:7; Иис. 2:9

+ 23:28 Ы. х. к. 7:20; Иис. 24:12

* 23:28 Азы: «Улуг коргуушкунну».

+ 23:29 Ы. х. к. 7:22

+ 23:31 Э. д. 15:18; Сан. 34:1-12; Ы. х. к. 11:24; Иис. 1:4; Ыд. ыр. 71:8

* 23:31 Филистим далай – Чер ортузу далай.

+ 23:33 Хост. 34:12; Ы. х. к. 7:16; Иис. 23:12-13; Башт. 2:3; Ыд. ыр. 105:36

+ 24:1 Хост. 6:23

+ 24:1 Сан. 11:16

+ 24:3 Хост. 19:8

+ 24:8 Зах. 9:11; Мк. 14:24; Евр. 9:20

+ 24:10 Э. д. 32:30; Хост. 33:20; Ин. 1:18

+ 24:10 Иез. 1:26

+ 24:12 3 Хаан. 19:11

+ 24:12 Хост. 31:18

+ 24:13 Сан. 11:28; 14:6; 27:18

+ 24:17 Хост. 24:1; Ы. х. к. 4:24; Евр. 12:29

+ 24:18 Хост. 34:28; 3 Хаан. 19:8

* 25:5 Тахаш – кандыг дириг амытан дугайында чугаа чоруп турары эки билдинмес. Далай амытаны бооп чадавас.

+ 25:7 Хост. 28:9-14, 17-21

+ 25:8 Лев. 26:11-12; 3 Хаан. 6:13; Иез. 37:27

+ 25:10 Ы. х. к. 10:1

* 25:17 Халып – еврей дылда «каппорет» деп сөс «халып» деп-даа, «бачыт арыглаар чер» деп-даа уткаларны илередип турар.

* 25:18 Херувим – чалгынныг, күштүг, дээр уктуг амытан; Бурганның бараан болукчузу. Тайылбырлыг словарьже көр.

+ 25:21 3 Хаан. 8:9

+ 25:22 Лев. 16:2; Сан. 7:89; 17:4

+ 25:30 Лев. 24:5-9

* 25:39 Талант – деңзи хемчээли (30 кг хире).

+ 25:40 1 Чыл. 28:19

+ 26:14 Хост. 25:5

+ 26:31 Лев. 16:2; 2 Чыл. 3:14; Мф. 27:51; Евр. 9:3

+ 26:33 3 Хаан. 6:16; 2 Чыл. 3:8; Мк. 15:38

+ 27:2 3 Хаан. 1:50; 2:28

* 27:2 Шак ындыг мыйыстарлыг өргүл салыр бедигээштер эрте-бурунгу Ханаанның элээн каш хоорайларынга казыышкыннар үезинде тывылган. Мыйыс Чоокку Чөөн чүкке бурганчыткан чүүлдүң символу болур.

+ 27:3 3 Хаан. 7:40; 2 Чыл. 4:11

+ 27:21 Хост. 33:7

* 28:4 Бо хептерниң хевири кандыг турганы еврей сөзүглелден тодаргай билдинмес. Ооң уржуу-биле чамдык аттарны, чижээлээрге, эфодту, еврей дылдан очулга чокка үлегерлеп алган.

+ 28:17 Иез. 28:13; Ажыд. 21:19-20

+ 28:30 Лев. 8:8; Сан. 27:21; Ы. х. к. 33:8; 1 Хаан. 28:6; Эзра 2:63; Неем. 7:65

* 28:30 Урим биле туммим – Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун тодарадыр дээш Бурганның бараалгакчыларының ажыглап турганы херекселдер.

+ 28:36 Зах. 14:20

+ 28:38 Сан. 18:1

+ 28:39 Лев. 16:4; Иез. 44:18

+ 29:2 Лев. 2:4

+ 29:7 Хост. 30:30

+ 29:12 Хост. 27:2

+ 29:13 Лев. 3:3-4

+ 29:14 Лев. 4:11-12; 16:27

+ 29:18 Лев. 1:9

+ 29:25 Хост. 29:18

+ 29:29 Сан. 20:26

+ 29:33 Лев. 22:10

+ 29:36 Хост. 30:26

+ 29:37 Хост. 30:29; Лев. 6:18

* 29:40 Бир гинниң дөрттүң бири – бир литр хире. Бир эфаның оннуң бири – 2,2 литр хире.

+ 29:41 Хост. 29:18

+ 29:45 Хост. 25:8

+ 30:2 Хост. 27:2

+ 30:6 3 Хаан. 6:22

+ 30:9 Лев. 10:1

+ 30:10 Лев. 16:34

+ 30:12 Хост. 38:25; Сан. 1:2-4

+ 30:12 2 Хаан. 24:15

+ 30:13 Лев. 27:25; Сан. 3:47; 18:16; Иез. 45:12

+ 30:13 Неем. 10:32

+ 30:16 Сан. 31:54

+ 30:18 Хост. 38:8

+ 30:25 Хост. 37:29

+ 30:28 Лев. 8:10-11

+ 30:29 Хост. 29:37; Лев. 6:18

+ 30:30 Хост. 29:7; Лев. 8:10

+ 30:35 Хост. 37:29

* 30:36 Ыдыктыг аптараның мурнунга – айдызаар өргүл бедигээжинге дээн чадапчок.

+ 31:3 3 Хаан. 7:14

+ 31:14 Хост. 35:2; Сан. 15:32-36

+ 31:17 Э. д. 2:22; Хост. 20:8-11

+ 31:18 Хост. 24:12

+ 32:1 Хост. 24:18

+ 32:1 Аж.-ч. 7:40

* 32:1 Азы: «Бурганнардан».

+ 32:2 Башт. 8:24-27

+ 32:4 3 Хаан. 12:28

+ 32:6 1 Кор. 10:7

+ 32:9 Ы. х. к. 10:16

+ 32:10 Сан. 14:12

+ 32:11 Дан. 9:15

+ 32:13 Э. д. 22:16-17; 26:4

+ 32:14 Сан. 14:20; 2 Хаан. 24:16; Иер. 18:8; Иона 3:10

+ 32:20 Ы. х. к. 9:21

+ 32:25 У. ч. 29:18

+ 32:27 Ы. х. к. 13:6-9

* 32:32 Сээң бижээниң ном – Бурганның Бодунга хамааржыр улустуң аттарын киир бижээни Мөңге амыдыралдың номун ынча деп турар. (Дан. 12:1; Ажыд. 20:12 көр.)

+ 32:33 Иез. 18:4,[20]

+ 33:2 Хост. 23:23

+ 33:3 Хост. 3:8

+ 33:5 Сан. 16:21

+ 33:7 Хост. 27:21

+ 33:16 Хост. 19:5; Сан. 23:9

+ 33:19 Рим. 9:15

+ 33:20 Э. д. 32:30; Иса. 6:5; Ин. 1:18

+ 34:2 3 Хаан. 19:11

+ 34:3 Хост. 19:12-13

+ 34:6 Сан. 14:17-18; 2 Чыл. 30:9; Неем. 9:17; Ыд. ыр. 85:15; 102:8; 110:4; 111:4; 114:5; 144:8; Иоил 2:13; Иона 4:3

+ 34:7 Хост. 20:5-6; Ы. х. к. 5:9

+ 34:12 Хост. 23:33

+ 34:13 Хост. 23:24; Ы. х. к. 7:5

+ 34:14 Хост. 20:5

+ 34:15 Сан. 25:2

+ 34:16 Ы. х. к. 7:3-4; Башт. 3:6; 3 Хаан. 11:2-4; 16:31

+ 34:17 Хост. 20:4

+ 34:18 Хост. 12:14; Лев. 23:6

+ 34:19 Хост. 13:2, 11-16

+ 34:20 Хост. 23:15

* 34:20 Садып хостаары – 13:13-ке немелде тайылбырны көр.

+ 34:21 Хост. 20:8-11

* 34:22 Чеди неделя байырлалы – еврей дылда «шавуот» дээр, «Беженги хүннүң байырлалы» азы «Баштайгы дүжүт байырлалы» деп аттарлыг, еврейлерниң Хосталыышкын байырлалы эрткенден бээр беженги хүнде демдеглээр байырлал (Хост. 23:16; Лев. 23:15 көр).

+ 34:23 Хост. 23:17

+ 34:25 Хост. 23:18; Ы. х. к. 16:4

+ 34:26 Хост. 23:19; Лев. 22:28; Ы. х. к. 14:21

+ 34:28 Хост. 24:18

+ 34:29 2 Кор. 3:7-18

+ 34:34 2 Кор. 3:16

+ 34:35 2 Кор. 3:7-18

+ 35:2 Хост. 20:8-11; 31:14

+ 35:7 Хост. 25:5

+ 35:23 Хост. 25:5

+ 36:19 Хост. 25:5

+ 37:1 Ы. х. к. 10:3

+ 37:29 Хост. 30:22-25, 34-38

+ 38:8 Хост. 30:18

+ 38:21 Аж.-ч. 7:44; Ажыд. 15:5

* 38:24, 25,[29] Бо домактарда, чижеглеп алырга, 1000 кг алдын, 3430 кг мөңгүн, 2425 кг хүлер дугайында чугаа чоруп турар.

+ 38:25 Хост. 30:12

+ 38:26 Сан. 1:46; 2:32; 26:51

* 38:29 38:24-те немелде тайылбырны көр.

+ 39:34 Хост. 25:5

+ 40:20 3 Хаан. 8:9

+ 40:34 Хост. 13:21

+ 40:34 Ажыд. 15:8

+ 40:36 Сан. 9:17-22

* 40:38 Азы: «Майгын иштинге».

+ 1:2 Лев. 6:8-13

* 1:4 Ол хол шимчээшкининиң утказы ийи янзы: бир талазында, өргүл салыкчызы бодун өргүлү-биле дөмейлештирип турар; өске талазында – өргүл салыкчызы бодунуң бачыттарын өргүлүнче символчудуп көжүрүп турар.

+ 1:9 Хост. 29:18

+ 1:13 Лев. 1:9

+ 1:14 Лев. 5:7; 12:8; 14:4; 15:14, 29; Сан. 6:10

+ 1:17 Э. д. 15:10

+ 1:17 Лев. 1:9

+ 2:1 Лев. 6:14-18; Сан. 15:4-9

+ 2:2 Лев. 1:9

+ 2:3 Лев. 7:10; 10:13

+ 2:4 Хост. 29:2

+ 2:5 Лев. 6:21

+ 2:9 Лев. 1:9

+ 2:11 Лев. 6:17

+ 2:12 Хост. 23:19

+ 2:13 Сан. 18:19; 2 Чыл. 13:5

* 2:13 Дусту чемни дузап-шыгжаары-биле ажыглаар, ынчангаш ол Библияда керээниң мөңгезин символчудуп көргүзүп турар.

+ 2:14 Лев. 23:14

+ 2:16 Лев. 2:1

+ 2:16 Лев. 1:9

+ 3:1 Лев. 7:11-21, 29-34

+ 3:5 Лев. 1:9

+ 3:11 Лев. 1:9; 21:6; Сан. 28:2; Иез. 44:7

+ 3:16 Лев. 1:9

+ 3:16 Лев. 7:23

+ 3:17 Э. д. 9:4; Лев. 7:26; 17:10; Ы. х. к. 12:23-24; Аж.-ч. 15:20,[29]

+ 4:2 Лев. 5:15; Сан. 15:22-29

+ 4:7 Хост. 30:1-2

+ 4:11-12 Хост. 29:14; Лев. 6:11; 9:11; 16:27; Сан. 19:3,[5]

+ 4:13 Сан. 15:24-25

+ 4:17 Сан. 19:4

+ 4:27 Сан. 15:27

+ 4:31 Лев. 1:9

* 5:1 Каргыш салган сөс – кандыг-бир кемниг херек үүлгеттинген болза, когараан кижи азы шииткекчи херек үүлгедикчизинге каргыш салыры-биле кыжанып, ону буруузун минниринче албадаар турган (Башт. 17:2 көр).

+ 5:2 Лев. 11

+ 5:3 Лев. 12–[15]

+ 5:4 Башт. 11:30, 35; 1 Хаан. 14:24, 29; Эккл. 5:4

+ 5:7 Лев. 1:14; 12:8

+ 5:11 Сан. 5:15

+ 5:13 Лев. 2:3

+ 5:15 Лев. 4:2, 27; Сан. 15:22-29; Хост. 30:13

+ 5:16 Лев. 6:5; 22:14; 27:13, 15, 27, 31; Сан. 5:7

+ 6:2-3 Хост. 23:4

+ 6:2-3 Лев. 19:11

+ 6:5 Сан. 5:7

+ 6:9 Лев. 1:2-17

+ 6:10 Хост. 28:39-43

+ 6:11 Лев. 4:2

+ 6:12 Неем. 10:34

+ 6:14 Лев. 2:1-16

+ 6:17 Лев. 2:11

+ 6:18 Хост. 29:37; Лев. 6:18

* 6:18 Азы: «Чүгле ыдыктыг болу берген улус аңаа дээп болур».

+ 6:21 Лев. 2:5

+ 6:21 Лев. 1:9

+ 6:22 Хост. 29:23-25

+ 6:25 Лев. 4

+ 6:28 Лев. 11:32; 15:12

+ 6:30 Лев. 16:27

+ 7:1 Лев. 5:14–6:7

+ 7:7 Лев. 14:13

+ 7:9 Лев. 2:4-5

+ 7:10 Лев. 2:3

+ 7:11 Лев. 3:1-17

+ 7:12 Лев. 2:4; Сан. 6:15

+ 7:15 Лев. 22:29-30

+ 7:16 Лев. 19:5-8

+ 7:20 Лев. 22:3

+ 7:23 Лев. 3:16-17

+ 7:24 Лев. 17:15

+ 7:26 Э. д. 9:4; Лев. 3:17; 7:26; 17:10-11, 14; Ы. х. к. 12:23-24; Аж.-ч. 15:20,[29]

+ 7:31 Сан. 6:20

+ 8:8 Хост. 28:30

* 8:8 Урим биле туммим – Бурганның бараалгакчыларының Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун тодарадыр дээш ажыглап турганы ийи херексел.

+ 8:9 Хост. 28:36

+ 8:10 Хост. 30:26-29; Сан. 7:1

+ 8:12 Хост. 30:30

+ 8:15 Хост. 27:2

+ 8:16 Лев. 3:3-4

+ 8:17 Лев. 4:11-12

+ 8:21 Лев. 1:9

+ 8:23 Лев. 14:14-17

+ 9:11 Лев. 4:11-12; Сан. 19:5

+ 9:23 Сан. 6:22-27

+ 9:24 Башт. 6:21; 3 Хаан. 18:38; 1 Чыл. 21:26; 2 Чыл. 7:1

+ 10:1 Хост. 6:23

+ 10:1 Хост. 30:9

+ 10:2 Сан. 11:1; 16:35

+ 10:2 Сан. 3:4; 26:61

+ 10:3 Хост. 19:22

+ 10:4 Хост. 6:18,[22]

+ 10:6 Лев. 21:10

+ 10:7 Лев. 21:10

+ 10:9 Иез. 44:21

+ 10:10 Лев. 11:47

+ 10:13 Лев. 2:3

+ 10:16 Лев. 9:3,[15]

+ 10:18 Лев. 6:26

+ 11:2 Мк. 7:19; Аж.-ч. 10:12-15; Рим. 14:14

* 11:5 Сарлык-деге – еврей дылда «шафан» дээр, хая-даштыг черге чурттаар үүрмек хээкчи (Ыд. ыр. 103:18; У. ч. 30:26 көр).

* 11:13 Куштар – куштарның аттарының чамдыызын шын очулдурган деп бүзүрелдиг чугаалаары берге, оларның элээн хөйү чүгле Чоокку Чөөн чүкте чурттап турар, ынчангаш бо даңзыны чижеглеп алган даңзы деп билзе чогуур.

+ 11:22 Мк. 1:6

* 11:22 Еврей сөзүглелде хээкчи курттарның дөрт аңгы хевириниң аттары кирген. Оларны тодарадып, чиге очулдурары кончуг берге.

+ 11:25 Лев. 13:6, 34; 14:8, 9, 47; 15:5; 16:26, 28; 17:15; Сан. 19:10; 31:24

* 11:30 Бо дириг амытаннарны ылаптыы-биле тодарадып, амгы үениң дириг амытаннары-биле дөмейлей көөрү болдунмас. Ынчангаш оларның чамдыктарының бурунгу еврей аттарын киирген.

+ 11:32 Лев. 15:12; Сан. 19:15

+ 11:33 Лев. 6:28; 15:12

+ 11:39 Лев. 17:15; 22:8; Ы. х. к. 14:21

+ 11:44 Лев. 19:2; 20:7, 26; 21:8; 1 Пет. 1:16; Евр. 12:10

+ 11:47 Лев. 10:10; Иез. 44:23

+ 12:2 Лев. 15:19

+ 12:3 Э. д. 17:12

+ 12:4 Лк. 2:22

+ 12:8 Лев. 1:14; Лк. 2:24

+ 13:3 Сан. 12:10; 4 Хаан. 5:1; 15:5; 2 Чыл. 26:20

+ 13:6 Лев. 11:25

+ 13:34 Лев. 11:25; 13:6

+ 13:46 Сан. 5:2; 12:14; Лк. 17:12

* 13:47 Дүдүк – еврей дылда «цараат» деп сөс «дүдүк» деп билиишкинни-даа, «кеш аарыглары» деп билиишкинни-даа илередип турган.

+ 14:2 Мф. 8:4; Мк. 1:44; Лк. 5:14; 17:14

+ 14:4 Лев. 1:14

+ 14:4 Сан. 19:6

+ 14:4 Хост. 12:22

+ 14:7 4 Хаан. 5:10

+ 14:7 Лев. 16:22

+ 14:8 Лев. 11:25

+ 14:13 Лев. 7:7

+ 14:14 Лев. 8:23

+ 14:25 Лев. 8:23

+ 14:47 Лев. 11:25

+ 14:49 Лев. 14:4

+ 14:57 Лев. 10:10

* 15:2 Мага-бот – бо сөс кижиниң алдыкы органнарын ойзу адап турар хире.

+ 15:5 Лев. 11:25

+ 15:12 Лев. 6:28; 11:32

+ 15:14 Лев. 1:14

+ 15:16 Ы. х. к. 23:10

+ 15:19 Лев. 12:2

+ 15:24 Лев. 18:19

+ 15:25 Лев. 11:47; Мф. 9:20; Мк. 5:25; Лк. 8:43

+ 15:29 Лев. 1:14

+ 15:31 Сан. 5:3; 19:13, 20; Иер. 7:30; Иез. 5:11; 23:38

+ 16:1 Лев. 10:2

+ 16:2 Хост. 26:31; 30:10; Мф. 27:51; Евр. 6:19; 9:3

+ 16:2 Хост. 25:22

+ 16:4 Хост. 28:39-43; Иез. 44:18

* 16:8 Чорударының үлүү – еврей дылда ийиги хунаны «Азазелге» деп айыткан. Болгу дег өске билиишкин ёзугаар «Азазел» деп сөс ээн кургаг ховуда чурттаан буктуң ады болур.

+ 16:13 Хост. 25:21-22

+ 16:18 Хост. 30:10

+ 16:22 Лев. 14:7

+ 16:23 Лев. 6:11

+ 16:26 Лев. 11:25

+ 16:27 Хост. 29:14; Лев. 4:11-12; 6:30; 9:11; Сан. 19:5; Евр. 13:11

+ 16:29 Лев. 23:27-32; Сан. 29:7-11

+ 16:32 Хост. 29:30

+ 17:5 Ы. х. к. 12:15-20

+ 17:6 Э. д. 8:21; Лев. 1:9

+ 17:7 2 Чыл. 11:15

+ 17:9 Ы. х. к. 12:20

+ 17:10 Э. д. 9:4-6; Лев. 3:17

+ 17:11 Евр. 9:22

+ 17:13 Ы. х. к. 12:16,[24]

+ 17:15 Лев. 11:25,[40]

+ 18:3 Иез. 20:7-8; 23:8

+ 18:5 Ы. х. к. 4:1; 32:47; Неем. 9:29; У. ч. 4:4; Иез. 18:9; 20:11; Рим. 8:13; 10:5; Гал. 3:12

+ 18:8 Ы. х. к. 22:30

+ 18:9 Ы. х. к. 27:22; 2 Хаан. 13:12

+ 18:15 Э. д. 38:26

+ 18:16 Мф. 14:4; Мк. 6:18

+ 18:17 Ы. х. к. 27:23

+ 18:18 Э. д. 29:30; 30:15

+ 18:19 Лев. 15:24

+ 18:20 Хост. 20:14

* 18:21 Азы: «Молох бурганга бараалгадыры-биле бербе» (Лев. 20:2 көр).

+ 18:22 Э. д. 19:5; Башт. 19:22; Рим. 1:27

+ 18:23 Хост. 22:19

+ 18:25 Сан. 35:34; Иер. 2:7; Иез. 36:17

+ 19:2 Лев. 11:44; Иис. 24:19; 1 Пет. 1:16

+ 19:3 Хост. 20:8-12

+ 19:4 Хост. 20:3-5; Ы. х. к. 5:8

+ 19:5 Лев. 7:16-18

+ 19:9 Лев. 23:22; Ы. х. к. 24:19; Руф 2:1-2

+ 19:10 Руф 2:1,[15]

+ 19:11 Хост. 20:15; Лев. 6:2-3

+ 19:11 Эф. 4:25; Кол. 3:9

+ 19:12 Хост. 20:7; Ы. х. к. 5:11; Мал. 3:5

+ 19:13 Ы. х. к. 24:14-15; Рим. 13:8

+ 19:15 Хост. 23:2-3; Ы. х. к. 1:17

+ 19:16 Хост. 23:1, 7; Ы. х. к. 27:25; 3 Хаан. 21:1-11

+ 19:17 Мф. 18:15; Лк. 17:3

+ 19:18 У. ч. 20:22

+ 19:18 1 Хаан. 20:17; Мф. 5:43; 19:19; 22:39; Мк. 12:31; Лк. 10:27; Иак. 2:8; Рим. 13:9; Гал. 5:14

+ 19:19 Ы. х. к. 22:9

* 19:19 Ыдыктыг чүүл кавызынга, сыр дедир, холушкак пөстерни саналдап турар. Ынчалдыр Ужуражылга майгынының адаккы шывыы болгаш көжегелерин лён база дүктен аргып кылган (Хост. 26:1,[31]). База-ла ындыг холушкак пөстен дээди бараалгакчының эфодун, хөрек баартыгын болгаш курун кылган (Хост. 28:6, 15; 39:29).

* 19:20 Азы: «Ол херекти истеп-хынаар ужурлуг».

+ 19:26 Э. д. 9:4; Лев. 3:17; 7:26; 17:10; Ы. х. к. 12:23-24; Аж.-ч. 15:20,[29]

+ 19:26 Ы. х. к. 18:10

+ 19:27 Лев. 21:5

+ 19:28 Лев. 21:5; Ы. х. к. 14:1

* 19:27-28 Үстүнде айыткан ёзулалдар ол үениң дүрзү-бурганнарга чүдүүр улузунуң шажынчы ёзулалдары бооп чадавас (3 Хаан. 18:28; Иер. 16:6; 41:5 көр).

+ 19:29 Ы. х. к. 23:17

+ 19:30 Лев. 26:2

+ 19:31 Хост. 22:18; Ы. х. к. 18:11; 1 Хаан. 28:7

+ 19:32 У. ч. 20:29

+ 19:33 Хост. 22:21

+ 19:34 Хост. 12:49; Лев. 24:22; Сан. 15:16; Ы. х. к. 10:19

+ 19:36 Ы. х. к. 25:13; У. ч. 11:1; 20:10; Иез. 45:10

+ 20:2 Лев. 18:21

+ 20:3 Лев. 17:10

+ 20:3 Иез. 5:11

+ 20:4 Ы. х. к. 17:2-5

+ 20:6 Лев. 19:31

+ 20:7 Лев. 11:44

+ 20:9 Хост. 21:17

+ 20:10 Хост. 20:14; Лев. 18:20; Ы. х. к. 22:22; Ин. 8:5

+ 20:11 Лев. 18:7-16; Ы. х. к. 22:30; Э. д. 35:22

+ 20:12 Э. д. 38:26

+ 20:13 Лев. 18:22; Рим. 1:27

+ 20:14 Лев. 18:17; Ы. х. к. 27:23; Иис. 7:25

+ 20:15 Хост. 22:19

+ 20:17 Лев. 18:9; 2 Хаан. 13:12

+ 20:18 Лев. 15:24; 18:19

+ 20:19 Лев. 18:12-13

+ 20:20 Лев. 18:14

+ 20:21 Лев. 18:16; Мф. 14:4; Мк. 6:18

* 20:21 Бодап көөрге, акызы азы дуңмазы ам-даа дириг турда, ындыг харылзаа тударын бодап турар хире. Ы. х. к. 25:5-те мөчээн акызы азы дуңмазының дулгуяк кадайын ап алыр деп дужаал бар.

+ 20:24 Хост. 3:17

+ 20:25 Лев. 11:2-47; Ы. х. к. 14:4-20

+ 20:26 Лев. 11:44

+ 20:27 Лев. 19:31

+ 20:27 Хост. 22:18

+ 21:1 Иез. 44:25

* 21:4 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Бурганның бараалгакчызы кадайы азы кадайының төрелдери өлүрге, оларга деггени-биле арыг эвес апарып, бужартавас ужурлуг».

+ 21:5 Лев. 19:27

+ 21:6 Лев. 3:11

+ 21:7 Иез. 44:22

+ 21:8 Лев. 11:44

+ 21:9 Э. д. 38:24

+ 21:10 Лев. 10:6; Иез. 24:17

+ 21:11 Сан. 19:14

+ 21:12 Лев. 10:7

+ 21:14 Иез. 44:22

+ 21:18-20 Ы. х. к. 23:1

+ 22:3 Лев. 7:20-21

+ 22:4 Лев. 13:3; 15:2

+ 22:4 Сан. 19:11

+ 22:8 Хост. 22:31; Лев. 11:40; 17:15

+ 22:10 Хост. 29:33

+ 22:11 Сан. 18:11

+ 22:14 Лев. 6:5

* 22:16 Азы: «Оон башка Бурганның бараалгакчылары ыдыктыг өргүлдерни чигеш, бачыды дээш буруулуг болурлар».

+ 22:20 Ы. х. к. 15:21; 17:1; Мал. 1:8,[14]

+ 22:27 Хост. 22:30

+ 22:28 Хост. 23:19; Ы. х. к. 22:6

+ 22:29 Лев. 7:12

+ 22:30 Лев. 7:12-15

+ 22:33 Сан. 15:41

+ 23:3 Хост. 20:8; 35:2

+ 23:5 Хост. 12:1-13

+ 23:8 Хост. 12:14-20; 13:3-7

+ 23:10 Хост. 23:19; 34:26; Сан. 15:20; Ы. х. к. 26:2

* 23:13 Бир гинниң дөрттүң бири – бир литр хире.

+ 23:15 Хост. 23:16; 34:22; Ы. х. к. 16:9

+ 23:22 Лев. 19:9; Ы. х. к. 24:19; Руф 2:1,[15]

+ 23:24 Сан. 29:1-6

+ 23:27 Лев. 16:29-31; Сан. 29:7-11

+ 23:34 Сан. 29:12-39; Ы. х. к. 16:13-15

+ 23:39 Хост. 23:16

+ 23:40 Неем. 8:14-16

+ 24:2 Хост. 25:31

+ 24:2 Хост. 27:20-21

* 24:4,[6] Азы: «Арыг колду», «арыг ширээ».

+ 24:6 Хост. 25:30

+ 24:9 1 Хаан. 21:6; Мф. 12:4

+ 24:12 Сан. 15:34

+ 24:14 Сан. 15:35-36

+ 24:15 Хост. 20:7; Ы. х. к. 5:11

+ 24:16 3 Хаан. 21:10

+ 24:17 Э. д. 9:6; Хост. 21:12; Сан. 35:31

+ 24:18 Хост. 21:33,[34]

+ 24:19 Хост. 21:23-25; Ы. х. к. 19:21; Башт. 1:7; Мф. 5:38

+ 24:22 Хост. 12:49; Лев. 19:34; Сан. 15:16; Ы. х. к. 10:19

+ 25:3 Лев. 26:34-35

+ 25:9 Лев. 23:27

* 25:9 Мыйыс эдиски – еврей дылда «шофар» дээр, кошкар мыйызындан кылган этсир хөгжүм херексели.

+ 25:15 Лев. 27:17-24

+ 25:21 Ы. х. к. 28:8

+ 25:23 1 Чыл. 29:15

+ 25:25 Руф 3:9; 4:3-6; Сан. 27:11; Иер. 32:7

+ 25:28 Лев. 27:19-21

+ 25:32 Сан. 35:2; Иис. 21:1-40

* 25:33 Өске бурунгу сөзүглелде «Левиттерниң кайы-бирээзи бажыңын дедир садып албайн барза» деп бижээн.

+ 25:35 1 Ин. 3:17

+ 25:36 Хост. 22:25-27; Ы. х. к. 15:7-8

+ 25:39 4 Хаан. 4:1; Неем. 5:5; Мф. 18:25

+ 25:39 Ы. х. к. 24:14

+ 25:40 Хост. 21:2; Ы. х. к. 15:12

+ 25:42 1 Кор. 7:23

+ 25:43 Эф. 6:9

+ 25:47 Неем. 5:5

+ 25:48 Неем. 5:8

+ 25:54 Хост. 21:2; Ы. х. к. 15:12

+ 26:1 Хост. 20:4-5; 23:24

+ 26:2 Лев. 19:30

+ 26:4 Ы. х. к. 11:14; 28:12; Иез. 34:27

+ 26:4 Ыд. ыр. 66:7; 84:13

+ 26:6 Иер. 30:10; 46:27; Иез. 39:26; Мих. 4:4

+ 26:6 Иез. 34:25

+ 26:8 Ы. х. к. 32:30; Иис. 23:10; 2 Чыл. 24:24; Иса. 30:17

+ 26:11 Иез. 37:26

+ 26:12 Иер. 30:22; Иез. 11:20; Зах. 13:9; Ажыд. 21:3

+ 26:13 Хост. 20:2; Ы. х. к. 5:6

+ 26:16 Ы. х. к. 28:22; 3 Хаан. 8:37; 2 Чыл. 6:28

+ 26:16 Башт. 6:4; Иер. 5:17; Мих. 6:15

+ 26:17 Башт. 2:14; 3 Хаан. 8:33

+ 26:17 Иис. 7:4; У. ч. 28:1

* 26:19 Бо сөстерниң утказы мындыг: «Дээр силерже чаъзын чагдырбас, чер силерге дүжүдүн бербес» (Ы. х. к. 28:23 көр).

+ 26:21 Э. д. 4:15; Ыд. ыр. 78:12

+ 26:22 Ы. х. к. 32:24

+ 26:26 Иса. 3:1; Иез. 4:16; 5:16; 14:13

+ 26:26 Иса. 9:20; Мих. 6:14; Агг. 1:6

+ 26:29 Ы. х. к. 28:53; 4 Хаан. 6:29; Ыы. 4:10; Иер. 19:9; Иез. 5:10

+ 26:30 4 Хаан. 23:20; 2 Чыл. 34:5; Иез. 6:5

+ 26:31 4 Хаан. 25:9

+ 26:32 Ы. х. к. 29:24; 3 Хаан. 9:8; Иер. 18:16

+ 26:33 Ы. х. к. 4:27; 28:64; Неем. 1:8; Иер. 9:16; Иез. 12:15; Зах. 7:14

+ 26:34 Хост. 23:10-11; Лев. 25:2-7; 2 Чыл. 36:21

+ 26:37 Иер. 46:16

+ 26:37 Иис. 7:12; Башт. 2:14

+ 26:40 3 Хаан. 8:47; 2 Чыл. 6:37; Неем. 9:2; Дан. 9:4-5

+ 27:2 Сан. 30:1-17; Башт. 11:30; 1 Хаан. 1:11,[28]

* 27:3-7 5:15-ке немелде тайылбырны көр.

+ 27:13 Лев. 6:5

+ 27:17 Лев. 25:15

+ 27:20 Лев. 25:28

+ 27:21 Сан. 18:14

+ 27:25 Хост. 30:13

+ 27:26 Хост. 13:2, 11-16

+ 27:27 Лев. 6:5

+ 27:29 Сан. 21:2; Башт. 11:35

+ 27:30 Сан. 18:21; Ы. х. к. 14:22

+ 27:31 Лев. 6:5

+ 1:1 Хост. 19:1

+ 1:1 Хост. 25:22

+ 1:2-3 Хост. 30:12-14; 38:26; Сан. 26:2; 2 Хаан. 24:1; 1 Чыл. 21:2

+ 1:5 Сан. 7:30

+ 1:6 Сан. 7:36

+ 1:7 Хост. 6:23; Руф 4:20; 1 Чыл. 2:10

+ 1:8 Сан. 7:18

+ 1:9 Сан. 7:24

+ 1:10 Сан. 7:48

+ 1:11 Сан. 7:60

+ 1:12 Сан. 7:66

+ 1:13 Сан. 7:72

+ 1:14 Сан. 7:42

+ 1:15 Сан. 7:78

+ 1:22-23 Сан. 26:14

+ 1:24-25 Сан. 26:18

+ 1:26-27 Сан. 26:22

+ 1:28-29 Сан. 26:25

+ 1:30-31 Сан. 26:27

+ 1:32-33 Сан. 26:37

+ 1:34-35 Сан. 26:34

+ 1:36-37 Сан. 26:41

+ 1:38-39 Сан. 26:42,[43]

+ 1:40-41 Сан. 26:47

+ 1:42-43 Сан. 26:50

+ 1:46 Хост. 38:26; Сан. 26:51

+ 1:53 Сан. 8:19; 16:46; 18:5

+ 1:53 1 Чыл. 9:27

+ 2:9 Сан. 10:14

+ 2:16 Сан. 10:18-20

+ 2:17 Сан. 10:17,[21]

+ 2:24 Сан. 10:22-24

+ 2:31 Сан. 10:25-27

+ 2:32 Хост. 38:26; Сан. 1:46; 26:51

+ 2:33 Сан. 1:47-53

+ 3:2-3 Хост. 6:23

+ 3:4 Лев. 10:2

+ 3:4 1 Чыл. 24:2

+ 3:6 Сан. 18:2

+ 3:9 Сан. 8:19; 18:6

+ 3:10 Сан. 16:40; 2 Чыл. 26:18

+ 3:13 Хост. 13:2, 11-16

+ 3:17 Э. д. 46:11; Хост. 6:16-19; 10:2

+ 3:18 1 Чыл. 6:17; 23:7

+ 3:19 1 Чыл. 6:2, 18; 23:12

+ 3:20 1 Чыл. 6:19; 23:21

+ 3:23 Сан. 1:53

+ 3:25 Сан. 4:24-26

+ 3:27 1 Чыл. 26:23

* 3:28 Өске бурунгу сөзүглелде 8300 деп бижээн.

+ 3:31 Сан. 4:4,[15]

+ 3:32 Сан. 4:16

+ 3:36 Сан. 4:31-32

+ 3:39 Сан. 26:62

+ 3:47 Хост. 13:13; Сан. 18:15-16

+ 3:47 Хост. 30:13

* 3:47 Ыдыктыг черге ажыглап турган шекелдиң деңзизи өске черлерге ажыглаар шекелден ылгалдыг турган чадавас, ынчангаш мында ооң деңзизин тодарадып турар.

+ 4:3 Сан. 8:24-25; 1 Чыл. 23:3, 24,[27]

+ 4:6 Хост. 25:5

* 4:6 Тахаш – кандыг дириг амытан дугайында чугаа чоруп турары эки билдинмес. Далай амытаны бооп чадавас.

+ 4:15 2 Хаан. 6:6-7; 1 Чыл. 13:9-10

+ 4:16 Сан. 3:32

+ 4:20 1 Хаан. 6:19

+ 4:24 Сан. 3:25-26

+ 4:31 Сан. 3:36-37

+ 5:2 Лев. 13:3

+ 5:2 Лев. 15:2

+ 5:2 Лев. 13:46

+ 5:3 Лев. 15:31

+ 5:6 Лев. 6:2-3

+ 5:7 Лев. 5:5; 6:5

+ 5:13 Хост. 20:14; Лев. 18:20

+ 5:15 Лев. 5:11

* 5:18 Азы: «Човалаң халдадыр суг» азы «Шенээшкин суу».

+ 5:22 Ыд. ыр. 108:18

+ 6:2 Башт. 13:5; Ам. 2:11-12

* 6:2 Назорей – бо еврей сөс «аңгылаткан» азы «бараалгаткан» деп уткалыг.

+ 6:5 Иез. 44:20

+ 6:6 Лев. 21:11

* 6:7,[9] Демдек – назорей кижиниң бажының узун дүгү.

+ 6:10 Лев. 1:14; 5:7

+ 6:14 Лев. 3:6; 4:32

+ 6:15 Лев. 2:4

+ 6:19 Хост. 29:23-24

+ 6:20 Лев. 7:31

+ 6:23 Лев. 9:23; Ы. х. к. 21:5; 1 Чыл. 23:13

+ 6:24 Ыд. ыр. 120:8; 133:3

+ 6:25 Ыд. ыр. 4:7; 30:17; 66:2; 79:4, 8, 20; 118:135

+ 7:1 Хост. 40:17

+ 7:1 Лев. 8:10

+ 7:7 Сан. 4:25

+ 7:8 Сан. 4:31

+ 7:9 Сан. 3:31

+ 7:89 Хост. 25:22

* 8:4 Ыдыктыг чырыткы тургузуу-биле миндаль ыяшка дөмей (Хост. 25:31-40 көр).

+ 8:7 Сан. 19:9,[17]

+ 8:8 Лев. 2:1

+ 8:14 Сан. 3:45

+ 8:16 Хост. 13:2, 11-16

+ 8:19 Сан. 3:9

+ 8:19 Сан. 1:53

+ 8:24 Сан. 4:3; 1 Чыл. 23:24,[27]

+ 9:2 Хост. 12:1; Лев. 23:5

+ 9:6 Лев. 21:1; Сан. 5:2

+ 9:11 Хост. 12:6; 2 Чыл. 30:2

+ 9:12 Хост. 12:46; Ин. 19:36

+ 9:14 Хост. 12:48-49

+ 9:15 Хост. 13:21; 40:17

* 9:16 Өске бурунгу сөзүглелде «хүндүс» деп сөс таварышпайн турар.

+ 9:17 Хост. 40:36

+ 10:3 Иоил 2:15

+ 10:5 Сан. 2:3-9

+ 10:6 Сан. 2:10-16

+ 10:8 1 Чыл. 15:24

+ 10:9 Сан. 31:6; 2 Чыл. 13:12,[14]

+ 10:10 Сан. 29:1; Ыд. ыр. 80:4

+ 10:10 Сан. 28:11-15

+ 10:12 Э. д. 21:21

+ 10:14 Сан. 2:9

+ 10:14 Сан. 1:7-9

+ 10:17 Сан. 2:17

+ 10:18 Сан. 2:10-16

+ 10:21 Сан. 4:4-15; 7:9

+ 10:22 Сан. 2:18-24

+ 10:25 Сан. 2:25-31

+ 10:29 Хост. 2:18

+ 10:29 Э. д. 12:7

+ 10:29 Э. д. 32:12

+ 10:32 Башт. 1:16

+ 10:34 Хост. 13:21

+ 10:35 Ыд. ыр. 67:2; Иса. 33:10

+ 11:1 Лев. 10:2; Сан. 16:35

+ 11:2 Иак. 5:16

* 11:3 Тавера – «кывыышкын» дээн уткалыг сөс.

+ 11:4 Хост. 12:38

+ 11:4 1 Кор. 10:6

+ 11:6 Сан. 21:5

+ 11:8-9 Хост. 16:13, 15-31

+ 11:14 Хост. 18:18; Ы. х. к. 1:9

+ 11:15 Иона 4:3

+ 11:16 Хост. 24:1; Ы. х. к. 1:15

+ 11:17 4 Хаан. 2:9; Неем. 9:20

+ 11:18 Хост. 19:10

+ 11:21 Хост. 12:37

+ 11:23 Иса. 50:2; 59:1

+ 11:23 Сан. 23:19; Иез. 12:25

* 11:28 Азы: «Моисейниң дузалакчызы, ооң шилип алган улузунуң бирээзи».

+ 11:31 Хост. 16:13

* 11:32 Он хомер 2000 литр ажыг ишкир.

* 11:34 Киброт-Гаттаава – «Алыксак-чиксек чоруктуң чевеглери» дээн уткалыг ат.

+ 11:35 Сан. 33:17

+ 12:6 Э. д. 46:2; Дан. 8:2

+ 12:7 Евр. 3:2,[5]

+ 12:8 Хост. 33:11

+ 12:8 Хост. 33:19

+ 12:10 Лев. 13:3

+ 12:14 Лев. 13:46; Сан. 5:2

+ 13:1 Сан. 10:12; Э. д. 21:21

+ 13:3 Иис. 3:12

+ 13:4 Сан. 32:8; Ы. х. к. 1:22

+ 13:7 Сан. 13:31

+ 13:17 Сан. 11:28; 14:6

* 13:17 Осия – «камгалаар» дээн уткалыг, Иисус – «Дээрги-Чаяакчы камгалаар» дээн уткалыг.

+ 13:23 Иис. 15:14; Башт. 1:10

+ 13:23 Ыд. ыр. 77:12, 43; Иса. 19:11; 30:4

* 13:23 Энак деп сөс «моюн» дээн уткалыг. «Энактың үре-салгалы» дээрге узун моюннуг азы кайгамчык улуг мага-боттуг улусту ойзу адааны ол бооп чадавас (Ы. х. к. 1:28; 2:10; 9:2; Иис. 11:21-22 көр).

+ 13:24 Сан. 32:9; Ы. х. к. 1:24-25

* 13:24 Эшкол – «виноград салбаа» дээн уткалыг ат.

+ 13:30 Хост. 17:8

+ 13:31 Сан. 13:7; 14:6; 26:65; 32:12; 34:19; Ы. х. к. 1:36; Иис. 14:6-15; 15:13-19; Башт. 1:12-15; 1 Чыл. 2:9,[18]

+ 13:32 Иис. 14:8

+ 13:33 Иез. 36:12

+ 13:34 Э. д. 6:4

+ 13:34 Иса. 40:22

+ 14:2 Хост. 16:3; Сан. 20:3

+ 14:4 Неем. 9:17

+ 14:5 Сан. 16:4, 22, 45; 20:6; Иис. 7:6

+ 14:6 Хост. 24:13; Сан. 11:28

+ 14:6 Сан. 13:31

+ 14:6 Мк. 14:63; Аж.-ч. 14:14

+ 14:9 Рим. 8:31

+ 14:10 Хост. 17:4

+ 14:12 Хост. 32:10

+ 14:14 Хост. 15:14-15

+ 14:16 Ы. х. к. 9:28

+ 14:17-18 Хост. 34:6

+ 14:17-18 Хост. 20:5; Ы. х. к. 5:9

+ 14:21 Ыд. ыр. 71:19; Иса. 6:3; 11:9; Авв. 2:14

+ 14:23 Ы. х. к. 12:9-10; Ыд. ыр. 94:11

+ 14:24 Сан. 13:30; 14:6

+ 14:24 Иис. 14:10

+ 14:29 Евр. 3:17

+ 14:29 Сан. 1:2-3

+ 14:30 Сан. 26:64-65

+ 14:33 Ы. х. к. 1:3; 8:2

+ 14:34 Иез. 4:5-6

+ 14:38 Сан. 26:65

+ 14:43 Сан. 13:30

+ 14:45 Сан. 21:3; Башт. 1:17

+ 15:3 Хост. 29:18

+ 15:3 Лев. 1:2-3

+ 15:3 Лев. 22:21

+ 15:3 Хост. 23:14

* 15:4-5 Бир гинниң дөрттүң бири – бир литр хире. Бир эфаның оннуң бири – 2,2 литр хире.

+ 15:8 Лев. 3:1

+ 15:10 Лев. 1:9

+ 15:15 Хост. 12:49; Лев. 19:34; 24:22; Ы. х. к. 10:19

+ 15:19 Иис. 5:11-12

+ 15:22 Лев. 4:2, 27; 5:15

+ 15:24 Лев. 4:13

+ 15:27 Лев. 4:27-28

+ 15:29 Сан. 15:15

+ 15:30 Евр. 10:26

+ 15:32 Хост. 35:3

+ 15:34 Лев. 24:12

+ 15:35 Хост. 31:14

+ 15:35 Лев. 24:14-16

+ 15:38 Ы. х. к. 22:12; Мф. 23:5

+ 15:40 Лев. 11:44

+ 15:41 Лев. 22:33

+ 16:1 Хост. 6:16, 18,[21]

+ 16:3 Хост. 19:6

+ 16:4 Сан. 14:5

+ 16:5 2 Тим. 2:19

+ 16:7 Лев. 10:1

+ 16:9 Сан. 8:14

+ 16:11 Хост. 16:7-8

+ 16:13 Хост. 2:14

+ 16:15 1 Хаан. 12:3

+ 16:21 Хост. 33:5

+ 16:22 Сан. 14:5

+ 16:22 Сан. 27:16; Иов 12:10; Эккл. 12:7; Зах. 12:1; Аж.-ч. 17:28

+ 16:22 Э. д. 18:23

+ 16:26 2 Тим. 2:19

+ 16:29 3 Хаан. 22:28

+ 16:30 Ыд. ыр. 54:16

+ 16:33 У. ч. 1:12

+ 16:35 Лев. 10:2; Сан. 11:1

+ 16:40 Сан. 3:10; 2 Чыл. 26:18

+ 16:45 Хост. 33:5

+ 16:45 Сан. 14:5

+ 16:46 Лев. 16:12

+ 16:46 Сан. 1:53

+ 16:48 Сан. 25:8; 2 Хаан. 24:25

* 17:2 Даянгыыш – кижиниң ат-алдарын, эрге-чагыргазын көргүзүп турар.

+ 17:4 Хост. 25:22

+ 17:8 Евр. 9:4

+ 18:1 Хост. 28:38

+ 18:2 Сан. 3:6-10

+ 18:5 Сан. 1:53

+ 18:7 Хост. 26:31; Лев. 16:2

+ 18:7 Сан. 1:51

+ 18:8 Лев. 7:32; Сан. 5:9

+ 18:8 Хост. 29:28

* 18:10 Азы: «Ол бүгүнү аажок ыдыктыг чүүлдер дег кылдыр чиир силер».

+ 18:11 Лев. 22:2, 3, 11-13

+ 18:12 Ы. х. к. 18:4

+ 18:13 Хост. 23:19

+ 18:14 Лев. 27:21,[28]

+ 18:15 Хост. 13:2, 11-16; Сан. 3:46-47

+ 18:16 Хост. 30:13

+ 18:17 Хост. 13:2, 11-16

+ 18:18 Хост. 29:26-28

+ 18:19 Лев. 2:13; 2 Чыл. 13:5

* 18:19 Дусту чемни дузап-шыгжаары-биле ажыглаар, ынчангаш ол Библияда керээниң мөңгезин символчудуп көргүзүп турар.

+ 18:20 Ы. х. к. 10:9; 12:12; 14:27; 18:1-2; Иис. 13:33; 14:3; 18:7; Иез. 44:28

+ 18:21 Лев. 27:30; Ы. х. к. 14:22

+ 18:26 Неем. 10:38

+ 19:2 Ы. х. к. 21:3; 1 Хаан. 6:7

+ 19:4 Лев. 4:16-17

+ 19:5 Хост. 29:14; Лев. 4:11-12; 9:11

+ 19:6 Хост. 12:22

+ 19:6 Лев. 14:4

+ 19:7 Лев. 11:25

+ 19:9 Сан. 8:7

+ 19:10 Лев. 11:25

+ 19:12 Сан. 31:19

+ 19:13 Лев. 15:31

+ 19:15 Лев. 11:32

+ 19:18 Хост. 12:22

+ 19:19 Лев. 11:25

+ 19:20 Лев. 15:31

+ 19:22 Агг. 2:13

+ 20:1 Хост. 15:20

+ 20:2 Хост. 17:1-7

+ 20:3 Хост. 16:3; Сан. 14:2

+ 20:6 Сан. 14:5

+ 20:10 Ыд. ыр. 105:33

+ 20:12 Сан. 27:14; Ы. х. к. 31:2

* 20:13 Мерива – «Алгыш-кырыш» дээн уткалыг ат (Хост. 17:7 көр).

+ 20:14 Э. д. 25:24-26; Ы. х. к. 2:4

+ 20:15 Э. д. 46:6-7

+ 20:15 Хост. 1:11

+ 20:16 Хост. 2:23; 3:7

+ 20:16 Хост. 14:19

+ 20:17 Сан. 21:22; Ы. х. к. 2:27

* 20:17 Хаан Оруу – мурнуу чүкте Акаба мугулдурдан соңгу чүкте Дамаск хоорайга чедире бээр кол орук.

+ 20:19 Ы. х. к. 2:28

+ 20:21 Башт. 11:16-17

+ 20:22 Сан. 33:37

+ 20:24 Сан. 20:12

+ 20:26 Хост. 28:2; 29:29

+ 20:28 Сан. 33:38-39; Ы. х. к. 10:6

+ 20:29 Ы. х. к. 34:8

+ 21:1 Сан. 33:40

+ 21:2 Лев. 27:29; Ы. х. к. 7:2; Башт. 11:30-31

+ 21:2 Э. д. 28:20

* 21:3 Хорма – «Бүрүнү-биле узуткаан» дээн уткалыг ат (Башт. 1:17 көр).

+ 21:4 Башт. 11:18

+ 21:5 Сан. 11:4-6,[20]

+ 21:9 4 Хаан. 18:4; Ин. 3:14

+ 21:10 Сан. 33:43

+ 21:11 Сан. 33:44

+ 21:12 Ы. х. к. 2:13

+ 21:13 Сан. 22:36

+ 21:13 Башт. 11:18

+ 21:15 Ы. х. к. 2:9, 18, 29; Иса. 15:1

* 21:16 Беэр – «кудук» дээн уткалыг сөс.

+ 21:22 Сан. 20:17,[19]

+ 21:24 Ы. х. к. 3:16; Иис. 12:2; Башт. 11:13

+ 21:28 Иер. 48:45-46

+ 21:29 Башт. 11:24; Руф 1:15; 3 Хаан. 11:7; 4 Хаан. 23:13; Иер. 48:7

+ 21:30 Сан. 32:3; Иис. 13:17; Иса. 15:2; Иер. 48:18

+ 21:30 1 Чыл. 19:7; Иса. 15:2

+ 21:32 Сан. 32:1; Иис. 13:25; 2 Хаан. 24:5; Иер. 48:32

+ 21:33 Иис. 13:12

+ 21:34 Ы. х. к. 3:1-2

+ 22:2-4 Башт. 11:25

+ 22:2-4 Хост. 15:15

+ 22:2-4 Иов 40:10

+ 22:5 Ы. х. к. 23:4

* 22:5 Библиядан аңгыда, Валаам өске-бир эрте-бурунгу бижиктен билдингир, ол бижик 1967 чылда Иорданиядан тывылган.

+ 22:6 Иис. 24:9; Неем. 13:2; Мих. 6:5

+ 22:18 3 Хаан. 13:8

+ 22:18 3 Хаан. 22:14

+ 22:23 Иис. 5:13

+ 22:36 Сан. 21:13,[15]

+ 22:38 Ам. 3:8

+ 23:1 Иов 42:8; 1 Чыл. 15:26

+ 23:8 У. ч. 26:2

+ 23:9 Ы. х. к. 33:28

+ 23:9 Хост. 33:16

+ 23:10 Э. д. 13:16

* 23:10 Азы: «Мээң үре-салгалым».

* 23:14 Азы: «Доскуулчулар шөлчүгежи».

+ 23:19 Ос. 11:9

+ 23:19 1 Хаан. 15:29; 2 Тим. 2:13; Тит. 1:1-2

+ 23:19 Мал. 3:6

+ 23:22 Сан. 24:8

+ 23:23 Ыд. ыр. 43:1

+ 23:24 Э. д. 49:9,[27]

+ 24:2 Сан. 11:25; Башт. 3:10; 1 Хаан. 10:10; 16:13; 19:20; 2 Чыл. 15:1; 20:14; 24:20

* 24:7 Агаг – Израиль чон-биле үргүлчү адааннажып турган амалик чоннуң хааны Агаг бооп чадавас (1 Хаан. 15:8 көр).

+ 24:8 Сан. 23:22

+ 24:9 Э. д. 49:9

+ 24:9 Э. д. 12:3; 27:29

+ 24:10 Ы. х. к. 23:5

+ 24:17 Мф. 2:2; Ажыд. 22:16

+ 24:17 Э. д. 49:10

+ 24:17 Иер. 48:45

* 24:17 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. «Сифтиң үре-салгалы» деп сөстерниң болгу дег утказы мындыг: «Шупту көшкүн чоннар».

+ 24:18 2 Хаан. 8:14

+ 24:20 Э. д. 36:12; Хост. 17:8

+ 24:21 Э. д. 15:19; Башт. 1:16; 4:11; 5:24; 1 Хаан. 15:6; 27:10; 30:29; 1 Чыл. 2:55; 21:28-29

+ 24:21 Иер. 49:16

+ 24:24 Дан. 11:30

+ 24:24 Э. д. 10:21,[25]

* 24:24 Китт чон – израильчилер ол үеде Чер ортузу далайның ортулуктары биле чартык ортулуктарының чурттакчыларын ынчаар адап турган (Э. д. 10:4 көр).

+ 25:1 Сан. 33:49; Иис. 2:1; 3:1

+ 25:2 Хост. 34:15

+ 25:3 Сан. 31:16; Иис. 22:17; Ыд. ыр. 105:28-29; Ос. 9:10

+ 25:4 Ы. х. к. 4:3; 21:22

+ 25:7 Хост. 6:25

+ 25:8 Ыд. ыр. 105:30

+ 25:8 Сан. 16:48; 2 Хаан. 24:25

+ 25:12 Иса. 54:10; Иез. 34:25; 37:26; Ос. 2:18

+ 25:13 1 Чыл. 6:4-15

+ 25:15 Сан. 31:8

+ 25:17 Сан. 31:2,[7]

+ 26:2 Хост. 30:12-14; 38:26; Сан. 1:2, 3; 2 Хаан. 24:1; 1 Чыл. 21:2

+ 26:5 Хост. 6:14; 1 Чыл. 5:1-3

+ 26:6 Э. д. 46:8-9

+ 26:7 Сан. 1:21

+ 26:9 Сан. 16:1-2

+ 26:10 Сан. 16:31-35

+ 26:11 Хост. 6:24

+ 26:12 Э. д. 46:10; Хост. 6:15; 1 Чыл. 4:24

+ 26:14 Сан. 1:23

+ 26:15 Э. д. 46:16

+ 26:18 Сан. 1:25

+ 26:19-20 Э. д. 38:1-30; 46:12; 1 Чыл. 2:3-5

+ 26:22 Сан. 1:27

+ 26:23 Э. д. 46:13; 1 Чыл. 7:1

+ 26:25 Сан. 1:29

+ 26:26 Э. д. 46:14

+ 26:27 Сан. 1:31

+ 26:28 Э. д. 46:20

+ 26:29 1 Чыл. 7:14-19

+ 26:33 Сан. 27:1-7

+ 26:34 Сан. 1:35

+ 26:35 1 Чыл. 7:20-27

+ 26:37 Сан. 1:33

+ 26:38 Э. д. 46:21; 1 Чыл. 7:6-12; 8:1-5

+ 26:41 Сан. 1:37

+ 26:42 Э. д. 46:23

+ 26:43 Сан. 1:39

+ 26:44 Э. д. 46:17; 1 Чыл. 7:30-40

+ 26:47 Сан. 1:41

+ 26:48 Э. д. 46:24; 1 Чыл. 7:13

+ 26:50 Сан. 1:43

+ 26:51 Сан. 1:46

+ 26:53 Иис. 11:23

+ 26:54 Сан. 33:54

+ 26:60 Хост. 6:23-25

+ 26:61 Лев. 10:2

+ 26:62 Сан. 3:39

+ 26:65 Сан. 14:28-30

+ 27:1 Сан. 26:33; Иис. 17:3-4

+ 27:3 Сан. 16:1-35,[49]

+ 27:4 Иов 42:15

+ 27:11 Руф 4:3-6; Иер. 32:6-9

+ 27:12 Ы. х. к. 3:27; 32:49

+ 27:13 Сан. 20:24

+ 27:14 Сан. 20:12-13

+ 27:16 Сан. 16:22

+ 27:17 3 Хаан. 22:17; Иез. 34:5; Зах. 10:2; Мф. 9:36; Мк. 6:34

+ 27:18 Хост. 24:13

* 27:18 «Эрес-дидим» деп сөстерниң болгу дег өске утказы мындыг: «Бурганның Сүлдезинге бүргеткен».

+ 27:19 Ы. х. к. 3:28; 31:14

+ 27:20 Иис. 1:16-18

* 27:21 Урим – Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун тодарадырда, Бурганның бараалгакчыларының ажыглап турган херексели (Хост. 28:30 көр).

+ 28:2 Лев. 3:11; 21:6

+ 28:2 Лев. 1:9

+ 28:10 Иез. 46:4-5

+ 28:11 Сан. 10:10

+ 28:16 Хост. 12:1-13

+ 28:17 Хост. 23:15

+ 29:1 Лев. 23:23-25

+ 29:7 Лев. 16:29-31; 23:27-32

+ 29:12 Эзра 3:4

+ 29:39 Лев. 7:16

+ 30:3 Лев. 5:4; Ы. х. к. 23:21; Ыд. ыр. 49:14; Эккл. 5:3

+ 31:2 Сан. 25:17

+ 31:6 Сан. 10:9

+ 31:8 Сан. 25:15; Иис. 13:21

+ 31:15 1 Хаан. 15:3

+ 31:16 Сан. 25:1-5

+ 31:17 Башт. 21:11

+ 31:18 Ы. х. к. 21:10-14

+ 31:19 Сан. 19:12,[22]

+ 31:24 Лев. 11:25; Сан. 19:10

+ 31:27 Иис. 22:8; 1 Хаан. 30:24

+ 31:50 Хост. 30:12

* 31:52 Чижеглеп алырга, 170 кг хире деңзилиг.

+ 31:53 Ы. х. к. 20:14

+ 31:54 Хост. 30:16

+ 32:1 Сан. 21:32

+ 32:4 Сан. 21:24,[35]

+ 32:8 Сан. 13:3-4, 21-33

+ 32:10 Ы. х. к. 1:34-36

+ 32:11 Сан. 14:29

+ 32:12 Сан. 14:6

+ 32:13 Сан. 14:33-35

+ 32:17 Иис. 4:12-13

+ 32:18 Иис. 22:4

+ 32:19 Иис. 13:8

+ 32:39 Э. д. 50:23; 1 Чыл. 7:14-15

+ 32:40 Иис. 13:31; 17:1

+ 32:41 Ы. х. к. 3:14-15; 3 Хаан. 4:13; 1 Чыл. 2:21-23

+ 33:3 Хост. 14:8

* 33:3 Эрес-дидими-биле – дорт очулдурарга, «бедик хол-биле» дээн. Болгу дег өске утказы мындыг: «Бурганның күчү-күштүг холунуң адаа-биле».

+ 33:4 Хост. 12:12,[29]

+ 33:5 Хост. 12:37

+ 33:6 Хост. 13:20

+ 33:7 Хост. 14:2

+ 33:8 Хост. 15:22-23

+ 33:9 Хост. 15:27

+ 33:11 Хост. 16:1

+ 33:14 Хост. 17:1

+ 33:15 Хост. 19:2

+ 33:16 Сан. 11:34

+ 33:17 Сан. 11:35

+ 33:31 Ы. х. к. 10:6

+ 33:33 Ы. х. к. 10:7

+ 33:35 Ы. х. к. 2:8

+ 33:36 Сан. 20:1; 27:14

+ 33:37 Сан. 20:22

+ 33:38 Сан. 20:28; Ы. х. к. 10:6

+ 33:40 Сан. 21:1

+ 33:43 Сан. 21:10

+ 33:44 Сан. 21:11

+ 33:47 Ы. х. к. 32:49

+ 33:48 Сан. 22:1

+ 33:49 Сан. 25:1

+ 33:52 Хост. 23:24; Ы. х. к. 7:5

+ 33:54 Сан. 26:54

+ 34:3 Иис. 15:1-4

+ 34:7 Сан. 33:37-39

* 34:7 Ор даг – Лево-Хаматтан ырак эвесте бо дагны Аароннуң аңаа мөчээни Кадес-Варни чоогунда Ор даг-биле салчап болбас (20:22-28, 33:38).

+ 34:8 4 Хаан. 14:25

+ 34:11 4 Хаан. 23:33; Иер. 39:5

* 34:11 Киннерет хөл – ол ышкаш Геннисарет хөл азы Галилея хөлү деп адап турар.

+ 34:12 Э. д. 15:18; Хост. 23:31; Ы. х. к. 11:24; Иис. 1:4

+ 34:17 Иис. 14:1; 19:51

+ 34:19 Сан. 14:6

* 35:4 Өске бурунгу сөзүглелде «2000 кыры дурту» деп бижээн.

+ 35:6 Ы. х. к. 4:41-43; Иис. 20:7-8

+ 35:11 Хост. 21:13

+ 35:22 Хост. 21:13

+ 35:25 Хост. 29:7

+ 35:30 Ы. х. к. 17:6; 19:15

+ 35:31 Э. д. 8:22; Хост. 21:12,[30]

+ 35:33 Ыд. ыр. 105:38

+ 35:33 Э. д. 9:6

+ 35:34 Лев. 18:25

+ 36:4 Лев. 25:10

+ 36:7 3 Хаан. 21:1-16; Иез. 45:9; 46:18

+ 36:8 1 Чыл. 23:22

+ 1:2 Хост. 3:1; 17:6; 33:6

+ 1:2 Сан. 13:26; 32:8

+ 1:3 Сан. 14:33

+ 1:4 Сан. 21:21-35

+ 1:6 Хост. 19:1; Сан. 10:11-12

+ 1:7 Сан. 13:30

+ 1:8 Э. д. 12:7; 26:3; 28:13

+ 1:9 Хост. 18:18; Сан. 11:14

+ 1:10 Э. д. 15:5

+ 1:11 2 Хаан. 24:3

* 1:13,[15] Азы: «Дуржулгалыг» азы «ат-сураглыг».

+ 1:15 Хост. 18:25; Сан. 11:16

* 1:15 1:13-те немелде тайылбырны көр.

+ 1:16 Лев. 19:15; Ы. х. к. 16:18-19; У. ч. 31:9

+ 1:17 Хост. 23:2-3; Лев. 19:15

+ 1:17 Хост. 18:22,[26]

+ 1:21 Ы. х. к. 31:8; Иис. 1:9

* 1:28 Энактың үре-салгалы дээрге кайгамчык улуг мага-боттуг улусту ойзу адааны ол бооп чадавас (Сан. 13:23; Ы. х. к. 2:10; 9:2; Иис. 11:21-22 көр).

+ 1:30 Хост. 14:14

+ 1:31 Хост. 19:4; Ы. х. к. 32:11; Иса. 46:3

+ 1:33 Хост. 13:21

+ 1:36 Сан. 14:6-9,[24]

+ 1:37 Сан. 20:12; 27:14

+ 1:38 Хост. 24:13; Сан. 27:18-20

+ 1:46 Сан. 20:1; Башт. 11:17

+ 2:1 Сан. 14:25; 21:4

+ 2:5 Э. д. 36:8

+ 2:7 Сан. 14:33

+ 2:8 3 Хаан. 9:26

+ 2:9 Башт. 11:15

* 2:9,[19] Лоттуң үре-салгалы – моав биле аммон чоннар (Э. д. 19:36-38 көр). Лот болза Авраам өгбениң төрел дуңмазы турган.

+ 2:10 Сан. 13:23; Ы. х. к. 1:28

+ 2:11 Э. д. 14:5; Ы. х. к. 2:11, 20; Иис. 12:4; 13:12; 2 Хаан. 21:16; 1 Чыл. 20:4

+ 2:11 Э. д. 14:5-6

+ 2:12 Э. д. 36:20-30

+ 2:13 Сан. 21:12

+ 2:14 Сан. 14:29-35; 26:64-65

+ 2:19 Башт. 11:15

+ 2:20 Э. д. 14:5-6

+ 2:22 Э. д. 36:20-30

+ 2:23 Иис. 13:3-4

* 2:23 Кафтор чон – филистимнерниң ада-өгбези болур чоннуң ады (Иер. 47:4; Ам. 9:7 көр).

+ 2:25 Хост. 15:14-16; 23:27

+ 2:27 Сан. 20:17-19

+ 2:29 Сан. 20:20

+ 2:36 Иис. 13:9

+ 3:2 Сан. 21:33-34

+ 3:4 3 Хаан. 4:13

+ 3:6 Ы. х. к. 7:2

+ 3:9 Ы. х. к. 4:48; Иис. 11:3; 12:5

+ 3:9 Ыд. ыр. 28:6; 1 Чыл. 5:23; Сол. ыр. 4:8; Иез. 27:5

+ 3:11 Э. д. 14:5; Ы. х. к. 2:11,[20]

+ 3:11 2 Хаан. 11:1; 12:26

* 3:11 Азы: «Ооң даш хомду-хааржаа».

+ 3:12 Сан. 32:33; Иис. 13:8

+ 3:14 Башт. 10:4

+ 3:15 Сан. 32:39-41; 1 Чыл. 2:22

+ 3:16 Сан. 21:24; Иис. 12:2

+ 3:17 Сан. 34:11

+ 3:17 Иис. 3:16

+ 3:19 Сан. 32:17-26; Иис. 1:14

+ 3:20 Иис. 1:15; 22:4

+ 3:21 Ы. х. к. 7:19; Иис. 10:25

+ 3:22 Хост. 14:14

+ 3:24 Хост. 15:11

+ 3:26 Сан. 20:12; Ы. х. к. 1:37

+ 3:27 Сан. 20:12; 27:12-13; Ы. х. к. 31:2; 32:52; 34:4

+ 3:28 Сан. 27:18-19; Ы. х. к. 1:38

+ 3:29 Сан. 25:5

+ 4:1 Лев. 18:5

+ 4:2 Ы. х. к. 12:32; У. ч. 30:6; Ажыд. 22:18

+ 4:3 Сан. 25:1-9

+ 4:6 Ыд. ыр. 118:98

+ 4:6 Иов 28:28; Ыд. ыр. 110:10

+ 4:7 2 Хаан. 7:23; Ыд. ыр. 118:151; 144:18

+ 4:8 Рим. 3:2; 7:12

+ 4:9 Ы. х. к. 6:7; 11:19; 32:46; Ыд. ыр. 77:4; Иоил 1:3

+ 4:10 Хост. 19:9,[16]

+ 4:11 Хост. 20:21; Евр. 12:18

+ 4:13 Хост. 20:1-17; Ы. х. к. 5:6-21

+ 4:13 Хост. 24:12; 31:18

+ 4:16 Хост. 20:4-5; Рим. 1:23

+ 4:19 Иов 31:26-28; 4 Хаан. 17:16; 21:3; Иер. 8:2

+ 4:20 3 Хаан. 8:51; Иер. 11:4

+ 4:21 Ы. х. к. 1:37; 3:26

+ 4:24 Хост. 20:5; 24:17; Ы. х. к. 9:3; Иса. 30:27; Ам. 5:6; Евр. 12:29

+ 4:26 Ы. х. к. 32:1; Ыд. ыр. 49:4

+ 4:27 Лев. 26:33; Ы. х. к. 28:64

+ 4:28 Ы. х. к. 28:36; Ыд. ыр. 113:13-14; Иер. 16:13

+ 4:29 Иер. 29:13-14

+ 4:32 Иов 20:4

+ 4:33 Хост. 19:21

+ 4:35 1 Хаан. 2:2; Иса. 45:5; Мк. 12:32; 1 Кор. 8:4

+ 4:36 Хост. 24:17

+ 4:39 Иис. 2:11

+ 4:39 Хост. 15:11; 3 Хаан. 8:23,[60]

+ 4:47 Сан. 21:21-35

+ 4:48 Ы. х. к. 3:9

+ 4:49 Ы. х. к. 3:17

+ 5:4 Хост. 33:11

+ 5:5 Хост. 20:18, 21; 24:2

+ 5:6 Лев. 26:13

+ 5:7 4 Хаан. 17:35

+ 5:8 Лев. 19:4; 26:1; Ы. х. к. 27:15

+ 5:9 Хост. 34:14; Ы. х. к. 4:24; 6:15; Иис. 24:19; Наум 1:2

+ 5:9 Хост. 34:7; Сан. 14:18

+ 5:10 Ы. х. к. 7:9

+ 5:11 Лев. 19:12; 24:10-16

+ 5:12 Хост. 31:14-17; Лев. 19:30; 23:3; 26:2; Сан. 15:32-36; Мк. 2:27-28; Лк. 13:14

+ 5:16 Лев. 19:3; Ы. х. к. 27:16; Мф. 15:4; 19:19; Мк. 7:10; 10:19; Лк. 18:20

+ 5:16 Эф. 6:2

+ 5:17 Э. д. 9:6; Лев. 24:17; Мф. 5:21; 19:18; Мк. 10:19; Лк. 18:20; Рим. 13:9; Иак. 2:11

+ 5:18 Лев. 18:20; 20:10; Ы. х. к. 22:22; У. ч. 6:32; Мф. 5:27; Рим. 13:9

+ 5:19 Лев. 19:11; Мф. 19:18; Рим. 13:9

+ 5:20 Хост. 23:1; Ы. х. к. 19:16-20; У. ч. 19:5, 9; 21:28; 24:28; 25:18; Мф. 19:18

+ 5:21 Иер. 5:8; Мф. 5:28; Лк. 12:15; Рим. 7:7; 13:9

+ 5:22 Хост. 31:18

+ 5:25 Хост. 19:21

+ 5:27 Хост. 20:18-19

+ 5:28 Ы. х. к. 18:17

+ 5:32 Иис. 1:7; 4 Хаан. 22:2

+ 5:33 Ы. х. к. 10:13

+ 6:2 Эккл. 12:13

+ 6:3 Э. д. 15:5; 22:17

+ 6:4 Мк. 12:29; Зах. 14:9

* 6:4 Азы: «Дээрги-Чаяакчы – Бурганывыс-тыр, чүгле Дээрги-Чаяакчы».

+ 6:5 Ы. х. к. 11:13; Мф. 22:37; Мк. 12:30; Лк. 10:27

+ 6:7 Ы. х. к. 4:9

+ 6:7 Ыд. ыр. 118:13

+ 6:8 Хост. 13:9, 16; Ы. х. к. 11:18

+ 6:9 Ы. х. к. 11:20

+ 6:10 Иис. 24:13

+ 6:13 4 Хаан. 17:36; Мф. 4:10; Лк. 4:8

+ 6:13 Ы. х. к. 10:20; Иис. 2:12; Иер. 4:2

+ 6:15 Хост. 20:5

+ 6:16 Хост. 17:2

+ 6:16 Мф. 4:7; Лк. 4:12

+ 6:19 Хост. 23:28-30

+ 6:20 Хост. 12:26

+ 6:21 Хост. 20:2

+ 6:22 Ыд. ыр. 134:8

+ 6:25 Ы. х. к. 24:13

+ 7:1 Хост. 23:23

+ 7:2 Сан. 21:2; Ы. х. к. 3:6; 20:16-17; Иис. 6:20

+ 7:3 2 Кор. 6:14

+ 7:3 Хост. 34:15-16; Иис. 23:12-13; Башт. 3:6; 3 Хаан. 11:2-4

+ 7:4 Ы. х. к. 6:15

+ 7:5 Хост. 23:24; 34:13

+ 7:6 1 Пет. 2:9

+ 7:6 Хост. 19:5-6

+ 7:7 1 Чыл. 16:19

+ 7:8 Иер. 31:3; Ос. 11:1; Мал. 1:2

+ 7:9 Хост. 20:6; Ы. х. к. 5:10

+ 7:10 Иов 34:11; Иса. 59:18; Наум 1:2

+ 7:12 Э. д. 17:2; 26:3

+ 7:14 Хост. 23:26

+ 7:15 Хост. 9:15; 15:26; 23:25

+ 7:16 Хост. 23:33

+ 7:19 Ы. х. к. 3:21; Иис. 10:25

+ 7:20 Хост. 23:28; Иис. 24:12

* 7:20 Азы: «Улуг коргуушкунну».

+ 7:21 Неем. 4:14

+ 7:22 Хост. 23:29

+ 7:24 Иис. 10:24; 11:12

+ 7:24 Иис. 1:5

+ 7:25 Иис. 7:20-21

+ 8:2 Хост. 16:35; Ам. 2:10

+ 8:2 Хост. 15:25

+ 8:3 Хост. 16:14-15,[31]

+ 8:3 Мф. 4:4; Лк. 4:4

+ 8:4 Ы. х. к. 29:5; Неем. 9:21

+ 8:5 У. ч. 3:12; Евр. 12:7

+ 8:7 Ы. х. к. 11:11

+ 8:14 У. ч. 30:9; Ыд. ыр. 77:11; 105:21; Ос. 13:6

+ 8:15 Сан. 21:6

+ 8:15 Ос. 13:5

+ 8:15 Хост. 17:6; Сан. 20:11

+ 8:16 Хост. 16:5,[31]

+ 8:17 Башт. 7:2

+ 8:20 Дан. 9:11

+ 9:2 Сан. 13:23; Ы. х. к. 1:28

+ 9:3 Хост. 20:5; 24:17; Ы. х. к. 4:24; Евр. 12:29

+ 9:3 Хост. 23:29-31

+ 9:4 Э. д. 15:16

+ 9:5 Э. д. 50:24

+ 9:6 4 Хаан. 17:14; 2 Чыл. 30:8

+ 9:8 Хост. 32:4,[10]

+ 9:9 Хост. 24:18; Мф. 4:2

+ 9:10 Хост. 31:18

+ 9:12 Хост. 32:7-10

+ 9:14 Ыд. ыр. 9:6

+ 9:14 Сан. 14:12

+ 9:18 Хост. 34:28

+ 9:18 Хост. 32:11-14

+ 9:21 Хост. 32:20

+ 9:22 Хост. 17:7; Сан. 11:3,[34]

+ 9:23 Сан. 13:3; 14:1

+ 9:26 Хост. 32:11-13

+ 9:28 Сан. 14:16

+ 9:29 Неем. 1:10

+ 10:1 Хост. 25:10

+ 10:2 Хост. 25:16,[21]

+ 10:3 Хост. 37:1-9

+ 10:4 Хост. 20:1-17; Ы. х. к. 5:6-21

+ 10:4 Хост. 34:28-29

+ 10:5 Хост. 40:20; 3 Хаан. 8:9

+ 10:6 Сан. 33:30-31

+ 10:6 Сан. 20:28; 33:38

+ 10:7 Сан. 33:33

+ 10:8 Сан. 8:14

+ 10:9 Сан. 18:20

+ 10:10 Хост. 34:28

+ 10:11 Хост. 33:1

+ 10:12 Мих. 6:8

+ 10:12 Иис. 24:14; 1 Хаан. 12:24

+ 10:13 Ы. х. к. 5:33

+ 10:14 Хост. 9:29; Неем. 9:6

+ 10:15 Рим. 11:28

+ 10:16 Ы. х. к. 30:6; Иер. 4:4; Рим. 2:29

+ 10:16 Хост. 32:9

+ 10:17 Иис. 22:22; Ыд. ыр. 49:1; 135:2; Дан. 2:47; 11:36

+ 10:17 1 Тим. 6:15; Ажыд. 17:14; 19:16

+ 10:17 Аж.-ч. 10:34; Рим. 2:11; Гал. 2:6; Эф. 6:9; Кол. 3:25; 1 Пет. 1:17

+ 10:17 2 Чыл. 19:7

+ 10:18 Ыд. ыр. 67:5; 145:9

+ 10:19 Хост. 22:21; Лев. 19:34

+ 10:20 Ы. х. к. 6:13; 30:20

+ 10:22 Э. д. 46:27; Хост. 1:5

+ 10:22 Э. д. 15:5; 22:17

* 10:22 Өске бурунгу сөзүглелде «чеден беш» деп бижээн.

+ 11:4 Хост. 14:27-28

+ 11:5 Ыд. ыр. 77:14-40

+ 11:6 Сан. 16:31-33

+ 11:9 Э. д. 50:24

+ 11:9 Хост. 3:8

* 11:10 Будуң күжү-биле – бо сөстерниң болгу дег үш билип алыышкыны бар: (1) бут-биле хөделдирер суггарылга механизминиң дугайында чугаа чоруп турар; (2) арыктарны хүүрек болгаш бут күжүнүң дузазы-биле казарының дугайында чугаа чоруп турар; (3) сугну шөлдерже кочалдар-биле дажыырын чугаалап турар.

+ 11:11 Ы. х. к. 8:7

+ 11:12 3 Хаан. 9:3

+ 11:13 Ы. х. к. 6:5; Иис. 22:5

+ 11:14 Лев. 26:4; Иер. 5:24; Иоил 2:23

+ 11:15 Ыд. ыр. 103:14

+ 11:17 3 Хаан. 8:35; 17:1; 2 Чыл. 6:26

+ 11:18 Хост. 13:9, 16; Ы. х. к. 6:8

+ 11:19 Ы. х. к. 4:9

+ 11:20 Ы. х. к. 6:9

+ 11:24 Иис. 1:3

+ 11:24 Э. д. 15:18; Хост. 23:31; Сан. 34:1-12; Иис. 1:4

+ 11:25 Ы. х. к. 7:24

+ 11:26 Ы. х. к. 30:1,[15]

+ 11:27 Лев. 26:1-13; Ы. х. к. 28:2-14

+ 11:28 Лев. 26:14-45; Ы. х. к. 28:15-45

+ 11:29 Ы. х. к. 27:12-13; Иис. 8:33

+ 11:30 Э. д. 12:6

+ 12:2 4 Хаан. 16:4

+ 12:3 Хост. 23:24; 34:13; Ы. х. к. 7:5; Башт. 2:2; 3 Хаан. 14:23

+ 12:5 3 Хаан. 18:29

+ 12:7 Ы. х. к. 27:7

+ 12:8 Башт. 17:6; 21:25

+ 12:9 Ыд. ыр. 94:11

+ 12:10 Иис. 23:1

+ 12:11 3 Хаан. 8:29

+ 12:12 Сан. 18:20; Ы. х. к. 10:9

* 12:15 Израильге иви биле чээренни өргүл кылдыр салып болбас турган, ынчангаш оларның эъдин арыг эвес-даа улус чип болур турган.

+ 12:16 Лев. 3:17; 7:26; 17:13

+ 12:19 Ы. х. к. 14:27; Неем. 13:10

* 12:20 Мурнундагы дүрүм-хоойлулар ёзугаар (Лев. 17:1-9 көр) кижи дириг амытанны чүгле Ужуражылга майгынының чанынга дөгерип болур турган, а моон соңгаар ону каяа-даа дөгерип болурун чөпшээрээн.

+ 12:23 Э. д. 9:4; Лев. 3:17; 7:26; 17:13

+ 12:30 4 Хаан. 17:15

+ 12:31 4 Хаан. 17:31; Иер. 7:31; 19:5

+ 12:32 Ы. х. к. 4:2; Ажыд. 22:18

+ 13:1 Иер. 23:25, 32; Зах. 10:2

+ 13:2 Мк. 13:22; 2 Фес. 2:9; Ажыд. 13:13; 16:14

+ 13:5 Ы. х. к. 18:20

+ 13:8 У. ч. 1:10

+ 13:9 Хост. 32:27-28; Ы. х. к. 17:7

+ 13:10 Ы. х. к. 17:5

+ 13:13 Башт. 19:22; 20:13; 1 Хаан. 2:12; 10:27; 25:17; 2 Хаан. 16:7; 20:1; 3 Хаан. 21:10,[13]

+ 13:16 Иис. 8:28

+ 13:17 Иис. 7:20-21

+ 14:1 Мф. 5:9; Ин. 1:12; 1 Ин. 3:1; 5:1; Рим. 8:14

+ 14:1 Лев. 19:27-28; 21:5

+ 14:2 Хост. 19:5

* 14:4,[12] Дириг амытаннар, куштар – оларның аттарының чамдыызын шын очулдурган деп бүзүрелдиг чугаалаары берге, оларның элээн хөйү чүгле Чоокку Чөөн чүкте чурттап турар, ынчангаш бо даңзыны чижеглеп алган даңзы деп билзе чогуур.

* 14:7 Сарлык-деге – еврей дылда «шафан» дээр, хая-даштыг черге чурттаар үүрмек хээкчи.

* 14:19 Тускай таварылга кылдыр израильчилер шартылааның, шергиниң янзы-бүрү хевирлерин чип болур (Лев. 11:20-22 көр).

+ 14:21 Лев. 7:24; 11:39-40

+ 14:21 Хост. 19:6

+ 14:21 Хост. 23:19; 34:26

+ 14:22 Лев. 27:30; Сан. 18:21

+ 14:27 Ы. х. к. 12:19

+ 14:27 Сан. 18:20; Ы. х. к. 10:9

+ 14:28 Ы. х. к. 26:12

+ 15:1 Ы. х. к. 31:10; Неем. 10:31

+ 15:3 Ы. х. к. 23:20

+ 15:6 Ы. х. к. 28:12

+ 15:6 3 Хаан. 4:21; Эзра 4:20

+ 15:8 Лев. 25:35-36; Ыд. ыр. 36:26; Мф. 5:42; Иак. 2:15; 1 Ин. 3:17

+ 15:11 Мф. 26:11

+ 15:12 Хост. 21:2

+ 15:17 Хост. 21:5-6

+ 15:19 Хост. 13:2, 11-16

+ 15:21 Лев. 22:20

* 15:22 Израильге иви биле чээренни өргүл кылдыр салып болбас турган, ынчангаш оларның эъдин арыг эвес-даа улус чип болур турган (12:15 көр).

+ 15:23 Лев. 17:13; Ы. х. к. 12:23-24

+ 16:3 Хост. 12:11

+ 16:4 Хост. 34:25

+ 16:9 Хост. 34:22

+ 16:12 Ы. х. к. 5:15

+ 16:13 Хост. 23:16

+ 16:18 Хост. 18:21; Эзра 7:25

+ 16:18 Сан. 11:16; Ы. х. к. 1:16-17

+ 16:19 Хост. 23:2-3; Лев. 19:15

+ 16:19 Хост. 23:8; 1 Хаан. 8:3; У. ч. 17:8; Эккл. 7:7

+ 16:21 Хост. 34:13; Ы. х. к. 7:5

+ 17:1 Лев. 22:20

+ 17:5 Ы. х. к. 13:10

+ 17:6 Сан. 35:30; Ы. х. к. 19:15

+ 17:7 Ы. х. к. 13:9; Ин. 8:7

+ 17:9 Ы. х. к. 19:17

+ 17:14 1 Хаан. 8:5

+ 17:15 1 Хаан. 9:16

+ 17:16 Иис. 11:6; 2 Хаан. 8:4; 1 Чыл. 18:4

+ 17:16 3 Хаан. 10:28; 2 Чыл. 1:16; 9:28

+ 17:17 3 Хаан. 11:1-4; Неем. 13:26; У. ч. 31:3

+ 17:17 3 Хаан. 10:14, 27; 2 Чыл. 1:15; 9:27

+ 17:19 Иис. 1:8

+ 18:2 Сан. 18:20; Ы. х. к. 10:9; Иис. 13:14

+ 18:3 Лев. 7:30-34

+ 18:4 Сан. 18:12

+ 18:6 Сан. 35:2; Башт. 17:7

+ 18:9 Лев. 18:26-30; Ы. х. к. 12:29-31

+ 18:10 Лев. 18:21; 4 Хаан. 16:3; 17:17; 23:10; 2 Чыл. 33:6; Иер. 32:35

+ 18:11 Хост. 22:18; Лев. 19:26,[31]

+ 18:15 Мк. 9:8; Ин. 1:21; Аж.-ч. 3:22; 7:37

+ 18:16 Хост. 20:19; Ы. х. к. 5:27

+ 18:17 Ы. х. к. 5:28

+ 18:18 Ин. 4:25

+ 18:20 Ы. х. к. 13:5; Иер. 14:15; 23:30; Иез. 13:8

+ 19:5 Хост. 21:13

+ 19:10 У. ч. 6:17

+ 19:11 Ы. х. к. 27:24

+ 19:13 Ы. х. к. 21:9

+ 19:14 Ы. х. к. 27:17; Иов 24:2; У. ч. 22:28; 23:10; Ос. 5:10

+ 19:15 Сан. 35:30; Ы. х. к. 17:6; Мф. 18:16; 2 Кор. 13:1; 1 Тим. 5:19; Евр. 10:28

+ 19:16 Хост. 20:16

+ 19:17 Ы. х. к. 17:9; 25:1

+ 19:19 У. ч. 19:5

+ 19:21 Хост. 21:23-25; Лев. 24:19-20; Мф. 5:38

+ 20:1 2 Чыл. 13:12; 20:15-17

+ 20:7 Ы. х. к. 24:5

+ 20:8 Башт. 7:3

* 20:11 Азы: «Албан-үндүрүг төлеп». Давид хаан аммоннарны (2 Хаан. 12:31), а Соломон – бодунуң күрүнезиниң хананей чурттакчы чонун (3 Хаан. 9:20-21) ынчалдыр ажыглап турган.

+ 20:14 Сан. 31:7, 9; Иис. 8:2

+ 20:17 Ы. х. к. 7:2; Иис. 10:40-41

+ 20:19 4 Хаан. 3:19

* 20:19 Азы: «Ыяш сенден шивээже дезип кире берип шыдавас».

+ 21:3 Сан. 19:2; 1 Хаан. 6:7

+ 21:5 Сан. 6:22-27

+ 21:8 Иона 1:14

+ 21:9 Ы. х. к. 19:13

+ 21:12 1 Кор. 11:6

* 21:14 Азы: «Аңаа каржы аажы көргүспе».

+ 21:15 Э. д. 29:30,[33]

+ 21:17 4 Хаан. 2:9

+ 21:18 Хост. 20:12; Ы. х. к. 5:16

+ 21:20 У. ч. 23:20-21

+ 21:22 Сан. 25:4

+ 21:23 Иис. 8:29; 10:26-27; Ин. 19:31

+ 21:23 Гал. 3:13

+ 22:1 Хост. 23:4

+ 22:6 Хост. 23:19; Лев. 22:28

* 22:8 Чоокку Чөөн чүкке бажыңнар крышалары ийленчек эвес, а калбак болур турган, а чурттакчы чон оларны дыштаныр чер база үстүкү каът кылдыр ажыглап турган.

+ 22:9 Лев. 19:19

* 22:11 Ыдыктыг чүүл кавызынга, сыр дедир, холушкак пөстерни саналдап турар. Ынчалдыр Ужуражылга майгынының адаккы шывыы болгаш көжегелерин лён база дүктен аргып кылган (Хост. 26:1,[31]). База-ла ындыг холушкак пөстен дээди бараалгакчының эфодун, хөрек баартыгын болгаш курун кылган (Хост. 28:6, 15; 39:29).

+ 22:12 Сан. 15:38

* 22:15 Бадыткал демдээ – аныяк кыс эр кижи-биле өгленгеш, баштайгы дүне кады хонган соонда, ханныг апарган иштики хеп бооп чадавас.

+ 22:22 Хост. 20:14; Лев. 20:10; Ин. 8:5

+ 22:29 Э. д. 34:8; Хост. 22:16-17; 2 Хаан. 13:1-22

+ 22:30 Лев. 18:8; Ы. х. к. 27:20

+ 23:1 Лев. 21:18-20; Иса. 56:4-5

* 23:2 Азы: «Хан холужуушкунундан төрүттүнген кижи».

+ 23:3 Неем. 13:1-2; Ыы. 1:10

+ 23:4 Сан. 22:5-6

+ 23:5 Сан. 24:10; У. ч. 26:2

+ 23:7 Э. д. 25:24-26; 36:8; Сан. 20:14

+ 23:7 Хост. 22:21; 23:9

+ 23:10 Лев. 15:1-5

+ 23:14 Лев. 26:12

+ 23:17 Лев. 19:29; 3 Хаан. 14:24; 15:12; 22:46; 4 Хаан. 23:7; Ос. 4:14

* 23:17 Чоокку Чөөн чүктүң янзы-бүрү шажын-чүдүлгелеринге ындыг чорук кылган дээш алган акша дүрзү-бурганнарның өргээлериниң ажыы кылдыр кирип турган.

+ 23:20 Хост. 22:25; Ы. х. к. 15:3

+ 23:21 Сан. 30:3; Эккл. 5:3

+ 23:25 Мк. 2:23; Руф 2:2

+ 24:1 Мал. 2:16; Мф. 5:31; 19:7; Мк. 10:4

+ 24:4 Иер. 3:1

+ 24:5 Ы. х. к. 20:7; У. ч. 5:18

+ 24:7 Хост. 21:16

+ 24:8 Лев. 13:2

+ 24:9 Сан. 12:10-15

+ 24:13 Хост. 22:26-27

+ 24:13 Ы. х. к. 6:25; Ыд. ыр. 111:9

+ 24:14 Лев. 25:39

+ 24:15 Лев. 19:13

+ 24:15 Иак. 5:4

+ 24:16 4 Хаан. 14:6; 2 Чыл. 25:4; Иер. 31:29-30; Иез. 18:20

+ 24:17 Хост. 22:21

+ 24:19 Лев. 19:9; 23:22; Руф 2:1-2

+ 25:1 Ы. х. к. 19:17

+ 25:3 2 Кор. 11:24

+ 25:4 1 Кор. 9:9; 1 Тим. 5:18

+ 25:5 Мф. 22:24; Мк. 12:19; Лк. 20:28

+ 25:6 Э. д. 38:8; Руф 4:10

+ 25:9 Руф 4:7

+ 25:14 Лев. 19:36

+ 25:17 Хост. 17:8

+ 25:19 1 Хаан. 15:2-8

+ 26:2 Хост. 23:19; 34:26; Лев. 23:10

+ 26:5 Э. д. 46:27

+ 26:5 Хост. 1:7

* 26:5 Арам чурттуг тояанчы кижи – арам черге чурттап турган, ол чер чурттуг кадайларлыг чораан Иаковту ынча деп турар (Э. д. 28:5 көр).

+ 26:6 Хост. 1:11,[14]

+ 26:7 Хост. 2:23-25; 3:9

+ 26:8 Хост. 12:51

+ 26:9 Хост. 3:8

+ 26:12 Лев. 27:30

+ 26:12 Ы. х. к. 14:28-29

+ 26:14 Лев. 7:20; 21:1, 11; Ос. 9:4

* 26:14 Азы: «Өлүг кижи чыдар черже аппарбаан мен».

+ 26:15 2 Чыл. 30:27; Ыд. ыр. 32:14; Иса. 63:15

+ 26:15 Хост. 3:8

+ 26:18 Хост. 19:5

+ 26:19 Ы. х. к. 28:1

+ 26:19 Хост. 19:6

+ 27:2 Иис. 4:1-3

* 27:2 Эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке даштарга бижиттингир болзун дээш, оларны кылынналдыр чугайлап турган.

+ 27:5 Хост. 20:25; Иис. 8:30; 3 Хаан. 6:7

+ 27:7 Ы. х. к. 12:7

+ 27:8 Иса. 8:1; 30:8; Авв. 2:2

+ 27:9 Ы. х. к. 26:18

+ 27:12 Ы. х. к. 11:29; Иис. 8:33

+ 27:15 Хост. 20:4-5; 34:17; Ы. х. к. 5:8

+ 27:16 Хост. 20:12; 21:17; Лев. 19:3

+ 27:17 Ы. х. к. 19:14

+ 27:18 Лев. 19:14

+ 27:19 Хост. 22:21-22

+ 27:20 Лев. 18:8; Ы. х. к. 22:30

+ 27:21 Хост. 22:19; Лев. 18:23

+ 27:22 Лев. 18:9; 2 Хаан. 13:12

+ 27:23 Лев. 18:17; 20:14

+ 27:24 Ы. х. к. 19:11

+ 27:25 Хост. 23:7; Ы. х. к. 16:19

+ 27:26 Ыд. ыр. 118:21; Иер. 11:3; Гал. 3:10

+ 28:1 Ы. х. к. 26:19

+ 28:6 Ыд. ыр. 120:7

+ 28:7 Хост. 23:27

+ 28:8 Лев. 25:20-21

+ 28:9 Хост. 19:6

+ 28:12 Ы. х. к. 11:14

+ 28:12 Ы. х. к. 15:6

+ 28:15 Дан. 9:11; Зах. 1:6; Мал. 2:2

+ 28:22 Лев. 26:16; 3 Хаан. 8:37; 2 Чыл. 6:28

+ 28:22 Ам. 4:9; Агг. 2:17

* 28:23 Бо сөстерниң утказы мындыг: «Дээр силерже чаъзын чагдырбас, чер силерге дүжүдүн бербес» (Лев. 26:19 көр).

+ 28:24 Иер. 3:3; Ам. 4:7

+ 28:25 Иис. 7:4

+ 28:26 1 Хаан. 17:44, 46; Ыд. ыр. 78:2; Иер. 16:4; 19:7; 34:20

+ 28:26 Иса. 17:2; Иер. 7:33

+ 28:27 Хост. 9:10

+ 28:29 Иов 5:14; 12:25; Иса. 59:10; Соф. 1:17

+ 28:30 Ы. х. к. 20:5-7; Иер. 8:10; Ам. 5:11; Соф. 1:13

+ 28:32 2 Чыл. 29:9

+ 28:33 Башт. 6:4

+ 28:35 Иов 2:7

+ 28:36 4 Хаан. 17:3-4; 24:15; 25:7; 2 Чыл. 33:11

+ 28:36 Ы. х. к. 4:28

+ 28:37 3 Хаан. 9:7; 2 Чыл. 7:20; Иер. 24:9; Иез. 5:15

+ 28:38 Мих. 6:15; Агг. 1:6

+ 28:38 Иоил 1:4

+ 28:39 Соф. 1:13

+ 28:41 Ыы. 1:5

+ 28:47 Неем. 9:35

+ 28:48 Иер. 27:2

+ 28:49 Иса. 5:26; Иер. 5:15

+ 28:49 Иер. 48:40; 49:22; Иез. 17:3; Ос. 8:1; Авв. 1:8

+ 28:51 Неем. 9:37; Иер. 5:17

+ 28:52 4 Хаан. 17:5; 25:1

+ 28:53 Лев. 26:29; 4 Хаан. 6:29; Ыы. 4:10; Иер. 19:9; Иез. 5:10

+ 28:57 4 Хаан. 6:29; Ыы. 4:10; Иез. 5:10

+ 28:60 Хост. 9:1-12

+ 28:62 Э. д. 15:5; Ы. х. к. 10:22

+ 28:63 Иер. 32:41

+ 28:64 Лев. 26:33; Ы. х. к. 4:27; Неем. 1:8; Иер. 9:16; Иез. 12:15; Зах. 7:14

+ 28:67 Иов 7:4

+ 28:68 Ы. х. к. 17:16

+ 28:68 Ос. 8:13; 9:3

+ 29:1 Хост. 19:1-6

+ 29:4 Иса. 6:9-10; Иер. 5:21; Рим. 11:8

+ 29:5 Ы. х. к. 8:4; Неем. 9:21

+ 29:6 Хост. 15:25; 16:4; 17:6

+ 29:7 Сан. 21:21-35

+ 29:8 Сан. 32:33

+ 29:9 3 Хаан. 2:3

+ 29:11 Иис. 9:21

+ 29:13 Хост. 6:7

+ 29:18 Евр. 12:15

* 29:19 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Дорт очулдурарга, «Ынчан өл кижини кургаг кижи-биле кады чууй шаап алгаш баар» дээн.

+ 29:20 Ы. х. к. 9:14; Ыд. ыр. 9:6

+ 29:23 Башт. 9:45

+ 29:23 Э. д. 14:2; 19:24; Иса. 13:19; Ос. 11:8; Соф. 2:9

+ 29:24 Лев. 26:32; 3 Хаан. 9:8; 2 Чыл. 7:21; Иер. 22:8-9

+ 29:25 4 Хаан. 17:15

+ 29:27 Лев. 26:14-39; Ы. х. к. 28:15-68; Зах. 5:3

+ 29:28 3 Хаан. 14:14

+ 29:29 У. ч. 25:2

+ 30:1 Ы. х. к. 11:26

+ 30:1 Лев. 26:40

+ 30:2 1 Хаан. 7:3; 3 Хаан. 8:48; Иса. 55:7; Ос. 6:1

+ 30:3 Иер. 32:37; Иез. 34:13; 36:24

* 30:3 Азы: «Сээң туттуруп алган улузуңну хостап, дедир эккээр».

+ 30:4 Неем. 1:9

+ 30:6 Ы. х. к. 10:16; Иер. 4:4; 31:33

+ 30:7 Э. д. 12:3; Хост. 23:22

+ 30:12 Рим. 10:6

+ 30:15 Ы. х. к. 11:26; Иер. 21:8

+ 30:20 Ы. х. к. 10:20

+ 31:2 Ы. х. к. 34:7

+ 31:2 Сан. 20:12; 27:12-13; Ы. х. к. 3:27

+ 31:3 Ы. х. к. 1:38

+ 31:4 Сан. 21:21-35

+ 31:5 Ы. х. к. 7:2

+ 31:6 Иис. 1:5; 3 Хаан. 6:13

+ 31:7 Иис. 1:6

+ 31:10 Ы. х. к. 15:1

+ 31:10 Хост. 23:16

+ 31:11 4 Хаан. 23:2; Неем. 8:3

+ 31:12 Иис. 8:33,[35]

+ 31:14 Ы. х. к. 34:5

+ 31:14 Сан. 27:19

+ 31:15 Хост. 33:9; Сан. 12:5

+ 31:16 Хост. 34:15; Башт. 2:12-13, 20; Иер. 11:10

+ 31:17 Сан. 14:42; Башт. 6:13

+ 31:19 Ы. х. к. 32:1-43

+ 31:20 Хост. 3:8

+ 31:23 Иис. 1:6

+ 31:24 Иис. 24:25-26

+ 31:26 4 Хаан. 22:8; 2 Чыл. 34:14

+ 31:29 Башт. 2:12-13,[19]

+ 31:29 4 Хаан. 22:17; 2 Чыл. 34:22

+ 32:1 Иса. 1:2; Мих. 1:2

+ 32:2 Иса. 55:10-11

+ 32:2 Ыд. ыр. 71:6

+ 32:4 Мф. 5:48

+ 32:4 2 Хаан. 22:31; Ыд. ыр. 17:31

+ 32:4 Иов 34:10; Рим. 9:14

+ 32:6 Иер. 5:21

+ 32:6 Иса. 63:16; 64:8; Ин. 8:41

+ 32:6 Иса. 44:2; 51:13

+ 32:7 Ыд. ыр. 76:6

+ 32:7 Иов 8:8

+ 32:8 Э. д. 11:8; Аж.-ч. 17:26

* 32:8 Өске бурунгу сөзүглелде «Бурганның оолдарының» эвес, а «израиль чоннуң» деп бижээн.

+ 32:9 Хост. 19:5; Зах. 2:12

+ 32:10 Ыд. ыр. 16:8; Иез. 16:5-6; Ос. 13:5; Зах. 2:8

+ 32:11 Хост. 19:4; Иса. 31:5

+ 32:13 Иса. 58:14

+ 32:13 Иов 29:6

+ 32:15 Неем. 9:25

+ 32:15 Ыд. ыр. 88:27; 94:1

* 32:15 Ешурун – Израильдиң ойзу адаан ады, «чөптүг-шынныг, мөзүзү эки» дээн уткалыг (Ы. х. к. 33:5, 26; Иса. 44:2 көр).

+ 32:16 Башт. 5:8

+ 32:16 Ыд. ыр. 77:58

+ 32:17 Ыд. ыр. 105:37; 1 Кор. 10:20

* 32:17 Азы: «Ада-өгбезиниң сөгүрбейн чорааны чаа бурганнарга».

+ 32:18 Иса. 17:10; Иер. 2:32

+ 32:21 2 Чыл. 13:9; Иер. 5:7

+ 32:21 Рим. 10:19

+ 32:22 Иер. 15:14; 17:4

+ 32:23 Иов 6:4; Ыд. ыр. 7:13; 37:3; Ыы. 3:12; Иез. 5:16

+ 32:24 Лев. 26:22; Иер. 8:17; Иез. 5:17

+ 32:25 Ыы. 1:20; Иез. 7:15

+ 32:27 Ыд. ыр. 12:5; Иса. 10:13

+ 32:28 Иса. 27:11; Иер. 4:22

+ 32:30 Лев. 26:8; Иис. 23:10; Башт. 15:15

+ 32:31 1 Хаан. 2:2

+ 32:32 Э. д. 18:20

+ 32:33 Ыд. ыр. 57:5-6

+ 32:35 Рим. 12:19; Евр. 10:30

+ 32:36 Ыд. ыр. 134:14; Евр. 10:30

+ 32:36 3 Хаан. 14:10; 21:21; 4 Хаан. 9:8; 14:26

+ 32:37 Башт. 10:14; Иер. 2:28

+ 32:39 Хост. 20:3

+ 32:39 1 Хаан. 2:6; 4 Хаан. 5:7

+ 32:39 Иов 5:18; Ыд. ыр. 102:3; 146:3; Ос. 6:1

+ 32:39 Иов 10:7; Иса. 43:13

+ 32:41 Ыд. ыр. 7:13; Иса. 27:1; 34:5; 66:16; Иез. 21:3, 9-10

+ 32:41 Ы. х. к. 32:41; Иса. 1:24

+ 32:42 Иер. 46:10

+ 32:43 Рим. 15:10

+ 32:43 Э. д. 4:10-12; Ыд. ыр. 78:10; Ажыд. 6:10; 19:2

+ 32:46 Ы. х. к. 4:9

+ 32:47 Лев. 18:5

+ 32:49 Сан. 27:12

+ 32:50 Сан. 33:38

+ 32:51 Сан. 20:12; 27:14

+ 32:52 Ы. х. к. 3:27

+ 33:1 Эзра 3:2; Ыд. ыр. 89:1

+ 33:2 Ыд. ыр. 49:2; 79:2; 93:1; Авв. 3:3

+ 33:2 Дан. 7:10; Зах. 14:5; Аж.-ч. 7:53; Гал. 3:19

+ 33:2 Хост. 19:18

* 33:2 Еврей сөзүглелде бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Хоойлунуң оду».

* 33:3 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бодунуң чонунга» деп бижээн.

+ 33:4 Ин. 1:17; 7:19

+ 33:5 Ы. х. к. 32:15; Иса. 44:2

* 33:5 Азы: «Моисей Ешуруннуң хааны бооп турган». Ешурун – Израильдиң ойзу адаан ады, «чөптүг-шынныг, мөзүзү эки» дээн уткалыг.

* 33:6 Өске бурунгу сөзүглелде «Хөй санныг» деп бижээн.

+ 33:8 Хост. 17:7; Сан. 20:13

* 33:8 Туммим биле урим – Бурганның бараалгакчыларының Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун тодарадыр дээш ажыглап турганы херекселдер (Хост. 28:30 көр).

+ 33:9-10 Хост. 32:26-29

+ 33:9-10 Ы. х. к. 17:9-11; 2 Чыл. 17:9; Эзра 7:10

+ 33:9-10 Хост. 30:7-8

* 33:12 «Чүктеп алгаш чорзун» деп сөстерниң болгу дег өске утказы мындыг: «Ооң дагларының аразынга чурттазын».

+ 33:13 Э. д. 27:28

+ 33:15 Э. д. 49:26; Авв. 3:6

+ 33:16 Хост. 3:2-4

+ 33:17 3 Хаан. 22:11

+ 33:17 Э. д. 48:19

+ 33:19 Ыд. ыр. 4:6

+ 33:20 1 Чыл. 12:8

+ 33:21 Сан. 32:1-5, 16-19

+ 33:22 Иис. 19:47; Башт. 18:27

+ 33:23 Иис. 19:32-39

+ 33:26 Ы. х. к. 32:15; 33:5; Иса. 44:2

+ 33:26 Хост. 15:11

+ 33:27 Ыд. ыр. 54:20; 89:3; 92:2; Авв. 1:12

+ 33:27 Ыд. ыр. 89:1; 90:9

+ 33:28 Сан. 23:9

+ 33:29 2 Хаан. 7:23

+ 33:29 Э. д. 15:1; Ыд. ыр. 32:20

+ 33:29 2 Хаан. 22:45

+ 34:3 Башт. 1:16; 3:13

+ 34:3 Э. д. 14:2; 19:22

+ 34:3 Э. д. 13:12

+ 34:4 Э. д. 12:7; 50:24

+ 34:4 Ы. х. к. 3:27

+ 34:6 Иуда 1:9

+ 34:7 Ы. х. к. 31:2

+ 34:8 Сан. 20:29

+ 34:9 Сан. 27:18,[23]

+ 34:9 Иса. 11:2

+ 34:10-11 Хост. 33:11

+ 1:1 Хост. 24:13; Сан. 27:18-20; Ы. х. к. 1:38

+ 1:2 Ы. х. к. 34:5

+ 1:3 Ы. х. к. 11:24

+ 1:4 Э. д. 15:18; Сан. 34:1-12; Ы. х. к. 11:24

+ 1:5 Ы. х. к. 7:24

+ 1:5 Хост. 3:12; Башт. 6:16

+ 1:5 Ы. х. к. 31:5-8; Евр. 13:5

+ 1:6 Ы. х. к. 31:6-7,[23]

+ 1:7 Ы. х. к. 5:32

+ 1:8 Ы. х. к. 17:18-19

+ 1:8 Ыд. ыр. 1:2

+ 1:9 Ы. х. к. 1:21; 31:8

+ 1:10 Ы. х. к. 16:18

+ 1:14 Сан. 32:17-26; Ы. х. к. 3:18

+ 1:15 Сан. 32:29; Ы. х. к. 3:20; Иис. 22:1-9

+ 2:1 Мф. 1:5; Иак. 2:25; Евр. 11:31

+ 2:5 2 Хаан. 17:18-20

* 2:6 Чаъстар үези эрте бээрге, Ханаанда бажыңнарның калбак крышаларын чурттаар чер кылдыр база дүжүт шыгжаары-биле ажыглаар турган.

+ 2:7 Башт. 3:28; 7:24

+ 2:9 Хост. 15:14-16; 23:27

+ 2:10 Хост. 14:21

+ 2:10 Сан. 21:21-35

+ 2:11 Ы. х. к. 4:39; 3 Хаан. 8:23

+ 2:12-13 Ы. х. к. 6:13

+ 2:14 Башт. 1:24-25

+ 2:15 1 Хаан. 19:12; Аж.-ч. 9:25

+ 3:1 Сан. 25:1

+ 3:3 Ы. х. к. 31:9

+ 3:6 Лев. 20:7; Сан. 11:18

+ 3:10 Хост. 23:23

+ 3:11 Мих. 4:13; Зах. 4:14; 6:5

+ 3:12 Сан. 13:3

+ 3:13 Ыд. ыр. 113:3

+ 3:15 1 Чыл. 12:15

+ 3:16 Ы. х. к. 3:17

+ 3:17 Хост. 14:21, 29; 4 Хаан. 2:8

+ 4:3 Ы. х. к. 27:2; 3 Хаан. 18:31

+ 4:6 Э. д. 28:18; 35:14; 1 Хаан. 7:12

+ 4:6 Хост. 12:26

+ 4:12 Сан. 32:17,[20]

+ 4:23 Хост. 14:21

+ 4:24 3 Хаан. 8:42-43

* 5:3 Аралот тей – «Кыртыжап демдектээшкинниң тейи» деп уткалыг.

+ 5:4 Сан. 14:29; 26:64-65

+ 5:6 Сан. 14:33-34

+ 5:6 Хост. 3:8

+ 5:6 Сан. 14:23, 28-29

+ 5:7 Сан. 14:31; Ы. х. к. 1:39

+ 5:9 Э. д. 34:14

* 5:9 Галгал деп ат «адырар» деп сөске дөмейлешкек.

+ 5:10 Хост. 12:6; Сан. 9:5

+ 5:12 Хост. 16:35

+ 5:13 Сан. 22:23

+ 5:15 Хост. 3:5

* 6:3 Мыйыс эдиски – еврей дылда «шофар» дээр, кошкар мыйызындан кылган этсир хөгжүм херексели.

+ 6:4 Башт. 7:16-18

+ 6:16 Лев. 27:28; Ы. х. к. 20:17; Иис. 2:1-6; Иак. 2:25

+ 6:17 Иис. 7:12

+ 6:19 Евр. 11:30

+ 6:20 Ы. х. к. 7:2

+ 6:22 Евр. 11:31

+ 6:24 Мф. 1:5; Иак. 2:25; Евр. 11:32

+ 6:25 3 Хаан. 16:34

+ 7:1 Иис. 22:20; 1 Чыл. 2:6-7

+ 7:4 Лев. 26:17; Ы. х. к. 28:25

+ 7:6 Сан. 14:5

+ 7:6 1 Хаан. 4:12; Неем. 9:1; Ыы. 2:10

+ 7:7 Хост. 5:22; 4 Хаан. 3:10

+ 7:9 Ыд. ыр. 82:4

+ 7:12 Лев. 26:37; Башт. 2:14

+ 7:12 Иис. 6:17

+ 7:14 1 Хаан. 10:19,[21]

+ 7:17 Сан. 26:19-20

+ 7:19 Ин. 9:24

+ 7:20 2 Хаан. 12:13

+ 7:21 Э. д. 10:10; 11:2

+ 7:21 Ы. х. к. 7:25-26; 13:17

* 7:21 Сеннаар – бодунуң усчуларының уран мергежили-биле алдаржаан Месопотамия-дыр.

+ 7:26 Иис. 7:26; 2 Хаан. 18:17

* 7:26 Ахор – «Хай-халап эккээр» дээн уткалыг сөс-биле дөмейлешкек (Ос. 2:15 көр).

+ 8:1 Иис. 6:1

+ 8:2 Иис. 6:20

+ 8:2 Ы. х. к. 20:14

+ 8:4 Башт. 20:29

+ 8:5 Иис. 7:4-5; Башт. 20:32

+ 8:19 Башт. 20:37

+ 8:22 Ы. х. к. 7:2

+ 8:23 1 Хаан. 15:8-9

+ 8:28 Ы. х. к. 13:16

+ 8:29 Иис. 10:26

+ 8:29 Ы. х. к. 21:22-23

+ 8:29 Иис. 7:26; 2 Хаан. 18:17

+ 8:30 Ы. х. к. 27:2, 5-6

+ 8:31 Хост. 20:25

+ 8:33 Ы. х. к. 11:29; 27:12-13

+ 8:34 Ы. х. к. 28:1-68

+ 8:35 Ы. х. к. 31:12

+ 9:2 Э. д. 14:1-3; Иис. 10:5; 11:5

+ 9:3 Иис. 6:20; 8:28

+ 9:6 Иис. 5:10

+ 9:9 Ы. х. к. 20:11,[15]

+ 9:10 Сан. 21:21-35

+ 9:14 Сан. 27:21

+ 9:15 Иис. 11:19

+ 9:17 Иис. 18:25-28

+ 9:21 Ы. х. к. 29:11

+ 9:24 Ы. х. к. 7:1-2

+ 9:24 Хост. 15:14

+ 9:25 Иер. 26:14

+ 10:1 Иис. 6:20; 8:29

+ 10:1 Иис. 9:15

+ 10:2 Ы. х. к. 11:25

+ 10:5 Э. д. 14:1-3; Иис. 9:2; 11:5

+ 10:8 Иис. 1:5; 21:44

+ 10:10 Башт. 4:15; 1 Хаан. 7:10; Иса. 28:21

+ 10:11 Хост. 9:23; Иса. 30:30; Ажыд. 11:19; 16:21

+ 10:11 2 Хаан. 18:8

+ 10:13 Авв. 3:11

* 10:13 Азы: «Эки мөзүлүг улустуң ному» (2 Хаан. 1:18 көр).

+ 10:14 4 Хаан. 20:10-11; Иса. 38:8

+ 10:24 Ы. х. к. 7:24

+ 10:25 Ы. х. к. 3:21; 7:19

+ 10:26 Иис. 8:29

+ 10:27 Ы. х. к. 21:22-23

+ 10:28 Иис. 6:20

+ 10:38 Иис. 15:15; Башт. 1:11

+ 10:40 Ы. х. к. 20:16-17

+ 11:4 Башт. 7:12; 1 Хаан. 13:5

+ 11:5 Э. д. 14:1-3; Иис. 9:1-2

+ 11:6 Ы. х. к. 17:16; 2 Хаан. 8:4; 1 Чыл. 18:4

+ 11:12 Ы. х. к. 7:24

+ 11:12 Ы. х. к. 20:16-17

* 11:13 Дөң – бо домакта ажыглаттынып турар «тел» деп еврей сөс шаг шаанда ол черге турган хоорайның орнунга дөңнелип арткан, өске чаа хоорай тудуп каан черни көргүзүп турар.

+ 11:15 Хост. 34:11-12; Ы. х. к. 7:2

+ 11:19 Иис. 9:7,[15]

+ 11:20 Хост. 4:21

+ 11:20 Ы. х. к. 7:16; 20:16-17; 1 Хаан. 2:25

+ 11:21 Сан. 13:23; Ы. х. к. 1:28; 2:10; 9:2

+ 11:22 1 Хаан. 17:4

* 11:22 Газа, Геф, Азот – филистим хоорайлар; Геф чурттуг улуг-шыырак филистим күчүтеннер дугайында чугааларны көр (1 Хаан 17; 2 Хаан 21:15-22).

+ 11:23 Сан. 26:53

+ 11:23 Иис. 14:15

+ 12:2 Сан. 21:24

+ 12:4 Ы. х. к. 2:11; 3:11; Иис. 13:12

+ 12:4 Сан. 21:33-35

+ 12:6 Сан. 32:33; Ы. х. к. 29:8

+ 13:3 Ы. х. к. 2:23

+ 13:5 3 Хаан. 15:18; Ыд. ыр. 82:8; Иез. 27:9

+ 13:8 Сан. 32:33; Ы. х. к. 3:12

+ 13:9 Ы. х. к. 2:35

+ 13:12 Иис. 12:4

+ 13:13 1 Чыл. 2:23

+ 13:14 Ы. х. к. 18:1-2

+ 13:21 Сан. 25:15; 31:8

+ 13:22 Сан. 31:16

+ 13:30 1 Чыл. 2:23

+ 13:31 Сан. 32:41

+ 13:33 Сан. 18:20; Ы. х. к. 10:9

+ 14:1 Сан. 34:17

+ 14:2 Сан. 26:53-55; 34:13

+ 14:3 Сан. 18:20; Ы. х. к. 10:9

+ 14:4 Э. д. 48:5

+ 14:4 Сан. 35:2

+ 14:6 Сан. 13:31; 14:6

+ 14:8 Сан. 13:32; Ы. х. к. 1:28

+ 14:9 Сан. 14:6-9,[24]

+ 14:12 Сан. 13:23; Ы. х. к. 1:28; 2:10; 9:2; Иис. 11:21

+ 14:15 Э. д. 23:2; 35:27; Башт. 1:10

+ 14:15 Иис. 15:13

+ 14:15 Иис. 11:23

+ 15:4 Сан. 34:3-5

+ 15:6 Иис. 18:17

+ 15:13 Сан. 13:31

+ 15:13 Иис. 14:15; 21:11

+ 15:14 Сан. 13:23; Башт. 1:10,[20]

+ 15:15 Иис. 10:38; Башт. 1:11

+ 15:16 Башт. 1:12-15; 1 Хаан. 17:25

+ 15:19 Башт. 1:10-15

* 15:32 Бо даңзыда чээрби тостан-даа хөй хоорайларның ады кирип турар. Мында Симеоннуң аймаанга хамааржыр хоорайлар база кирген бооп чадавас (19:1-9 көр).

+ 15:63 Башт. 1:8, 21; 2 Хаан. 5:6

+ 16:2 2 Хаан. 15:32; 17:5

+ 16:10 Башт. 1:29; 3 Хаан. 9:16

+ 17:1 Э. д. 41:51

+ 17:1 1 Чыл. 7:14

+ 17:1 Сан. 32:40

+ 17:2 Сан. 26:30-32

+ 17:3 Сан. 26:33; 27:1-7; 36:1-12

* 17:11 Бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Нафаттың үшкү кезээ база аңаа хамааржыр» деп бижээн.

+ 17:12 Башт. 1:27-28

+ 17:14 Э. д. 48:19

+ 17:16 Башт. 1:19

+ 18:1 Башт. 18:31

+ 18:7 Сан. 18:20; Ы. х. к. 10:9

+ 18:7 Иис. 13:8

+ 18:17 Иис. 15:6

+ 18:28 Иис. 9:17

+ 19:2 1 Чыл. 4:28-33

+ 19:9 Э. д. 49:7

+ 19:16 Э. д. 49:13

* 19:34 Өске бурунгу сөзүглелде «Иордан хем-биле, Иуданың черлери-биле» деп бижээн.

+ 19:46 Башт. 1:34

+ 19:47 Башт. 18:27

+ 19:50 Иис. 24:30; Башт. 2:9

+ 20:1-2 Хост. 21:13

+ 21:4 Хост. 6:16-19; Сан. 3:17-20

+ 21:11 Иис. 14:15; 15:13

* 21:27 Өске бурунгу сөзүглелде «Аштарот» деп бижээн.

+ 21:43 Э. д. 13:15; 15:18; 26:3; 28:13

+ 21:44 Иис. 10:8; 23:10

+ 21:45 3 Хаан. 8:56

+ 22:2 Сан. 32:18-22; Ы. х. к. 3:20; Иис. 1:12-15

+ 22:4 Иис. 11:23

+ 22:5 Ы. х. к. 6:5, 17; 11:22

+ 22:7 Иис. 17:5

+ 22:8 Сан. 31:27; 1 Хаан. 30:24

+ 22:13 Сан. 25:7-13

+ 22:16 Ы. х. к. 13:12-15

* 22:16 Ы. х. к. 12 эгеде израильчилер Дээрги-Чаяакчыга чүгле Ооң Бодунга шилип аары чаңгыс черге мөгейип болур дугайында айыткан. Бурганга өргүл салыр бедигээш ол үеде Силом хоорайга бар турган. Ынчангаш ийиги өргүл бедигээжин тудуп үндүрерин мында Бурганга удур өндүр улуг бачыт кылдыр көрүп турар.

+ 22:17 Сан. 25:1-5

+ 22:20 Иис. 7:1,[5]

+ 22:22 Ы. х. к. 10:17

+ 22:22 3 Хаан. 8:39

* 22:22 Өске бурунгу сөзүглелде «Ол биске хайыра көргүспезин!» деп бижээн.

+ 22:31 Лев. 26:11-12

+ 22:34 Э. д. 31:48

+ 23:1 Ы. х. к. 12:10

+ 23:3 Хост. 14:14

+ 23:4 Иис. 13:1-7

+ 23:5 Сан. 33:53

+ 23:6 Ы. х. к. 5:32; 28:14

+ 23:7 Хост. 23:13

+ 23:8 Ы. х. к. 10:10

+ 23:9 Иис. 10:8; 21:44

+ 23:10 Лев. 26:8; Ы. х. к. 32:30; Башт. 15:15

+ 23:10 Хост. 14:14

* 23:11 Азы: «Дээрги-Чаяакчы Бурганыңарга сеткилиңер ханызындан ынак боорун кызыңар».

+ 23:12-13 Хост. 34:15-16; Ы. х. к. 7:3

+ 23:12-13 Башт. 2:21

+ 23:12-13 Хост. 23:33

+ 23:12-13 Ы. х. к. 7:4

+ 23:14 3 Хаан. 2:2

+ 23:14 Иис. 21:45; 3 Хаан. 8:56

+ 23:15 Лев. 26:14-39; Ы. х. к. 28:15-68

+ 24:2 Э. д. 11:27-32

+ 24:3 Э. д. 12:1-5

+ 24:3 Э. д. 21:2-3

+ 24:4 Э. д. 25:24-26

+ 24:4 Э. д. 36:8

+ 24:4 Э. д. 46:5-7

+ 24:5 Хост. 3:10; 4:14

+ 24:5 Хост. 7–12

+ 24:5 Хост. 12:51

+ 24:6 Хост. 14:9

+ 24:7 Хост. 14:20

+ 24:7 Хост. 14:28

+ 24:7 Сан. 14:33-34; Иис. 5:6

+ 24:9 Сан. 22:5-6; Ы. х. к. 23:4

+ 24:10 Сан. 24:10; Ы. х. к. 23:5

+ 24:11 Иис. 3:17

+ 24:11 Иис. 6:1; 10:10; 11:8

+ 24:12 Сан. 21:21-35; Ыд. ыр. 43:4

* 24:12 Азы: «Улуг коргуушкун» (Хост. 23:28; Ы. х. к. 7:20 көр).

+ 24:13 Ы. х. к. 6:10,[11]

+ 24:14 Ы. х. к. 10:12; 1 Хаан. 12:24

+ 24:15 3 Хаан. 18:21

+ 24:19 Лев. 19:2

+ 24:19 Хост. 20:5

+ 24:20 1 Хаан. 12:25

+ 24:26 Ы. х. к. 31:24

+ 24:26 Э. д. 35:4; Башт. 9:6

+ 24:27 Э. д. 31:44-45

+ 24:28 Башт. 2:6

+ 24:30 Иис. 19:50; Башт. 2:9

+ 24:32 Э. д. 33:19; 48:22; 50:25

* 24:32 Кесита – эрте-бурунгу үеде акша-мөңгүннүң бир хемчээли. Бир кесита бир хой өртээ-биле деңнежип турган чадавас.

+ 1:1 Иис. 24:29

+ 1:1 Башт. 20:18

+ 1:5 1 Хаан. 11:8

+ 1:7 Лев. 24:19

+ 1:8 Иис. 15:63; 2 Хаан. 5:6

+ 1:10 Иис. 14:15

+ 1:10 Сан. 13:23; Иис. 15:14

+ 1:11 Иис. 10:38; 15:15

+ 1:12 Сан. 13:31

+ 1:12 Иис. 15:13-19

+ 1:16 Сан. 24:21

+ 1:16 Сан. 10:29-32

* 1:16 Пальмалар хоорайы – Иерихон (Ы. х. к. 34:3 көр).

* 1:17 Хорма – «Бүрүнү-биле узуткаан» деп ат (Сан. 21:2-3 көр).

+ 1:19 Иис. 17:16,[18]

+ 1:20 Сан. 14:24; Иис. 14:13

+ 1:20 Башт. 1:10; Сан. 13:34; Ы. х. к. 2:10

+ 1:21 Иис. 15:63

+ 1:23 Э. д. 28:19

+ 1:24 Иис. 2:14

+ 1:27 Иис. 17:11-13

+ 1:29 Иис. 16:10; 3 Хаан. 9:16

+ 1:31 Иис. 19:24-30

+ 1:33 Иис. 19:32-39

+ 1:34 Иис. 19:46

+ 1:36 Сан. 34:4; Иис. 15:3

+ 2:1 Э. д. 17:7

+ 2:2 Ы. х. к. 7:2; 12:3

+ 2:3 Хост. 23:33

* 2:5 Бохим – «Ыглап турарлар» деп уткалыг ат.

+ 2:9 Иис. 19:50

+ 2:10 Иов 18:21; Иер. 9:3; 2 Фес. 1:8

+ 2:11 Башт. 3:7; 4:1; 6:1; 10:6; 13:1

+ 2:12 Ы. х. к. 31:16-17

+ 2:13 1 Хаан. 7:4

+ 2:14 Лев. 26:37; Иис. 7:12

+ 2:15 Лев. 26:14-46; Ы. х. к. 28:15-68

+ 2:17 Хост. 34:15; Ы. х. к. 31:16

+ 2:18 Хост. 2:23-25

+ 2:21 Иис. 23:12-13

+ 3:1-2 Иис. 13:2-6

+ 3:6 Хост. 34:16

+ 3:7 Башт. 2:11

+ 3:9 4 Хаан. 13:5

+ 3:9 Башт. 1:13

+ 3:10 Сан. 24:2; Башт. 6:34; 11:29; 13:25; 14:6; 14:19; 15:14

* 3:13 Пальмалар хоорайы – Иерихон (Ы. х. к. 34:3 көр).

+ 3:15 Башт. 20:16

* 3:16 Анаада хылышты солагай дөңмээниң кырынга астып алыр – ынчалдыр ону оң холу-биле тудуп аары белен болур. Ынчаарга Эхуд солагай кижи болгаш, хылыжын оң талазынга чажырып алган.

* 3:18-19,[26] Азы: «Галгалда даштар казып ап турган черинге».

* 3:22 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Албаны төктү берген».

* 3:26 3:18-19-та немелде тайылбырны көр.

+ 3:27 Башт. 6:34; 1 Хаан. 13:3

+ 3:28 Иис. 2:7; Башт. 7:24

+ 3:31 Башт. 5:6

+ 3:31 1 Хаан. 13:19

+ 4:1 Башт. 2:11

+ 4:2 Иис. 11:10

+ 4:2 1 Хаан. 12:9

+ 4:6 Иис. 19:37

+ 4:6 Евр. 11:32

+ 4:6 Иер. 46:18

+ 4:7 3 Хаан. 18:40

+ 4:11 Сан. 10:29; 24:21; Башт. 1:16

+ 4:11 Иис. 19:33

+ 4:15 Иис. 10:10

* 5:2 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Баштыңнар ылап-ла баштап эгелээн».

+ 5:4 Ы. х. к. 33:2

+ 5:4 2 Хаан. 22:8; Ыд. ыр. 17:8; 67:9; 76:18; 96:4

+ 5:5 Хост. 19:18

+ 5:6 Башт. 3:31

+ 5:6 Башт. 4:17

* 5:7,[11] Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Суурларның чурттакчылары».

+ 5:8 Ы. х. к. 32:16

+ 5:8 1 Хаан. 13:19,[22]

* 5:11 Бо сөстүң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Адыгжылар».

+ 5:12 Ыд. ыр. 56:9

+ 5:14 Сан. 32:39

+ 5:17 Иис. 13:24-28

+ 5:18 Башт. 4:10

+ 5:19 Иис. 17:11

+ 5:21 Башт. 4:7

+ 5:24 Башт. 4:17

+ 5:25 Башт. 4:19

+ 5:26 Башт. 4:21

+ 5:31 Ыд. ыр. 36:6

+ 6:1 Башт. 2:11

+ 6:1 Э. д. 25:1; Сан. 25:17-18

+ 6:4 Лев. 26:16; Ы. х. к. 28:31-33

+ 6:9 1 Хаан. 10:18

+ 6:11 Иис. 17:2

+ 6:13 Ы. х. к. 31:17

+ 6:15 1 Хаан. 9:21; 18:18

+ 6:16 Хост. 3:12; Иис. 1:5

+ 6:17 4 Хаан. 20:8; Ыд. ыр. 85:17

+ 6:18 Э. д. 18:3-8

+ 6:20 Башт. 13:19

+ 6:21 Лев. 9:24; 3 Хаан. 18:38

+ 6:22 Э. д. 32:30

* 6:24 Яхве-Шалом – «Амыр-чаагай чоруктуң Дээрги-Чаяакчызы» дээн уткалыг.

* 6:25 Азы: «Ачаңның коданындан бугажыкты база чеди харлыг өске бугажыкты».

* 6:32 Еврей дылда «Иероваал» деп ат «Ваал турушсун» деп сөстерге дөмейлешкек.

+ 6:33 Иис. 17:16; Ос. 1:5

+ 6:34 Сан. 24:2; Башт. 3:10

+ 6:34 Башт. 3:27; 1 Хаан. 13:3

+ 7:2 Ы. х. к. 8:17

+ 7:3 Ы. х. к. 20:8

+ 7:12 Иис. 11:4; 1 Хаан. 13:5

+ 7:16 1 Хаан. 11:11; Иов 1:17

+ 7:18 Иис. 6:4

+ 7:22 1 Хаан. 14:20; 2 Чыл. 20:22-23

+ 7:24 Иис. 2:7; Башт. 3:28

+ 7:25 Ыд. ыр. 82:12

* 7:25 Цур – «хая», Иекев – «виноград чулуу сы базар чер» дээн уткаларлыг сөстер. Ол черлер аттарын ылап-ла орта шак ол ийи мадиан баштыңчыны өлүрүп каан боорга, алган.

+ 8:1 Башт. 12:1

+ 8:3 У. ч. 15:1

+ 8:5 Э. д. 33:17

+ 8:6 1 Хаан. 25:11

* 8:7,[16] Азы: «Тараа бастырар херексел-биле».

+ 8:8 Э. д. 32:30

+ 8:11 Сан. 32:35,[42]

+ 8:17 3 Хаан. 12:25

+ 8:21 Ыд. ыр. 82:12

+ 8:21 Иса. 3:18

+ 8:22 1 Хаан. 8:5

+ 8:24 Хост. 32:1-4

+ 8:24 Э. д. 25:12-18

* 8:26 Амгы үениң хемчээлин алырга, барык 20 кг.

+ 8:27 Ы. х. к. 7:16

* 8:27 Эфод – бо еврей сөс-биле Бурганның бараалгакчыларының Ооң күзел-соруун билип алырын дузалаар херекселди илередип турган (Хост. 28:6-30; Башт. 17:5 көр).

+ 8:31 Башт. 9:1

* 8:33 Ваал-Верит – «Чагыг-керээ чарган Ваал», «Чагыг-керээ ээзи» дээн.

+ 9:4 Башт. 8:33

+ 9:5 4 Хаан. 11:1

+ 9:6 Э. д. 35:4; Иис. 24:26

+ 9:6 3 Хаан. 12:1

+ 9:7 Ы. х. к. 11:29; 27:12; Иис. 8:33

+ 9:8 4 Хаан. 14:9

+ 9:13 Ыд. ыр. 103:15

+ 9:15 Иез. 31:3

+ 9:21 Сан. 21:16

+ 9:23 1 Хаан. 16:14

+ 9:28 Э. д. 34

+ 9:29 2 Хаан. 15:4

+ 9:45 3 Хаан. 12:25

+ 9:45 Ы. х. к. 29:29

* 9:45 Мында дус ол черге оон ыңай чүү-даа өзүп үнмезиниң база чурттавазының символу болур (Ы. х. к. 29:22-23; Иер. 17:6; Ыд. ыр. 106:34; Соф. 2:9 көр).

* 9:46 Өске бурунгу сөзүглелде «Эл-Верит» эвес, «Ваал-Верит» деп бижээн (8:33 көр).

+ 9:48 Ыд. ыр. 67:15

+ 9:53 2 Хаан. 11:21

+ 9:54 1 Хаан. 31:4

+ 10:4 Ы. х. к. 3:14

+ 10:6 Башт. 2:11

+ 10:6 3 Хаан. 11:5; 2 Хаан. 23:13

+ 10:10 1 Хаан. 7:6

* 10:12 Өске бурунгу сөзүглелде «маоннар» эвес, «мадианнар» деп бижээн.

+ 10:14 Ы. х. к. 32:37

+ 11:1 Евр. 11:32

+ 11:3 2 Хаан. 10:6,[8]

+ 11:3 1 Хаан. 22:2

+ 11:8 Башт. 10:18

+ 11:10 Иер. 42:5

+ 11:13 Сан. 21:24-26

+ 11:15 Ы. х. к. 2:9,[19]

+ 11:16 Сан. 13:27; 14:25

+ 11:17 Сан. 20:14-21; Ы. х. к. 1:46

+ 11:18 Сан. 21:4,[13]

+ 11:20 Сан. 21:21-23; Ы. х. к. 2:26-37

+ 11:24 Сан. 21:29

+ 11:25 Сан. 22:2; Мих. 6:5

+ 11:27 Э. д. 16:5

+ 11:29 Сан. 24:2; Башт. 3:10

+ 11:30 Э. д. 28:20

+ 11:31 Сан. 21:2

+ 11:33 Иез. 27:17

* 11:34 Тимпан – дүңгүрге дөмейлешкек хөгжүм херексели, ону кижи бир холунга тудуп алгаш, өске холу-биле соп ойнаар.

+ 11:35 Лев. 5:4; Сан. 30:3

+ 12:1 Башт. 8:1

* 12:4 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Эфремчилер: „Эфрем биле Манассияның черлеринге чурттаан галаадчылар, силер дезикчилер-дир силер!“ – дээн болгай».

* 12:8 Иуданың аймааның девискээринде Вифлеемни эвес, а Галилеяда Вифлеемни (Завулоннуң ээлээн черинде – Иис. 19:15) айтып турары ылап болгу дег.

+ 13:1 Башт. 2:11

+ 13:2 Иис. 19:41

+ 13:3 Башт. 6:12; Лк. 1:28,[31]

+ 13:5 Сан. 6:1-21; 1 Хаан. 1:11

+ 13:15 Башт. 6:18

+ 13:18 Э. д. 32:29

+ 13:19 Башт. 6:20

+ 13:22 Э. д. 32:30

+ 13:24 1 Хаан. 2:21

+ 13:25 Сан. 24:2; Башт. 3:10

+ 14:1 Иис. 15:10; 19:43

+ 14:1 Э. д. 38:12

+ 14:2 Э. д. 34:4

+ 14:3 Э. д. 24:3,[4]

+ 14:6 Сан. 24:2; Башт. 3:10

+ 14:12 Э. д. 29:27

+ 14:15 Башт. 16:5

* 14:15 Өске бурунгу сөзүглелде «чеди дугаар» деп бижээн.

+ 14:16 Башт. 16:15

+ 14:19 Сан. 24:2; Башт. 3:10

+ 15:14 Сан. 24:2; Башт. 3:10

+ 15:15 Сан. 6:6

+ 15:15 Ы. х. к. 32:30; Иис. 23:10

* 15:17 «Чаак сөөктүг бедик чер» дээн уткалыг.

* 15:19 «Кыйгырган кижиниң суг бажы» дээн уткалыг.

+ 16:1 Иис. 15:47

+ 16:5 Башт. 14:15

+ 16:11 Башт. 15:13

+ 16:15 Башт. 14:16

+ 16:17 Сан. 6:2, 5; Башт. 13:5

* 16:19 Өске бурунгу сөзүглелде «Самсон суларап эгелээн, ооң күжү ону каапкаш барган» деп бижээн.

+ 16:23 1 Хаан. 5:2; 1 Чыл. 10:10

* 16:23 Дагон бурганга мөгеери эрте-бурунгу Сирия болгаш Месопотамияга калбаа-биле нептерээн турган. Дагон деп ат «тараа» (евр. дага́н) деп сөс-биле холбаалыг болгу дег.

+ 17:2 Лев. 5:1

+ 17:3 Хост. 20:4

+ 17:4 Иса. 46:6

+ 17:5 3 Хаан. 13:33

* 17:5 Эфод – чамдыкта бо сөс-биле Бурганның бараалгакчыларының Ооң күзел-соруун билип алырын дузалаар херекселди илередип турган (Хост. 28:6-30; Башт. 8:27 көр).

* 17:5 Моисейниң хоойлузу чүгле Аароннуң үре-салгалынга Дээрги-Чаяакчының бараалгакчылары боорун чөпшээреп турар.

+ 17:6 Ы. х. к. 12:8; Башт. 18:1; 19:1; 21:25

+ 17:7 Руф 1:1; 1 Хаан. 17:12; Мих. 5:2; Мф. 2:1

+ 18:1 Башт. 17:6; 19:1; 21:25

+ 18:1 Башт. 1:34-36

+ 18:2 Башт. 13:25; 16:31

+ 18:5 Сан. 27:21; Ос. 4:12

+ 18:7 Иис. 19:47

+ 18:12 Иис. 15:60

* 18:12 «Данның турлаа» дээн уткалыг.

+ 18:24 Э. д. 31:30

+ 18:27 Э. д. 49:17; Иис. 19:47

+ 18:28 2 Хаан. 10:6

+ 18:30 Хост. 2:22; 18:3

+ 18:30 4 Хаан. 17:6

* 18:30 Өске бурунгу сөзүглелде «Манассияның оглу» деп бижээн.

+ 18:31 Иис. 18:1

+ 19:1 Башт. 17:6; 18:1; 21:25

* 19:2 Азы: «Аңаа өскерлип».

+ 19:10 Иис. 15:8, 63; 18:28

* 19:18 Өске бурунгу сөзүглелде «Бажыңымче ам дедир чанып бар чыдарым бо» деп бижээн.

+ 19:20 Э. д. 19:2; Иов 31:32

+ 19:22 Ы. х. к. 13:13

+ 19:22 Э. д. 19:5-9

+ 19:29 1 Хаан. 11:7

+ 20:1 1 Хаан. 3:20; 2 Хаан. 3:10; 24:2

+ 20:1 1 Хаан. 7:5; 11:7

+ 20:6 Э. д. 34:7

+ 20:13 Ы. х. к. 13:13

+ 20:15 Сан. 1:37; 26:41

+ 20:16 Башт. 3:15

+ 20:17 1 Хаан. 11:8; 2 Хаан. 24:9

+ 20:18 Башт. 1:1-2

* 20:18,[26] Азы: «Бурганның өргээзинге».

+ 20:21 Э. д. 49:27

* 20:26 20:18-те немелде тайылбырны көр.

+ 20:27-28 Хост. 6:15; Сан. 25:7-13; Иис. 22:13

+ 20:29 Иис. 8:4

+ 20:32 Иис. 8:5

+ 20:37 Иис. 8:19

* 20:43 Азы: «Менухага чедир сүрүп».

+ 20:45 Иис. 15:32

+ 21:1 Башт. 20:1

+ 21:6 1 Хаан. 9:21

+ 21:8 1 Хаан. 11:1

+ 21:11 Сан. 31:17

+ 21:12 Иис. 18:1

+ 21:13 Башт. 20:47

+ 21:13 Ы. х. к. 20:10

+ 21:21 Хост. 15:20; Башт. 11:34

* 21:22 Азы: «Силер база бербедиңер, ам силер бодуңар буруулуг силер».

+ 21:25 Ы. х. к. 12:8; Башт. 17:6; 18:1; 19:1

+ 1:1 Башт. 2:16

* 1:2 Эфраттар – Вифлеемге чурттап чораан бир төрел бөлүктүң ады (Э. д. 35:19; 1 Хаан. 17:12; 1 Чыл. 2:50-51 көр).

* 1:11 Еврей чоннуң дүрүм-хоойлузун ёзугаар акызы чок апарган болза, ооң дуңмазы чаавазын кадай кылдыр ап алыр ужурлуг турган (Ы. х. к. 25:5 көр).

+ 1:13 Иов 19:21

+ 1:15 Сан. 21:29

+ 1:17 2 Хаан. 15:21

+ 1:17 1 Хаан. 3:17; 25:22; 2 Хаан. 19:13; 3 Хаан. 2:23

* 1:20 Ноемин – амданныг-чаагай дээн уткалыг ат, а Мара – ажыг-човалаң дээн уткалыг ат (Хост. 15:23 көр).

+ 1:22 2 Хаан. 21:9

* 1:22 Израильге арбай кызыл-тастан эрте быжар. Арбай ажаалдазы март төнчүзүнде эгелээр.

+ 2:1-2 Лев. 19:9; Ы. х. к. 24:19

+ 2:4 Ыд. ыр. 128:8

+ 2:10 1 Хаан. 25:23

+ 2:12 Ыд. ыр. 16:8

+ 2:12 1 Хаан. 24:20

+ 2:13 1 Хаан. 1:18

+ 2:15 Лев. 19:10; 23:22; Ы. х. к. 24:19

* 2:17 Бир эфа – Ишкири 22 литр хире, азы деңзизи 10 кг арбай.

* 2:20 Азы: «Воозтуң дириг-даа, өлүг-даа улуска бүзүрелдиг, энерелдиг боорун утпааны дээш, Дээрги-Чаяакчы аңаа ачы-буянын көргүссүн».

* 2:20 Камгалакчы – төрел бөлүкте баштың эр кижи. Ооң хүлээлгези – берге байдалче кирип, баксырай берген дөргүл-төрелин камгалаары болур (Лев. 25:25 көр).

* 3:2 Израиль чоннуң чаңчылында төрел бөлүүнүң иштинден бир кижи-биле өг-бүле тудары чогумчалыг деп санаар турган (Ы. х. к. 25:5 көр).

* 3:3 Тараа шаңы даштар дөжей салган дески шөлчүгеш болур. Аңаа баштай тарааны бастыргаш, оон ону, хавыындан адырып, арыглап челбиир.

+ 3:9 Иез. 16:8

+ 3:11 У. ч. 31:10

+ 4:1 2 Хаан. 15:2; 18:4; 19:8

+ 4:4 Лев. 25:25; Сан. 27:11; Иер. 35:4

+ 4:5 Ы. х. к. 25:5

* 4:5 Сөс сүрерге: «Мөчээн кижиниң адын ооң эт-хөреңгизиниң кырынга катап тургузар дээш»; 4:10-да база-ла ындыг. Шөлдү садып ап турар кижи Руфту кадай кылып алыр ужурлуг, оларның дун оглу мөчээн кижиниң оглу деп санадыр (Ы. х. к. 25:5-10). Ол оол кырган-ачазы Элимелехтии болуп турган ээлел черни садып алыр артык эргелиг болур азы ону Хосталга чылында бодунга халас эгидип алыр аргалыг (Лев. 25:24-28).

+ 4:7 Ы. х. к. 25:9

+ 4:10 Ы. х. к. 25:6

+ 4:11 Э. д. 29:31–30:24

+ 4:11 Руф 1:2

+ 4:12 Э. д. 38:27-29; 1 Чыл. 2:4-12

+ 4:13 Э. д. 29:31

+ 4:15 1 Хаан. 1:8

* 4:17 Овид – чалча дээн уткалыг. Мында, ол сөөлүнде барып кырган-авазы Ноеминниң дузалакчызы болур дээн утканы илередип турар.

+ 4:18 Э. д. 38:29

+ 4:20 Сан. 1:7

* 1:1 Эфрат кижи – 1 Чыл 6:27-34-те Элкана болгаш ооң оглу Самуил левиттер деп адаткан. Ынчангаш мында «эфрат» деп сөс «Эфрем чер чурттуг» дээн уткалыг бооп чадавас.

+ 1:3 Хост. 23:15; Ы. х. к. 12:5-7

+ 1:4 Ы. х. к. 12:17-18

* 1:5 «Ийи дакпыр үлүг» – еврей дылда бо сөстүң утказы эки билдинмес. Ооң болгу дег өске утказы мындыг: «Онзагай үлүг».

+ 1:8 Руф 4:15

+ 1:9 1 Хаан. 12:7; 15:20

+ 1:11 Э. д. 28:20

* 1:11 Бурганга бараалгаан улус (назорейлер) бажының дүгүн таарывас ужурлуг турган (Сан. 6:5; Башт. 13:5 көр).

+ 1:18 Руф 2:13

* 1:19 Рама – Раматаим хоорайның кызырган ады.

* 1:20 Самуил дээрге еврей дылда «дилээр» деп сөске-даа, «Бурган дыңнаан» деп сөстерге-даа дөмейлешкек ат.

* 1:23 Өске бурунгу сөзүглелде «Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы сээң сөзүң бүдеринге дузалаар болзун» деп бижээн.

* 1:24 Азы: «Үш бугажык».

+ 2:1 Ыд. ыр. 33:3

* 2:1 Аннаның ырызы-биле 74 дугаар Ыдыктыг ырыда чергелешкек чүүлдер хөй. Ол ыры оон ыңай Лк. 1:46-55-те Марияның мөргүлүнүң эге хевири болур.

+ 2:2 Хост. 15:11

+ 2:2 Ы. х. к. 32:31

+ 2:4 Ыд. ыр. 36:15; 75:4

+ 2:5 Ыд. ыр. 67:7; 112:9; Иса. 54:1

+ 2:5 Иер. 15:9

+ 2:6 Ы. х. к. 32:39

+ 2:7 Иов 5:11; Ыд. ыр. 74:8

+ 2:8 Ыд. ыр. 106:41; 112:7

+ 2:8 Иов 36:7; Ыд. ыр. 112:7-8

+ 2:8 Иов 38:6; У. ч. 8:29; Ыд. ыр. 23:2; 101:26; 103:5

+ 2:9 Ыд. ыр. 90:11; У. ч. 2:8

+ 2:9 У. ч. 4:19; Иер. 23:12

+ 2:10 1 Хаан. 7:10; Ыд. ыр. 17:14

+ 2:10 Ыд. ыр. 95:13

+ 2:12 Ы. х. к. 13:13

+ 2:16 Лев. 3:16-17; 7:25

* 2:17 Азы: «Кижилерниң хөңнүн калдырып, оларны ческиндирип турган».

* 2:18,[28] Эфод – Бурганның бараалгакчылары кедер онзагай хеп (Хост. 28:6; 1 Хаан. 22:18 көр).

+ 2:21 Башт. 13:24

+ 2:22 Хост. 38:8

+ 2:25 Иис. 11:20

+ 2:26 Лк. 2:52

+ 2:27 3 Хаан. 13:1

+ 2:27 Хост. 4:14,[27]

+ 2:28 Хост. 28:1; Сан. 18:8-19

+ 2:30 Хост. 27:21

+ 2:30 У. ч. 4:8

+ 2:30 Иер. 8:9-10

+ 2:31 3 Хаан. 2:27

+ 2:34 1 Хаан. 4:11

+ 2:35 3 Хаан. 2:35

+ 3:1 Ыд. ыр. 73:9; У. ч. 29:18; Ам. 8:11

* 3:3 Даң адарынга чедир бичии үе артканда (Хост. 27:21 көр).

+ 3:11 4 Хаан. 21:12; Иер. 19:3

* 3:13 Өске бурунгу сөзүглелде «Оолдарының Бурганны каргап турганын» деп бижээн.

+ 3:17 Руф 1:17

+ 3:18 2 Хаан. 10:12; 15:26

+ 3:19 1 Хаан. 9:6

+ 3:20 Башт. 20:1

+ 4:1 1 Хаан. 7:12

+ 4:3 Иис. 18:1

+ 4:4 Хост. 25:22

+ 4:9 Башт. 13:1

+ 4:11 1 Хаан. 2:34

+ 4:12 Иис. 7:6; Неем. 9:1

+ 4:15 3 Хаан. 14:4

+ 4:20 Э. д. 35:17

* 4:21 Ихавод – «Алдар чок» дээн ат.

+ 4:22 Ыд. ыр. 77:61

+ 5:1 Иис. 13:3

+ 5:2 Башт. 16:23

* 5:2 Дагон бурганга мөгеери эрте-бурунгу Сирия болгаш Месопотамияга калбаа-биле нептерээн турган. Дагон деп ат «тараа» (евр. дага́н) деп сөс-биле холбаалыг болгу дег.

+ 5:3 Иса. 46:1

+ 5:4 Иса. 21:9; Иер. 50:2; Мих. 1:7

+ 5:5 Соф. 1:9

* 5:6 Өске бурунгу сөзүглелде «Бүгү чуртта күскелер өзүп-көвүдээн, хоорайда өлүмнүг хай-халап диргелип келген» деп немээн.

* 6:1 Өске бурунгу сөзүглелде «Ол черниң бүгү кырын күскелер долдур өзүп-көвүдээн» деп немээн.

+ 6:3 Лев. 5:15,[16]

+ 6:6 Хост. 8:15,[32]

+ 6:6 Хост. 12:31

+ 6:7 Сан. 19:2; Ы. х. к. 21:3

* 6:9 Бет-Шемеш – филистимнер болгаш израильчилерниң девискээрлериниң кызыгаарында хоорай (Иис. 15:10 көр).

* 6:13 Кызыл-тас ажаалдазы май болгаш июнь айларда болур турган.

+ 6:17 Иис. 13:3

+ 6:19 Хост. 19:21

+ 6:19 Сан. 4:20

* 6:19 Өске бурунгу сөзүглелде «50 070 кижини» деп бижээн.

+ 6:21 Иис. 18:14

+ 7:1 2 Хаан. 6:3; 1 Чыл. 13:7

+ 7:3 Ы. х. к. 30:1-10; 3 Хаан. 8:48; Иса. 55:7; Ос. 6:1; Иоил 2:12

+ 7:4 Башт. 2:13

+ 7:5 Башт. 20:1

+ 7:6 2 Хаан. 14:14; 23:16; Ыы. 2:19

+ 7:6 Башт. 10:10

+ 7:9 Ыд. ыр. 98:6

+ 7:10 1 Хаан. 2:10

+ 7:10 Иис. 10:10; Ыд. ыр. 17:15

+ 7:12 Э. д. 28:18; 35:14; Иис. 4:1-10

* 7:12 Авен-Эзер – «Дузалал дажы» дээн ат.

+ 8:3 Хост. 23:8; Ы. х. к. 16:19

+ 8:5 Ы. х. к. 17:14; Башт. 8:5

+ 8:11 Ы. х. к. 17:16-20

+ 8:11 1 Хаан. 14:52

+ 8:14 3 Хаан. 21:1-16

+ 8:18 У. ч. 1:28; Иса. 1:15; Мих. 3:4

+ 9:1 1 Хаан. 14:51; 1 Чыл. 8:33; 9:39

+ 9:4 4 Хаан. 4:42

+ 9:6 1 Хаан. 3:19

+ 9:12 3 Хаан. 3:2

+ 9:16 Хост. 2:24-25; 3:9

* 9:16 Хаан кылдыр, Бурганның бараалгакчызы азы медээчизи кылдыр шилиттинген улустуң бажын олива үзү-биле чаар турган (Лев. 8:12 көр).

+ 9:21 Башт. 20:46; 21:6

+ 9:21 Башт. 6:15

* 9:25 Палестинага бажыңнар сери-крышалары ийленчек эвес, а калбак болур турган, а чурттакчы чон оларны дыштаныр чер база үстүкү каът кылдыр ажыглап турган.

+ 10:1 1 Хаан. 9:16; 16:13; 2 Хаан. 2:4; 3 Хаан. 1:34; 4 Хаан. 9:3

+ 10:2 Э. д. 35:19

* 10:2 Рахил – Вениаминниң аймааның өгбе иези; ооң чевээ Вифлеем чоогунга турган (Э. д. 35:19).

* 10:5 Гива-Элохим – Бо аттың болгу дег өске утказы мындыг: «Бурганның тейи».

+ 10:10 Сан. 24:2

+ 10:12 1 Хаан. 19:24

+ 10:18 Башт. 6:9

+ 10:19 Иис. 7:14

* 10:22 Азы: «Өске кижи бар бе?»

+ 10:24 2 Хаан. 16:16; 3 Хаан. 1:25, 31, 39; 4 Хаан. 11:12; 2 Чыл. 23:11

+ 10:25 Ы. х. к. 17:14-20

+ 10:27 Ы. х. к. 13:13

+ 11:1 Башт. 21:8; 1 Хаан. 31:11-13

+ 11:2 Зах. 11:17

+ 11:4 Башт. 2:4; 21:2

+ 11:6 Сан. 24:2; 1 Хаан. 10:10

+ 11:7 Башт. 19:29

+ 11:7 Башт. 20:1

+ 11:8 Башт. 1:5

+ 11:8 Башт. 20:17; 1 Хаан. 15:4; 2 Хаан. 24:9

+ 11:11 Башт. 7:16

+ 11:14 1 Хаан. 10:8

+ 12:1 1 Хаан. 8:5; 10:24

+ 12:3 Ы. х. к. 16:19

+ 12:3 Сан. 16:15

* 12:6 Өске бурунгу сөзүглелде «херечи» деп сөс таварышпайн турар.

+ 12:8 Э. д. 46:6-7

+ 12:8 Хост. 2:23

+ 12:8 Хост. 12:36,[51]

+ 12:9 Башт. 3:12; 4:2; 10:7; 13:1

+ 12:10 Башт. 10:10

+ 12:11 Башт. 6:32

+ 12:11 Башт. 11:1

+ 12:11 1 Хаан. 7:10

* 12:11 Өске бурунгу сөзүглелде «Бедан» эвес, а «Варак» деп бижээн.

+ 12:12 1 Хаан. 11:1

+ 12:12 1 Хаан. 8:19

+ 12:15 Лев. 26:14-15; Ы. х. к. 28:15

* 12:17 Израильге кызыл-тас ажаалдазы май төнчүзү азы июнь эгезинде болур, ынчан аңаа чаъс чагбас. Ол үеде Бурганның чорудупканы диңмирээшкин биле чаъс Самуилдиң чугаазын ёзугаар – кайгамчык чүүл.

+ 12:21 Ы. х. к. 11:16

+ 12:21 1 Кор. 8:4

+ 12:22 Ыд. ыр. 93:14; Рим. 11:2

+ 12:23 3 Хаан. 8:36; 2 Чыл. 6:27

+ 12:24 Ы. х. к. 10:12; Иис. 24:14

+ 12:25 Иис. 24:20

* 13:1 Үжен харлыында … дөртен ийи чыл – бо домактың очулгазы бурунгу еврей чаңчылга болгаш чамдык эрте-бурунгу грек сөзүглелдерге даянып турар, еврей сөзүглелде ол саннар таварышпайн турар (Аж.-ч. 13:21 көр).

+ 13:3 Башт. 3:27; 6:34

+ 13:5 Иис. 11:4; Башт. 7:12

* 13:5 Өске бурунгу сөзүглелде «30 000» деп бижээн.

+ 13:6 Башт. 6:2; Иов 30:6

+ 13:8 1 Хаан. 10:8

* 13:12 Саулдуң буруузу бодунуң холунга хаан эрге-чагыргазы-биле катай Бурганның бараалгакчызының эргезин база мөөңнээрин оралдашканында болур. Ол дээрге эрте-бурунгу еврей дүрүм-хоойлуну аары-биле үрээни-дир (Ы. х. к. 17:14-20 көр).

+ 13:13 2 Хаан. 24:10; 1 Чыл. 21:8

+ 13:14 Ыд. ыр. 88:20-21; Аж.-ч. 13:22

+ 14:3 Хост. 28:6; 1 Хаан. 2:18

+ 14:3 1 Хаан. 22:1

+ 14:3 1 Хаан. 1:3

+ 14:6 Башт. 7:4,[7]

+ 14:11 1 Хаан. 13:6

+ 14:18 Сан. 27:21

+ 14:20 Башт. 7:22; 2 Чыл. 20:22-23

+ 14:29 Лев. 5:4

+ 14:31 Иис. 10:12

+ 14:33 Э. д. 9:4; Лев. 3:17; 7:26; 17:10; Ы. х. к. 12:23-24

+ 14:37 1 Хаан. 28:6

* 14:41 Туммим – Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун тодарадыр дээш Бурганның бараалгакчыларының ажыглап турганы херексел (Хост. 28:30 көр).

+ 14:42 Иона 1:7

+ 14:45 2 Хаан. 14:11; 3 Хаан. 1:52; Лк. 21:18; Аж.-ч. 27:34

+ 14:47 2 Хаан. 8:3; 10:6

* 14:47 Өске бурунгу сөзүглелде «Ол дайзыннарын кезедир турган» деп бижээн.

+ 14:48 1 Хаан. 15:3,[7]

+ 14:49 1 Хаан. 31:2; 1 Чыл. 8:33; 9:39; 10:1

+ 14:49 1 Хаан. 18:17-28; 19:11-17; 2 Хаан. 3:13-16; 6:16-23

+ 14:50 2 Хаан. 2:8

+ 14:51 1 Хаан. 9:1; 1 Чыл. 8:33; 9:39

+ 14:52 1 Хаан. 8:11

+ 15:1 1 Хаан. 9:16; 10:1

+ 15:2 Хост. 17:8-16; Ы. х. к. 25:17-19

+ 15:4 1 Хаан. 11:8

+ 15:6 Сан. 24:21; Башт. 1:16

+ 15:7 Э. д. 2:11; 25:18

+ 15:8 Иис. 8:23

+ 15:8 Хост. 17:14; Сан. 24:7

+ 15:10-11 Э. д. 6:6

+ 15:12 Иис. 15:55

* 15:12 Израильдиң соңгу чүгүнде Кармил дагны эвес, а мурнуу чүкте Негевте суурну айтып турар (1 Хаан. 25:2; Иис. 15:25).

+ 15:22 Эккл. 4:17

+ 15:22 Ыд. ыр. 39:7-8; 49:8-14; У. ч. 21:3; Иса. 1:11-17; Иер. 7:22-23; Мих. 6:6-8; Евр. 10:6

+ 15:23 1 Хаан. 13:14

+ 15:27 3 Хаан. 11:30-31

+ 15:28 1 Хаан. 13:14; 28:17

+ 15:29 Сан. 23:19; Тит. 1:2

* 15:32 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «кортканындан сирилээн» азы «идегел-биле».

+ 15:35 1 Хаан. 19:24

+ 16:1 1 Хаан. 9:16; 10:1

* 16:1 Иессей болза Вооз биле Руфтуң үре-салгалы турган (Руф 4:22).

+ 16:5 Иов 1:5

+ 16:6 1 Хаан. 17:13; 1 Чыл. 2:13-15; 2 Чыл. 11:19

+ 16:7 3 Хаан. 8:39; У. ч. 21:2; Иер. 11:20

+ 16:9 2 Хаан. 13:3; 21:21; 1 Чыл. 2:13; 20:7

+ 16:13 1 Хаан. 10:1

+ 16:13 Сан. 24:2

+ 16:14 Башт. 9:23

+ 16:17 4 Хаан. 3:15

+ 17:1 Иис. 15:35

+ 17:4 Иис. 11:22

* 17:4 Өске бурунгу сөзүглелде «Ооң узуну дөрт кыры болгаш бир сөөм [азы 2,3 метр] турган» деп бижээн.

* 17:6 Еврей сөзүглелде бо сөстүң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Хүлер хылыштыг».

+ 17:7 2 Хаан. 21:19; 1 Чыл. 20:5

* 17:4-7 Амгы үениң хемчээли-биле алыр болза, Голиафтың дурту 3 метр хире, ооң куяк хеви 57 хире кг, а чыдазының бажының деңзизи 7 хире кг турган.

+ 17:8 1 Хаан. 8:17

* 17:12 Эфрат – Вифлеемге чурттап чораан төрел бөлүктүң ады (Руф 1:2 көр).

+ 17:13 1 Хаан. 16:6-10; 1 Чыл. 2:13-15

+ 17:18 Э. д. 37:14

+ 17:25 Иис. 15:16; 1 Хаан. 18:17-19

+ 17:44 Ы. х. к. 28:26

+ 17:45 Ыд. ыр. 19:8

+ 17:46 3 Хаан. 18:36

+ 17:47 Ыд. ыр. 43:7

+ 17:47 2 Чыл. 20:15; Ос. 1:7

+ 17:50 2 Хаан. 23:21

+ 17:52 Иис. 15:36

* 17:52 Өске бурунгу сөзүглелде «Геф» эвес, а «шынаа» деп бижээн.

+ 17:54 2 Хаан. 5:6

+ 17:55 1 Хаан. 14:51; 2 Хаан. 2:8

+ 18:1 1 Хаан. 20:17; 2 Хаан. 1:26

+ 18:6 Хост. 15:20

+ 18:7 1 Хаан. 21:11; 29:5

+ 18:10 1 Хаан. 16:14

+ 18:14 2 Хаан. 7:9

+ 18:17 1 Хаан. 14:49; 17:25

+ 18:17 1 Хаан. 25:28

+ 18:18 Башт. 6:15; 1 Хаан. 9:21; 2 Хаан. 7:18

+ 18:19 2 Хаан. 21:8

+ 18:25 Э. д. 34:12

+ 18:25 2 Хаан. 3:14

* 18:25 Сөс сүрүп очулдурарга, «оларның дотааның кештерин» дээн.

+ 19:5 1 Хаан. 17:48-49

+ 19:9 1 Хаан. 16:14; 18:10

+ 19:11 Ыд. ыр. 58:1

+ 19:11 1 Хаан. 14:49; 18:20-28; 2 Хаан. 6:16-23

+ 19:12 Иис. 2:15; Аж.-ч. 9:25

+ 19:18 1 Хаан. 7:17

+ 19:20 Сан. 11:25; 24:2

+ 19:23 Сан. 24:2

+ 19:24 Иса. 20:2

+ 19:24 1 Хаан. 10:11-12

+ 20:1 1 Хаан. 7:17

* 20:5 Ай чаазында израильчилер Бурганга өргүлдер кылып, өргүл чемин чип, дойлап турган (Сан. 28:11-15 көр).

+ 20:8 2 Хаан. 14:32

+ 20:15 2 Хаан. 9:1; 21:7

+ 20:17 Лев. 19:18; 1 Хаан. 18:1; 2 Хаан. 1:26

+ 20:25 1 Хаан. 14:50-51

+ 20:26 Лев. 7:21; 11:24-28; 15:1-4

+ 21:1 Иса. 10:32

* 21:4 Ыдыктыг хоойлу ёзугаар чоокку үеде херээжен-биле холбашкан эр кижи арыг эвес апаар, а арыг эвес улус ыдыктаан чем чип болбас турган (Хост. 19:15; Лев. 15:18 көр).

* 21:5 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Ооң мурнунда дег, дайынчы аян-чорук үезинде мээң улузум херээженнерге дегбес. Анаа аян-чорук үезинде безин оларның мага-боттары арыг болур улус чүве. А бөгүн олар кажандан-даа артык арыг».

+ 21:6 Лев. 24:9; Мф. 12:3; Мк. 2:25; Лк. 6:3

+ 21:7 1 Хаан. 22:9; Ыд. ыр. 51:2

+ 21:9 Хост. 28:6; 1 Хаан. 2:18

+ 21:9 1 Хаан. 17:51

+ 21:10 1 Хаан. 27:2; 3 Хаан. 2:39

+ 21:11 1 Хаан. 18:7; 29:5

+ 21:13 Ыд. ыр. 33:1

+ 22:1 2 Хаан. 23:13; 1 Чыл. 11:15; Ыд. ыр. 56:1; 141:1

+ 22:2 Башт. 11:3

* 22:3 Руфтуң номун ёзугаар (4:13-22) Давидтиң адазы Иессей моав сөөктүг Руфтуң үре-салгалы турган.

+ 22:5 2 Хаан. 24:11; 1 Чыл. 21:9; 29:29

+ 22:8 1 Хаан. 18:3

+ 22:9 1 Хаан. 21:7; Ыд. ыр. 51:2

+ 22:10 1 Хаан. 21:6,[9]

+ 22:18 Хост. 28:6; 1 Хаан. 2:18

+ 22:20 1 Хаан. 23:6

+ 22:23 3 Хаан. 2:26

+ 23:1 Иис. 15:44

+ 23:6 1 Хаан. 22:20

+ 23:6 Хост. 28:6; 1 Хаан. 2:18

* 23:6 Эфодка ыдыктыг хапчыгаш, а ол хапчыгаштың иштинге дээди бараалгакчының чугула айтырыгларга Бургандан харыы алырда ажыглаар херекселдери – урим биле туммим бар турган (Хост. 28:30).

+ 23:9 1 Хаан. 30:7

+ 23:13 1 Хаан. 22:2; 25:13; 27:2

+ 23:14 Иис. 15:24; Ыд. ыр. 62:1

+ 23:17 1 Хаан. 24:21

+ 23:18 1 Хаан. 18:3; 20:8

+ 23:19 1 Хаан. 26:1; Ыд. ыр. 53:1-2

+ 23:24 Иис. 15:55

* 23:28 Села-Гаммахлекот – «Адырлыышкын хаязы» дээн ат.

+ 24:1 Иис. 15:62

+ 24:6 2 Хаан. 24:10

+ 24:7 1 Хаан. 26:9; 2 Хаан. 1:14

+ 24:8 Ыд. ыр. 7:5

+ 24:12 Ыд. ыр. 58:4

+ 24:13 Э. д. 16:5

+ 24:20 Руф 2:12

+ 24:21 1 Хаан. 23:17

+ 25:1 1 Хаан. 7:17

+ 25:1 Э. д. 21:21; Сан. 10:2

* 25:2 Израильдиң соңгу чүгүнде Кармил дагны эвес, а мурнуу чүкте Негевте суурну айтып турар (Иис. 15:55).

+ 25:3 Сан. 13:31; Иис. 14:14; 1 Чыл. 2:18-24

+ 25:11 Башт. 8:6; Иса. 32:6

+ 25:17 Ы. х. к. 13:13

* 25:18 Беш са 35 литр хире болур.

+ 25:22 1 Хаан. 3:17

* 25:22 Өске бурунгу сөзүглелде «мени» эвес, а «Давидтиң дайзыннарын» деп бижээн.

+ 25:23 Руф 2:10

+ 25:24 2 Хаан. 14:9

* 25:25 Навал дээрге «сээдең, бужар-бак» деп уткалыг ат.

+ 25:26 2 Хаан. 18:32; Дан. 4:16

+ 25:28 1 Хаан. 18:17

+ 25:43 1 Хаан. 27:3; 30:5; 2 Хаан. 2:2; 3:2; 1 Чыл. 3:1

+ 25:44 2 Хаан. 3:14-15

+ 26:1 1 Хаан. 23:19; Ыд. ыр. 53:1-2

+ 26:2 Иис. 15:24; Ыд. ыр. 62:1

+ 26:5 1 Хаан. 14:50; 17:55

+ 26:6 2 Хаан. 2:18

* 26:6 Саруйя – Давидтиң кыс дуңмазы (1 Чыл. 2:6 көр).

+ 26:9 1 Хаан. 24:7; Ыд. ыр. 7:5

+ 26:10 1 Хаан. 31:6

+ 26:12 Э. д. 2:21; 15:12

* 26:19 Эрте-бурунгу үеде кижини үндүр сывырарын бодунуң чонунуң бурганнарындан чарары кылдыр база билип ап турган, чүге дээрге шажын-чүдүлге төрээн черинге турары-биле тудуш харылзаалыг.

+ 26:21 1 Хаан. 15:24

+ 26:23 2 Хаан. 22:21; Ыд. ыр. 17:21

+ 27:2 1 Хаан. 23:13

+ 27:2 1 Хаан. 21:10; 3 Хаан. 2:39

+ 27:3 1 Хаан. 25:43

+ 27:6 Иис. 15:31

+ 27:8 Иис. 13:2

+ 27:8 1 Хаан. 15:7

+ 27:10 Иис. 15:31-32

+ 27:10 Башт. 1:16; 1 Хаан. 30:29

+ 28:3 1 Хаан. 25:1

+ 28:3 Хост. 22:18; Лев. 19:31; Ы. х. к. 18:10-12

+ 28:4 Иис. 19:17

+ 28:4 1 Хаан. 31:1

+ 28:6 1 Хаан. 14:37; 2 Хаан. 22:42; Ыд. ыр. 17:42

* 28:6 Урим – Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун тодарадыр дээш Бурганның бараалгакчыларының ажыглап турганы херексел (Хост. 28:30 көр).

+ 28:7 Иис. 17:11

+ 28:14 1 Хаан. 2:19; 15:27

+ 28:15 1 Хаан. 18:12

+ 28:17 1 Хаан. 15:28

+ 28:18 1 Хаан. 15:29

+ 28:19 1 Хаан. 31:2,[4]

+ 29:5 1 Хаан. 18:7; 21:11

+ 29:9 2 Хаан. 14:17, 20; 19:27; Гал. 4:14

+ 30:1 1 Хаан. 27:6-7

+ 30:5 1 Хаан. 25:43

+ 30:7 1 Хаан. 22:20; 23:6

+ 30:7 Хост. 28:6; 1 Хаан. 2:18; 23:9

+ 30:9 1 Хаан. 23:13

+ 30:14 2 Хаан. 8:18; 15:18; 20:7; 20:23; 3 Хаан. 1:38; 1 Чыл. 18:17

+ 30:14 Иис. 14:14; 1 Хаан. 27:10; 1 Чыл. 2:18-24

* 30:14 Керет аймак – ол филистимнер турган чадапчок. Ат болза филистимнерниң оон келгени Крит (азы Кафтор) ортулуктуң адындан тывылган (Иер. 47:4; Иез. 25:16; Ам. 9:7).

+ 30:15 Ы. х. к. 23:15-16

+ 30:17 1 Чыл. 4:43

+ 30:24 Сан. 31:27; Иис. 22:8

+ 30:29 Башт. 1:16; 1 Хаан. 27:10

+ 31:1 1 Хаан. 28:4

+ 31:2 1 Хаан. 14:49; 1 Чыл. 8:33; 9:39; 10:1

+ 31:4 Башт. 9:54

+ 31:4 2 Хаан. 1:10

+ 31:9 2 Хаан. 1:20

+ 31:10 Башт. 2:13

+ 31:10 Иис. 17:11

+ 31:11 1 Хаан. 11:1-11; 2 Хаан. 21:10

+ 31:12 2 Хаан. 21:12

+ 31:12 2 Чыл. 16:14; 21:19

+ 1:1 1 Хаан. 31:4

+ 1:1 1 Хаан. 30:17-20

+ 1:6 1 Хаан. 31:1-4; 1 Чыл. 10:1-6

+ 1:9 Башт. 9:54

+ 1:11 2 Хаан. 13:31

+ 1:14 1 Хаан. 24:7

* 1:18 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске уткалары: «Дайынчы чепсекти алгап-мактаан ырыны» азы «Дайылдажырынга өөредип турар ырыны».

* 1:18 Азы: «Эки мөзүлүг улустуң ному» (Иис. 10:13 көр).

+ 1:20 Мих. 1:10

+ 1:20 Иис. 13:3

+ 1:20 1 Хаан. 31:9

+ 1:21 1 Хаан. 31:1

+ 1:26 1 Хаан. 18:1; 20:17

+ 2:1 Иис. 14:13-15

+ 2:2 1 Хаан. 25:43

+ 2:3 1 Хаан. 27:2-3

+ 2:4 1 Хаан. 16:13

+ 2:4 1 Хаан. 31:11-13

+ 2:8 1 Хаан. 14:50-51

+ 2:8 Иис. 13:26

* 2:9 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Ашурнуң» эвес, а «Асирниң аймааның», «гессур девискээрниң» деп бижээн.

+ 2:11 2 Хаан. 5:5; 3 Хаан. 2:11; 1 Чыл. 3:4

+ 2:13 Иер. 41:12

* 2:13 Иоав – Давидтиң чээни, ооң шерииниң баштыңчызы (8:16 көр). Ооң авазы Саруйя Давидтиң кыс дуңмазы турган (1 Чыл. 2:6 көр).

* 2:16 «Хылыштар шөлү» дээн.

+ 2:18 1 Хаан. 26:6; 2 Хаан. 3:30; 3:39; 16:9-10; 19:22; 23:18; 1 Чыл. 2:16

* 2:29 Азы: «Бүгү Битрон деп черни таварааш».

+ 3:2 1 Хаан. 25:43

+ 3:3 2 Хаан. 13:37

* 3:3 Өске бурунгу сөзүглелдерде Далуя азы Авия деп аттар таваржып турар.

+ 3:4 3 Хаан. 1:5

* 3:6 Азы: «Саулдуң талазын деткип турган».

+ 3:7 2 Хаан. 21:8,[10]

+ 3:9 1 Хаан. 15:28; 16:13; 28:17

+ 3:10 Башт. 20:1

+ 3:13 1 Хаан. 14:49

+ 3:14 1 Хаан. 18:25

+ 3:15 1 Хаан. 25:44

+ 3:27 2 Хаан. 20:10

+ 3:27 2 Хаан. 2:23

+ 3:29 Лев. 14:2; 15:2

+ 3:30 1 Хаан. 26:6; 2 Хаан. 2:18

+ 3:30 2 Хаан. 2:23

+ 3:39 Иер. 38:5

+ 3:39 2 Хаан. 2:18; 16:9-10; 19:22

+ 4:2 Иис. 18:25

+ 4:3 Неем. 11:33

+ 4:4 2 Хаан. 9:3,[6]

+ 4:9 3 Хаан. 1:29

+ 4:10 2 Хаан. 1:1-16

+ 5:2 1 Хаан. 18:13

+ 5:2 Ыд. ыр. 77:71

+ 5:4 3 Хаан. 2:11; 1 Чыл. 29:27

+ 5:5 2 Хаан. 2:11

+ 5:6 Иис. 15:63; Башт. 1:8,[21]

* 5:7 Сион дагда турар Иерусалимниң эрги талазы. Ында шивээ болгаш хаанның ордузу бар турган.

* 5:8 Бо домактың утказы эки билдинмес. Хоорайның суу – хоорайны суг-биле хандырып турар камгалалдыг чер чадавас.

+ 5:9 3 Хаан. 9:15; 9:24; 11:27; 2 Чыл. 32:5

+ 5:10 Эсф. 9:4

+ 5:11 3 Хаан. 5:1

+ 5:14 1 Чыл. 3:5-8

+ 5:18 Иса. 17:5

+ 5:18 2 Хаан. 23:13

+ 5:20 Иса. 28:21

* 5:20 Ваал-Перацим – «Дээрги ууй шапкан» дээн.

+ 5:24 4 Хаан. 7:6

+ 6:2 Иис. 15:9,[60]

+ 6:2 Хост. 25:22

+ 6:3 1 Хаан. 7:1

+ 6:6 Сан. 4:15

* 6:8 Парец-Уза – «Узаны узутканы» дээн.

+ 6:11 1 Чыл. 26:4-5

+ 6:14 Ыд. ыр. 150:4

* 6:14 Эфод – Бурганның бараалгакчылары кедер онзагай хеп (Хост. 28:6 көр).

+ 6:16 1 Хаан. 14:49; 18:20-28; 19:11-17

+ 6:17 1 Чыл. 15:1

+ 6:18 3 Хаан. 8:14

+ 6:21 1 Хаан. 15:28

+ 7:2 2 Хаан. 12:1; 3 Хаан. 1:8; 1 Чыл. 29:29; 2 Чыл. 9:29; 29:25; Ыд. ыр. 50:2

+ 7:8 1 Хаан. 16:11-13; Ыд. ыр. 77:70

+ 7:9 1 Хаан. 18:14

+ 7:10-11 Башт. 2:14-16; 1 Хаан. 12:11

* 7:10-11 Еврей дылда «бэт» деп сөс 5-ки домакта «өргээ» деп утканы-даа, бо домакта «ук-салгал» деп утканы-даа илередип турар. Бо үзүндүде ол ийи аңгы уткалар-биле сөс оюну чоруп турар.

+ 7:12 3 Хаан. 2:10

+ 7:13 3 Хаан. 8:19

+ 7:14 Ыд. ыр. 88:27-28; 2 Кор. 6:18; Евр. 1:5

+ 7:14 Ыд. ыр. 88:31-33

+ 7:16 Ыд. ыр. 88:5, 30, 36-37; 131:12; Ин. 7:42

* 7:16 Өске бурунгу сөзүглелде «Мээң мурнумга» эвес, а «Сен көрүп туруңда» деп бижээн.

* 7:19 Азы: «Сен кижилер-биле ынчаар үргүлчү кылыр сен бе?»

+ 7:22 Хост. 15:11

+ 7:23 Ы. х. к. 4:7; 26:19; 33:29

* 7:23 Бо домактың утказы эки билдинмес. «Израильдиң ады» деп сөстерниң болгу дег өске утказы мындыг: «Сээң адың».

* 8:1 Азы: «Оларның найысылал хоорайын». Геф хоорайны бодап турары ылап болгу дег, 1 Чыл. 18:1 көр.

+ 8:3 1 Хаан. 14:47; 3 Хаан. 11:24

+ 8:4 Иис. 11:6

* 8:4 Азы: «Ол дайынчы тергелерни узуткап каапкан, олардан чүгле чүс тергени бодунга арттырып алган».

+ 8:7 4 Хаан. 11:10; 2 Чыл. 23:9

+ 8:11-12 3 Хаан. 7:51

+ 8:13 4 Хаан. 14:7

* 8:13 Өске бурунгу сөзүглелдерде «эдом» эвес, «арамей» деп бижээн.

+ 8:14 Э. д. 25:23; 27:40; Сан. 24:18

+ 8:15 3 Хаан. 10:9

+ 8:16 2 Хаан. 2:13; 1 Чыл. 11:6

+ 8:16 3 Хаан. 4:3

+ 8:17 2 Хаан. 15:24; 20:25

+ 8:17 1 Чыл. 24:3

+ 8:18 2 Хаан. 23:20; 3 Хаан. 2:35; 4:4

* 8:18 Кереттер болгаш пелеттер – хаанның камгалакчылары турган өске аймак-сөөктүг шериглер чадавас (1 Хаан. 30:14 көр).

+ 9:1 1 Хаан. 18:3; 20:15

+ 9:2 2 Хаан. 16:1-4; 19:17

+ 9:3 2 Хаан. 4:4

+ 9:4 2 Хаан. 17:27

+ 9:6 2 Хаан. 16:4; 19:24; 1 Чыл. 8:34; 9:40

+ 9:10 2 Хаан. 19:17

+ 9:12 1 Чыл. 8:34

+ 10:1 1 Хаан. 11:1

+ 10:6 Башт. 18:28

+ 10:6 2 Хаан. 8:3

+ 10:6 Башт. 11:3

+ 10:10 1 Чыл. 18:12

+ 10:12 1 Хаан. 3:18

+ 10:16 3 Хаан. 11:23

+ 11:1 3 Хаан. 20:22; 2 Чыл. 36:10

+ 11:1 1 Чыл. 20:1

+ 11:1 Ы. х. к. 3:11

+ 11:3 2 Хаан. 23:34

+ 11:3 2 Хаан. 23:39

+ 11:3 1 Чыл. 3:5

+ 11:4 Лев. 15:19

+ 11:14 3 Хаан. 21:8

+ 11:21 Башт. 9:53

+ 12:1 2 Хаан. 7:2; Ыд. ыр. 50:2

+ 12:6 Хост. 22:1

+ 12:7 1 Хаан. 16:13

+ 12:9 Сан. 15:31

+ 12:11 2 Хаан. 16:21-22

+ 12:13 Иис. 7:20; 2 Хаан. 24:10; Ыд. ыр. 31:5; 50:6

+ 12:16 2 Хаан. 13:31

+ 12:22 Иона 3:9

+ 12:24 1 Чыл. 22:9

* 12:25 Иедидиа – «Дээрги-Чаяакчының ынак кижизи» дээн ат.

+ 12:26 Ы. х. к. 3:11

* 12:26 Азы: «Хаанның хоорайын».

* 12:30 Азы: «Милхом бурганның».

* 12:30 Талант – деңзи хемчээли (30 кг хире).

* 12:31 Азы: «Оларны хирээлер, демир кускун-хаайлар, балдылар-биле эриидеп, изиг суугуларже киирип, шаажылаан».

* 13:1 Оларның адазы чаңгыс – Давид, а иелери аңгы турган чүве-дир (2 Хаан. 3:2-5; 1 Чыл. 3:9 көр).

+ 13:3 1 Хаан. 16:9; 1 Чыл. 2:13

+ 13:3 2 Хаан. 13:3

+ 13:12 Э. д. 34:7; Лев. 18:9

* 13:23 Хой кыргылдазының үезинде улус найыр-дой кылып, аалчылар чалап, байырлаар турган.

+ 13:31 2 Хаан. 1:11

+ 13:31 2 Хаан. 12:16

+ 13:32 2 Хаан. 13:3

+ 13:37 2 Хаан. 3:3; 1 Чыл. 3:2

+ 14:2 1 Чыл. 2:24; 2 Чыл. 11:6; 20:20; Неем. 3:5; Иер. 6:1; Ам. 1:1

+ 14:4 4 Хаан. 6:26

+ 14:9 1 Хаан. 25:24

+ 14:11 Сан. 35:19; Ы. х. к. 19:12

+ 14:11 1 Хаан. 14:45; 3 Хаан. 1:52; Лк. 21:18; Аж.-ч. 27:34

+ 14:14 1 Хаан. 7:6; 2 Хаан. 23:16

+ 14:17 1 Хаан. 29:9; 2 Хаан. 19:27

+ 14:20 1 Хаан. 29:9; 2 Хаан. 19:27

+ 14:23 2 Хаан. 13:38

+ 14:27 2 Хаан. 13:1

+ 14:32 1 Хаан. 20:8

+ 15:1 3 Хаан. 1:5

+ 15:2 Руф 4:1; 2 Хаан. 18:4; 19:8

+ 15:4 Башт. 9:29

* 15:7 Өске бурунгу сөзүглелдерде «дөрт чыл» эвес, а «дөртен чыл» азы «дөртен хүн» деп бижээн.

+ 15:8 Э. д. 28:20

+ 15:12 Иис. 15:51

+ 15:12 1 Чыл. 27:33

+ 15:12 Ыд. ыр. 3:2

* 15:12 Ахитофел – Вирсавияның кырган-ачызы.

+ 15:13 2 Хаан. 12:11

+ 15:14 Ыд. ыр. 3:1

+ 15:16 2 Хаан. 16:21-22; 20:3

+ 15:18 1 Хаан. 30:14; 2 Хаан. 8:18

+ 15:21 Руф 1:17

+ 15:23 3 Хаан. 15:13; 4 Хаан. 23:4

+ 15:24 2 Хаан. 8:17

+ 15:24 1 Хаан. 22:20; 2 Хаан. 8:17; 20:25

* 15:24 Азы: «Бедигээшке туруп алган».

+ 15:26 1 Хаан. 3:18

+ 15:27 3 Хаан. 1:42

+ 15:30 Зах. 14:4; Мк. 1:11; Аж.-ч. 1:12

+ 15:30 Эсф. 6:7

+ 15:31 2 Хаан. 16:23; 17:14

+ 15:32 Иис. 16:2

+ 15:33 2 Хаан. 19:35

+ 15:34 2 Хаан. 17:5-14

+ 15:36 2 Хаан. 17:17

+ 15:37 1 Чыл. 27:33

+ 16:1 2 Хаан. 9:2-13

+ 16:2 2 Хаан. 17:29

+ 16:3 2 Хаан. 9:1-13

+ 16:3 2 Хаан. 19:27

+ 16:9 2 Хаан. 2:18

+ 16:10 2 Хаан. 3:39; 19:22

+ 16:16 2 Хаан. 15:34

+ 16:16 1 Хаан. 10:24

+ 16:21 2 Хаан. 15:16; 20:3

+ 16:22 2 Хаан. 12:11-12

+ 17:5 2 Хаан. 15:32

+ 17:8 У. ч. 17:12; Ос. 13:8

+ 17:11 Башт. 20:1

+ 17:14 2 Хаан. 15:31,[34]

+ 17:17 2 Хаан. 15:36

+ 17:17 Иис. 15:7; 18:16

+ 17:19 Иис. 2:1-6

+ 17:23 2 Хаан. 15:12

+ 17:23 Мф. 27:5

+ 17:24 Иис. 13:26

+ 17:25 2 Хаан. 19:13; 20:9-10

+ 17:25 1 Чыл. 2:17

* 17:25 Өске бурунгу сөзүглелдерде «измаилчи» эвес, а «израильчи» азы «изреелчи» деп бижээн.

+ 17:27 2 Хаан. 12:26,[29]

+ 17:27 2 Хаан. 9:4

+ 17:27 2 Хаан. 19:31-32; 3 Хаан. 2:7; Эзра 2:61; Неем. 7:63

+ 17:29 2 Хаан. 16:2

+ 18:2 2 Хаан. 15:19-22

+ 18:8 Иис. 10:11

+ 18:17 Иис. 7:26; 8:29

+ 18:18 Э. д. 14:17

+ 18:18 2 Хаан. 14:27

* 18:21 Азы: «Хусий деп кижиге».

+ 18:27 3 Хаан. 1:42

+ 18:32 1 Хаан. 25:26; Дан. 4:16

+ 19:8 Руф 4:1; 2 Хаан. 15:2; 18:4

+ 19:9 2 Хаан. 5:20

+ 19:11 2 Хаан. 15:29

+ 19:13 2 Хаан. 17:25

+ 19:13 2 Хаан. 8:16

+ 19:13 Руф 1:17

+ 19:15 Иис. 4:19

+ 19:16 2 Хаан. 16:5

+ 19:17 2 Хаан. 9:2-13; 16:1-4

+ 19:19 2 Хаан. 16:5-13

* 19:20 Иосифтиң салгалы – Израильдиң соңгу аймактарын ынча дээн.

+ 19:21 Хост. 22:28

+ 19:21 2 Хаан. 16:9

+ 19:22 2 Хаан. 3:39; 16:10

+ 19:23 3 Хаан. 2:8, 36-46

+ 19:24 2 Хаан. 9:1-13

+ 19:27 2 Хаан. 16:3

+ 19:27 1 Хаан. 29:9; 2 Хаан. 14:17,[20]

+ 19:28 2 Хаан. 9:7

+ 19:32 2 Хаан. 17:27-29

+ 19:35 2 Хаан. 15:33

+ 19:37 3 Хаан. 2:7

+ 19:43 Иса. 11:13

+ 20:1 Ы. х. к. 13:13

+ 20:1 3 Хаан. 12:16; 2 Чыл. 10:16

+ 20:3 2 Хаан. 15:16; 16:21-22

+ 20:4 2 Хаан. 17:25; 19:13

+ 20:7 1 Хаан. 30:14; 2 Хаан. 8:18

+ 20:10 2 Хаан. 3:27

+ 20:14 4 Хаан. 15:29

+ 20:23 1 Хаан. 30:14

+ 20:24 3 Хаан. 4:6; 5:14; 12:18

+ 20:25 2 Хаан. 15:24; 19:11

+ 21:2 Иис. 9:15

+ 21:6 1 Хаан. 10:26

+ 21:7 1 Хаан. 20:15

+ 21:8 2 Хаан. 3:7

+ 21:8 1 Хаан. 18:19

* 21:8 Өске бурунгу сөзүглелде «Мерова» эвес, а «Мелхола» деп бижээн.

+ 21:9 Руф 1:22

+ 21:12 1 Хаан. 31:1-13

+ 21:14 Иис. 18:28

+ 21:16 Ы. х. к. 2:11, 20-21

* 21:16 300 шекел – 3,5 кг хире.

+ 21:17 3 Хаан. 11:36; 15:4; 4 Хаан. 8:19; 2 Чыл. 21:7; Ыд. ыр. 131:17

+ 21:18 1 Чыл. 20:4-8

+ 21:18 Ы. х. к. 2:11

+ 21:19 1 Хаан. 17:7

+ 21:21 1 Хаан. 16:9; 2 Хаан. 13:3; 1 Чыл. 2:13

+ 21:22 Иис. 11:22

+ 22:3 Ыд. ыр. 30:3-4; 70:3; 90:2; 143:2

+ 22:3 Э. д. 15:1

+ 22:4 1 Чыл. 16:25; Ыд. ыр. 47:2; 95:4; 144:3

+ 22:5 Ыд. ыр. 41:7; 92:4; Иона 2:4

+ 22:6 Ыд. ыр. 114:3-4

+ 22:7 Ыд. ыр. 119:1; Иона 2:8

+ 22:8 Башт. 5:5; Ыд. ыр. 76:18; 96:4

+ 22:9 Ыд. ыр. 20:9; Иса. 30:33; Иез. 20:48

+ 22:10 Ыд. ыр. 143:5; Иса. 64:1

+ 22:10 Наум 1:3

+ 22:11 Ыд. ыр. 103:3

* 22:11 Херувим – чалгынныг, күштүг, дээр уктуг амытан. Мында херувимни дайынчы аът-хөлге кылдыр көргүскен азы Дээрги-Чаяакчыны херувим сөөрткен чуузада олурар кылдыр көргүскен.

+ 22:12 Хост. 20:21; Ыд. ыр. 96:2

+ 22:14 1 Хаан. 2:10; Иов 37:4; Ыд. ыр. 67:34

+ 22:15 Авв. 3:11; Зах. 9:14

+ 22:15 1 Хаан. 7:10

+ 22:16 Хост. 15:8; Ыд. ыр. 105:9

+ 22:17 Ыд. ыр. 143:7

+ 22:18 Ыд. ыр. 141:6

+ 22:20 Ыд. ыр. 30:8; 117:5

+ 22:21 1 Хаан. 26:23; Иов 22:30

+ 22:24 Э. д. 6:9; Иов 1:1

+ 22:28 Ыд. ыр. 100:5

+ 22:29 Иов 29:3; Ыд. ыр. 118:105

+ 22:31 Ы. х. к. 32:4; Мф. 5:48

+ 22:31 Ыд. ыр. 11:7; У. ч. 30:5

+ 22:31 Э. д. 15:1

+ 22:32 4 Хаан. 5:15; Иса. 45:5; Дан. 2:47

+ 22:34 Ы. х. к. 32:13; Иса. 58:14; Авв. 3:19

+ 22:35 Ыд. ыр. 143:1

+ 22:40 Ыд. ыр. 43:6

+ 22:41 Хост. 23:27

+ 22:42 1 Хаан. 28:6; Иов 27:9; У. ч. 15:29

+ 22:43 Мих. 7:10; Зах. 10:5

+ 22:44 Иса. 55:5

+ 22:45 Ы. х. к. 33:29

+ 22:46 Мих. 7:17

+ 22:48 Ыд. ыр. 46:3

+ 22:49 Ыд. ыр. 139:2

+ 22:50 Рим. 15:9

+ 22:51 Ыд. ыр. 143:10

+ 22:51 2 Хаан. 7:16

* 23:1 Азы: «Израильдиң күштүг Бурганының ынак кижизи».

+ 23:2 Аж.-ч. 2:30; 2 Пет. 1:21

+ 23:3 Ы. х. к. 32:4; 2 Хаан. 22:3

+ 23:3 2 Чыл. 19:7, 9; У. ч. 16:12

+ 23:5 2 Хаан. 7:15-16; Ыд. ыр. 88:30

* 23:8 Өске бурунгу сөзүглелде «Йошев-Башевет» эвес, а «Иесваал» деп атты бижээн.

* 23:8 Еврей дылда «чыдалыг дайылдашкаш» деп очулдурган сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Ооң өске ады – Эцин чурттуг Адино».

+ 23:13 1 Хаан. 22:1

+ 23:13 2 Хаан. 5:18

+ 23:16 1 Хаан. 7:6

+ 23:18 2 Хаан. 2:18

+ 23:20 Иис. 15:21

+ 23:20 2 Хаан. 8:18

* 23:20 Өске бурунгу сөзүглелде «Ариил деп моав кижиниң ийи оглун» деп бижээн.

+ 23:21 1 Хаан. 17:50

+ 23:24 2 Хаан. 2:18-23

+ 23:34 2 Хаан. 15:12

+ 23:34 2 Хаан. 11:3

+ 23:39 2 Хаан. 11:3-17

+ 24:1 Сан. 1:2-4

+ 24:2 Башт. 20:1

+ 24:3 Ы. х. к. 1:11

+ 24:5 Ы. х. к. 2:36

+ 24:5 Сан. 21:32

+ 24:7 Иис. 11:3

+ 24:9 Башт. 20:17; 1 Хаан. 11:8

+ 24:10 1 Хаан. 24:6

+ 24:10 2 Хаан. 12:13

+ 24:10 1 Хаан. 13:13

* 24:10 Эрте-бурунгу Израильге чизе-даңзыны ыдыктыг хоойлуда хорувайн турар, ынчалза-даа дөмей-ле таарымча чок херек деп санадып турган болгу дег, чүге дээрге ол чорук Бурганның – Бодунуң чонунуң дың чаңгыс Чагырыкчызының алдар-адынче семеп турар. Ады чизе-даңзыга кирген кижи бүрүзүнден Дээрги-Чаяакчыга садыызы (үндүрүү) төлээри негеттинер турган (Хост. 30:11-16).

+ 24:11 1 Хаан. 22:5

+ 24:14 Ыд. ыр. 118:156

+ 24:15 Хост. 30:12

+ 24:15 Башт. 20:1

+ 24:16 4 Хаан. 19:35; 2 Чыл. 32:21; Иса. 37:36; Аж.-ч. 12:23

+ 24:16 Иона 3:10

+ 24:21 Сан. 16:47-48

+ 24:22 3 Хаан. 19:21

+ 24:25 Сан. 16:48; 25:8

* 24:25 Сөөлүнде барып ылап-ла бо черге Бурганның өргээзин туткан (1 Чыл. 21:18; 2 Чыл. 3:1).

+ 1:2 Эккл. 4:11

+ 1:3 Иис. 19:18

+ 1:5 2 Хаан. 3:4

+ 1:5 2 Хаан. 15:1

+ 1:6 1 Чыл. 3:2

+ 1:7 2 Хаан. 2:18; 8:16

+ 1:7 1 Хаан. 22:20; 23:6

+ 1:8 2 Хаан. 20:25

+ 1:8 2 Хаан. 8:18

+ 1:8 2 Хаан. 7:2

+ 1:8 2 Хаан. 23:8-39

+ 1:9 2 Хаан. 17:17

+ 1:10 2 Хаан. 12:24

+ 1:13 1 Чыл. 22:9

+ 1:25 1 Хаан. 10:24

+ 1:29 2 Хаан. 4:9

+ 1:31 Неем. 2:3; Дан. 2:4

+ 1:33 Эсф. 6:7-8

+ 1:33 2 Чыл. 32:30

+ 1:34 1 Хаан. 10:1

+ 1:34 2 Хаан. 15:10; 4 Хаан. 9:13

+ 1:38 1 Хаан. 30:14; 2 Хаан. 8:18

* 1:38 Кереттер болгаш пелеттер – хаанның камгалакчылары турган өске аймак-сөөктүг шериглер чадавас (1 Хаан. 30:14 көр).

+ 1:42 2 Хаан. 15:27

+ 1:42 2 Хаан. 18:27

+ 1:44 1 Хаан. 30:14; 2 Хаан. 8:18

+ 1:46 1 Чыл. 29:23

+ 1:47 Э. д. 47:30

+ 1:50 Хост. 27:2; 3 Хаан. 2:28

* 1:50 Эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке өргүл салыр бедигээшти ынаар дезип болур ыдыктыг чер деп санаар турган, ынчангаш өжээн негекчилери ол черден хоргадал дилеп келген улуска холун дегзиринден коргар турган.

+ 1:52 1 Хаан. 14:45; 2 Хаан. 14:11; Лк. 21:18; Аж.-ч. 27:34

+ 2:2 Иис. 23:14

+ 2:3 Ы. х. к. 29:9

+ 2:4 2 Хаан. 7:16; 3 Хаан. 9:5; 2 Чыл. 7:18

+ 2:5 2 Хаан. 18:5,[14]

+ 2:5 2 Хаан. 3:27; 20:10

+ 2:7 2 Хаан. 19:37-38

+ 2:7 2 Хаан. 17:27-29

+ 2:8 2 Хаан. 16:5-13

+ 2:8 2 Хаан. 19:23

+ 2:10 Неем. 3:16; Аж.-ч. 2:29

* 2:10 Давидтиң Хоорайы – Иерусалимниң кезии (2 Хаан. 5:9 көр).

+ 2:11 2 Хаан. 2:11; 5:4-5; 1 Чыл. 3:4; 29:27

+ 2:12 1 Чыл. 29:23

+ 2:15 1 Чыл. 22:9-10; 28:5-7

+ 2:17 3 Хаан. 1:1-4

* 2:22 Хаанның кадайын ап аары хаанның эрге-чагыргазынче символиктиг семээшкин кылдыр көрдүнүп болур турган (2 Хаан. 16:20-22).

+ 2:24 2 Хаан. 7:11-13; 1 Чыл. 22:10

+ 2:25 2 Хаан. 8:18

+ 2:26 1 Хаан. 22:20; 2 Хаан. 15:24

+ 2:26 Иис. 21:18; Иер. 1:1

+ 2:26 1 Хаан. 23:6

+ 2:27 1 Хаан. 2:27-36; 3:12-14

+ 2:28 2 Хаан. 17:25; 18:14-15

+ 2:28 Хост. 27:2; 3 Хаан. 1:50

* 2:28 Өске бурунгу сөзүглелде «А Иоав Соломонну эвес, а Адонияны деткээн» деп бижээн.

+ 2:31 Хост. 21:14

+ 2:31 Сан. 35:33

+ 2:32 2 Хаан. 3:27; 20:10

+ 2:35 3 Хаан. 4:4

+ 2:35 1 Чыл. 29:22

+ 2:36 2 Хаан. 16:5-13

+ 2:37 2 Хаан. 15:23

+ 2:39 1 Хаан. 21:10; 27:2

+ 2:43 Эккл. 8:2

+ 2:44 2 Хаан. 16:5-13

+ 2:45 У. ч. 25:5

+ 3:1 3 Хаан. 7:8; 9:16; 2 Чыл. 8:11

+ 3:1 3 Хаан. 7:1

+ 3:1 3 Хаан. 6:38

+ 3:1 3 Хаан. 9:15

+ 3:1 3 Хаан. 2:10

+ 3:3 3 Хаан. 22:43

+ 3:4 1 Чыл. 16:39

+ 3:5 3 Хаан. 9:2

+ 3:7 1 Чыл. 22:5; 29:1

+ 3:8 Э. д. 13:16

+ 3:9 У. ч. 2:3-6; Иак. 1:5

+ 3:12 3 Хаан. 4:29-31; 5:12; 10:23; Эккл. 1:16

+ 3:13 3 Хаан. 10:14-29; 1 Чыл. 29:12

+ 3:14 Ыд. ыр. 90:16

+ 3:15 Э. д. 40:20; Эсф. 1:3; 2:18; Дан. 5:1; Мк. 6:21

+ 3:28 У. ч. 16:10

+ 4:2 1 Чыл. 6:9

+ 4:3 2 Хаан. 8:16; 1 Чыл. 18:15

+ 4:4 3 Хаан. 2:35

+ 4:4 2 Хаан. 8:18; 20:25; 1 Чыл. 18:16

+ 4:5 1 Чыл. 27:33

+ 4:6 2 Хаан. 20:24; 3 Хаан. 5:14; 12:18

+ 4:11 Иис. 11:2

+ 4:12 Иис. 17:11

+ 4:12 Иис. 19:18

+ 4:13 3 Хаан. 22:3

+ 4:13 Сан. 32:41

+ 4:13 Ы. х. к. 3:4

+ 4:19 Ы. х. к. 3:8-10

+ 4:20 Э. д. 22:17

+ 4:21 Э. д. 15:18; 2 Чыл. 9:26; Ыд. ыр. 71:8

+ 4:21 Ыд. ыр. 67:29; 71:10

* 4:21 Өске бурунгу сөзүглелде «Филистим черде хемден эгелээш, Египет-биле кызыгаарга чедир» деп бижээн.

* 4:22 30 кор – 6000 ажыг литрге деңнежир.

+ 4:24 1 Чыл. 22:9

+ 4:25 Мих. 4:4; Зах. 3:10

+ 4:26 3 Хаан. 10:26; 2 Чыл. 1:14; 9:25

* 4:26 Азы: «12 000 аъттыг».

+ 4:30 3 Хаан. 3:12

+ 4:31 1 Чыл. 2:6; Ыд. ыр. 88:1

+ 4:32 У. ч. 1:1; Эккл. 12:9

+ 4:32 Сол. ыр. 1:1

+ 4:34 3 Хаан. 10:1; 2 Чыл. 9:23

+ 5:1 2 Хаан. 5:11; 1 Чыл. 15:1

+ 5:3 1 Чыл. 22:8; 28:3

+ 5:4 1 Чыл. 22:9

+ 5:5 2 Хаан. 7:13; 1 Чыл. 17:12; 22:10; 28:6

* 5:11 Амгы хемчээлдер ёзугаар 4 000 000 литр ажыг кызыл-тасты база 4 000 литр ажыг үстү берип турганы ол.

+ 5:12 3 Хаан. 3:12

+ 5:13 3 Хаан. 9:15; 2 Чыл. 8:9

+ 5:14 3 Хаан. 4:6

+ 5:17 1 Чыл. 22:2

+ 5:18 Иис. 13:5

+ 6:4 Иез. 40:16; 41:16,[26]

+ 6:5 Иез. 41:6

+ 6:7 Ы. х. к. 27:5

* 6:8 Өске бурунгу сөзүглелде «Ортаакы каъдында» деп бижээн.

+ 6:12 2 Хаан. 7:13,[16]

+ 6:13 Хост. 25:8

+ 6:13 Ы. х. к. 31:6

+ 6:16 3 Хаан. 6:33

+ 6:18 3 Хаан. 7:24

* 6:20 Азы: «Өргүл салыр бедигээшти пөш-биле шап каан».

+ 6:22 Хост. 30:1, 3,[6]

+ 6:23 Хост. 25:18-20

+ 6:34 Иез. 41:24

+ 6:36 3 Хаан. 7:12; Эзра 6:4

+ 7:1 3 Хаан. 9:10; 2 Чыл. 8:1

+ 7:2 3 Хаан. 10:17-21

+ 7:6 Иез. 41:25

+ 7:7 Ыд. ыр. 121:5

+ 7:8 3 Хаан. 3:1; 2 Чыл. 8:11

+ 7:12 3 Хаан. 6:36

+ 7:13 2 Чыл. 2:13-14

+ 7:14 Хост. 31:3-5; 35:31

+ 7:15 4 Хаан. 25:16-17; Иер. 52:21-23

* 7:21 Бо аттарның утказы эки билдинмес. Яхин – «Бурган тургузуп турар», а Вооз – «Бурганның күчү-күжү» дээн уткалыг бооп чадавас.

+ 7:23 4 Хаан. 16:17

+ 7:24 3 Хаан. 6:18

* 7:26 Дөртен муң ажыг литр.

* 7:38 Сес чүс ажыг литр ишкир.

+ 7:40 Хост. 27:3; 38:3

+ 7:46 Иис. 3:16; 13:27

+ 7:47 4 Хаан. 25:16; Иер. 52:20

+ 7:48 Хост. 37:25-29

+ 7:48 Хост. 25:30; 37:10-16

+ 7:49 Хост. 25:31-40

+ 7:50 Хост. 27:3

+ 7:51 2 Хаан. 8:11-12; 1 Чыл. 18:11

+ 8:1 2 Хаан. 5:7-9

+ 8:2 Лев. 23:34

+ 8:6 Хост. 25:22; 26:33-34

+ 8:7 3 Хаан. 6:27; 2 Чыл. 3:10-13; 5:8

+ 8:7 Хост. 25:13-15

+ 8:9 Хост. 16:33-34; Сан. 17:10

+ 8:9 Хост. 25:21; 40:20; Ы. х. к. 10:5

+ 8:10 Хост. 40:34-35; Иса. 6:4; Ажыд. 15:8

+ 8:12 Ыд. ыр. 17:12; 96:2

+ 8:14 2 Хаан. 6:18

+ 8:16 2 Хаан. 7:6-8; 1 Чыл. 17:5-7

+ 8:17 2 Хаан. 7:2; 1 Чыл. 17:1; 22:7

+ 8:19 2 Хаан. 7:12-13

+ 8:20 1 Чыл. 28:5

+ 8:22 Эзра 9:5

+ 8:23 Хост. 15:11

+ 8:25 2 Хаан. 7:16; 3 Хаан. 2:4

+ 8:26 2 Чыл. 1:9; 6:17

+ 8:27 2 Чыл. 2:6; Иса. 66:1; Аж.-ч. 7:48; 17:24

+ 8:29 Ы. х. к. 12:11

+ 8:31 Хост. 22:11

+ 8:33 Лев. 26:17

+ 8:35 Ы. х. к. 11:17; 3 Хаан. 17:1; Агг. 1:10

+ 8:36 1 Хаан. 12:23

+ 8:37 Лев. 26:16; Ы. х. к. 28:22; Ам. 4:9; Агг. 2:17

+ 8:39 1 Чыл. 28:9; Аж.-ч. 1:24

+ 8:41 Ыд. ыр. 101:16

+ 8:46 У. ч. 20:9; Эккл. 7:20; Иак. 3:2; 1 Ин. 1:8-10; Рим. 3:23

+ 8:47 Лев. 26:40; Неем. 9:2; Дан. 9:4-5

+ 8:48 Иер. 29:12-14

+ 8:50 Ыд. ыр. 105:46

+ 8:51 Ы. х. к. 4:20; Иер. 11:4

+ 8:53 Хост. 19:5; Ы. х. к. 14:2

+ 8:54-55 2 Хаан. 6:18

+ 8:56 Иис. 21:45; 23:14

+ 8:58 Ыд. ыр. 118:36

+ 8:60 Ы. х. к. 4:35,[39]

+ 8:64 2 Чыл. 4:1

+ 8:65 Лев. 23:34

+ 9:2 3 Хаан. 3:5

+ 9:3 Ы. х. к. 11:12

+ 9:4 Ыд. ыр. 77:72

+ 9:5 3 Хаан. 2:4

+ 9:7 Ы. х. к. 4:26

+ 9:7 Ы. х. к. 28:37

+ 9:8 Лев. 26:32; Ы. х. к. 29:24; Иер. 22:8; 52:13

* 9:8 Өске бурунгу сөзүглелде «Бо өргээ бузундулар бооп хуулар» деп бижээн.

+ 9:10 3 Хаан. 6:38; 7:1

* 9:13 Кавул – еврей дылда «Херекчок чүве-дир» дээн уткалыг сөс-биле дөмей дыңналыр ат (Иис. 19:27 көр).

* 9:14 120 талант – 3600 хире кг деңнежир.

+ 9:15 3 Хаан. 5:13

+ 9:15 3 Хаан. 7:1,[51]

+ 9:15 2 Хаан. 5:9

+ 9:16 Иис. 16:10

+ 9:16 3 Хаан. 3:1; 7:8

+ 9:17 Иис. 10:10-11

+ 9:19 3 Хаан. 4:26; 10:26; 2 Чыл. 1:14; 9:25

+ 9:22 Лев. 25:9; 3 Хаан. 5:13

+ 9:24 3 Хаан. 3:1; 7:8

+ 9:24 2 Хаан. 5:9

+ 9:26 Ы. х. к. 2:8; 3 Хаан. 22:48

+ 9:27 3 Хаан. 10:11

+ 9:28 Э. д. 10:29; 1 Чыл. 29:4; Иов 22:24; 28:16; Ыд. ыр. 44:10; Иса. 13:12

* 9:28 Офир деп чер мурнуу Аравияга азы Африканың чөөн эриинге, амгы үедеги Сомалиге, турган хире. 420 талант – 12 600 хире кг деңнежир.

+ 10:1 Ыд. ыр. 71:10, 15; Иса. 60:6; Иер. 6:20; Иез. 27:22; 38:13; Иоил 3:8

+ 10:1 3 Хаан. 4:34

* 10:1 Шева – Аравия чартык ортулуктуң мурнуу чүгүнде билдингир күрүне.

+ 10:2 Мф. 12:42; Лк. 11:31

+ 10:9 2 Чыл. 2:11

+ 10:9 2 Хаан. 8:15

* 10:10 120 талант – 3600 хире кг деңнежир.

+ 10:11 3 Хаан. 9:27-28

* 10:14 666 талант – 20 ажыг тонна.

* 10:16 600 шекел – 6 хире кг деңнежир.

+ 10:17 3 Хаан. 14:26

+ 10:17 3 Хаан. 7:2

* 10:17 Үш мина – 1,5 хире кг деңнежир.

+ 10:21 3 Хаан. 7:2

+ 10:22 Иса. 23:1; Иона 1:3

+ 10:23 3 Хаан. 3:12-13; 2 Чыл. 1:12

+ 10:24 3 Хаан. 4:34; 10:1; 2 Чыл. 9:1

+ 10:26 3 Хаан. 4:26; 2 Чыл. 1:14-17

+ 10:26 3 Хаан. 9:19

+ 10:28 Ы. х. к. 17:16; 2 Чыл. 1:14-16

+ 11:2 Хост. 34:16; Ы. х. к. 7:3-4

+ 11:4 3 Хаан. 15:4; Неем. 13:26

+ 11:5 Башт. 2:13

+ 11:7 Сан. 21:29

+ 11:7 4 Хаан. 23:13

+ 11:9 3 Хаан. 3:5; 9:2

+ 11:10 3 Хаан. 9:6

+ 11:11 3 Хаан. 11:31

+ 11:13 Ы. х. к. 12:5,[11]

+ 11:15 2 Хаан. 8:13; 1 Чыл. 18:13

+ 11:18 Сан. 10:12

+ 11:23 2 Хаан. 10:16

+ 11:24 2 Хаан. 8:3; 10:18

+ 11:27 2 Хаан. 5:9; 3 Хаан. 9:24

+ 11:29 3 Хаан. 12:15; 14:2; 15:29; 2 Чыл. 9:29

+ 11:30 1 Хаан. 15:27

+ 11:31 3 Хаан. 11:11

+ 11:33 Сан. 21:29; Башт. 2:13; 4 Хаан. 23:13

+ 11:36 2 Хаан. 21:17; 4 Хаан. 8:20

+ 11:38 2 Хаан. 7:16

+ 11:40 3 Хаан. 14:25; 2 Чыл. 12:2

* 11:40 Сусаким – ооң адын Шишак азы Шешонк деп база бижип турар фараон. Ол Египетти б. э. чедир Х в. ийиги чартыында чагырып турган. 22-ги династияның үндезилекчизи.

+ 12:1 Башт. 9:6

+ 12:2 3 Хаан. 11:26,[40]

* 12:2 Өске бурунгу сөзүглелде «Египетке артып калган» деп бижээн.

+ 12:4 3 Хаан. 4:7, 22; 9:15

+ 12:13 У. ч. 15:1

+ 12:15 3 Хаан. 11:31

+ 12:16 2 Хаан. 20:1

+ 12:18 3 Хаан. 4:6; 5:14

+ 12:20 Ос. 8:4

+ 12:22 2 Чыл. 12:5,[15]

+ 12:25 Башт. 9:45

+ 12:25 Башт. 8:17

+ 12:27 Ы. х. к. 12:5-6

+ 12:28 4 Хаан. 10:29; 17:16; 2 Чыл. 11:15; 13:8; Ос. 8:5-6; 10:5; 13:2

+ 12:28 Хост. 32:4

* 12:28 Азы: «Бурганнарың». Аароннуң шуткуп кылганы алдын бугажыкче көрүп алгаш, Хост. 32:4-те израильчилер ол-ла сөстерни чугаалаан.

* 12:32 Моисейниң хоойлузун ёзугаар израиль чон чеди айның он бештен эгелээш, Чадырлар байырлалын демдеглеп, байырлаар ужурлуг турган (Лев. 23:34 көр).

+ 13:1 4 Хаан. 23:17

+ 13:2 4 Хаан. 23:15-16; Ам. 3:14

+ 13:6 Мк. 3:5; Иак. 5:16

+ 13:8 Сан. 22:18

+ 13:24 3 Хаан. 20:36

+ 13:34 3 Хаан. 14:10

+ 14:2 Иис. 18:1

+ 14:2 3 Хаан. 11:29-31

+ 14:3 1 Хаан. 9:7-8

+ 14:7 3 Хаан. 16:2

+ 14:8 3 Хаан. 11:31

+ 14:9 3 Хаан. 12:28

+ 14:9 Иез. 23:35

+ 14:10 Ы. х. к. 32:36

+ 14:10 3 Хаан. 15:29; 21:21; 4 Хаан. 9:8

* 14:10 Азы: «Аныяк-даа, улуг-даа».

+ 14:11 3 Хаан. 16:4; 21:24

+ 14:13 2 Чыл. 19:3

+ 14:14 3 Хаан. 15:27-30

+ 14:15 Ы. х. к. 29:28

+ 14:19 2 Чыл. 13:2-20

+ 14:24 Ы. х. к. 23:17

+ 14:25 3 Хаан. 11:40

+ 14:26 3 Хаан. 10:17

* 15:1 Авиям – бо хаанның «Мээң адам – Далай» дээн уткалыг адын Чылдар демдеглелиниң ийиги номунда «Мээң адам – Дээрги-Чаяакчы» дээн уткалыг Авия деп бижип турар (2 Чыл. 13:1 көр).

+ 15:3 3 Хаан. 11:4

+ 15:4 2 Хаан. 21:17; 3 Хаан. 11:36

+ 15:5 2 Хаан. 11:3-17

* 15:10 Азы: «Ооң авазы». Өске бурунгу сөзүглелде «Мааха» эвес, «Ана» деп атты бижээн.

+ 15:12 Ы. х. к. 23:17; 3 Хаан. 14:24

+ 15:13 4 Хаан. 23:4, 6,[12]

+ 15:15 3 Хаан. 7:51

+ 15:18 3 Хаан. 14:26

+ 15:18 4 Хаан. 12:18

+ 15:21 Сол. ыр. 6:4

+ 15:24 3 Хаан. 22:2

+ 15:25 3 Хаан. 14:20

+ 15:27 Иис. 19:44; 21:23-24

+ 15:29 3 Хаан. 14:10-11, 14; 21:21

+ 16:1 2 Чыл. 19:2; 20:34

+ 16:2 3 Хаан. 14:7

+ 16:3 3 Хаан. 15:29; 16:12

+ 16:4 3 Хаан. 14:11; 21:24

+ 16:9 4 Хаан. 9:31

+ 16:12 3 Хаан. 16:3

+ 16:15 Иис. 19:44; 21:23; 3 Хаан. 15:27

* 16:24 Ийи талант – 60 хире кг деңнежир.

+ 16:25 Мих. 6:16

+ 16:30 3 Хаан. 21:25

+ 16:31 Ажыд. 2:20

+ 16:31 Хост. 34:16; Ос. 2:13

+ 16:32 4 Хаан. 10:21

+ 16:34 Иис. 6:26

+ 17:1 Агг. 1:11

+ 17:9 Авд. 1:20; Лк. 4:26

+ 17:21 4 Хаан. 4:34-35; Аж.-ч. 20:10

+ 18:4 4 Хаан. 9:7

+ 18:12 4 Хаан. 2:16; Иез. 3:12; 8:3; Аж.-ч. 8:39

+ 18:20 Иис. 19:26

+ 18:21 4 Хаан. 17:41

+ 18:21 Иис. 24:15

+ 18:22 3 Хаан. 19:10, 14,[18]

+ 18:29 4 Хаан. 4:31

+ 18:31 Э. д. 32:28; 35:10; 4 Хаан. 17:34

* 18:32 Ийи са – он беш литр хире ишкир болур.

+ 18:36 1 Хаан. 17:46

+ 18:38 Лев. 9:24; Башт. 6:21; 1 Чыл. 21:26; 2 Чыл. 7:1

+ 18:39 Ыд. ыр. 99:3

+ 18:40 Башт. 4:7

+ 18:40 4 Хаан. 10:25

+ 18:45 Иак. 5:18

+ 18:46 4 Хаан. 3:15; Иез. 1:3; 3:14

+ 18:46 Иис. 19:18

+ 19:3 Э. д. 21:31

+ 19:4 Иов 6:9; Иона 4:3,[8]

+ 19:8 Хост. 24:18; 34:28; Ы. х. к. 9:9

+ 19:8 Хост. 3:1

+ 19:10 3 Хаан. 18:4

+ 19:10 Рим. 11:3

+ 19:11 Хост. 24:12; 34:2

+ 19:11 Иса. 29:6; Иер. 23:19; 30:23; Иез. 1:4

+ 19:12 Хост. 3:2

+ 19:12 Иов 4:16

+ 19:14 3 Хаан. 18:22

+ 19:15 4 Хаан. 8:13-15

+ 19:16 4 Хаан. 9:1-6

+ 19:16 4 Хаан. 2:9-15

+ 19:17 4 Хаан. 2:24; Ос. 6:5

+ 19:18 Рим. 11:4

+ 19:20 Лк. 9:61-62

+ 19:21 2 Хаан. 24:22

+ 20:1 3 Хаан. 15:18; 4 Хаан. 6:24; 8:7

+ 20:1 3 Хаан. 16:24

+ 20:7 4 Хаан. 5:7

* 20:21 Өске бурунгу сөзүглелде «Чаалап ап» деп бижээн.

+ 20:22 2 Хаан. 11:1; 2 Чыл. 36:10

+ 20:26 1 Хаан. 29:1

+ 20:34 3 Хаан. 15:20

+ 20:36 3 Хаан. 13:24

+ 20:39 4 Хаан. 10:24

+ 20:40 Иов 9:20; 15:6; Лк. 9:22

+ 21:2 1 Хаан. 8:14

+ 21:3 Сан. 36:7; Иез. 46:18

+ 21:4 3 Хаан. 20:43

+ 21:8 2 Хаан. 11:14

+ 21:10 Хост. 22:28; Лев. 24:16

+ 21:17 3 Хаан. 17:1

+ 21:19 3 Хаан. 22:38; 4 Хаан. 9:24-26

+ 21:21 4 Хаан. 9:8; 10:7

* 21:21 Азы: «Аныяк-даа, улуг-даа кижини».

+ 21:22 3 Хаан. 15:29; 16:11

+ 21:23 4 Хаан. 9:10,[36]

+ 21:24 3 Хаан. 14:10; 16:4

+ 21:25 3 Хаан. 16:31; Ажыд. 2:20

+ 21:26 Э. д. 15:16; 4 Хаан. 21:11

+ 21:29 4 Хаан. 9:25; 10:1-7

+ 22:2 3 Хаан. 15:24

+ 22:3 Ы. х. к. 4:43; Иис. 21:38-39

+ 22:4 4 Хаан. 3:7

+ 22:6 3 Хаан. 18:19

+ 22:7 4 Хаан. 3:11

+ 22:11 Ы. х. к. 33:17; Мих. 4:13; Зах. 1:18-19

+ 22:14 Сан. 22:18; 24:13

+ 22:17 Сан. 27:17; Иез. 34:5

+ 22:19 Иса. 6:1; Дан. 7:9; Ажыд. 4:2

+ 22:23 Иер. 20:7; Иез. 14:9

+ 22:25 3 Хаан. 20:30

+ 22:27 2 Чыл. 16:10

+ 22:28 Сан. 16:29

+ 22:28 Мих. 1:2

+ 22:30 4 Хаан. 5:22

+ 22:34 2 Чыл. 35:23

+ 22:38 3 Хаан. 21:19

+ 22:39 Ам. 3:15

+ 22:41 3 Хаан. 15:24

+ 22:43 3 Хаан. 3:3; 15:14

+ 22:44 2 Чыл. 18:1

+ 22:46 Ы. х. к. 23:17; 3 Хаан. 15:12

+ 22:47 2 Хаан. 8:14; 4 Хаан. 8:20

+ 22:48 3 Хаан. 9:28; 1 Чыл. 29:4; Иов 22:24; 28:16; Ыд. ыр. 44:8; Иса. 13:12

+ 22:48 Ы. х. к. 2:8

+ 1:1 3 Хаан. 22:37

+ 1:1 2 Хаан. 8:2; 4 Хаан. 3:5

+ 1:2 Аж.-ч. 20:9

+ 1:2 Иис. 13:3

+ 1:2 Мф. 10:25; 12:24; Мк. 3:22; Лк. 11:15

+ 1:2 4 Хаан. 8:8

+ 1:3 3 Хаан. 17:1; 21:17

+ 1:8 Зах. 13:4; Мф. 3:4; Мк. 1:6

+ 1:10 Иов 1:16

+ 1:10 Лк. 9:54

* 1:17 Өске бурунгу сөзүглелде «Ооң дуңмазы» деп сөстер таварышпайн турар.

+ 2:1 Э. д. 5:24

+ 2:1 3 Хаан. 19:19-21

+ 2:1 Иис. 5:9

* 2:3,[5] Азы: «Сээң бажыңыңның кырындан».

+ 2:4 3 Хаан. 16:34

+ 2:8 Хост. 14:21, 29; Иис. 3:16

+ 2:9 Сан. 11:17, 25; Ы. х. к. 21:17

* 2:9 Элисей Илияның чүдүлге-сүзүк талазы-биле кол салгакчызы болуксап турар. Дүрүм-хоойлу ёзугаар, кол салгакчы (улуг оглу) өске салгакчылар-биле деңнээрге, салгаар өнчү-хөреңгиниң ийи дакпыр үлүүн алыр турган (Ы. х. к. 21:17).

* 2:11 Илия чок апарбаан, а ону диригге дээрже алгаш барган болганда, хөй иудейлер «Дээрги-Чаяакчының өндүр улуг, коргунчуг шииткел хүнү чедип кээр бетинде» ооң катап чедип кээрин манап турган (Мал. 4:5). Чаа Чагыг-керээде Иоанн Медеглекчини Илия-биле дөмейлээри моон үнген (Мф. 11:14, 17:10-13; Мк. 9:11; Лк. 1:17).

+ 2:12 4 Хаан. 6:17; 13:14

+ 2:16 3 Хаан. 18:12; Иез. 3:12; 8:3; Аж.-ч. 8:39

* 2:20 Ирииринден камгалаар дус арыглаашкын ёзулалдарында чугула рольду ойнап турар (чижээлээрге, өргүл салырда – Лев. 2:13, чаш төл төрүттүнерде – Иез. 16:4).

+ 2:23 Иов 19:18

+ 2:25 Иис. 19:26; 3 Хаан. 18:20

+ 3:2 3 Хаан. 16:31; 4 Хаан. 10:26

+ 3:3 3 Хаан. 12:28-32

+ 3:5 4 Хаан. 1:1

+ 3:7 3 Хаан. 22:4

+ 3:9 3 Хаан. 22:47

+ 3:10 Иис. 7:7

+ 3:11 3 Хаан. 22:7

+ 3:13 3 Хаан. 18:19; 22:6

+ 3:15 1 Хаан. 10:5; 16:17

+ 3:15 3 Хаан. 18:46

* 3:16 Азы: «Мен бо шынааны хөй-хөй хөөлбектерлиг кылып каар мен».

+ 3:19 Ы. х. к. 20:19

+ 3:20 Хост. 29:39-40

+ 3:25 Иса. 16:7

* 3:26 Өске бурунгу сөзүглелде «Арамей хаанче» дээн.

+ 3:27 Мих. 6:7

* 3:27 Бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Израильчилерниң аразынга аажок улуг сагыш аарыышкынын болдурган» деп бижээн.

+ 4:1 Лев. 25:39-41; Неем. 5:5; Мф. 18:25

+ 4:8 Иис. 19:18

+ 4:12 4 Хаан. 5:20-27; 8:4-5

+ 4:16 Э. д. 18:14

+ 4:23 Сан. 28:11

+ 4:27 Мф. 28:9

+ 4:27 Э. д. 18:17; Ам. 3:7

* 4:28 Азы: «Мени мегелевейн көрүңерем».

+ 4:29 3 Хаан. 18:46

+ 4:29 Хост. 7:19; 14:26

+ 4:29 Лк. 10:4

+ 4:31 3 Хаан. 18:29

+ 4:31 Ин. 11:11

+ 4:33 Иак. 5:16

+ 4:34 3 Хаан. 17:21; Аж.-ч. 20:10

+ 4:37 Евр. 11:35

+ 4:38 Иис. 5:9; 4 Хаан. 2:1

+ 4:42 1 Хаан. 9:4

+ 4:42 Мф. 14:16-21; 15:32-38; Мк. 6:37-44; 8:4-9; Лк. 9:13-17; Ин. 6:5-13

+ 5:1 Лк. 4:27

+ 5:1 Лев. 13:3

* 5:5 300 ажыг кг мөңгүн, 60 ажыг кг алдын.

+ 5:7 Ы. х. к. 32:39

+ 5:7 3 Хаан. 20:7

+ 5:10 Лев. 14:7

+ 5:15 Дан. 2:47

+ 5:16 Дан. 5:17

* 5:17 Нееман Дээрги-Чаяакчыга мөгеерде, чүгле Аңаа хамааржыр израиль черниң довурааның кырынга мөгейип болур деп санап турган.

+ 5:20 4 Хаан. 4:12; 8:4-5

+ 5:27 Хост. 4:6; Сан. 12:10

+ 6:13 Э. д. 37:17

+ 6:16 2 Чыл. 32:7

+ 6:17 Ыд. ыр. 67:18; Зах. 1:8; 6:1

+ 6:18 Э. д. 19:11

+ 6:22 2 Чыл. 28:15; У. ч. 25:21; Рим. 12:20

+ 6:24 3 Хаан. 15:18; 20:1; 4 Хаан. 8:27

+ 6:26 2 Хаан. 14:4

+ 6:29 Лев. 26:29; Ы. х. к. 28:57; Ыы. 4:10

+ 7:2 Мал. 3:10

+ 7:2 4 Хаан. 7:17

* 7:3 Ыдыктыг хоойлуну ёзугаар, кеш аарыы дегген кижи хоорай даштынга турар ужурлуг турган (Лев. 13 эге; Сан. 12:14).

+ 7:7 Ыд. ыр. 47:6

+ 7:17 4 Хаан. 7:2

+ 8:1 4 Хаан. 4:35-37

+ 8:1 Э. д. 41:27

+ 8:4 4 Хаан. 4:12; 5:20-27

+ 8:7 4 Хаан. 6:24

+ 8:8 3 Хаан. 19:15,[17]

+ 8:8 1 Хаан. 9:7

+ 8:8 4 Хаан. 1:2

+ 8:12 4 Хаан. 10:32; 12:17; 13:22; Ам. 1:3-4

+ 8:12 Ыд. ыр. 136:9; Иса. 13:16; Ос. 14:1; Наум 3:10

+ 8:12 Ос. 14:1; Ам. 1:13

+ 8:13 3 Хаан. 19:15,[17]

* 8:16 «Иосафат ам-даа хаан бооп турган» деп домак өске бурунгу сөзүглелдерде таварышпайн турар.

+ 8:18 3 Хаан. 12:28-30

+ 8:18 3 Хаан. 16:31-33

+ 8:19 2 Хаан. 21:17; 3 Хаан. 11:36

+ 8:20 Э. д. 27:40; 3 Хаан. 22:47

+ 8:26 4 Хаан. 11:1

+ 8:28 4 Хаан. 8:15

+ 8:28 3 Хаан. 22:3

+ 9:1 4 Хаан. 8:28

+ 9:2 3 Хаан. 19:16

+ 9:3 1 Хаан. 10:1

+ 9:7 3 Хаан. 18:4

+ 9:8 Ы. х. к. 32:36

* 9:8 Азы: «Аныяк-даа, улуг-даа».

+ 9:9 3 Хаан. 14:10; 15:29; 16:11; 21:21-22

+ 9:10 3 Хаан. 21:23; 4 Хаан. 9:36

+ 9:11 Иер. 29:26; Ос. 9:7

+ 9:13 Мф. 21:8; Мк. 11:8

+ 9:13 2 Хаан. 15:10; 3 Хаан. 1:34

+ 9:14 4 Хаан. 8:28-29

* 9:17 Азы: «Тайбың-биле келдиңер бе?»

+ 9:21 2 Чыл. 22:7

+ 9:21 3 Хаан. 21:1

+ 9:26 3 Хаан. 21:19

+ 9:27 2 Чыл. 22:9

* 9:27 Азы: «Сесерликте бажыңче».

+ 9:28 4 Хаан. 23:30

+ 9:31 3 Хаан. 16:9-13

* 9:31 Азы: «Бодунуң дээргизин өлүрүп каан Зимриге амыр-тайбың турган бе?»

+ 9:34 3 Хаан. 16:31

+ 9:36 3 Хаан. 21:23; 4 Хаан. 9:10

+ 10:1 3 Хаан. 16:24

+ 10:7 3 Хаан. 21:21; 4 Хаан. 9:8

+ 10:10 3 Хаан. 21:19, 21,[29]

+ 10:14 2 Чыл. 22:8

+ 10:15 1 Чыл. 2:55

+ 10:15 Иер. 35:8

+ 10:17 3 Хаан. 21:19, 21,[29]

+ 10:18 3 Хаан. 16:31-32

+ 10:19 3 Хаан. 18:19; 22:6

+ 10:21 3 Хаан. 16:32

+ 10:24 3 Хаан. 20:39

+ 10:25 3 Хаан. 18:40

+ 10:26 4 Хаан. 3:2

+ 10:27 4 Хаан. 23:14

+ 10:29 3 Хаан. 12:28

+ 10:30 4 Хаан. 15:12

+ 10:32 4 Хаан. 8:12

+ 10:33 Ы. х. к. 2:36

+ 11:1 4 Хаан. 8:26

+ 11:1 4 Хаан. 9:27

+ 11:1 Башт. 9:5

+ 11:5 1 Чыл. 9:25

* 11:8 Азы: «Силерниң одурууңарже».

+ 11:10 2 Хаан. 8:7; 1 Чыл. 18:7

+ 11:12 Ы. х. к. 17:18-19

+ 11:12 1 Хаан. 10:24

* 11:12 Азы: «Каасталгалар-биле каастап каан».

+ 11:14 4 Хаан. 23:3; 2 Чыл. 6:13; 34:31

* 11:15 Азы: «Одуруглай чыскаалган шериглер аразы-биле».

+ 11:16 Неем. 3:28; Иер. 31:40

+ 11:18 4 Хаан. 10:27

+ 12:3 3 Хаан. 15:14; 22:43

* 12:5,[7] Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы: «Таныыр улузундан».

+ 12:9 Мк. 12:41; Лк. 21:1

+ 12:15 4 Хаан. 22:7

+ 12:16 Лев. 4:24; 5:15; 7:7; Сан. 18:19

+ 12:17 4 Хаан. 8:12

+ 12:18 3 Хаан. 15:18

+ 12:20 2 Чыл. 24:23-26

* 12:21 Өске бурунгу сөзүглелде «Иозакар» деп атты бижээн.

+ 13:1 4 Хаан. 11:2

+ 13:2 3 Хаан. 12:28; 14:16

+ 13:3 Башт. 2:14

+ 13:3 4 Хаан. 8:12

+ 13:4 Хост. 3:7,[9]

+ 13:5 Башт. 3:9

+ 13:6 3 Хаан. 16:33

+ 13:11 3 Хаан. 12:28; 14:16

+ 13:12 4 Хаан. 14:8-15

+ 13:14 4 Хаан. 2:12; 6:17

+ 13:17 3 Хаан. 20:26

+ 13:22 4 Хаан. 8:12

+ 13:25 4 Хаан. 13:19

+ 14:1 4 Хаан. 12:21

+ 14:4 4 Хаан. 12:3

+ 14:5 4 Хаан. 12:20

+ 14:6 Ы. х. к. 24:16

+ 14:7 2 Хаан. 8:13

+ 14:7 Иса. 16:1

+ 14:7 Иис. 15:38

+ 14:9 Башт. 9:8-15

+ 14:11 Иис. 15:10

+ 14:13 Неем. 8:16; Иер. 31:38; Зах. 14:10

+ 14:14 3 Хаан. 7:51; 4 Хаан. 12:18

+ 14:15 4 Хаан. 13:12

+ 14:19 Иис. 10:3

* 14:21 Бо хаанның адын Чылдар демдеглелиниң ийиги номунда, Исайя медээчиниң номунда болгаш бо номнуң чамдык домактарында Озия деп база бижип турар.

+ 14:22 Ы. х. к. 2:8; 3 Хаан. 9:26

+ 14:24 3 Хаан. 12:28; 14:16

+ 14:25 Сан. 34:8; 3 Хаан. 8:65

+ 14:25 Иис. 9:13

+ 14:25 Иона 1:1

+ 14:26 Ы. х. к. 32:36; 4 Хаан. 9:8

+ 14:26 Хост. 3:7; 4 Хаан. 13:23

* 14:26 Азы: «Аныяк-даа, улуг-даа».

+ 14:28 2 Чыл. 8:3

+ 15:1 4 Хаан. 14:21

* 15:1 Бо хаанның адын Чылдар демдеглелиниң ийиги номунда, Исайя медээчиниң номунда болгаш бо номнуң чамдык домактарында Озия деп база бижип турар.

+ 15:3 2 Чыл. 25:2

+ 15:4 3 Хаан. 15:14; 22:43

+ 15:5 Лев. 13:3

+ 15:5 Лев. 13:46

+ 15:9 3 Хаан. 12:28; 14:16

+ 15:12 4 Хаан. 10:30

+ 15:14 3 Хаан. 14:17

+ 15:18 3 Хаан. 12:28; 14:16

+ 15:19 1 Чыл. 5:26

+ 15:19 Ос. 5:13

* 15:19 Фул хаан – өске ады-биле Тиглат-Пилесер (бистиң эрага чедир 744-727 чч.).

* 15:19 Үжен ажыг тоннага деңнежир.

* 15:20 Азы: «Дайынчы бүрүзү-ле».

+ 15:24 3 Хаан. 12:28; 14:16

* 15:25 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Кижилерже эвес, а кандыг-бир черже айтып турар чадавас.

+ 15:28 3 Хаан. 12:28; 14:16

* 15:30 Өске бурунгу сөзүглелде бо домак таварышпайн турар.

+ 15:32 4 Хаан. 15:7

+ 15:34 2 Чыл. 26:4

+ 15:35 3 Хаан. 15:14; 22:43

+ 15:35 2 Чыл. 23:20

+ 15:37 4 Хаан. 16:5; Иса. 7:1

+ 16:3 3 Хаан. 12:28-30

+ 16:3 Лев. 18:21; Ы. х. к. 18:10

+ 16:4 Ы. х. к. 12:2

+ 16:5 4 Хаан. 15:37; Иса. 7:1

+ 16:6 Ы. х. к. 2:8; 4 Хаан. 14:22

* 16:6 Өске бурунгу сөзүглелде «арамей чон» эвес, а «эдом чон» деп бижээн.

+ 16:7 4 Хаан. 15:19,[29]

+ 16:8 4 Хаан. 12:18

+ 16:9 Иса. 22:6; Ам. 1:5; 9:7

+ 16:10 Иса. 8:2

+ 16:14 Хост. 27:1; 2 Чыл. 4:1

+ 16:15 Хост. 29:39-41

* 16:15 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Хүлер бедигээжин канчаарын мен ам-даа бодап көөр мен».

+ 16:17 3 Хаан. 7:27-39

+ 16:17 3 Хаан. 7:23-26

+ 16:18 Иер. 2:18; Иез. 16:28; 23:12

+ 17:1 4 Хаан. 15:30

+ 17:3-4 Ы. х. к. 28:36

* 17:3-4 Азы: «Со хоорайда Египеттиң хаанынче».

+ 17:5 Ы. х. к. 28:52; 4 Хаан. 18:9-12; Ам. 3:11

+ 17:6 1 Чыл. 5:26

+ 17:7 Лев. 25:38; Хост. 20:2

+ 17:8 Лев. 18:3; Ы. х. к. 18:9

+ 17:9 4 Хаан. 18:8

+ 17:10 Хост. 23:24

+ 17:12 Хост. 20:4-5

+ 17:13 Неем. 9:30; Иер. 18:11; 36:3

+ 17:14 Ы. х. к. 9:6; 2 Чыл. 30:8

+ 17:15 Ы. х. к. 29:25

+ 17:15 Иер. 2:5; Рим. 1:21

+ 17:15 Ы. х. к. 12:30

+ 17:16 3 Хаан. 12:28

+ 17:16 3 Хаан. 14:15; 16:33

+ 17:16 Ы. х. к. 4:19; 4 Хаан. 21:3; 23:5

+ 17:17 Лев. 18:21; Ы. х. к. 18:10

+ 17:19 Иер. 3:8

+ 17:20 4 Хаан. 13:3; 15:29

+ 17:21 3 Хаан. 11:11,[31]

+ 17:21 3 Хаан. 12:20

+ 17:21 3 Хаан. 12:28-30

+ 17:24 Эзра 4:2,[10]

+ 17:28 3 Хаан. 12:29

+ 17:31 Ы. х. к. 12:31

+ 17:32 3 Хаан. 12:29

+ 17:33 Соф. 1:5

+ 17:34 Э. д. 32:28; 35:10

+ 17:35 Ы. х. к. 5:9; Башт. 6:10

+ 17:36 Ы. х. к. 6:13

+ 17:37 Хост. 20:5

+ 17:41 3 Хаан. 18:21

+ 18:4 Ы. х. к. 16:21-22; 2 Чыл. 31:1

+ 18:4 Сан. 21:8-9

+ 18:5 4 Хаан. 23:25

+ 18:8 4 Хаан. 17:9

+ 18:9 4 Хаан. 17:3-7; Ам. 3:11

+ 18:11 1 Чыл. 5:26

+ 18:12 Ос. 14:1

+ 18:14 Иис. 15:39

* 18:14 Чижеглеп алырга, 9 тонна мөңгүнге, 900 кг алдынга деңнежир.

+ 18:15 3 Хаан. 15:18; 4 Хаан. 12:18

+ 18:17 Иис. 15:39

+ 18:17 Иса. 7:3

+ 18:18 Иса. 22:20

+ 18:18 Иса. 22:15; 37:2

+ 18:21 Иез. 29:6

+ 18:21 Иса. 30:2

+ 18:22 4 Хаан. 18:4; 2 Чыл. 31:1

+ 18:26 Эзра 4:7; Дан. 2:4

* 18:26 Арамей дыл Ассирия империязының үезинде-ле Чоокку Чөөн чүкке улустар аразының эрге-байдалын чедип ап бар чыткан.

+ 18:31 3 Хаан. 4:25

+ 18:32 Ы. х. к. 8:7-10

+ 18:34 4 Хаан. 17:24; Иса. 10:9

+ 18:35 Дан. 3:15

+ 18:35 4 Хаан. 19:12; Иса. 10:11

+ 19:2 Иса. 22:15, 20; 36:3

+ 19:3 Ос. 13:13

+ 19:4 2 Хаан. 16:12

+ 19:6 Иса. 10:24

+ 19:8 Иис. 10:29-30

+ 19:12 Э. д. 11:31

+ 19:13 4 Хаан. 18:33-34

+ 19:15 Ы. х. к. 6:4; 3 Хаан. 18:39; Неем. 9:6; Ыд. ыр. 85:10; Иса. 44:6

* 19:15 Дээрги-Чаяакчы ыдыктыг аптарада тургускан херувимнер дүрзүлериниң кырында, Бодунуң дүжүлгезинде дег, саадап олурар дээни ол (Хост. 25:17-22 көр).

+ 19:16 Ыд. ыр. 30:3; 70:2

+ 19:16 2 Чыл. 6:40; Дан. 9:18

+ 19:18 Иер. 16:20

+ 19:18 2 Чыл. 32:19

+ 19:19 Ыд. ыр. 82:19

+ 19:23 Ыд. ыр. 19:8

+ 19:25 Иса. 45:7

+ 19:26 Ыд. ыр. 128:6

* 19:26 Оът-сиген үрезини бажың кырынче хадый берзе-даа, хөрзүн чедишпезинден өзүп үнүп шыдавас турган.

+ 19:27 Ыд. ыр. 138:1-2

+ 19:28 Иез. 29:4; 38:4; Ам. 4:2; Авв. 1:15

* 19:28 Ассирий чуруктарда туттурган улусту болганчок-ла думчуу азы чаактарындан ылдырткан шак ындыг тыртпаларлыг кылдыр көргүзүп турар.

+ 19:29 Иса. 7:11

* 19:29 Дайын-чаа, сандараашкын ужун иудейлер көдээ ажыл-агый ажылдары кылып шыдавайн баар. Олар ажаалда үезинде душ бооп кээп ушкан үрезиннерден өзүп үнген тараа баштары чыыр ужурга таваржыр (Лев. 25:5,[11]-ни көр). Бурганның кайгамчык чүүлү ол таварылга болган дүжүттүң бүдүн чуртка ийи чылда четчиринде.

+ 19:30 Иса. 27:6

+ 19:31 Иса. 9:7

+ 19:32 2 Хаан. 20:15

+ 19:35 2 Хаан. 24:16; 1 Чыл. 21:15

+ 19:35 Наум 3:3

+ 19:36 Э. д. 10:11; Иона 1:2

+ 19:37 Э. д. 8:4; Иер. 51:27

+ 19:37 Эзра 4:2

* 19:37 Сеннахиримни өлүргени б.э. чедир 681 чылда, ооң Иудеяже халдаашкынының соонда чээрби чыл эрткенде, болган.

+ 20:3 4 Хаан. 18:3

* 20:4 Өске бурунгу сөзүглелде «Хоорай иштинден» деп бижээн.

+ 20:5 Ыд. ыр. 38:13; 55:9

+ 20:6 4 Хаан. 19:34

+ 20:8 Башт. 6:17

+ 20:11 Иис. 10:13

+ 20:13 2 Чыл. 32:27

+ 20:17 4 Хаан. 24:13; 2 Чыл. 36:10; Иер. 20:5; 27:19-21; Мих. 4:10

+ 20:18 4 Хаан. 24:12; 25:7; 2 Чыл. 33:11

+ 20:20 Неем. 2:14

+ 20:20 2 Чыл. 32:27-33

+ 21:3 4 Хаан. 18:4

+ 21:3 3 Хаан. 16:32-33

+ 21:3 Ы. х. к. 16:21

+ 21:3 Ы. х. к. 4:19; 4 Хаан. 17:16; 23:5; Иер. 8:2

+ 21:4 Ы. х. к. 12:11; 3 Хаан. 18:29

+ 21:4 Иер. 7:30; 32:34

+ 21:5 3 Хаан. 6:36; 7:12

+ 21:6 Лев. 18:21; Ы. х. к. 18:10

+ 21:6 Лев. 19:26

+ 21:6 Лев. 19:31

+ 21:8 3 Хаан. 9:3; 2 Чыл. 7:12

+ 21:11 Иер. 15:4

+ 21:11 Э. д. 15:16; 3 Хаан. 21:26

+ 21:12 1 Хаан. 3:11; Иер. 19:3

+ 21:13 3 Хаан. 21:21; 4 Хаан. 17:6

+ 21:16 4 Хаан. 24:4

* 21:16 Еврей тоолчургу чугаа ёзугаар, ол үеде өске улус аразынга Исайя медээчини база шаажылаан.

+ 21:17 2 Чыл. 33:18

+ 21:18 4 Хаан. 21:26; Ин. 19:41

+ 21:18 2 Чыл. 33:20

+ 21:21 4 Хаан. 21:2-7

+ 21:26 4 Хаан. 21:18

+ 22:1 Иис. 15:39

+ 22:2 Ы. х. к. 5:32

+ 22:4 4 Хаан. 12:9-15

+ 22:7 4 Хаан. 12:15

+ 22:8 Хост. 24:7; Ы. х. к. 31:24-26

* 22:11 Иосия хаанның шажынчы чаартылгаларын тодарадып бижээни утка-шынары болгаш дыл-домаа-биле безин «Ыдыктыг хоойлуну катаптаанының номунга» аажок чоок. Ынчангаш Бурганның өргээзин септеп турда тывылган хоойлу ному библейжи «Ыдыктыг хоойлуну катаптаанының ному» болган деп бодал калбаа-биле нептерээн.

+ 22:12 Иер. 26:24; 39:14; 40:5

+ 22:13 Ы. х. к. 29:27

+ 22:14 Лк. 2:36; Аж.-ч. 21:9; 1 Кор. 11:5

+ 22:14 Соф. 1:10

+ 22:17 Ы. х. к. 31:29

+ 22:19 Лев. 26:31; Иер. 44:22

+ 22:19 Иса. 57:15

+ 22:20 4 Хаан. 23:24; Иса. 57:1-2

+ 23:2 Ы. х. к. 31:11

+ 23:3 4 Хаан. 11:14

+ 23:3 2 Чыл. 15:12; 29:10; 34:31

+ 23:4 4 Хаан. 21:3

+ 23:4 3 Хаан. 15:13

+ 23:5 4 Хаан. 17:16; 21:3

+ 23:6 Ы. х. к. 16:21

+ 23:7 Ы. х. к. 23:17; 3 Хаан. 14:24

* 23:7 «Хеп аргып» деп сөстерниң болгу дег өске утказы: «Чадыржыгаштар кылып».

+ 23:9 Иез. 44:10-14

+ 23:10 Иис. 15:8; Иер. 7:31-32; 19:6

+ 23:10 Лев. 18:21; Ы. х. к. 18:10

* 23:11 Эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке улус Хүн бурганы дээрде аъттар кошкан чуузалыг чоруп турар деп даап бодаар турган, ынчангаш олар Хүнге мөгейип, ындыг чуузаларны кылып ап турганнар.

+ 23:12 4 Хаан. 21:4-5

+ 23:13 Сан. 21:29; 3 Хаан. 11:5-7

* 23:13 Елеон дааның ойзу адаан ады бооп чадавас (2 Хаан. 15:30; Зах. 14:4; Аж.-ч. 1:12). Ол дагга меге бурганнарга мөгейип турар боорга, автор Елеон даан ынчалдыр адап турар.

+ 23:14 Хост. 23:24; 4 Хаан. 10:27

+ 23:15 3 Хаан. 12:28

+ 23:16 Лев. 26:30; 3 Хаан. 13:2

+ 23:17 3 Хаан. 13:30-31

+ 23:20 Хост. 22:20

+ 23:20 Лев. 26:30; 3 Хаан. 13:2

+ 23:21 Хост. 12:3-11; Ы. х. к. 16:2-8

+ 23:24 Лев. 19:31; 20:27; Ы. х. к. 18:10-12

+ 23:25 4 Хаан. 18:5

+ 23:26 4 Хаан. 21:11; Иер. 15:4

+ 23:27 4 Хаан. 21:4

+ 23:29 Иер. 46:2

+ 23:29 Иис. 17:11

* 23:29 Нехао – б.э. чедир 610–595 чч. чагырып турган, 26-гы династияның фараону Нехо II-ни ынча деп турар. Ол чылдарда, Вавилоннуң күштелиринден сезингеш, египетчилер буурап турар Ассирияның талазында барганнар. 609 ч. чайынында хөй санныг египет шериг Евфрат хемни кешкеш, вавилончуларның холунга турган хоорайны эжелеп аарын оралдашкан. Ылап-ла ол демиселге бетинде Иосия хаанның Нехаога удур үнүп келген.

+ 23:30 4 Хаан. 9:28

+ 23:30 1 Хаан. 10:1

+ 23:31 4 Хаан. 24:18

* 23:31 Иер. 22:11 болгаш 1 Чыл. 3:15-те бо хаанны «Шаллум» дээр.

+ 23:33 Сан. 34:11; Иер. 39:5

* 23:33 Өске бурунгу сөзүглелде «Чүс талант алдын» деп бижээн.

+ 23:34 4 Хаан. 24:17; Дан. 1:7

+ 23:34 Иер. 22:12

+ 24:1 Иер. 25:1; Дан. 1:1

+ 24:2 4 Хаан. 20:17; 21:12-14; 23:27

+ 24:3-4 4 Хаан. 21:2-7, 16, 23-26

+ 24:12 4 Хаан. 20:18; Иер. 24:1-2; Иез. 17:12-13

+ 24:13 4 Хаан. 20:17; Иер. 20:5

+ 24:13 Дан. 1:2

+ 24:15 Ы. х. к. 28:36; Иер. 24:1; Иез. 17:12

+ 24:17 4 Хаан. 23:34; Иер. 37:1

+ 24:17 Дан. 1:7

+ 24:18 4 Хаан. 23:31

+ 24:20 Иез. 17:15

+ 25:1 Ы. х. к. 28:52

* 25:3 Өске бурунгу сөзүглелде «дөрт» деп сөс таварышпайн турар.

+ 25:6 Сан. 34:11; 4 Хаан. 23:33

+ 25:6 Иер. 21:7; Иез. 23:24

+ 25:7 Соф. 1:8

+ 25:7 Ы. х. к. 28:36; 4 Хаан. 20:18

+ 25:8 Иер. 32:1

+ 25:8 Иер. 39:9; 40:1

+ 25:9 Лев. 26:31; Иез. 16:41

+ 25:10 Неем. 1:3

+ 25:13 3 Хаан. 7:15-37; 2 Чыл. 4:1-15

+ 25:13 Иер. 27:19

+ 25:14 3 Хаан. 7:45,[50]

+ 25:16 3 Хаан. 7:47

+ 25:17 3 Хаан. 7:15-22

+ 25:18 1 Чыл. 6:14; Эзра 7:1

+ 25:18 Иер. 21:1; 29:25; 37:3

+ 25:22 4 Хаан. 22:12; Иер. 26:24

+ 25:22 Иер. 39:14; 40:5,[7]

+ 25:23 Иис. 18:26

+ 25:25 Иер. 36:13

+ 25:26 Иер. 43:4-7

+ 25:27 4 Хаан. 24:12,[15]

+ 25:27 Иер. 27:7

* 25:27 Эвил-Меродах хаанны аккад дылда Амел-Мардук деп адаар. Ол – Навуходоносорнуң оглу; б.э. чедир 562-ден 560 чылга чедир чагырган.

* 1:5 Сим, Хаам база Иафеттиң салгалдарының аттары дээрге бурунгу Чөөн чүктүң аймак, чоннар, хоорайларының аттары болур.

* 1:19 Еврей дылда «Фалек» деп ат «аңгыланып чарлы бээр» деп сөске дөмейлешкек.

+ 1:27 Э. д. 17:5; Лк. 3:34-36

+ 1:28 Э. д. 16:15-16; 21:2-3

+ 1:34 Э. д. 25:25-26; 32:28

* 1:36 Өске бурунгу сөзүглелде «Тимнаның божааны Амалик» деп бижээн.

+ 1:44 Иса. 34:6; 63:1

+ 1:45 Э. д. 36:15; Иов 2:11; Иез. 25:13

+ 1:51 Э. д. 36:40-43

* 1:51 Азы: «Эдомнуң баштыңнарының».

+ 2:1 Э. д. 29:32-35; 30:6-20; Хост. 1:1-4

+ 2:3 Э. д. 38:1-30; 46:12; Сан. 26:19-20

+ 2:4 Руф 4:12; Мф. 1:3

+ 2:5 Руф 4:18

+ 2:6 3 Хаан. 4:31; Ыд. ыр. 88:1

+ 2:7 Иис. 7:1,[25]

* 2:7 Ахар – «хай-халап эккээр» дээн уткалыг сөс-биле дөмейлешкек.

+ 2:10 Сан. 1:7; 2:3

+ 2:13 1 Хаан. 16:6-9; 17:13

+ 2:13 1 Чыл. 20:7

+ 2:16 2 Хаан. 2:18

+ 2:17 2 Хаан. 19:13; 20:9-10

+ 2:17 2 Хаан. 17:25

* 2:17 Өске бурунгу сөзүглелдерде «измаилчи» эвес, а «израильчи» деп бижээн.

+ 2:20 Хост. 31:2

+ 2:21 Сан. 26:29; 32:39

+ 2:22 Сан. 32:41

+ 2:23 Иис. 13:13,[30]

+ 2:24 2 Хаан. 14:2; 1 Чыл. 4:5

+ 2:25 1 Чыл. 2:9

+ 2:49 Иис. 15:31

+ 2:49 Иис. 15:17

+ 2:50 1 Чыл. 2:19

+ 2:53 1 Чыл. 4:2

+ 2:55 4 Хаан. 10:15; Иер. 35:2,[8]

+ 2:55 Сан. 24:21; Башт. 1:16

+ 3:1 1 Хаан. 25:43

+ 3:1 2 Хаан. 13:1

* 3:1 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо атты «Далуя», «Хилав» деп бижээн.

+ 3:2 2 Хаан. 13:37

+ 3:2 2 Хаан. 15:10

+ 3:2 3 Хаан. 1:5-6

+ 3:4 2 Хаан. 2:11

+ 3:4 2 Хаан. 5:4-5

+ 3:5 1 Чыл. 14:4-7

+ 3:5 2 Хаан. 11:3

+ 3:9 2 Хаан. 13:1

+ 3:10 2 Чыл. 9:31

+ 3:10 2 Чыл. 13:1

+ 3:10 2 Чыл. 14:1

+ 3:10 2 Чыл. 17:1

+ 3:11 2 Чыл. 21:1

+ 3:11 2 Чыл. 22:1

+ 3:11 2 Чыл. 24:1

+ 3:12 2 Чыл. 25:1

+ 3:12 4 Хаан. 15:1; 2 Чыл. 26:1

+ 3:12 2 Чыл. 27:1

+ 3:13 2 Чыл. 28:1

+ 3:13 2 Чыл. 29:1

+ 3:13 2 Чыл. 33:1

+ 3:14 2 Чыл. 33:21

+ 3:14 2 Чыл. 34:1

+ 3:15 2 Чыл. 36:11

+ 3:15 2 Чыл. 36:1; Иер. 22:11

* 3:15 Өске бурунгу сөзүглелде бо атты «Иоахаз» деп бижээн.

+ 3:16 4 Хаан. 24:8-15; 2 Чыл. 36:9-10

* 3:17 Азы: «Туттурган Иехонияның оолдары: Салафиил…»

+ 3:19 Эзра 2:2; 3:2; Неем. 12:1; Агг. 1:1; 2:20-23; Зах. 4:6-10

+ 3:22 Неем. 3:29

+ 3:22 Эзра 8:2

+ 4:1 Э. д. 46:12

+ 4:1 1 Чыл. 2:4-7

+ 4:2 1 Чыл. 2:53

* 4:3 Өске бурунгу сөзүглелде «оолдары» эвес, а «адазы» деп бижээн.

+ 4:4 1 Чыл. 2:50-51

+ 4:5 1 Чыл. 2:24

* 4:9 «Иавис» деп ат «хилинчек» деп еврей сөске дөмейлешкек.

+ 4:13 Иис. 15:17; Башт. 1:13; 3:9

* 4:13 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Меонатай» деп ат таварышпайн турар.

+ 4:15 Сан. 13:6,[31]

* 4:17-18 Бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелди ёзугаар ол үш оол Иетерден төрүттүнген.

+ 4:21 Э. д. 38:5; Сан. 26:20

* 4:22 Бо домактың утказы эки билдинмес. Ооң болгу дег өске утказы мындыг: «Моав кыстар-биле өгленип алгаш, Лехемче ээп келген Иоас биле Сараф».

+ 4:24 Сан. 26:12-14

* 4:27 Симеоннуң аймааның ээлээн чери Иуданың аймааның чериниң иштинге турган.

+ 4:28-31 Иис. 19:1-9

+ 4:41 2 Чыл. 29:1

+ 4:41 2 Чыл. 20:1; 26:7

* 4:41 Азы: «Ол кавыга доктаамал болгаш көжүп чурттап чораан чонну».

+ 4:42 Э. д. 36:8

+ 4:43 1 Хаан. 15:8; 30:17

+ 5:1 Э. д. 29:32

+ 5:1 Э. д. 35:22; 49:3-4

+ 5:1 Э. д. 48:15-22

+ 5:2 Э. д. 49:8-10; Мих. 5:2

+ 5:3 Э. д. 46:9; Хост. 6:14; Сан. 26:5-6

+ 5:6 2 Чыл. 28:20

+ 5:7-8 Сан. 32:38

+ 5:9 Иис. 22:9

+ 5:10 1 Чыл. 5:19; 27:31; Ыд. ыр. 82:7

+ 5:11 Ы. х. к. 3:10; Иис. 12:5; 13:11

+ 5:16 Сол. ыр. 2:1; Аж.-ч. 9:35

+ 5:17 2 Чыл. 27:1

+ 5:17 4 Хаан. 14:23

+ 5:22 4 Хаан. 15:29; 17:6

+ 5:23 Ы. х. к. 3:9; Сол. ыр. 4:8; Иез. 27:5

+ 5:26 4 Хаан. 15:19,[29]

+ 5:26 4 Хаан. 17:6; 18:11

+ 6:1 Э. д. 46:11; Хост. 6:16; Сан. 26:57

+ 6:2 Хост. 6:18

+ 6:3 Сан. 26:59

+ 6:3 Лев. 10:1,[12]

+ 6:4 Сан. 25:7

+ 6:8 2 Хаан. 8:17; 3 Хаан. 2:35

+ 6:9 3 Хаан. 4:2

+ 6:12 1 Чыл. 9:11; Неем. 11:11

+ 6:14 4 Хаан. 25:18; Эзра 7:1; Иер. 52:24

+ 6:15 2 Чыл. 36:20

+ 6:16 Э. д. 46:11; Хост. 6:16; Сан. 26:57

* 6:16 Өске бурунгу сөзүглелде «Гирсам» деп бижээн.

+ 6:18 Хост. 6:18

+ 6:19 Хост. 6:19; 1 Чыл. 23:21

+ 6:23 Хост. 6:24

* 6:28 Өске бурунгу сөзүглелде «Иоил» деп ат таварышпайн турар.

+ 6:31 1 Чыл. 16:1-6

+ 6:32 2 Чыл. 5:2

+ 6:33 1 Чыл. 15:17; 25:1

+ 6:39 1 Чыл. 15:17; 25:1; 2 Чыл. 5:12

+ 6:44 1 Чыл. 15:17; 25:1; 2 Чыл. 5:12

+ 6:49 Хост. 30:7; Лев. 1:7

+ 6:49 Лев. 4:20

+ 6:50 1 Чыл. 6:4-8

+ 6:54 Хост. 6:16-19; Сан. 3:17-20

+ 6:56 Иис. 14:13

* 6:60 Өске номда (Иис. 21:16,[17]-де) Ютта биле Гаваон хоорайлар база демдеглеттинген.

+ 7:1 Э. д. 46:13; Сан. 26:23

+ 7:5 Сан. 1:29

+ 7:6 Э. д. 46:21; Сан. 26:38; 1 Чыл. 8:1-5

+ 7:13 Э. д. 46:24-25; Сан. 26:48-49

+ 7:13 Э. д. 30:7-8

+ 7:14 Сан. 26:31

+ 7:14 Э. д. 50:23; Сан. 32:39

+ 7:15 Сан. 26:33; 27:1

* 7:15 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Махир Хуппим биле Шуппимге кадайлар тып алган».

+ 7:19 Сан. 26:32; Иис. 17:2

+ 7:20 Сан. 26:35-37

* 7:23 «Брия» деп ат «качыгдалдыг» деп еврей сөске дөмейлешкек.

+ 7:24 Иис. 16:3,[5]

+ 7:26 Сан. 1:10; 7:48

+ 7:27 Сан. 13:9,[17]

* 7:28 Өске бурунгу сөзүглелде «Газа» деп бижээн.

+ 7:29 Иис. 17:11

+ 7:30 Э. д. 46:17-18; Сан. 26:44-46

+ 8:2 Э. д. 46:21; Сан. 26:38-41; 1 Чыл. 7:6-12

+ 8:12 Эзра 2:33

* 8:29 Өске бурунгу сөзүглелде «Иеиел» деп ат таварышпайн турар.

* 8:30 Өске бурунгу сөзүглелде «Нир» деп ат таварышпайн турар.

+ 8:33 1 Хаан. 9:1; 14:51

+ 8:33 1 Хаан. 14:49; 31:2; 1 Чыл. 10:2

* 8:33 Саулдуң 2 Хаан. 2–4 эгелерде Иевосфей деп адаткан демги-ле оглу ол болгу дег.

+ 8:34 1 Хаан. 14:49; 31:2; 1 Чыл. 9:40; 10:2

+ 8:34 2 Хаан. 9:12

* 8:34 Ооң өске адын Мемфивосфей дээр (2 Хаан. 9:6; 19:24 көр).

+ 9:1 2 Чыл. 36:20

+ 9:2 Эзра 2:70; Неем. 7:73

+ 9:4-6 1 Чыл. 2:5-6

+ 9:4-6 Э. д. 38:29

+ 9:4-6 Э. д. 38:5

+ 9:4-6 Э. д. 38:30

+ 9:17 Эзра 2:42; Неем. 7:45

+ 9:20 Сан. 25:7-13

+ 9:21 1 Чыл. 26:2

+ 9:22 2 Чыл. 8:14

+ 9:25 4 Хаан. 11:5

+ 9:27 Сан. 1:53

+ 9:30 Хост. 30:23-25

+ 9:32 Лев. 24:5-9

+ 9:33 Неем. 10:39

+ 9:33 Ыд. ыр. 133:1

+ 9:39 1 Хаан. 9:1; 14:51

* 9:39 Саулдуң 2 Хаан. 2–4 эгелерде Иевосфей деп адаткан демги-ле оглу ол болгу дег.

* 9:40 Ооң өске адын 2 Хаан. 9:6; 19:24-те Мемфивосфей дээр.

* 9:41 Өске бурунгу сөзүглелде «Ахаз» деп ат таварышпайн турар.

+ 10:1 1 Хаан. 28:4

+ 10:2 1 Хаан. 14:49; 1 Чыл. 8:33; 9:39

+ 10:4 Башт. 9:54

+ 10:4 2 Хаан. 1:10

+ 10:9 2 Хаан. 1:20

+ 10:10 Башт. 16:23; 1 Хаан. 5:2

+ 10:11 1 Хаан. 11:1-11; 2 Хаан. 21:10

+ 10:12 2 Хаан. 21:12

+ 10:13-14 1 Хаан. 13:13; 15:23

+ 10:13-14 1 Хаан. 28:7

+ 11:2 1 Хаан. 18:13

+ 11:2 Ыд. ыр. 77:71

+ 11:3 1 Хаан. 16:13

+ 11:4 Иис. 15:63; Башт. 1:8,[21]

* 11:5 Сион дагда турар Иерусалимниң эрги талазы. Ында шивээ болгаш хаанның ордузу бар турган.

+ 11:6 2 Хаан. 8:16

+ 11:8 3 Хаан. 9:15; 9:24; 11:27; 2 Чыл. 32:5

+ 11:9 Эсф. 9:4

* 11:11 Өске бурунгу сөзүглелде «Яшавам» эвес, а «Иесваал» деп атты бижээн.

+ 11:15 1 Хаан. 22:1

+ 11:15 2 Хаан. 5:18

+ 11:18 1 Хаан. 7:6

+ 11:20 2 Хаан. 2:18

+ 11:22 Иис. 15:21

+ 11:22 2 Хаан. 8:18

* 11:22 Өске бурунгу сөзүглелде «Ариил деп моав кижиниң ийи оглун» деп бижээн.

+ 11:23 1 Хаан. 17:50

+ 11:26 2 Хаан. 2:18-23

+ 11:41 2 Хаан. 11:3-17

+ 12:1 1 Хаан. 27:6

+ 12:2 Башт. 3:15; 20:16

+ 12:8 Ы. х. к. 33:20

* 12:14 Азы: «Эң бичези 100 шеригге дең, эң улуу 1000 шеригге дең».

+ 12:15 Иис. 3:15

+ 12:19 1 Хаан. 29:2-9

* 12:21 Азы: «Давидке удур келген дээрбечи бөлүктү базарынга».

+ 12:23 1 Хаан. 15:28; 16:13; 28:17

+ 12:28 2 Хаан. 8:17

+ 13:6 Иис. 15:9,[60]

+ 13:6 1 Хаан. 7:1-2

+ 13:6 Хост. 25:22

+ 13:9 Сан. 4:15

* 13:11 Парец-Уза – «Узаны узуткааны» дээн.

+ 13:14 1 Чыл. 26:4-5

+ 14:1 3 Хаан. 5:1

+ 14:4 1 Чыл. 3:5-8

+ 14:9 2 Хаан. 23:13

+ 14:11 Иса. 28:21

* 14:11 Азы: «Давид биле ооң улузу Ваал-Перацимге чедип келгеш, филистимнерни чылча шаап каапкан». Ваал-Перацим – «Дээрги ууй шапкан» дээн.

+ 14:15 4 Хаан. 7:6

+ 14:17 Хост. 15:14-16; 23:27; Ы. х. к. 2:25

+ 15:4 1 Чыл. 6:16-30

+ 15:11 2 Хаан. 20:25

+ 15:13 1 Чыл. 13:7-11

+ 15:15 Хост. 25:14; Сан. 7:9

+ 15:16 2 Чыл. 5:12; Ыд. ыр. 150:3-5

+ 15:17 1 Чыл. 6:33, 39,[44]

* 15:18 Өске бурунгу сөзүглелде «Бен» деп атты немээн.

+ 15:19 3 Хаан. 4:31; Ыд. ыр. 88:1

* 15:20,[21] Аламот, шеминит – бо сөстерниң утказы эки билдинмес. «Аламот» дээрге «бедик үн», а «шеминит» – «чавыс үн» дээн чадавас (Ыд. ыр. 6:1; 45:1 көр).

* 15:22 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Ыдыктыг аптараны көдүрер кол кижи».

+ 15:24 Сан. 10:8

+ 15:26 Сан. 23:1; Иов 42:8

* 15:27 Эфод – Бурганның бараалгакчылары кедер онзагай хеп (Хост. 28:6 көр).

+ 15:29 1 Хаан. 14:49; 18:20-28; 19:11-17

+ 15:29 Ыд. ыр. 150:4

+ 16:1 1 Чыл. 15:1

+ 16:4 1 Чыл. 6:31

+ 16:5 1 Чыл. 6:39

+ 16:8 Иса. 12:4

+ 16:9 Иер. 21:2

+ 16:11 Ыд. ыр. 23:6; 26:8

+ 16:12-13 Ыд. ыр. 76:12-13

+ 16:14 Иса. 26:9

+ 16:15 Ы. х. к. 7:9

+ 16:16 Э. д. 17:2; 26:3

+ 16:18 Э. д. 35:11-12

+ 16:19 Ы. х. к. 7:7; 26:5

+ 16:21 Э. д. 12:17; 20:3

+ 16:22 Э. д. 20:7

+ 16:24 Ыд. ыр. 9:2

+ 16:25 2 Хаан. 22:4; Ыд. ыр. 17:4; 144:3

+ 16:25 Хост. 18:11

+ 16:26 Иса. 44:24; Иер. 10:12

+ 16:28 Ыд. ыр. 28:1

+ 16:31 Иса. 44:23; 49:13

+ 16:31 Ыд. ыр. 92:1

+ 16:32 Ыд. ыр. 97:7

+ 16:33 Ыд. ыр. 9:9

+ 16:34 2 Чыл. 5:13; 20:21; Эзра 3:11; Ыд. ыр. 105:1

+ 16:36 Ыд. ыр. 40:14

+ 16:37-38 1 Чыл. 16:5

+ 16:39 1 Чыл. 15:11

+ 16:39 3 Хаан. 3:4

+ 16:40 Хост. 29:38

+ 16:41 1 Чыл. 6:33

+ 16:42 1 Чыл. 25:1; Ыд. ыр. 38:1

+ 17:1 2 Хаан. 7:1; 12:1

+ 17:7 1 Хаан. 16:11-13; Ыд. ыр. 77:70

+ 17:8 1 Хаан. 18:14

+ 17:9-10 Башт. 2:14-16; 1 Хаан. 12:11

* 17:9-10 Еврей дылда «бэт» деп сөс 4-кү домакта «өргээ» деп утканы, бо домакта «ук-салгал» деп утканы илередип турар. Бо үзүндүде ол ийи аңгы уткалар-биле сөс оюну чоруп турар.

+ 17:11 3 Хаан. 2:10

+ 17:12 3 Хаан. 8:19

+ 17:13 Ыд. ыр. 88:27; 2 Кор. 6:18; Евр. 1:5

+ 17:14 Ыд. ыр. 88:5, 30, 36-37; 131:12; Ин. 7:42

+ 17:20 Хост. 15:11

+ 17:21 Ы. х. к. 4:7; 26:19; 33:29

+ 18:3 1 Хаан. 14:47

+ 18:4 Иис. 11:6

* 18:4 Азы: «Ол дайынчы тергелерни узуткап каапкан, олардан чүгле чүс терге бодунга арттырып алган».

+ 18:7 4 Хаан. 11:10; 2 Чыл. 23:9

+ 18:8 3 Хаан. 7:15-47

* 18:10 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Иорам» деп бижээн.

+ 18:11 3 Хаан. 7:51

+ 18:13 Э. д. 25:23; 27:40; Сан. 24:18

+ 18:15 2 Хаан. 2:13; 1 Чыл. 11:6

+ 18:15 3 Хаан. 4:3

+ 18:16 2 Хаан. 15:24; 20:25

+ 18:16 1 Чыл. 24:3

* 18:16 Өске бурунгу сөзүглелде «Ахимелех» деп бижээн.

+ 18:17 2 Хаан. 23:20; 3 Хаан. 2:35; 4:4

* 18:17 Кереттер болгаш пелеттер – хаанның камгалакчылары турган өске аймак-сөөктүг шериглер чадавас (1 Хаан. 30:14; 2 Хаан. 8:18 көр).

+ 19:1 1 Хаан. 11:1

+ 19:6 2 Хаан. 8:3

* 19:6 Муң талант – 30 тонна хире.

+ 19:7 Сан. 21:30; Иис. 13:9,[16]

+ 19:11 1 Чыл. 18:12

+ 19:13 1 Хаан. 3:18

+ 19:16 3 Хаан. 11:23

+ 20:1 2 Хаан. 11:1

+ 20:1 Ы. х. к. 3:11

* 20:2 Азы: «Милхом бурганның».

* 20:3 Азы: «Оларны хирээлер, демир кускун-хаайлар, балдылар-биле эриидеп, шаажылаан».

+ 20:4 Ы. х. к. 2:11

+ 20:5 1 Хаан. 17:7

+ 20:7 1 Хаан. 16:9; 2 Хаан. 13:3; 1 Чыл. 2:13

+ 20:8 Иис. 11:22

+ 21:1 Иов 1:6; Зах. 3:1; Мф. 4:3; 1 Кор. 7:5; 1 Фес. 3:5; Ажыд. 12:9-10

* 21:1 Азы: «Бир-ле удурланыкчы».

+ 21:2 Башт. 20:1

+ 21:2 Сан. 1:2-4

+ 21:3 Ы. х. к. 1:11

+ 21:5 Башт. 20:17; 1 Хаан. 11:8

+ 21:6 1 Чыл. 27:24

* 21:7 Эрте-бурунгу Израильге чизе-даңзыны ыдыктыг хоойлуда хорувайн турар, ынчалза-даа дөмей-ле таарымча чок херек деп санадып турган болгу дег, чүге дээрге ол чорук Бурганның – Бодунуң чонунуң дың чаңгыс Чагырыкчызының алдар-адынче семеп турар. Чизелээшкинге киржип турар кижи бүрүзүнден Дээрги-Чаяакчыга садыызы (үндүрүү) төлээри негеттинер дээн (Хост. 30:11-16).

+ 21:8 2 Хаан. 12:13

+ 21:8 1 Хаан. 13:13

+ 21:9 1 Хаан. 22:5

+ 21:13 Ыд. ыр. 118:156

+ 21:14 Хост. 30:12

+ 21:15 4 Хаан. 19:35; 2 Чыл. 32:21; Иса. 37:36; Аж.-ч. 12:23

+ 21:15 Иона 3:9

+ 21:22 Сан. 16:47-48

+ 21:23 3 Хаан. 19:21

+ 21:26 2 Чыл. 3:1

+ 21:26 Лев. 9:24; Башт. 6:21; 3 Хаан. 18:38

+ 21:29 1 Чыл. 16:39; 2 Чыл. 1:3

+ 22:1 2 Чыл. 3:1

* 22:1 Сөөлүнде Соломон хаан шак ол черге Бурганның өргээзин тудуп каан (2 Чыл. 3:1). Оон аңгыда ол шаң Мориа дагга, азы өскээр чугаалаарга, Авраамның Исаакты өргүлге салырынга белен турганы черге, турган (Э. д. 22:2).

+ 22:2 3 Хаан. 5:17

+ 22:3 3 Хаан. 7:47

+ 22:4 3 Хаан. 5:6

+ 22:5 1 Чыл. 29:1

+ 22:7 2 Хаан. 7:2; 3 Хаан. 8:17; 1 Чыл. 17:1

+ 22:8 3 Хаан. 5:3; 1 Чыл. 28:3

+ 22:9 3 Хаан. 5:4

+ 22:9 3 Хаан. 4:24

* 22:9 Соломон деп ат «амыр-тайбың» дээн уткалыг.

+ 22:10 2 Хаан. 7:13-14

+ 22:13 Иис. 1:6; 1 Чыл. 28:20

* 22:14 Азы: «Ядыы-түреңги болзумза-даа, Дээрги-Чаяакчының өргээзин тударынга хереглээр чүүлдерни белеткеп каан мен».

+ 22:18 1 Чыл. 23:25

+ 23:1 1 Чыл. 29:28

+ 23:3 Сан. 4:3

+ 23:5 2 Чыл. 29:26; Неем. 12:36

+ 23:6 Хост. 6:16; Сан. 26:57

+ 23:7 1 Чыл. 26:21-22

+ 23:8 1 Чыл. 29:8

+ 23:12 Хост. 6:18; 1 Чыл. 6:18

+ 23:13 Хост. 6:20

+ 23:13 Хост. 28:1

+ 23:13 Сан. 6:22-27

+ 23:14 Ы. х. к. 33:1

+ 23:15 Хост. 18:3-5

+ 23:16 1 Чыл. 26:24

+ 23:17 1 Чыл. 26:25

+ 23:19 1 Чыл. 24:23

+ 23:20 1 Чыл. 24:24

+ 23:21 Хост. 6:19; 1 Чыл. 23:21

+ 23:22 Сан. 36:8

+ 23:23 1 Чыл. 24:30

+ 23:24 Сан. 4:3; 8:24-25; 2 Чыл. 31:17; Эзра 3:8

+ 23:25 1 Чыл. 22:18

+ 23:28 Сан. 3:6-9

+ 23:31 Сан. 28:9-15

+ 24:1 Хост. 6:23

+ 24:2 Лев. 10:2

+ 24:2 Сан. 3:4

+ 24:3 2 Хаан. 8:17

+ 24:7-18 Эзра 2:36-39; Неем. 7:39-42

+ 24:20 1 Чыл. 23:13-23

+ 24:23 1 Чыл. 26:31

* 24:23 Өске бурунгу сөзүглелде «Хевроннуң оолдары» деп сөстер таварышпайн турар.

+ 24:31 1 Чыл. 25:8; 26:13; Неем. 11:1

+ 25:1 1 Чыл. 6:33, 39; 15:17; 16:42

* 25:1 Азы: «Шериг баштыңчылары-биле кады».

* 25:3 Өске бурунгу сөзүглелде «Шимей» деп ат таварышпайн турар.

+ 25:8-31 1 Чыл. 26:13

+ 26:2 1 Чыл. 9:21

+ 26:4 1 Чыл. 15:18, 21,[24]

+ 26:5 2 Хаан. 6:11; 1 Чыл. 13:14

+ 26:8 1 Чыл. 16:38

+ 26:13 1 Чыл. 25:8

+ 26:15 Неем. 12:25

* 26:20 Өске бурунгу сөзүглелде «Левиттерниң бирээзи Ахия» деп бижээн.

+ 26:21-22 1 Чыл. 23:7-8

+ 26:24 1 Чыл. 23:16

+ 26:25 1 Чыл. 23:16

+ 26:26 2 Хаан. 8:11

+ 26:29 Неем. 11:16

+ 26:30 1 Чыл. 27:17

+ 26:31 1 Чыл. 24:23

+ 26:31 Иис. 21:39; 1 Чыл. 6:81

+ 27:2-3 Сан. 26:19-21

+ 27:5-6 2 Хаан. 8:18

+ 27:7 2 Хаан. 2:18-23

+ 27:11 2 Хаан. 21:18; 1 Чыл. 20:4

+ 27:15 Иис. 15:17; Башт. 1:13; 3:9; 1 Чыл. 4:13

+ 27:17 1 Чыл. 26:30

+ 27:17 1 Чыл. 24:3

* 27:18 Өске бурунгу сөзүглелде «Элиуй» эвес, «Элиав» деп ат бижээн.

+ 27:23 Э. д. 15:5

+ 27:24 1 Чыл. 21:6-7

+ 27:31 1 Чыл. 5:10; Ыд. ыр. 82:7

* 27:32 Азы: «Хакмониниң оглу».

+ 27:33 2 Хаан. 15:12; 16:20

+ 27:33 2 Хаан. 15:37; 17:7; 3 Хаан. 4:5

+ 27:34 1 Чыл. 11:6

+ 28:1 1 Чыл. 23:2

+ 28:2 Иса. 60:13; 66:1; Иез. 43:7

+ 28:2 2 Хаан. 7:1; 1 Чыл. 17:1

+ 28:3 2 Хаан. 7:5

+ 28:3 3 Хаан. 5:3; 1 Чыл. 22:8

+ 28:4 1 Хаан. 16:12-13

+ 28:4 1 Чыл. 17:27

+ 28:4 Э. д. 49:8; Ыд. ыр. 77:68; 1 Чыл. 5:2

+ 28:5 1 Чыл. 3:1-9; 14:3-7

+ 28:5 1 Чыл. 22:9; 2 Чыл. 1:8; 6:10

+ 28:6 2 Хаан. 7:13-14

+ 28:9 1 Чыл. 29:17; У. ч. 17:3

+ 28:9 3 Хаан. 8:39; 2 Чыл. 6:30; Аж.-ч. 1:24

+ 28:9 2 Чыл. 15:2; Иса. 55:6; Иер. 29:13

+ 28:13 1 Чыл. 23:6; 24:6

+ 28:18 Хост. 25:20

+ 28:18 Ыд. ыр. 17:11; 98:1

+ 28:19 Хост. 25:40

+ 28:20 Иис. 1:6; 1 Чыл. 22:13

+ 29:1 3 Хаан. 3:7; 1 Чыл. 22:5

+ 29:4 Э. д. 10:29; 3 Хаан. 9:28; Иов 22:24

* 29:4 Тозан ажыг тонна алдынга, ийи чүс он ажыг тонна мөңгүнге дең.

+ 29:5 Хост. 25:2

* 29:7 Дарик – алдын чоос ады. Ол чоосту перси хаан Дарий I (б.э. чедир 522–486 чч.) мында тодарадып бижип турар болуушкуннарның соонда 400 хире чыл эрткенде, доктааткан.

+ 29:8 1 Чыл. 23:7-8

+ 29:9 2 Кор. 9:7

* 29:10 Азы: «Израильдиң Бурганы, бистиң Адавыс».

+ 29:11 Ыд. ыр. 23:1; 88:12

+ 29:12 3 Хаан. 3:13

+ 29:12 2 Чыл. 20:6

+ 29:15 Лев. 25:23; Ыд. ыр. 38:13; 118:19

+ 29:15 Иов 14:2; Ыд. ыр. 101:12; 143:4

+ 29:16 Агг. 2:8

+ 29:17 1 Чыл. 28:9; У. ч. 17:3

+ 29:19 1 Чыл. 22:14

+ 29:22 3 Хаан. 1:39

+ 29:22 3 Хаан. 2:35

+ 29:23 3 Хаан. 2:12

+ 29:25 2 Чыл. 1:1

+ 29:25 3 Хаан. 3:13; 2 Чыл. 1:12

+ 29:27 2 Хаан. 2:11; 5:4-5; 3 Хаан. 2:11

+ 29:29 1 Хаан. 16:13

+ 29:29 2 Хаан. 7:2

+ 29:29 1 Хаан. 22:5

+ 1:1 1 Чыл. 29:25

+ 1:3 1 Чыл. 16:39; 21:29

+ 1:4 1 Чыл. 13:5-6

+ 1:4 2 Хаан. 6:17; 1 Чыл. 15:1

+ 1:5 Хост. 31:2

+ 1:5 Хост. 27:1; 38:1

+ 1:8 1 Чыл. 28:5

+ 1:9 3 Хаан. 8:26; 2 Чыл. 6:17

+ 1:9 Э. д. 13:16; 28:14

+ 1:12 3 Хаан. 4:29-31; 5:12; 10:23; Эккл. 1:16

+ 1:14 3 Хаан. 4:26

+ 1:14 3 Хаан. 9:19

+ 1:16 Ы. х. к. 17:16

+ 2:3 1 Чыл. 14:1

+ 2:5 Ыд. ыр. 134:5

+ 2:6 3 Хаан. 8:27; 2 Чыл. 6:18; Иса. 66:1

+ 2:7 1 Чыл. 22:15

* 2:10 20 000 кор, бат ишти – амгы хемчээлдер ёзугаар 4 000 000 ажыг литр кызыл-тас болгаш арбай, 400 000 ажыг литр арага болгаш олива үзү.

+ 2:11 3 Хаан. 10:9

+ 2:13 3 Хаан. 7:13-14

+ 2:16 Иис. 19:46

+ 2:17 1 Чыл. 22:2

+ 3:1 Э. д. 22:2

+ 3:1 1 Чыл. 22:1

* 3:4 Өске бурунгу сөзүглелде «Чүс чээрби кыры дурту» деп бижээн.

* 3:8 600 талант – 20 ажыг тоннага деңнежир.

* 3:9 50 шекел – чартык килограммдан ажыг деңзиге деңнежир.

+ 3:10 Хост. 25:18-20

+ 3:14 Хост. 26:31

+ 3:15 4 Хаан. 25:16-17; Иер. 52:21-23

* 3:17 Бо аттарның утказы эки билдинмес. Яхин – «Бурган тургузуп турар», а Вооз – «Бурганның күчү-күжү» дээн уткалыг бооп чадавас.

+ 4:1 2 Чыл. 7:7; 8:12

+ 4:2 4 Хаан. 16:17

* 4:5 3000 бат – 60 000 ажыг литр.

+ 4:6 Иез. 40:38

+ 4:7 Хост. 25:31-39

+ 5:2 2 Хаан. 6:12

+ 5:8 Хост. 25:22; 26:33-34; 2 Чыл. 3:10-13

+ 5:8 Хост. 25:13-15

+ 5:10 Хост. 16:33-34; Сан. 17:10

+ 5:10 Хост. 25:21; 40:20; Ы. х. к. 10:5

+ 5:11 1 Чыл. 24:1-9

+ 5:12 1 Чыл. 6:33, 39; 25:1

+ 5:12 1 Чыл. 15:16; Ыд. ыр. 150:3-5

+ 5:13 1 Чыл. 16:42

+ 5:13 1 Чыл. 16:34; Эзра 3:11; Ыд. ыр. 105:1

+ 5:14 Хост. 40:34-35

+ 6:1 Ыд. ыр. 17:12; 96:2

+ 6:3 2 Хаан. 6:18

+ 6:6 2 Хаан. 7:6-8; 1 Чыл. 17:5-7

+ 6:7 2 Хаан. 7:2; 1 Чыл. 17:1; 22:7

+ 6:9 2 Хаан. 7:12-13

+ 6:10 1 Чыл. 28:5

+ 6:12 Эзра 9:5

+ 6:14 Хост. 15:11

+ 6:16 2 Хаан. 7:16; 3 Хаан. 2:4

+ 6:17 2 Чыл. 1:9

+ 6:18 2 Чыл. 2:6; Иса. 66:1

+ 6:20 Ы. х. к. 12:11

+ 6:22 Хост. 22:11

+ 6:24 Лев. 26:17

+ 6:26 Ы. х. к. 11:17; 3 Хаан. 17:1

+ 6:27 1 Хаан. 12:23

+ 6:28 Лев. 26:16; Ы. х. к. 28:22; Ам. 4:9; Агг. 2:17

+ 6:30 1 Чыл. 28:9; Ыд. ыр. 43:20; У. ч. 15:11; Аж.-ч. 1:24

+ 6:32 Ыд. ыр. 101:16

+ 6:36 У. ч. 20:9; Эккл. 7:20; Иак. 3:2; 1 Ин. 1:8-10; Рим. 3:23

+ 6:37 Лев. 26:40; Неем. 9:2; Дан. 9:4-5

+ 6:38 Иер. 29:12-14

+ 6:40 Неем. 1:6, 11; Ыд. ыр. 129:2

+ 6:41 Иов 29:14

+ 6:41 Ыд. ыр. 131:8-9

+ 6:42 Ыд. ыр. 131:10

* 6:42 Азы: «Чалчаң Давидтиң бердинген чоруунуң дугайында бодап көрем».

+ 7:1 Лев. 9:24; Башт. 6:21; 3 Хаан. 18:38; 1 Чыл. 21:26

+ 7:1 Хост. 40:34-35; 2 Чыл. 5:14

+ 7:3 Эзра 3:11; Ыд. ыр. 105:1

+ 7:7 2 Чыл. 4:1

+ 7:8 Лев. 23:34

+ 7:12 3 Хаан. 3:5

+ 7:13 2 Чыл. 6:26,[28]

+ 7:14 2 Чыл. 12:7

+ 7:15 2 Чыл. 6:40

+ 7:16 Ы. х. к. 11:12

+ 7:18 3 Хаан. 2:4

+ 7:20 Ы. х. к. 4:26

+ 7:20 Ы. х. к. 28:37

+ 7:21 Лев. 26:32; Ы. х. к. 29:24; Иер. 22:8; 52:13

+ 8:1 3 Хаан. 6:38; 7:1

+ 8:5 Иис. 16:3,[5]

+ 8:5 Ы. х. к. 3:5

+ 8:9 Лев. 25:9; 3 Хаан. 5:13

+ 8:11 3 Хаан. 3:1; 7:8

+ 8:12 2 Чыл. 4:1; 7:7

+ 8:13 Ы. х. к. 16:1-17

+ 8:14 1 Чыл. 24:6; 25:1

+ 8:14 1 Чыл. 9:22

+ 8:17 Ы. х. к. 2:8; 4 Хаан. 14:22

+ 8:18 Э. д. 10:29; 1 Чыл. 29:4; Иов 22:24; 28:16; Ыд. ыр. 44:10; Иса. 13:12

* 8:18 450 талант – он үш ажыг тонна. Офир деп чер мурнуу Аравияга азы Африка мыйызының эрик кыдыынга, амгы үедеги Сомалиге, турган хире.

+ 9:1 Ыд. ыр. 71:10, 15; Иса. 60:6; Иер. 6:20; Иез. 27:22; 38:13; Иоил 3:8

+ 9:1 3 Хаан. 4:34

+ 9:1 Мф. 12:42; Лк. 11:31

* 9:1 Шева – Аравия чартык ортулуктуң мурнуу чүгүнде билдингир күрүне.

* 9:4 Өске бурунгу сөзүглелде «Ооң ону дамчыштыр Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кирип турганы үстүкү өрээлди» деп бижээн.

+ 9:8 2 Чыл. 2:11

+ 9:8 2 Хаан. 8:15

* 9:9 120 талант – үш чартык ажыг тонна.

+ 9:10 3 Хаан. 9:27-28

* 9:13 666 талант – чээрби ажыг тонна.

* 9:15 600 шекел – 6 хире кг деңнежир.

+ 9:16 3 Хаан. 14:26

+ 9:16 3 Хаан. 7:2

* 9:16 300 шекел – 3 хире кг деңнежир.

+ 9:21 3 Хаан. 22:48

+ 9:22 3 Хаан. 3:12-13; 2 Чыл. 1:12

+ 9:23 3 Хаан. 4:34; 10:1; 2 Чыл. 9:1

+ 9:25 3 Хаан. 4:26; 2 Чыл. 1:14-17

+ 9:25 3 Хаан. 9:19

+ 9:25 3 Хаан. 4:26

* 9:25 Азы: «12 000 аъттыг».

+ 9:26 3 Хаан. 4:21

+ 9:28 Ы. х. к. 17:16; 2 Чыл. 1:14-16

* 9:29 Өске бурунгу сөзүглелде «Иоилдиң» деп атты бижээн.

+ 10:1 Башт. 9:6

+ 10:2 3 Хаан. 11:26,[40]

+ 10:4 3 Хаан. 4:7, 22; 9:15

+ 10:15 3 Хаан. 11:31

+ 10:16 2 Хаан. 20:1

+ 10:18 3 Хаан. 4:6; 5:14

+ 11:2 2 Чыл. 12:5,[15]

+ 11:5 2 Чыл. 8:5

+ 11:14 Сан. 35:2-3

+ 11:15 3 Хаан. 12:31; 13:33

+ 11:15 Лев. 17:7; 3 Хаан. 12:28

+ 11:18 1 Хаан. 16:6; 17:13

+ 11:22 Ы. х. к. 21:15-17

+ 12:2 3 Хаан. 11:40

* 12:2 Сусаким – ооң адын Шишак азы Шешонк деп база бижип турар фараон. Ол Египетти б. э. чедир Х в. ийиги чартыында чагырып турган. 22-ги династияның үндезилекчизи.

+ 12:4 2 Чыл. 11:5-12

+ 12:5 3 Хаан. 12:22; 2 Чыл. 11:2

+ 12:6 Хост. 9:27

+ 12:9 3 Хаан. 10:17

+ 12:12 2 Чыл. 19:3

+ 12:15 3 Хаан. 12:22; 2 Чыл. 11:2; 12:5

+ 12:15 2 Чыл. 9:29; 13:22

* 13:1 Авия – бо хаанның «Мээң адам – Дээрги-Чаяакчы» дээн уткалыг адын Хаанныг чагырга үезиниң үшкү номунда «Мээң адам – Далай» дээн уткалыг Авиям деп бижип турар (3 Хаан. 15:1 көр).

+ 13:5 2 Хаан. 7:12-13

+ 13:6 3 Хаан. 11:26

+ 13:8 3 Хаан. 12:28

+ 13:9 2 Чыл. 11:14

+ 13:9 Иер. 5:7; 16:20

+ 13:12 Сан. 10:9

+ 13:20 3 Хаан. 14:20

+ 13:22 2 Чыл. 9:29; 12:15

+ 14:3 Хост. 23:24; 34:13

+ 14:6 2 Чыл. 11:5

+ 14:6 2 Чыл. 15:15; 20:30

+ 14:9 Иис. 15:44; 2 Чыл. 11:8

* 14:11 Азы: «Дээрги-Чаяакчы, Сен күштүглерге-даа, кошкак улуска-даа дузалап шыдаар эвес сен бе?»

* 14:13 Азы: «Эфиоптар кырдырып каан, олардан чаңгыс-даа дириг кижи артпаан».

+ 14:14 Э. д. 10:19; 20:1; 26:1

+ 14:14 2 Чыл. 17:10; 20:29

+ 15:1 Сан. 24:2; 2 Чыл. 20:14; 24:20

+ 15:2 1 Чыл. 28:9; Иса. 55:6; Иер. 29:13

* 15:3 Өске тайылбыр ёзугаар ол сөстер эрткен эвес, а келир үеге хамааржыр.

+ 15:6 Мк. 13:8

+ 15:7 Иис. 1:6-7

* 15:8 Өске бурунгу сөзүглелде «оглу Азарияның» деп сөстер таварышпайн турар.

+ 15:9 2 Чыл. 11:16

+ 15:11 2 Чыл. 14:15

+ 15:12 4 Хаан. 23:3; 2 Чыл. 29:10; 34:31

+ 15:13 Ы. х. к. 13:6-9

+ 15:15 2 Чыл. 14:6; 20:30

+ 15:16 3 Хаан. 15:13-15

+ 15:16 4 Хаан. 23:4, 6,[12]

* 15:16 Азы: «Бодунуң авазы».

+ 16:2 3 Хаан. 14:26

+ 16:2 4 Хаан. 12:18

+ 16:7 Иса. 31:1; Иер. 17:5

+ 16:8 2 Чыл. 12:3; 14:9

+ 16:9 У. ч. 5:21; Иер. 16:17; 32:19; Зах. 4:10

+ 16:9 3 Хаан. 15:32

+ 16:10 2 Чыл. 18:26

* 16:12 Азы: «Аарыы мага-бодунуң үстүкү кезээнге чеде берген-даа болза».

+ 17:2 2 Чыл. 11:5

* 17:3 Өске бурунгу сөзүглелде «Ачазының баштайгы оруктарын» деп бижээн.

+ 17:4 3 Хаан. 12:28

+ 17:10 2 Чыл. 14:14; 20:29

* 17:13 Азы: «Ол Иудеяның хоорайларынга хөй ажылды кылып турган».

+ 18:1 2 Чыл. 21:6

+ 18:2 Ы. х. к. 4:43; Иис. 21:38-39

+ 18:3 4 Хаан. 3:7

+ 18:5 3 Хаан. 18:19

+ 18:6 4 Хаан. 3:11

+ 18:10 Ы. х. к. 33:17; Зах. 1:18-19

+ 18:13 Сан. 22:18; 24:13

+ 18:16 Сан. 27:17; Иез. 34:5

+ 18:18 Иса. 6:1; Дан. 7:9; Ажыд. 4:2

+ 18:24 3 Хаан. 20:30

+ 18:26 2 Чыл. 16:10

+ 18:27 Сан. 16:29

+ 18:27 Мих. 1:2

+ 18:33 2 Чыл. 35:23

+ 19:2 3 Хаан. 16:1; 2 Чыл. 20:34

+ 19:3 2 Чыл. 12:12

+ 19:5 Ы. х. к. 16:18

+ 19:6 Рим. 13:4

+ 19:7 Ы. х. к. 1:17

+ 19:8 Ыд. ыр. 121:5

+ 19:9 2 Хаан. 23:3

+ 19:10 Ы. х. к. 17:8-9; Иез. 3:17; 33:7

* 20:1 Меуннар – Сеир дагларының чоок-кавызынга, Меун хоорайга чурттап турган аймак (1 Чыл. 4:41 көр). Өске бурунгу сөзүглелде «Чамдык аммоннар» деп бижээн.

+ 20:2 Э. д. 14:7

* 20:2 Өске бурунгу сөзүглелде «Арамей черден» деп бижээн.

+ 20:3 Эзра 8:21; Иер. 36:9; Иона 3:5

+ 20:6 1 Чыл. 29:12

+ 20:7 Иса. 41:8; Иак. 2:23

+ 20:9 3 Хаан. 8:33,[37]

+ 20:9 2 Чыл. 6:28,[34]

+ 20:10 Ы. х. к. 2:5, 9,[19]

+ 20:10 Сан. 20:21

+ 20:12 Ыд. ыр. 24:15; 122:1-2; 140:8

+ 20:14 2 Чыл. 15:1

+ 20:17 Ы. х. к. 20:1-4

+ 20:19 Хост. 6:16; 1 Чыл. 6:16-18; 9:19

+ 20:20 2 Хаан. 14:2

+ 20:21 1 Чыл. 16:34; 2 Чыл. 5:13; Эзра 3:11; Ыд. ыр. 105:1

+ 20:23 Башт. 7:22; 1 Хаан. 14:20; 2 Чыл. 20:22-23

* 20:25 Өске бурунгу сөзүглелде «мөчү-сөөктер» деп бижээн.

* 20:26 Бераха – «Алгыш-йөрээл» дээн уткалыг.

+ 20:29 2 Чыл. 14:14; 17:10

+ 20:30 2 Чыл. 14:6; 15:15

+ 20:34 3 Хаан. 16:1; 2 Чыл. 19:2

* 21:2 Өске бурунгу сөзүглелде «Иудеяның хааны» деп бижээн.

+ 21:6 3 Хаан. 12:28-30

+ 21:6 2 Чыл. 18:1

+ 21:7 2 Хаан. 21:17; 3 Хаан. 11:36

+ 21:8 Э. д. 27:40; 3 Хаан. 22:47

+ 21:12 3 Хаан. 17:1

+ 21:12 2 Чыл. 14:2-5; 17:3-4

+ 21:13 3 Хаан. 12:28-30

+ 21:13 3 Хаан. 16:31-33

+ 21:16 2 Чыл. 17:11

* 21:17 Өске бурунгу сөзүглелде «Иоахаз» деп атты бижээн.

+ 21:19 2 Чыл. 16:14

+ 22:2 4 Хаан. 11:1; 2 Чыл. 22:10

* 22:2 Өске бурунгу сөзүглелде «Дөртен ийи харлыында» деп бижээн.

+ 22:4 3 Хаан. 16:31-33

+ 22:5 4 Хаан. 8:15

+ 22:5 3 Хаан. 22:3

* 22:5 Азы: «Адыгжылар».

* 22:6 Өске бурунгу сөзүглелде «Азария» деп бижээн.

+ 22:8 4 Хаан. 10:11-14

+ 22:9 2 Чыл. 17:4

+ 22:10 2 Чыл. 22:2

+ 22:10 Башт. 9:5

+ 23:3 2 Хаан. 7:12-13

+ 23:4 1 Чыл. 9:25

+ 23:11 Ы. х. к. 17:18-19

+ 23:11 1 Хаан. 10:24

* 23:11 Азы: «Каасталгалар-биле каастап каан».

+ 23:13 4 Хаан. 23:3; 2 Чыл. 6:13

* 23:14 Азы: «Одуруглай чыскаалган шериглер аразы-биле».

+ 23:15 Неем. 3:28; Иер. 31:40

+ 23:17 4 Хаан. 10:27

+ 23:18 Сан. 28:2

+ 23:18 1 Чыл. 23:6; 24:6

+ 23:19 Лев. 11–15

+ 24:6 Хост. 30:11-16

+ 24:10 Мк. 12:41; Лк. 21:1

* 24:11 Азы: «Хүннүң-не».

+ 24:18 Ы. х. к. 16:21-22

+ 24:19 Иер. 25:4

+ 24:20 Сан. 24:2; 2 Чыл. 15:1

+ 24:21 Мф. 23:35; Лк. 11:51

+ 24:22 Э. д. 9:5

+ 24:24 Лев. 26:8; Иса. 30:17

+ 25:3 2 Чыл. 24:25-26

+ 25:4 Ы. х. к. 24:16

+ 25:5 Сан. 1:3

* 25:6 100 талант – үш ажыг тоннага деңнежир.

* 25:8 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы: «Бир эвес сен тулчуп үнгеш, эрес-дидим чаалажыр-даа болзуңза».

+ 25:11 2 Хаан. 8:13

* 25:11 Азы: «Эдомнуң».

+ 25:12 Ыд. ыр. 140:6

+ 25:14 2 Чыл. 28:23

+ 25:18 Башт. 9:8-15

+ 25:21 Иис. 15:10

+ 25:23 Неем. 8:16; Иер. 31:38; Зах. 14:10

+ 25:24 3 Хаан. 7:51; 4 Хаан. 12:18; 1 Чыл. 26:15

+ 25:27 Иис. 10:3

* 25:28 Өске бурунгу сөзүглелде «Давидтиң хоорайынга» деп бижээн.

* 26:1 Бо хаанның адын Хаанныг чагырга үезиниң дөрткү номунда болгаш өске номда бир домакта (1 Чыл. 3:12) Азария деп база бижип турар.

+ 26:2 Ы. х. к. 2:8; 3 Хаан. 9:26

+ 26:4 2 Чыл. 25:2

+ 26:5 2 Чыл. 24:2

+ 26:7 1 Чыл. 4:41; 2 Чыл. 20:1

+ 26:8 2 Чыл. 17:11

+ 26:9 4 Хаан. 14:13; Неем. 2:13; 3:13; 3:19-20

+ 26:18 Сан. 3:10; 16:40; 18:7

+ 26:20 Сан. 12:10

+ 26:21 Лев. 13:46

+ 26:22 Иса. 1:1; 6:1

+ 27:2 2 Чыл. 26:4

+ 27:2 2 Чыл. 26:16

+ 27:3 2 Чыл. 33:14; Неем. 3:26; 11:21

* 27:5 100 талант – үш ажыг тоннага деңнежир.

* 27:5 10 000 кор – 2 000 000 ажыг литрге деңнежир.

+ 28:3 Лев. 18:21; Ы. х. к. 18:10

+ 28:4 Ы. х. к. 12:2

+ 28:5 Иса. 7:1

+ 28:9 Эзра 9:6; Ажыд. 18:5

+ 28:15 4 Хаан. 6:22; У. ч. 25:21; Рим. 12:20

+ 28:15 Ы. х. к. 34:3; Башт. 1:16

+ 28:17 Ам. 1:11

+ 28:18 Ам. 1:6

+ 28:20 4 Хаан. 15:29

+ 29:7 2 Чыл. 28:24

+ 29:10 4 Хаан. 23:3; 2 Чыл. 15:12; 34:31

+ 29:11 Лев. 8:14

+ 29:12 Сан. 3:17

+ 29:13 1 Чыл. 15:8

+ 29:13 1 Чыл. 6:39

+ 29:14 1 Чыл. 16:41-42

+ 29:16 2 Хаан. 15:23

+ 29:19 2 Чыл. 28:24

+ 29:22 Лев. 8:15

+ 29:23 Лев. 4:15

+ 29:25 2 Хаан. 12:1; 1 Чыл. 21:9; 2 Чыл. 8:14

+ 29:25 1 Чыл. 25:6

+ 29:26 1 Чыл. 23:5

+ 30:2 Сан. 9:9-11

+ 30:3 2 Чыл. 29:34

+ 30:5 Башт. 20:1

+ 30:6 Иер. 4:1; Иоил 2:12

+ 30:7 Иез. 20:18

+ 30:8 Хост. 32:9; 4 Хаан. 17:14

+ 30:9 Хост. 34:6

+ 30:14 2 Чыл. 28:24

+ 30:16 Ы. х. к. 33:1

+ 30:18 Хост. 12:43-49

* 30:20 Азы: «Экиртип каан».

+ 30:21 Хост. 12:15; 13:6

+ 30:26 2 Чыл. 7:8-10

+ 30:27 Сан. 6:23-27

+ 30:27 Ы. х. к. 26:15

+ 31:1 Ы. х. к. 16:21-22

+ 31:2 1 Чыл. 23:6; 24:6

+ 31:3 Сан. 28–29

+ 31:4 Сан. 18:8-24

+ 31:5 Неем. 13:12

+ 31:6 Лев. 27:30; Ы. х. к. 14:22

* 31:7 Үш айда тараа дүжүдү ажаар, а чеди айда виноград болгаш өске-даа чимистер дүжүдү ажаар турган.

+ 31:10 Мал. 3:10

+ 31:11 Неем. 10:39

+ 31:15 Иис. 21:9-19

* 31:15 Азы: «Кырган, чалыы дивейн».

+ 31:17 Сан. 4:3; 8:24-25; 1 Чыл. 23:24; Эзра 3:8

+ 31:20 4 Хаан. 18:3; 20:3

+ 32:5 2 Чыл. 25:23

+ 32:5 2 Хаан. 5:9

+ 32:7 Ы. х. к. 31:6

+ 32:7 4 Хаан. 6:16

+ 32:8 2 Чыл. 15:2; 20:17

+ 32:12 4 Хаан. 18:4; 2 Чыл. 31:1

+ 32:13 Дан. 3:15

+ 32:15 Иса. 10:11

+ 32:21 2 Хаан. 24:16; 1 Чыл. 21:15

* 32:21 Сеннахиримниң өлүрүүшкүнү б.э. чедир 681 чылда, ооң Иудеяже походунуң соонда чээрби чыл эрткенде, болган.

+ 32:24 4 Хаан. 20:11; Иса. 38:8

+ 32:25 Ыд. ыр. 115:3

+ 32:25 2 Чыл. 26:16

+ 32:26 Иер. 26:19

+ 32:30 4 Хаан. 20:20

+ 33:3 2 Чыл. 31:1

+ 33:3 Ы. х. к. 16:21

+ 33:3 Ы. х. к. 4:19; 4 Хаан. 17:16; 23:5

+ 33:4 Ы. х. к. 12:11; 3 Хаан. 18:29

+ 33:4 Иер. 7:30; 32:34

+ 33:5 3 Хаан. 6:36; 7:12

+ 33:6 Лев. 18:21; Ы. х. к. 18:10

+ 33:6 Лев. 19:31

+ 33:8 3 Хаан. 9:3; 2 Чыл. 7:12

+ 33:11 Ы. х. к. 28:36

+ 33:13 Дан. 4:33

+ 33:14 3 Хаан. 1:33

+ 33:14 Неем. 3:3; 12:39; Соф. 1:10

* 33:19 Өске бурунгу сөзүглелде «Хозайның бижилгелеринде» деп бижээн.

+ 33:22 4 Хаан. 21:2-7; 2 Чыл. 33:3-6

+ 33:23 2 Чыл. 33:12

+ 34:2 Ы. х. к. 5:32

+ 34:3 Хост. 23:24; 34:13; Ы. х. к. 7:5; 2 Чыл. 14:3

+ 34:4 Ы. х. к. 16:21; 4 Хаан. 23:6

+ 34:5 Лев. 26:30; 3 Хаан. 13:2; 4 Хаан. 23:20

+ 34:12 1 Чыл. 23:5

+ 34:14 Хост. 24:7; Ы. х. к. 31:24-26

* 34:19 Иосия хаанның шажынчы чаартылгаларын тодарадып бижээни утка-шынары болгаш дыл-домаа-биле безин «Ыдыктыг хоойлуну катаптаанының номунга» аажок чоок. Ынчангаш тывылган хоойлу ному библейжи «Ыдыктыг хоойлуну катаптаанының ному» болган деп бодал калбаа-биле нептерээн.

+ 34:20 Иер. 26:24; 39:14; 40:5

+ 34:21 Ы. х. к. 29:27

+ 34:22 Соф. 1:10

+ 34:25 Ы. х. к. 31:29

+ 34:27 Иса. 57:15

+ 34:28 Иса. 57:1-2

+ 34:30 Ы. х. к. 31:11

+ 34:31 4 Хаан. 11:14

+ 34:31 4 Хаан. 23:3; 2 Чыл. 15:12; 29:10

+ 34:33 2 Чыл. 28:3; 33:2

+ 35:1 Хост. 12:3-11; Ы. х. к. 16:2-8

+ 35:3 2 Чыл. 17:9

+ 35:4 1 Чыл. 23–26; 2 Чыл. 8:14

+ 35:7 2 Чыл. 31:3

+ 35:10 2 Чыл. 30:16; Эзра 6:18

+ 35:13 Хост. 12:8-9; Ы. х. к. 16:7

+ 35:15 1 Чыл. 25:1

+ 35:15 1 Чыл. 26:1-19

+ 35:17 Хост. 12:1-20

+ 35:20 Иер. 46:2

* 35:20 Нехао – б.э. чедир 610–595 чч. чагырып турган, 26-гы династияның фараону Нехо II-ни ынча деп турар. Ол чылдарда, Вавилоннуң күштелиринден сезингеш, египетчилер буурап турар Ассирияның талазында барганнар. 609 ч. чайынында хөй санныг египет шериг Евфрат хемни кешкеш, вавилончуларның холунга турган хоорайны эжелеп аарын оралдашкан. Ылап-ла ол дайынчы поход үезинде Иосияның Нехао-биле ужуражылгазы болган.

+ 35:22 2 Чыл. 18:29

+ 35:23 2 Чыл. 18:33

+ 35:24 4 Хаан. 9:28; 22:20

* 36:3 Чижеглеп алырга, 3 тонна алдынга, 30 кг мөңгүнге деңнежир.

+ 36:4 Иер. 22:11-12

+ 36:6 Иер. 25:1; Дан. 1:1

+ 36:7 Дан. 1:2; 5:2

* 36:9 Өске бурунгу сөзүглелде «Сес харлыында» деп бижээн.

+ 36:10 Иер. 24:1-2; Иез. 17:12-13

+ 36:12 Иер. 21:3-7; 27:12-22; 32:1-5; 38:17-26

+ 36:13 Иез. 17:15

+ 36:14 Лев. 15:31; Иер. 7:30; Иез. 5:11

+ 36:15 Иер. 7:13; 25:3

+ 36:16 Иер. 5:13; Зах. 1:4

+ 36:17 Ы. х. к. 28:49-50

+ 36:21 Лев. 26:33-35; Иер. 25:11

+ 36:22 Иер. 29:10

+ 36:22 Иса. 44:28; 45:1; Дан. 6:28

+ 36:22 Эзра 5:13

* 36:22 Б.э. чедир 539 ч. Мында Иудеяның кирип турганы Вавилон империязын Кирниң чагырып алганының бирги чылын айтып турар; Кир аңаа чедир чээрби чыл бурунгаар, б.э. чедир 559 чылда Персияның хааны апарган турган.

+ 36:23 Иса. 41:2

+ 36:23 Иса. 44:28

+ 1:1 Иер. 29:10

+ 1:1 Иса. 44:28; 45:1; Дан. 6:28

+ 1:1 Эзра 5:13

* 1:1 Б.э. чедир 539 ч. Мында Иудеяның кирип турганы Вавилон империязын Кирниң чагырып алганының бирги чылын айтып турар; Кир аңаа чедир чээрби чыл бурунгаар, б.э. чедир 559 чылда Персияның хааны апарган.

+ 1:2 Иса. 44:28

+ 1:7 4 Хаан. 24:13; 2 Чыл. 36:7

+ 1:8 Эзра 5:14

+ 2:1 4 Хаан. 24:14-16; 25:11; 2 Чыл. 36:20

+ 2:2 Эзра 3:2; Неем. 12:1

+ 2:2 Неем. 10:14-26

+ 2:3 Эзра 8:3; 10:25

+ 2:34 Неем. 3:2

+ 2:35 Неем. 3:3

+ 2:36 1 Чыл. 24:7

+ 2:37 Эзра 10:20

+ 2:38 1 Чыл. 9:12; Эзра 10:22

+ 2:39 Эзра 10:21

+ 2:40 Неем. 10:9

+ 2:41 Эзра 10:24

+ 2:41 1 Чыл. 6:39

+ 2:42 1 Чыл. 9:17

+ 2:43 1 Чыл. 9:2; Неем. 11:3

+ 2:55 Неем. 11:3

+ 2:61 2 Хаан. 17:27; 19:31

+ 2:63 Лев. 22:2

* 2:63 Урим биле туммим – Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун тодарадыр дээш Бурганның бараалгакчыларының ажыглап турган херекселдери (Хост. 28:30 көр).

* 2:69 500 хире кг алдынга, 2700 хире кг мөңгүнге деңнежир.

+ 3:1 Неем. 8:1

+ 3:2 Неем. 12:1; Зах. 3:1-10

+ 3:2 1 Чыл. 3:17

+ 3:2 1 Чыл. 3:19; Неем. 12:1; Агг. 1:1; 2:20-23; Зах. 4:6-10

+ 3:2 Хост. 27:1

+ 3:2 Ы. х. к. 33:1; Ыд. ыр. 89:1

+ 3:2 Ы. х. к. 12:5-6

+ 3:3 Эзра 4:4

+ 3:3 Хост. 29:38

* 3:3 Азы: «Олар кожа чоннардан коргар болгаш».

+ 3:4 Сан. 29:12-38

+ 3:5 Сан. 28:1-15

+ 3:5 Сан. 29:39

+ 3:7 2 Чыл. 2:16

+ 3:8 1 Чыл. 23:24; 2 Чыл. 31:17

+ 3:9 Неем. 10:9

+ 3:10 Зах. 4:9

+ 3:10 1 Чыл. 16:4-6; 25:1-2

+ 3:11 1 Чыл. 16:34; 2 Чыл. 5:13; Ыд. ыр. 105:1

+ 3:12 Агг. 2:3

+ 4:2 Эзра 3:2

+ 4:2 4 Хаан. 19:37; Иса. 37:38

+ 4:2 4 Хаан. 17:24-41

+ 4:3 Эзра 1:1-3

+ 4:4 Эзра 3:3

+ 4:5 Эзра 4:24; Агг. 1:1

+ 4:6 Эсф. 1:1; Дан. 9:1

+ 4:7 Эзра 7:1; Неем. 2:1

+ 4:7 4 Хаан. 18:26; Иса. 36:11; Дан. 2:4

* 4:8 Бо домактан эгелээш, 6:18 домакка чедир тоожуушкун арамей дылда бижиттинген.

* 4:9-10 Аснафар – бистиң эрага чедир VII векте Ассирияның хааны Ашур-Банипалды ынча деп адап турар чадавас.

+ 4:13 Эзра 4:20; 7:24

+ 4:13 Эсф. 3:8; Аж.-ч. 16:20

* 4:18 Азы: «Тода номчуп».

+ 4:20 3 Хаан. 4:21; Ыд. ыр. 71:8

+ 4:20 Ы. х. к. 15:6

+ 4:24 Эзра 4:5

+ 5:1 Агг. 1:1

+ 5:1 Зах. 1:1

+ 5:2 Эзра 3:2; Зах. 3:1

+ 5:2 Эзра 6:14; Агг. 1:11; Зах. 4:6

+ 5:3 Эзра 6:6,[13]

* 5:4 Өске бурунгу сөзүглелде «Бис» деп бижээн.

+ 5:5 Ыд. ыр. 32:18

+ 5:11 3 Хаан. 6:1

+ 5:12 2 Чыл. 36:16-17

+ 5:12 4 Хаан. 25:8-11

+ 5:13 Эзра 1:2

+ 5:14 Эзра 1:7

+ 5:14 Эзра 1:8

+ 5:15 Эзра 6:5

+ 5:16 Эзра 3:8,[10]

+ 5:17 Эзра 6:1-2

+ 6:2 4 Хаан. 17:6

+ 6:4 3 Хаан. 6:36

+ 6:5 Эзра 1:7; 5:14-15

+ 6:6 Эзра 5:3

+ 6:8 Эзра 7:13,[21]

+ 6:10 Иер. 29:7; 1 Тим. 2:2

+ 6:11 Дан. 2:5; 3:29

+ 6:13 Эзра 5:3

+ 6:14 Эзра 5:1-2; Агг. 1:11; Зах. 4:6

+ 6:14 Эзра 1:2

+ 6:14 Эзра 6:12

+ 6:14 Эзра 4:7; 7:13

+ 6:15 Эсф. 3:7

+ 6:16 3 Хаан. 8:63-65; 2 Чыл. 7:5-8

+ 6:18 Сан. 3:6; 8:9-11

+ 6:18 1 Чыл. 24:1-31; 2 Чыл. 35:5

+ 6:19 Хост. 12:1-13

* 6:19 Бо домактан эгелээш, тоожуушкун еврей дылга чоруп эгелээр.

+ 6:20 Лев. 21:6; 2 Чыл. 30:15

+ 6:21 Неем. 9:2; 10:28; 13:3

+ 6:22 Хост. 12:15; 13:6

+ 7:1 Неем. 2:1

+ 7:1 4 Хаан. 25:18; Иер. 52:24

+ 7:2 2 Хаан. 8:17; 15:24

+ 7:5 Сан. 25:7-13; Иис. 24:33

+ 7:5 Сан. 20:28

+ 7:5 1 Чыл. 6:4-14, 50-53

+ 7:6 Неем. 8:1; 12:26

* 7:6 Азы: «Мергежилдиг бижээчи».

+ 7:10 Ы. х. к. 17:9-11; 33:10

* 7:11 Бо эгениң 12-26 домактары арамей дылда бижиттинген. Ол үеде арамей дыл Чоокку Чөөн чүкке күрүне дылы турган.

+ 7:12 Иез. 26:7; Дан. 2:37; Ажыд. 17:14

* 7:12 «Амыр-мендиңни эредим» деп очулдурган арамей сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы: «Тергиин дээн бижээчи Эзрага».

+ 7:13 Эзра 6:8

+ 7:14 Эсф. 1:14

+ 7:15 2 Чыл. 6:2

+ 7:17 Ы. х. к. 12:5-6

* 7:22 Чижеглеп алырга, үш тонна мөңгүн, 20 000 литр кызыл-тас, 2000 литр арага болгаш олива үзүн.

+ 7:24 Эзра 4:13,[20]

+ 7:25 Хост. 18:21; Ы. х. к. 16:18

+ 8:2 Эзра 7:5

+ 8:2 Хост. 6:23; Сан. 3:4; Лев. 10:6; 1 Чыл. 24:3-4

+ 8:2 1 Чыл. 3:22; Неем. 10:4

+ 8:3 Эзра 2:3; Неем. 7:8

+ 8:4 Эзра 10:30

* 8:5 Өске бурунгу сөзүглелде «Затту» деп ат таварышпайн турар.

+ 8:10 Эзра 10:29

* 8:10 Өске бурунгу сөзүглелде «Бани» деп ат таварышпайн турар.

+ 8:11 Эзра 10:28

+ 8:16 Эзра 10:15

+ 8:18 1 Чыл. 6:19

+ 8:18 Неем. 12:24

+ 8:19 Неем. 12:24

+ 8:19 1 Чыл. 6:16

+ 8:20 Эзра 2:43; 7:7

+ 8:21 Ыд. ыр. 5:9

+ 8:21 Лев. 16:28; 2 Чыл. 20:3

+ 8:24 Эзра 8:18-19

+ 8:25-27 Эзра 7:15-16

* 8:25-27 Чижеглеп алырга, 20 хире тонна мөңгүн, 3 тонна деңзилиг мөңгүн эт-херекселдер, 3 тонна алдын, 8,5 хире кг деңзилиг алдын дашкалар.

+ 8:32 Неем. 2:11

+ 8:33 Неем. 3:4,[21]

+ 8:33 Неем. 11:16

+ 8:35 Эзра 2:1

+ 8:36 Эзра 7:21

+ 8:36 Неем. 2:7

+ 9:2 Хост. 34:15-16; Ы. х. к. 7:3-4; Неем. 13:23

+ 9:2 Ы. х. к. 7:6

+ 9:2 Ыд. ыр. 105:35

+ 9:4 Иса. 66:2,[5]

+ 9:5 3 Хаан. 8:22

+ 9:6 Ыд. ыр. 37:5

+ 9:6 2 Чыл. 28:9; Ажыд. 18:5

+ 9:7 Ыд. ыр. 105:6; Дан. 9:5-6

+ 9:8 Ыд. ыр. 12:4; 18:9

+ 9:9 Неем. 9:36

+ 9:13 Ыд. ыр. 102:10

+ 9:15 Неем. 9:33

+ 10:1 Неем. 1:6; Дан. 9:20

+ 10:3 2 Чыл. 34:31; Неем. 9:38

+ 10:3 Ы. х. к. 7:3

+ 10:5 Неем. 5:12

+ 10:6 Неем. 3:1; 12:22

+ 10:6 Эсф. 4:16

* 10:6 Өске бурунгу сөзүглелде «Хонуп алган» деп сөстер таварышпайн турар.

+ 10:15 Эзра 8:16

+ 10:15 Неем. 11:16

+ 10:18 Эзра 3:2

+ 10:19 Лев. 6:6

+ 10:20 Эзра 2:37

+ 10:21 Эзра 2:39

+ 10:22 Эзра 10:38

+ 10:24 Эзра 2:41

+ 10:25 Эзра 2:3; Неем. 7:8

+ 10:28 Эзра 8:11

+ 10:29 Эзра 8:10

+ 10:30 Эзра 8:4

* 10:44 Бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Олар кадайларын ажы-төлү-биле кады чандырыпкан» деп бижээн.

+ 1:1 Неем. 10:1

+ 1:1 Неем. 2:1

+ 1:1 Зах. 7:1

+ 1:1 Эсф. 1:2; Дан. 8:2

* 1:1 Өскээр чугаалаарга, перси Артаксеркс I хаанның чагыргазының чээрбиги чылында, б.э. чедир 445/444 чч.

+ 1:2 Неем. 7:2

+ 1:3 Неем. 2:17; Ыд. ыр. 43:14; 78:4

+ 1:3 4 Хаан. 25:9-10

+ 1:5 Неем. 9:32; Дан. 9:4

+ 1:6 2 Чыл. 6:40; Ыд. ыр. 129:2

+ 1:6 Эзра 10:1; Дан. 9:18,[20]

+ 1:7 Ы. х. к. 28:15; Дан. 9:5

+ 1:8 Лев. 26:33; Ы. х. к. 28:64

+ 1:9 Лев. 26:40-42; Ы. х. к. 30:1-4

+ 1:10 Ы. х. к. 9:29

+ 1:11 Э. д. 40:5

+ 2:1 Эсф. 3:7

+ 2:1 Эзра 4:7; 7:1

+ 2:1 Неем. 1:1

+ 2:2 У. ч. 15:13

+ 2:3 3 Хаан. 1:31

+ 2:3 Агг. 1:4

+ 2:3 4 Хаан. 25:9-10

+ 2:7 Эзра 8:36

+ 2:8 Эзра 7:6

+ 2:10 Неем. 2:19; 4:1; 6:1; 13:28

+ 2:10 Неем. 13:4

+ 2:10 Эсф. 10:3

* 2:10 Санаваллат – Самарияның чагырыкчызы, өске бижимел барымдаалардан база билдингир. Товия – Иордан хемниң чөөн талазында Аммо́н областың чагырыкчызы хире.

+ 2:11 Эзра 8:32

+ 2:13 2 Чыл. 26:9; Неем. 3:13

+ 2:13 Неем. 3:13,[14]

* 2:13 Азы: «Шөө-бөрүлер деп суг бажының».

+ 2:14 Неем. 3:15; 12:37

+ 2:14 4 Хаан. 20:20

+ 2:15 2 Чыл. 26:9; Неем. 3:13

+ 2:17 4 Хаан. 25:9-10

+ 2:17 Неем. 1:3; Ыд. ыр. 43:14; 78:4

+ 2:19 Неем. 2:10

+ 2:19 Неем. 6:6

+ 3:1 Эзра 10:6

+ 3:1 Неем. 3:30; 12:39; Ин. 5:2

+ 3:1 Иер. 31:38; Зах. 14:10

* 3:1 Дараазында даңзызы тудугжуларның болгаш оларның туткан хананың кезектерин ол үеде Иерусалим хоорайны долгандыр шак согунчугажының шимчээшкининге удур талаже көргүзүп бижээн.

+ 3:2 Эзра 2:34

+ 3:3 Неем. 12:39; 2 Чыл. 33:14; Соф. 1:10

+ 3:3 Эзра 2:35

+ 3:4 Эзра 8:33

+ 3:5 2 Хаан. 14:2; 2 Чыл. 11:6; Ам. 1:1

* 3:6 Азы: «Эрги хаалганы» (Неем. 12:39 көр).

* 3:7 Азы: «Евфрат хемниң барыын талазында девискээрниң чагырыкчызының дужаалын ёзугаар».

+ 3:8 Неем. 12:38

+ 3:11 Неем. 12:38

+ 3:13 2 Чыл. 26:9; Неем. 2:13,[15]

+ 3:13 Неем. 2:13

+ 3:14 Иер. 6:1

+ 3:15 Неем. 2:14; 12:37

+ 3:15 4 Хаан. 25:4; Иер. 52:7

+ 3:15 Неем. 12:37

+ 3:16 3 Хаан. 2:10; Аж.-ч. 2:29

+ 3:20 Эзра 10:6; Неем. 3:1

+ 3:21 Неем. 3:4

+ 3:25 Иер. 32:2

+ 3:26 Неем. 8:1, 3, 16; 12:37

* 3:26 Офел тей – Иерусалимниң кезээ, Бурганның өргээзинден ырак эвеске турган (2 Чыл. 27:3 көр).

+ 3:27 Неем. 3:5

+ 3:28 2 Чыл. 23:15

+ 3:29 1 Чыл. 3:22

+ 3:30 Неем. 3:4

+ 3:32 Неем. 3:1; 12:39; Ин. 5:2

+ 4:1 Неем. 2:10, 19; 6:1; 13:28

+ 4:2 4 Хаан. 17:24

+ 4:3 Неем. 2:10, 19; 13:4

+ 4:4 Ыд. ыр. 122:3

+ 4:4 Ыд. ыр. 78:12

+ 4:5 Ыд. ыр. 68:28; Иер. 18:23

+ 4:8 Ыд. ыр. 82:3-5

* 4:12 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «…иудейлер бүгү черлерден биске келгеш: „Бисче ээп келиңер“ – деп он-даа катап чугаалаан».

+ 4:14 Ы. х. к. 1:29; 7:21; 10:17

+ 4:20 Хост. 14:14

* 4:23 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Кижи бүрүзү ок-чепсек болгаш суг ап чоруур турган».

+ 5:1 Лев. 25:35, 37; Ы. х. к. 15:7

+ 5:5 Лев. 25:39-41; 4 Хаан. 4:1; Мф. 18:25

* 5:5 Азы: «Бис база, ха-дуңмавыс дег, эът-боттан бүткен кижилер-дир бис».

+ 5:7 Хост. 22:25; Лев. 25:36

+ 5:8 Лев. 25:48-49

+ 5:9 Неем. 4:4

+ 5:9 Лев. 25:36

+ 5:12 Эзра 10:5

+ 5:13 Аж.-ч. 18:6

+ 5:14 Неем. 2:1

+ 5:14 Неем. 13:6

* 5:15 Дөртен шекел – чартык хире килограммга деңнежир.

+ 5:19 Неем. 13:14, 22,[31]

+ 6:1 Неем. 2:10; 2:19; 4:1; 13:28

+ 6:2 1 Чыл. 8:12

* 6:5 Ажык чагаа – ындыг чагааны орукка кижи бүрүзү чада туткаш, номчуп болур турган: шак ынчаар Неемияның дайзыннары боттарының хоп медээзин болдунар шаа-биле нептередирин оралдажып турганнар.

+ 6:6 Неем. 2:19

* 6:13 Неемия Бурганның бараалгакчыларының аймаандан эвес болганда, ол ыдыктыг өргээже киргени-биле Бурганны дора көрген боор турган.

+ 6:14 Неем. 13:29

* 6:16 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы: «Иудейлер олардан кортпастай берген».

+ 6:18 Неем. 3:4,[30]

+ 7:2 Неем. 1:2

+ 7:3 Ыд. ыр. 147:3

+ 7:6 4 Хаан. 24:14-16; 25:11; 2 Чыл. 36:23

+ 7:7 Эзра 3:2

+ 7:7 Неем. 12:1

+ 7:8 Эзра 8:3; 10:25

+ 7:36 Неем. 3:2

+ 7:38 Неем. 3:3

+ 7:39 1 Чыл. 24:7

+ 7:40 Эзра 10:20

+ 7:41 1 Чыл. 9:12; Эзра 10:22

+ 7:42 Эзра 10:21

+ 7:44 Эзра 10:24

+ 7:44 1 Чыл. 6:41

+ 7:45 1 Чыл. 9:17

+ 7:46 1 Чыл. 9:2; Неем. 11:3

+ 7:57 Неем. 11:3

+ 7:63 2 Хаан. 17:27; 19:31

+ 7:65 Лев. 22:2

* 7:65 Урим биле туммим – Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун тодарадыр дээш Бурганның бараалгакчыларының ажыглап турган херекселдери (Хост. 28:30 көр).

* 7:67-69 Өске бурунгу сөзүглелде «736 аъттыг, 245 мулдуг» деп немеп каан.

* 7:70 8,5 хире кг алдынга деңнежир.

* 7:70 Өске бурунгу сөзүглелде «30» деп бижээн.

* 7:71 170 хире кг алдынга, 1200 хире кг мөңгүнге деңнежир.

+ 8:1 Неем. 3:26; 12:37

+ 8:1 Эзра 3:1

+ 8:1 Эзра 7:6

+ 8:3 Ы. х. к. 31:11

+ 8:6 Ыд. ыр. 133:2; Ыы. 3:41

* 8:9 Чеди айның бирги хүнүнде Трубалар этсир байырлал болур турган (Лев. 23:24; Сан. 29:1 көр).

+ 8:12 Эсф. 9:19,[22]

+ 8:14 Лев. 23:33-43; Ы. х. к. 16:13-15

+ 8:16 Неем. 3:26

+ 8:16 4 Хаан. 14:13; Неем. 12:39

+ 8:18 Ы. х. к. 31:11

+ 8:18 Лев. 23:36; Сан. 29:35

+ 9:1 Неем. 8:2

+ 9:1 Иис. 7:6; 1 Хаан. 4:12

+ 9:2 Эзра 6:21; Неем. 10:28; 13:3

+ 9:2 Лев. 26:40; 3 Хаан. 8:47; 2 Чыл. 6:37; Дан. 9:4

+ 9:6 4 Хаан. 19:15

+ 9:6 Ы. х. к. 10:14

+ 9:7 Э. д. 11:31; 17:5

+ 9:8 Э. д. 15:6

+ 9:8 Э. д. 15:18

+ 9:8 Иис. 21:45; 23:14; 3 Хаан. 8:56

+ 9:9 Хост. 3:7; 14:10

+ 9:10 Хост. 7–14

+ 9:11 Хост. 14:21-29

+ 9:12 Хост. 13:21

+ 9:13 Хост. 19:18-20

+ 9:13 Хост. 20:1-17

+ 9:14 Хост. 16:23; 20:8-11

+ 9:15 Хост. 16:4,[15]

+ 9:15 Хост. 17:1-7

+ 9:15 Ы. х. к. 1:8

+ 9:17 Сан. 14:1-4

+ 9:17 Хост. 34:6

+ 9:18 Хост. 32:4

+ 9:19 Ыд. ыр. 105:45

+ 9:19 Сан. 9:17-23

+ 9:20 Сан. 11:17

+ 9:20 Ы. х. к. 8:3

+ 9:20 Сан. 20:11

+ 9:21 Хост. 16:35

+ 9:21 Ы. х. к. 8:4; 29:5

+ 9:22 Сан. 21:21-35

+ 9:23 Э. д. 15:5; 22:17; Ы. х. к. 10:22

+ 9:24 Иис. 11:23; Ыд. ыр. 43:3-4

+ 9:25 Ы. х. к. 6:10-11

+ 9:25 Ы. х. к. 32:15

+ 9:26 Башт. 2:11-12; Ыд. ыр. 49:17

+ 9:26 3 Хаан. 18:4; 2 Чыл. 24:21; Иер. 2:30; Мф. 23:37; Аж.-ч. 7:52

+ 9:27 Башт. 2:14

+ 9:27 Ыд. ыр. 105:45

+ 9:27 Башт. 2:16; 3:9; 4 Хаан. 13:5

+ 9:28 Башт. 3:12; 4:1; 6:1

+ 9:28 Ыд. ыр. 105:43

+ 9:29 Лев. 18:5

+ 9:30 4 Хаан. 17:13

+ 9:31 Ыд. ыр. 105:45

+ 9:31 Хост. 34:6

+ 9:32 Неем. 1:5; Дан. 9:4

+ 9:32 4 Хаан. 17:3-4

+ 9:33 Эзра 9:15; Дан. 9:14

+ 9:34 Дан. 9:6

+ 9:35 Ы. х. к. 28:47

+ 9:36 Эзра 9:9

+ 9:37 Ы. х. к. 28:33,[51]

+ 9:38 Эзра 10:3

+ 10:1 Неем. 12:2-21

+ 10:1 Неем. 1:1

+ 10:1 Неем. 8:9

+ 10:4 Эзра 8:2

+ 10:9 Эзра 3:9

+ 10:9 Эзра 2:40

+ 10:14 Эзра 2:3-35

+ 10:28 Эзра 6:21; Неем. 9:2; 13:3

+ 10:30 Хост. 34:16; Ы. х. к. 7:3

+ 10:31 Хост. 23:10-11; Лев. 25:2-7; Ы. х. к. 15:1

+ 10:32 Хост. 30:12-13

* 10:32 Дөрт хире граммга деңнежир.

+ 10:33 Хост. 25:30; Лев. 24:5-9

+ 10:34 Неем. 13:31

+ 10:34 Лев. 6:12

+ 10:35 Хост. 23:19; 34:26; Ы. х. к. 26:2

+ 10:36 Хост. 13:2

+ 10:37 1 Чыл. 9:26; 2 Чыл. 31:11

+ 10:37 Ы. х. к. 18:4

+ 10:37 Сан. 18:21

+ 10:38 Сан. 18:26

+ 10:39 2 Чыл. 31:11

+ 10:39 1 Чыл. 9:33

+ 10:39 Неем. 13:11

+ 11:1 Иса. 48:2; Дан. 9:24; Мф. 4:5; 27:53

+ 11:1 1 Чыл. 24:31; 25:8; 26:13

+ 11:3 Эзра 2:43; Неем. 7:46

+ 11:3 Эзра 2:55; Неем. 7:57

+ 11:4 Э. д. 38:29

+ 11:5 Э. д. 38:5; Сан. 26:20; 1 Чыл. 4:21

+ 11:11 1 Чыл. 6:12-13; 9:11

+ 11:16 Эзра 10:15

+ 11:16 Эзра 8:33

+ 11:16 1 Чыл. 26:29

+ 11:17 1 Чыл. 6:39

+ 11:17 Неем. 12:8

+ 11:17 1 Чыл. 16:41-42

+ 11:19 Эзра 2:42; Неем. 7:45

+ 11:21 2 Чыл. 27:3; Неем. 3:26

+ 11:22 1 Чыл. 6:39

+ 11:24 Сан. 26:13,[19]

+ 12:1 1 Чыл. 3:19; Эзра 3:2; Агг. 1:1; 2:20-23; Зах. 4:6-10

+ 12:1 Неем. 10:2-8

+ 12:8 Неем. 11:17

+ 12:10 Эзра 3:2; Зах. 3:1

* 12:10-11 Бо ийи домакта VI в. төнчүзүнден IV в. бирги чартыынга чедир Бурганның дээди бараалгакчыларын санап адаан. Дарий I-ниң (б.э. чедир 522–485 чч.) чагыргазының үезинде Иисус дээди бараалгакчы турган. Ол даңзыда сөөлгүзү, Иаддуй, Дарий III-түң үезинде чагырып турган (б.э. чедир 336–331 чч.)

+ 12:16 Зах. 1:1

+ 12:22 Эзра 10:6

* 12:22 Дарий III-тү (б.э. чедир 336–331 чч.) бодап турар болгу дег.

+ 12:24 Эзра 8:19

+ 12:24 Эзра 8:18

+ 12:24 Эзра 2:40

+ 12:24 1 Чыл. 25:1

+ 12:25 1 Чыл. 26:15

+ 12:26 Неем. 12:10

+ 12:27 1 Чыл. 15:16

+ 12:30 Неем. 13:22

+ 12:31 Неем. 2:13; 3:13

* 12:31 Олар чыскаалып кылаштаарын хоорайның барыын талазында Шынаа хаалгазының кырынга эгелээннер болгу дег. Бирги бөлүк хаалгадан мурнуу чүкче шимчеп үнүпкен, ийигизи – соңгу чүкче, оон олар Бурганның өргээзиниң чанынга, хоорайның барыын талазынга, уткужуп келгеннер.

+ 12:35 1 Чыл. 6:39

+ 12:36 1 Чыл. 23:5; 2 Чыл. 29:26

+ 12:37 Неем. 2:14; 3:15

+ 12:37 Неем. 3:26; 8:1, 3,[16]

+ 12:38 Неем. 3:11

+ 12:38 Неем. 3:8

+ 12:39 Неем. 8:16

+ 12:39 Неем. 3:3; 2 Чыл. 33:14; Соф. 1:10

+ 12:39 Неем. 3:1

+ 12:39 Неем. 3:1; Ин. 5:2

+ 12:39 Неем. 3:25

* 12:39 Азы: «Эрги хаалганың» (Неем. 3:6 көр).

+ 12:46 1 Чыл. 25:1; 26:12

+ 12:47 Сан. 18:21-28

+ 13:1 Неем. 8:3

+ 13:1 Ы. х. к. 23:3-4

+ 13:2 Сан. 22:5-6; Ы. х. к. 23:3-6

+ 13:3 Эзра 6:21; Неем. 9:2; 10:28

+ 13:4-5 Неем. 12:44

+ 13:4-5 Неем. 2:10,[19]

+ 13:4-5 Сан. 18:21,[24]

+ 13:6 Неем. 5:14

+ 13:9 2 Чыл. 29:15-16

+ 13:10 Ы. х. к. 12:19

+ 13:11 Неем. 10:39

+ 13:12 2 Чыл. 31:5

+ 13:14 Неем. 5:19; 13:22,[31]

+ 13:15 Хост. 20:8-10

+ 13:15 Иер. 17:21

+ 13:22 Неем. 12:30

+ 13:22 Неем. 5:19; 13:14,[31]

+ 13:23 Эзра 9:2; 10:5; Мал. 2:11

+ 13:25 Хост. 34:15-16; Ы. х. к. 7:3-4

+ 13:26 Ы. х. к. 17:17; 3 Хаан. 11:2-4

+ 13:27 Эзра 10:2

+ 13:28 Неем. 2:10; 4:1; 6:1

+ 13:29 Неем. 6:14

+ 13:31 Неем. 10:34

+ 13:31 Неем. 5:19; 13:14,[22]

+ 1:1 Эсф. 8:9; 9:30

* 1:1 Ахашверош – перси хаан Ксеркстиң еврей ады. Ол б. э. чедир 485–465 чч. хааннап турган.

+ 1:2 Неем. 1:1

* 1:2 Сузы – амгы Иранның мурнуу-барыын талазында хоорай, перси хааннарның кышкы турар чери.

* 1:8 Бо сөстерниң соонда бурунгу грек очулгада «30 000 талант өртектиг» деп тайылбыр бар. Үндезин еврей сөзүглелде ындыг сөстер таварышпайн турар.

+ 1:10 Эсф. 7:9

+ 1:14 Эзра 7:14

+ 1:19 Эсф. 8:8; Дан. 6:8

+ 1:20 Эф. 5:33

+ 2:1 Эсф. 1:19-20

+ 2:6 4 Хаан. 24:14-15; 2 Чыл. 36:10; Иер. 24:1; 29:1-2

+ 2:15 Эсф. 9:29

+ 2:23 Эсф. 6:2; 10:2

* 3:1 Агаг – израильчилерниң дайзыннары амалик чоннуң хааны (1 Хаан. 15:8, 32-33 көр).

+ 3:7 Неем. 2:1

+ 3:7 Эсф. 9:24,[26]

+ 3:7 Эзра 6:15

+ 3:8 Эзра 4:12; Аж.-ч. 16:20

* 3:9 300 хире тонна мөңгүн. Аман иудейлерден хураап алыр бай-байлакты бодап турар чадавас.

+ 3:10 Э. д. 41:42; Эсф. 8:2

* 3:10 Кандыг-даа дужаалга ол таңманы базып каарга, күштүг апаар.

+ 3:12 Эсф. 8:9

+ 3:13 Эсф. 8:10

+ 3:13 Эзра 6:15

+ 3:15 Эсф. 8:14

+ 4:3 Дан. 9:3

+ 4:7 Эсф. 3:9

+ 4:8 Эсф. 3:14

+ 4:11 Дан. 2:9

+ 4:16 Эзра 10:6

+ 5:1 Эсф. 4:16

+ 5:2 Эсф. 4:11

+ 5:3 Эсф. 7:2; Мк. 6:23

+ 5:8 Эсф. 7:3

+ 5:9 Эсф. 3:1

+ 5:10 Эсф. 6:13

+ 5:11 Эсф. 9:7-10

+ 5:11 Эсф. 3:1

+ 5:14 Эсф. 6:4; 7:9-10

+ 6:1 Эсф. 2:23; 10:2

* 6:1 Бурунгу грек очулгада «Дээрги-Чаяакчы хаанның уйгузун хураап алган» деп бижээн, а үндезин еврей сөзүглелде ындыг сөстер чок.

+ 6:2 Эсф. 2:21-22

+ 6:4 Эсф. 5:14; 7:9-10

+ 6:7-8 3 Хаан. 1:33

+ 6:12 2 Хаан. 15:30

+ 6:13 Эсф. 5:10

+ 7:1-2 Эсф. 5:3; Мк. 6:23

+ 7:3 Эсф. 5:8

+ 7:4 Эсф. 3:9

+ 7:6 Эсф. 3:10

+ 7:9 Эсф. 1:10

+ 7:9 Эсф. 5:14; 6:4

+ 7:9 Ыд. ыр. 7:16; У. ч. 11:5; Дан. 6:24

+ 7:10 Э. д. 40:22

+ 8:2 Э. д. 41:42; Эсф. 3:10

+ 8:3 Эсф. 3:1

+ 8:4 Эсф. 5:2

+ 8:8 Эсф. 3:12

+ 8:9 Эсф. 1:1

+ 8:9 Эсф. 3:12

+ 8:9 Эсф. 1:22

+ 8:10 Э. д. 41:42; Эсф. 3:10

+ 8:10 Эсф. 3:13

+ 8:12 Эзра 6:15

+ 8:14 Эсф. 3:15

+ 8:15 У. ч. 11:10

+ 8:16 Ыд. ыр. 96:11

+ 9:1 Эзра 6:15

+ 9:1 Эсф. 3:13

+ 9:4 2 Хаан. 5:10; 1 Чыл. 11:9

+ 9:12 Эсф. 5:6; 7:2

+ 9:19 Неем. 8:12

+ 9:24 Эсф. 3:7

* 9:25 Азы: «Эсфир».

+ 9:27 Иса. 56:3; Зах. 2:11

+ 9:29 Эсф. 2:15

+ 9:30 Эсф. 1:1; 8:9

+ 9:31 Эсф. 4:3

+ 10:2 Эсф. 2:23; 6:1-2

+ 10:3 Э. д. 41:40

+ 10:3 Неем. 2:10

+ 1:1 Э. д. 22:21; Иер. 25:20; Ыы. 4:21

+ 1:1 Иез. 14:14, 20; Иак. 5:11

+ 1:1 Э. д. 6:9; Ыд. ыр. 17:22-24

* 1:1 Уц – Эдом-биле кожа чыдар чурт. Иов израильчи кижи эвес, 2-ги эгениң төнчүзүнде ооң хөңнүн чазаар дээш кээп турар эштери база израильчилер эвес.

+ 1:3 Башт. 6:3

+ 1:5 1 Хаан. 16:5

+ 1:5 Э. д. 8:20

* 1:5 Бурганны бак сөглепкен – еврей сөзүглелде мында «алгап йөрээгеннер» деп оюскан уткалыг сөс бар. «Бурганны бак сөглепкен» деп сөстер боттары-ла Бурганны бак сөглеп турар боорга, эрте-бурунгу бижээчи оларны бижиир хөңнү чок болган. Шак-ла ындыг оюскан уткалыг сөстер 1:11; 2:5,[9] домактарда бар.

+ 1:6 Иов 2:1; 38:7

* 1:6 Бурганның оолдары – «Дээрниң чурттакчылары» дээни ол (Э. д. 6:2; Ыд. ыр. 88:7 көр).

* 1:6 Азы: «Удурланыкчы эрлик» (1 Чыл. 21:1; Зах. 3:1; Ажыд. 12:9-10 көр).

+ 1:7 1 Пет. 5:8

+ 1:10 Ыд. ыр. 127:2

+ 1:11 Руф 1:13; Иов 19:21

+ 1:15 3 Хаан. 10:1

+ 1:16 4 Хаан. 1:10

+ 1:17 Башт. 7:16; 1 Хаан. 11:11; 4 Хаан. 24:2

+ 1:20 Э. д. 37:29,[34]

+ 1:21 Э. д. 3:19; Эккл. 3:10; 5:14; 1 Тим. 6:7

+ 1:21 Ыд. ыр. 112:2

+ 2:1 Иов 1:6

+ 2:7 Хост. 9:9; Ы. х. к. 28:35

+ 2:8 Иез. 27:30; Иона 3:6

+ 2:10 Ыд. ыр. 38:2

+ 2:11 У. ч. 17:17

+ 2:11 Э. д. 36:15; Иер. 49:7

+ 2:11 Э. д. 25:2

+ 2:12 Э. д. 37:29; Иез. 27:30

+ 2:13 Ыы. 2:10; Иез. 3:15

+ 3:3 Иер. 20:14-18

* 3:8 Левиафан – хананей мифологияда сугнуң күчүтен моозу (Иов 40:20; 41:1; Ыд. ыр. 73:14; 103:26; Иса. 27:1 көр). Ол моос хүн туттуруушкунун болдуруптар күштүг деп санадып турган.

+ 3:11 Иов 10:18-19

+ 3:16 Ыд. ыр. 57:8; Эккл. 6:3

+ 3:20 Иер. 20:18

+ 3:21 Иер. 8:3; Ажыд. 9:6

+ 3:22 Эккл. 3:20

+ 3:23 Иов 19:8

+ 3:25 У. ч. 10:24; Иса. 66:4

+ 4:3 Иса. 35:3

+ 4:6 Иов 1:1

+ 4:7 Ыд. ыр. 33:10-11; 36:25; У. ч. 10:3

+ 4:8 У. ч. 22:8; Гал. 6:7-8

+ 4:9 Хост. 15:8; Ыд. ыр. 17:16; Иов 15:30; Иса. 30:33

+ 4:13 Э. д. 15:12; Иов 33:15

+ 4:14 Ыд. ыр. 118:120

* 4:15 Азы: «Хат-салгын мээң арнымче эзиннеп эгелээн».

+ 4:16 3 Хаан. 19:12

+ 4:17 Иов 9:2; 25:4; Ыд. ыр. 142:2; Эккл. 7:20

* 4:17 Азы: «Бурганның мурнунга чөптүг-шынныг».

+ 4:18 Иов 15:15

* 4:19-21 Бажың, оран-сава – мында кижиниң мага-бодунуң дугайында чугаалап турар чадавас (Э. д. 2:7; Иов 10:9 көр).

+ 4:21 Иов 36:12

+ 5:1 Иов 15:15; Ыд. ыр. 88:6; Зах. 14:5

+ 5:2 У. ч. 29:11

* 5:3 Өске бурунгу сөзүглелде «Ооң бажыңынга хенертен каргыш салган мен» деп бижээн.

* 5:7 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Човалаң көөр дээш төрүттүнер».

+ 5:9 Иов 9:10; 37:5

+ 5:10 Ыд. ыр. 64:10; 146:8

+ 5:11 1 Хаан. 2:7

+ 5:13 Иов 18:7; 1 Кор. 3:19

+ 5:14 Ы. х. к. 28:29; Иов 12:25; Иса. 59:10

+ 5:15 Ыд. ыр. 34:10

+ 5:16 Ыд. ыр. 62:12; 106:42

+ 5:17 Ыд. ыр. 93:12; У. ч. 3:11

+ 5:18 Ы. х. к. 32:39; Иса. 30:26; Ос. 6:1

+ 5:19 Ыд. ыр. 33:20; У. ч. 6:16; 30:18

+ 5:20 3 Хаан. 17:6; Ыд. ыр. 32:19; 36:19

+ 5:21 Ыд. ыр. 30:21

* 5:24 Азы: «Аал-ораныңга келгеш, бачыт кылбас сен».

+ 5:25 Ыд. ыр. 71:16

+ 5:26 Э. д. 15:15; 25:8

+ 6:3 У. ч. 27:3

+ 6:4 Ы. х. к. 32:23; Ыд. ыр. 37:3; Ыы. 3:13

+ 6:9 3 Хаан. 19:4; Иона 4:3

* 6:14 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Кижи Бургандан кортпас-даа апарган болза, эш-өөрүнүң шынчы чоруу аңаа херек».

+ 6:15 Ыд. ыр. 40:10

+ 6:15 Иер. 15:18

+ 6:19 Э. д. 25:15; Иса. 21:14; Иер. 25:23

+ 6:19 3 Хаан. 10:1

* 6:25 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Шынныг сөстерни шыдажып эрттирери берге».

+ 6:26 Иов 15:2

+ 7:1 Иов 14:6,[14]

+ 7:2 Лев. 19:13

+ 7:4 Ы. х. к. 28:67

+ 7:6 Иов 9:25; Иса. 38:12

+ 7:6 Иов 17:11

+ 7:8 Иов 20:9

+ 7:10 Ыд. ыр. 36:10; 102:16

* 7:12 Хананей мифологияда далай болгаш ында чурттап турар моостар Бурганның удурланыкчылары турган.

+ 7:16 Иов 9:21; 10:1

+ 7:16 Иов 10:20

+ 7:16 Эккл. 1:2; Ыд. ыр. 38:6-7; 61:10; 143:4

+ 7:17 Ыд. ыр. 8:5; 143:3

+ 7:18 Ыд. ыр. 10:5

+ 7:19 Иов 14:6; Ыд. ыр. 38:14

+ 7:20 Иов 16:12; Ыы. 3:12

+ 8:1 Иов 2:11

+ 8:3 Иов 34:12

+ 8:6 У. ч. 3:33

+ 8:8 Ы. х. к. 32:7

+ 8:9 Ыд. ыр. 101:12; Эккл. 6:12

+ 8:12 Ыд. ыр. 128:6

+ 8:13 Ыд. ыр. 9:18

+ 8:13 Иов 27:8; У. ч. 10:28; 11:7

+ 8:14 Иса. 59:6

+ 8:15 Иов 27:18

+ 8:18 Иов 7:10

+ 8:21 Ыд. ыр. 125:2

+ 8:22 Ыд. ыр. 108:29

+ 9:2 Иов 4:17; 15:14; 25:4

+ 9:3 Иов 10:2

* 9:4 Азы: «Кандыг-бир кижи мерген угаанныг болгаш күчү-күштүг Бурган-биле маргышкаш».

+ 9:6 Иса. 2:19; 13:13; Агг. 2:6

+ 9:8 Иов 26:7; Ыд. ыр. 103:2; Иса. 40:22; Иер. 10:12; 51:15

+ 9:9 Иов 38:31-32; Ам. 5:8

+ 9:10 Иов 5:9

+ 9:13 Иов 26:12; Ыд. ыр. 88:11; Иса. 51:9

* 9:13 Рахав – хананей мифологияда сугнуң күчүтен моозу.

+ 9:15 1 Кор. 4:4

+ 9:19 Иер. 49:19; 50:44

+ 9:20 Иов 15:6

+ 9:21 Иов 1:1,[8]

+ 9:21 Иов 7:16; 10:1

+ 9:22 Эккл. 9:2; Иез. 21:3

+ 9:24 Иов 12:17

+ 9:25 Иов 7:6

+ 9:30 Иер. 2:22

+ 9:32 Иов 33:13; 39:32; Эккл. 6:10; Иса. 45:9; Рим. 9:20

* 9:35 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Ынчалза-даа байдал ындыг эвес, мен чааскаан мен».

+ 10:1 Иов 7:16; 9:21

+ 10:2 Иов 9:3

+ 10:4 1 Хаан. 16:7

+ 10:7 Иов 2:3

+ 10:7 Ы. х. к. 32:39; Иса. 43:13

+ 10:8 Ыд. ыр. 118:71

+ 10:9 Иов 4:19; 33:6; Иса. 64:8

+ 10:10 Ыд. ыр. 138:13

* 10:15 Азы: «Мээң хилинчээмче көрүп көр».

* 10:16 Азы: «Хилинчээм өзүп-көвүдеп тур».

+ 10:17 Иов 19:12

+ 10:18 Иов 3:11-12; Иер. 20:14-18

+ 10:20 Иов 14:1

+ 10:20 Иов 7:16

+ 10:21-22 Ыд. ыр. 87:7,[13]

+ 10:21-22 Ыд. ыр. 38:14

+ 11:1 Иов 2:11

+ 11:4 Иов 10:7

* 11:6 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Ол сеңээ Бодунуң чажыт мерген угаанын ажыдып бээр ийик, чүге дээрге ёзулуг мерген угаан ийи янзы уткалыг болур».

+ 11:8 Ыд. ыр. 138:8

+ 11:10 Иов 9:12; 12:14

+ 11:13 Ыд. ыр. 142:6

+ 11:14 Иов 22:23

+ 11:17 Иов 22:28; У. ч. 4:18; Иса. 60:3; Дан. 12:3

+ 11:19 У. ч. 3:24

+ 12:4 Ыд. ыр. 90:14

+ 12:4 Иов 16:10; 17:2; 30:1

* 12:5 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Амыр-шөлээн улус чырыткыже бодалында сагыш салбас, а ону тендиш деп турарларга белеткеп каан».

+ 12:6 Иов 21:7

+ 12:10 Сан. 16:22; Дан. 5:23; Аж.-ч. 17:28

+ 12:11 Иов 34:3

+ 12:12 Иов 32:7

+ 12:14 Эккл. 7:13

+ 12:14 Иов 11:10

+ 12:17 Иов 9:24

+ 12:18 Дан. 2:21; 5:20

+ 12:21 Ыд. ыр. 106:40; Иса. 40:23

+ 12:22 Дан. 2:22; Эккл. 12:14; 1 Кор. 4:5

+ 12:23 Иса. 9:3; 26:15

+ 12:24 Ыд. ыр. 106:40

+ 12:25 Ы. х. к. 28:29; Иов 5:14

+ 12:25 Ыд. ыр. 106:27

+ 13:3 Иов 23:4

+ 13:5 У. ч. 17:28

+ 13:9 Гал. 6:7

* 13:15 Өске бурунгу сөзүглелде «Ол мени өлүрүп кагзын, а мен Аңаа идегээр мен» деп бижээн.

+ 13:19 Иса. 50:8

+ 13:21 Ыд. ыр. 38:11

+ 13:21 Иов 33:7

+ 13:22 Иов 14:15

+ 13:24 Иов 19:11; 33:10

+ 13:25 Ыд. ыр. 82:14

+ 13:26 Ыд. ыр. 24:7

+ 13:27 Иов 33:11

* 13:27 Азы: «Базымнарымны кызыгаарладың». Мында эрте-бурунгу шагда чагыртпас кулдарга ажыглап турган чаңчылчаан хемчеглер – хол-бут, моюнну дөңгүлээри болгаш таңмалаарын тодарадып бижип турар. Таңманы анаада хавак биле холга базар, ынчаарга буттуң таваңгайларын база таңмалап каап болур турган.

+ 13:28 Иса. 50:9; Иак. 5:2

+ 14:1 Иов 15:14; 25:4

+ 14:1 Э. д. 47:9

+ 14:2 1 Чыл. 29:15; Ыд. ыр. 101:12; 143:4; Эккл. 6:12; 8:13

+ 14:4 Иов 15:14

+ 14:6 Иов 7:19

+ 14:6 Иов 7:1-2

+ 14:11 Иса. 19:5

+ 14:12 Ыд. ыр. 88:30

+ 14:13 Иов 21:13

+ 14:14 Иса. 26:19

+ 14:14 Иов 7:1

+ 14:15 Иов 13:22

+ 14:16 Иов 31:4; 34:21

* 14:17 Эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке чажыт байдалдыг документилерни, оларны өске улус номчувазын дээш, таңмалап каар турган. Иов ооң буруузун көзүлдүр салбазын күзеп турар.

+ 14:21 Эккл. 9:5

+ 15:1 Иов 2:11

+ 15:2 Иов 16:3

+ 15:2 Иов 6:26

+ 15:6 Иов 9:20; Лк. 19:22

+ 15:7 У. ч. 8:25; Ыд. ыр. 89:3

+ 15:8 Иер. 23:18

* 15:8 Бурганның чөвүлели – черниң хааны-биле дөмейлештир, Дээрги-Чаяакчы дээрлерде Бодунуң чоок дүжүметтериниң – «Бурганның оолдарының» азы «дээрниң аг-шерииниң» хүрээлеңинде турар (3 Хаан. 22:19-22 көр).

+ 15:9 Иов 12:3; 13:2

* 15:12 Азы: «Сээң көрүжүң чоп кончуг улуургагыл?»

+ 15:14 Иов 4:17; 9:2; 14:1; 25:4-6; Ыд. ыр. 50:7

+ 15:15 Иов 4:18; 5:1; Ыд. ыр. 88:6; Зах. 14:5

+ 15:16 Иов 34:7; У. ч. 19:28

+ 15:16 Иов 25:6

+ 15:18 Ыд. ыр. 77:4

* 15:23 Азы: «Ол тояап чорааш, сек чиир куштар чемижи апаар».

+ 15:27 Ыд. ыр. 72:7

+ 15:30 Иов 4:9

* 15:30 Бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Ооң чечээ оңуп дүжер» деп бижээн.

+ 15:32 Иов 22:16; Ыд. ыр. 54:24

+ 15:34 Иов 20:26; Ыд. ыр. 20:10

+ 15:35 Ыд. ыр. 7:15; Иса. 59:4; Иак. 1:15

+ 16:3 Иов 15:2

+ 16:7 Иов 1:15-19

+ 16:9 Ыд. ыр. 34:15; 36:12

+ 16:10 Иов 12:4; 17:2; 30:1

+ 16:10 Иса. 50:6

+ 16:12 Иов 7:20

+ 16:13 Иов 20:25

+ 16:19 Ыд. ыр. 88:38

+ 17:2 Иов 12:4; 16:10; 30:1

+ 17:3 Ыд. ыр. 118:122; У. ч. 22:26

* 17:5 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Бодунуң эш-өөрүнге чашпаалаар кижиниң».

+ 17:6 Ы. х. к. 28:37; Иов 30:9

+ 17:11 Иов 7:6

+ 17:12 Иса. 5:20

+ 17:13 Эккл. 12:5

* 17:16 Азы: «Идегелим өлүглер оранының хаалгазынче бада бээр бе, мээң-биле кады черге чыдып аар бе?»

+ 18:1 Иов 2:11; 8:1

+ 18:3 Ыд. ыр. 72:22

+ 18:5 Иов 21:17; У. ч. 13:9; 24:20

+ 18:7 Иов 5:13

+ 18:8 Ыд. ыр. 9:16; 139:6

+ 18:11 Иов 15:21; 20:25; 27:20

* 18:14 Коргуушкуннар хааны – өлүмнүң оюскан ады.

+ 18:15 Э. д. 19:24; Ыд. ыр. 10:6; Иез. 38:22

* 18:15 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Чалбыыш ооң аалынга туруп аар».

+ 18:17 Иов 24:20; Ыд. ыр. 33:17; У. ч. 10:7

+ 18:19 Ыд. ыр. 20:11

* 18:20 Азы: «Келир салгалдар коргар, эрткен-даа салгалдар сүрээдеп сирилээр».

+ 18:21 Башт. 2:10; Иер. 9:3; 2 Фес. 1:8

+ 19:7 Иов 24:12; Авв. 1:2

+ 19:8 Иов 3:23; Ыы. 3:9

+ 19:9 Ыд. ыр. 88:40

+ 19:11 Иов 13:24; 33:10

+ 19:12 Иов 10:17

+ 19:12 Иов 30:12; Ыы. 3:5

+ 19:13 Ыд. ыр. 30:12; 37:11; 68:9; 87:9

+ 19:17 Иов 2:9

* 19:17 Азы: «Бодумнуң ажы-төлүм».

+ 19:18 4 Хаан. 2:23

* 19:20 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Мага-бодумну дижим-биле ызырып тур мен».

+ 19:21 Руф 1:13; Иов 1:11

+ 19:23 Иса. 30:8

+ 19:24 Иер. 17:1

+ 19:25 У. ч. 23:11; Иса. 43:14

* 19:25 Азы: «Чевээм кырынга туруп аар».

+ 19:26 Ыд. ыр. 16:15; 1 Ин. 3:2

* 19:27 Азы: «Хары кижи деп санавайн».

+ 19:29 Эккл. 12:14

+ 20:1 Иов 2:11; 11:1

+ 20:4 Э. д. 2:7; Ы. х. к. 4:32

+ 20:6 Иса. 14:13-14

+ 20:7 Ыд. ыр. 82:11

+ 20:8 Иса. 29:7

+ 20:9 Иов 7:8,[10]

+ 20:12 Ыд. ыр. 9:28

* 20:20 Азы: «Бай-байлаа ону камгалавас».

* 20:22 Азы: «Хай-халаптың бүгү күжү олче хөме кээр».

+ 20:25 Иов 16:13

+ 20:26 Иов 15:34; Ыд. ыр. 20:10; Евр. 12:29

+ 20:29 Иов 27:13; 31:2

+ 21:3 Иов 16:20

+ 21:5 У. ч. 30:32; Мих. 7:16

+ 21:7 Иов 12:6; Ыд. ыр. 72:3-4; Эккл. 8:14; Иер. 12:1; Мал. 3:15

+ 21:14 Иов 22:17

+ 21:15 Хост. 5:2

+ 21:16 Иов 22:18; Ыд. ыр. 1:1

* 21:16 Азы: «Ынчалза-даа оларның аас-кежии боттарындан хамаарышпас».

+ 21:17 Иов 18:5-6; У. ч. 13:9; 24:20

+ 21:18 Ыд. ыр. 1:4; 82:14; У. ч. 10:25

+ 21:19 Хост. 20:5

+ 21:20 Ыд. ыр. 74:8; Иса. 51:17; Иер. 25:15; Авд. 1:16; Ажыд. 14:10

+ 21:22 Иса. 40:14; Рим. 11:35; 1 Кор. 2:16

+ 21:22 Иов 4:18; 15:15

+ 21:30 У. ч. 16:4

+ 21:31 Ы. х. к. 7:10

+ 22:1 Иов 2:11; 4:1; 15:1

* 22:2 Азы: «Кижиниң угаанныы чүгле ооң бодунга дузалыг».

+ 22:3 Иов 35:7

+ 22:6 Хост. 22:6; Ы. х. к. 24:13

+ 22:7 Иов 31:17

* 22:8 Азы: «Черни күш-шыдалдыг улуска үлеп бердиң, аңаа хүндүлүг улусту чурттадып кагдың».

+ 22:9 Иов 31:21; Иса. 10:2; Иез. 22:7

+ 22:10 Иов 18:8

+ 22:11 Иона 2:4

+ 22:12 Иов 35:5

+ 22:13 Ыд. ыр. 72:11; 93:7

+ 22:16 Иов 15:32

+ 22:17 Иов 21:14

* 22:17 Өске бурунгу сөзүглелде «А Бурган оларны канчап турарыл?» деп бижээн.

+ 22:18 Иов 21:16

+ 22:19 Ыд. ыр. 51:8; 57:11

+ 22:22 У. ч. 2:6

+ 22:23 Иов 11:14

+ 22:24 Э. д. 10:29; 3 Хаан. 9:28; 1 Чыл. 29:4

+ 22:26 Ыд. ыр. 36:4; Иса. 58:14

+ 22:27 Ыд. ыр. 49:14; Эккл. 5:3

+ 22:28 Иов 11:17; У. ч. 4:18; Иса. 60:3; Дан. 12:3

+ 22:30 Иак. 5:15

* 22:30 Номнуң төнчүзүнде (42:8) ылап-ла ол чүүл Иовтуң эштери-биле болган. Бурган оларны чүгле Иовтуң мөргүлүнүң ачызында ялалавайн барган.

* 23:2 Өске бурунгу сөзүглелде «Бодумнуң холумнуң» деп бижээн.

+ 23:4 Иов 13:3; 16:21

+ 23:10 Ыд. ыр. 138:3

+ 23:10 Ыд. ыр. 65:10; 1 Пет. 1:7

* 23:12 Азы: «Ооң сөстерин бодумнуң дүрүмнеримден артык үнелеп чоруур мен».

+ 23:13 У. ч. 19:21; Иса. 14:26; Дан. 4:32

* 23:17 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Ол мени дүмбей караңгы-биле шып-даа турза, караңгы турза-даа, мен ыыт чок барбадым».

+ 24:2 Ы. х. к. 19:14; У. ч. 22:28; 23:10

+ 24:4 Ам. 2:7

+ 24:4 У. ч. 28:28

* 24:6 Азы: «Хову-шөлдүң оът-сигенин ажаап».

+ 24:7 Хост. 22:26-27

* 24:11 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Дээрбе дажы-биле».

+ 24:12 Авв. 1:2

+ 24:13 Ин. 3:19-20

+ 24:15 У. ч. 7:9

* 24:18-25 Бо домактарның утказы эки билдинмес. Чамдык шинчээчилерниң бодалы-биле олар Иовтуң эвес, а ооң бир эжиниң чугаазы бооп турар.

+ 24:20 Иов 18:17

* 24:21 Азы: «Бузуттуг-бак кижи ажы-төл чок, төл төрүвес салымныг херээжен кижини дарлап, дулгуяк херээженге эки хамаарылга көргүспээн».

+ 24:24 Ыд. ыр. 36:10

+ 25:1 Иов 2:11; 8:1; 18:1

+ 25:3 Мф. 5:45

+ 25:4 Иов 4:17; 9:2; 15:14; Ыд. ыр. 142:2

+ 25:6 Иов 15:16

+ 25:6 Ыд. ыр. 21:6; Иса. 41:14

* 26:4 Азы: «Сен кымга бо сөстерни чугааладың?»

* 26:5-14 Чамдык шинчээчилерниң бодалы-биле ол домактар Иовтуң эвес, а ооң бир эжиниң чугаазы бооп турар.

+ 26:6 Ыд. ыр. 138:8; У. ч. 15:11

+ 26:7 Иов 9:8

+ 26:8 У. ч. 30:4

* 26:9 Азы: «Чедишкен айның арнын».

+ 26:10 Э. д. 1:9, 10; У. ч. 8:29

+ 26:11 Ыд. ыр. 103:7

+ 26:12 Иов 9:13; Ыд. ыр. 88:11; Иса. 51:9

* 26:12 Рахав – хананей мифологияда сугнуң күчүтен моозу.

* 26:13 Дыйлаңнаан чылан – Иса. 27:1-де Левиафанны ынча деп адаан.

+ 27:2 Иов 34:5

+ 27:3 Иов 33:4

* 27:6 Азы: «Чурттап эртер үем дургузунда арын-нүүрүм мени кажан-даа буруудатпас».

+ 27:8 Иов 8:13

+ 27:9 Ыд. ыр. 17:42; 65:18; У. ч. 1:28; 28:9; Ин. 9:31

+ 27:13 Иов 20:29

* 27:13-23 Чамдык шинчээчилерниң бодалы-биле бо домактар Иовтуң эвес, а ооң бир эжиниң чугаазы бооп турар.

+ 27:14 Иса. 1:22

+ 27:15 Ыд. ыр. 77:64

* 27:15 Бо кежик чок улус ажааттырбайн баар деп турары ол.

+ 27:16 Зах. 9:3

+ 27:17 Ыд. ыр. 38:7; У. ч. 13:22

+ 27:18 Иов 8:15

* 27:18 Өске бурунгу сөзүглелде «Үзүт-ховаган дег» деп бижээн.

+ 27:19 Ыд. ыр. 48:18

+ 27:21 Иов 30:22

+ 27:23 Ыы. 2:15

* 27:23 Библияда адыш часкаары болганчок-ла чүүлзүнгенин эвес, а өжү ханып амыраанын көргүзер.

* 28:11 Бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Хемнерниң агымын бооптар» деп бижээн.

+ 28:12 У. ч. 16:16; Эккл. 7:24

+ 28:13 Ыд. ыр. 26:13; Иса. 53:8; Иез. 26:20

+ 28:15 У. ч. 3:14-15

+ 28:16 Э. д. 10:29; 3 Хаан. 9:28; 1 Чыл. 29:4; Иов 22:24

* 28:17 Эрте-бурунгу делегейге шил болза кончуг ховар, улуг үнелиг чүүл турган.

+ 28:18 У. ч. 8:11

+ 28:26 Иов 38:25

+ 28:27 У. ч. 8:22

+ 28:28 Ыд. ыр. 110:10; У. ч. 1:7; 9:10

+ 28:28 У. ч. 3:7; 14:16

+ 29:3 2 Хаан. 22:29; Ыд. ыр. 17:29; 118:105

+ 29:5 Иов 1:2

+ 29:6 Э. д. 49:12

+ 29:10 Ыд. ыр. 136:6

+ 29:12 Ыд. ыр. 81:5; У. ч. 31:8

+ 29:14 Ыд. ыр. 131:9

+ 29:16 У. ч. 14:21; 29:7

+ 29:17 Ыд. ыр. 3:7; 13:4; 57:7; У. ч. 30:14

+ 29:23 Ыд. ыр. 118:129

* 29:24 Азы: «Бүзүрелин чидирген улуска хүлүмзүрүүр турдум».

+ 30:1 Иов 12:4; 16:10; 17:2

+ 30:9 Ы. х. к. 28:37; Иов 17:6

+ 30:10 Ыд. ыр. 87:9

+ 30:12 Иов 19:12

* 30:12 Мында Иовту адак соонда дайзыннары чаза таварып кирип кээр бүзээлеткен хоорай-биле деңнээни эгелээн.

+ 30:15 Иов 18:11

* 30:18 Өске бурунгу сөзүглелде «Хевимни уштуру амыр эвес-тир, хөйлеңимниң моюндуруу аажок кызар-дыр» деп бижээн.

+ 30:22 Иов 27:21

+ 30:26 Иер. 8:15; 14:19

* 30:28 Азы: «Хүн чырыы чок караңгы черде тояап чор мен».

* 30:29 Шөө-бөрүлер биле страустар ээн черлерге чурттап турган. Олар кээргенчиг үн-биле улуур база эдер турган (Мих. 1:8 көр).

+ 30:30 Ыы. 4:8

+ 30:30 Ыд. ыр. 101:3

+ 31:1 У. ч. 6:25; Мф. 5:28

+ 31:2 Иов 20:29

+ 31:4 2 Чыл. 16:9; У. ч. 15:3; Зах. 4:10

+ 31:6 Дан. 5:27

+ 31:8 Лев. 26:16

+ 31:9 Иов 24:15

+ 31:10 Ы. х. к. 28:30; Иер. 8:10

+ 31:12 У. ч. 6:27-29

+ 31:15 У. ч. 22:2

+ 31:17 Иов 22:7

+ 31:18 Иак. 1:27

+ 31:20 Иов 29:13

+ 31:21 Иов 22:9

+ 31:24 Мк. 10:22,[24]

+ 31:25 Ыд. ыр. 61:11

+ 31:27 Ы. х. к. 4:19

+ 31:29 У. ч. 24:17-18

+ 31:30 Мф. 5:44; Рим. 12:14

+ 31:32 Башт. 19:20-21

+ 31:33 Иов 28:13

+ 31:35 Иов 13:22

+ 31:40 Э. д. 3:18

+ 32:2 Э. д. 22:21

* 32:3 Өске бурунгу сөзүглелде «Иовту буруулуг кылып шыдавааны дээш» деп бижээн.

+ 32:4 Иов 15:10

+ 32:7 Иов 12:12

+ 32:8 Иов 33:4; Ыд. ыр. 118:100

+ 32:20 Ыд. ыр. 38:4; Иер. 6:11; 20:10

+ 33:4 Э. д. 2:7; Иов 27:3; 32:8; Ыд. ыр. 103:30; Аж.-ч. 17:25

+ 33:6 Иов 4:19; 10:9; Иса. 64:8

+ 33:7 Иов 13:21

+ 33:9 Иов 9:21; 10:7; 12:4; 16:17; 27:5-6; 32:1

+ 33:10 Иов 13:24; 19:11

+ 33:11 Иов 13:27; 14:16

+ 33:13 Иов 9:32; 39:32

* 33:13 Азы: «Ол Бодунуң бүгү ажыл-херектери дээш харыы тутпас болгай».

+ 33:15 Сан. 12:6; Иов 4:13

+ 33:16 Иов 36:10

+ 33:19 Иов 30:17

+ 33:20 Ыд. ыр. 101:5; 106:18

+ 33:23 Ыд. ыр. 33:8

+ 33:24 Ыд. ыр. 48:8

+ 33:25 4 Хаан. 5:14

+ 33:26 Ыд. ыр. 16:15

* 33:26 Азы: «Ооң чөптүг чоруун эгидип бээр».

+ 33:28 Ыд. ыр. 15:10; Иса. 38:17

+ 33:30 Ыд. ыр. 55:14

+ 34:3 Иов 12:11

+ 34:5 Иов 27:2; 33:9

* 34:6 Бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Ол (Бурган) мээң шынныым дугайында мегелеп турду» деп бижээн.

+ 34:7 Иов 15:16; У. ч. 19:28

+ 34:8 Ыд. ыр. 1:1

+ 34:9 Иов 9:22; 21:16

+ 34:10 Э. д. 18:25; Ыд. ыр. 91:16

+ 34:11 У. ч. 24:12; Ыд. ыр. 61:13

+ 34:12 Иов 8:3

+ 34:15 Э. д. 3:19; Ыд. ыр. 89:4; 103:29; Эккл. 3:20; 12:7

+ 34:19 Иов 31:15; У. ч. 22:2

+ 34:20 Дан. 8:25

+ 34:21 Иов 14:16; 31:4

+ 34:22 Ыд. ыр. 138:12

+ 34:24 Ыд. ыр. 2:9

+ 34:28 Иов 35:9

+ 34:35 Иов 35:15

+ 34:37 Иов 27:23; Ыы. 2:15

+ 35:3 Иов 9:22; 21:16

+ 35:5 Иов 22:12

+ 35:7 Иов 22:2-3

+ 35:9 Хост. 2:23; Иов 34:28; Эккл. 4:1; 5:7

+ 35:10 Ыд. ыр. 41:9

* 35:10 Азы: «Бисти күш киирип».

+ 35:12 Иов 27:9

+ 35:14 Иов 9:11; 23:9

* 35:15 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Бурганның килеңи Иовту таварбаан болгаш, Иов ооң килеңиниң кайы хире кадыын билип албаан-дыр».

+ 35:16 Иов 34:35, 37; 38:2; 42:3

* 36:4 Элиуй бодун эвес, а Бурганны бодап турар чадавас (37:16 көр).

+ 36:6 Иов 34:28

+ 36:7 Ыд. ыр. 33:16

+ 36:7 1 Хаан. 2:8

+ 36:8 Ыд. ыр. 106:10

+ 36:10 Иов 33:16

+ 36:12 Иса. 1:19-20

+ 36:12 Иов 4:21

+ 36:16 Ыд. ыр. 4:2

* 36:18 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Элбекшил сени дуурайлап кааптарындан».

+ 36:19 Ыд. ыр. 48:8; У. ч. 11:4

+ 36:26 Ыд. ыр. 101:28

+ 36:27 У. ч. 3:20

+ 36:32 Авв. 3:4

+ 37:3 Иов 36:30,[32]

+ 37:4 2 Хаан. 22:14; Ыд. ыр. 17:14; 28:3-4

+ 37:5 Иов 5:9

+ 37:6 Ыд. ыр. 148:8

+ 37:8 Ыд. ыр. 103:22

* 37:9 Азы: «Мурнуу чүктен шуурган үнүп кээр, соңгу чүктен хаттар соокту эккээр».

+ 37:10 Иов 38:29-30

+ 37:12 Ыд. ыр. 148:8

+ 37:13 Хост. 9:18; 3 Хаан. 18:45

+ 37:16 Иов 36:4

+ 37:18 Иса. 44:24

+ 37:19 Иса. 60:2

* 37:21 Азы: «Ам булуттар өттүр чырык көзүлбейн тур, ынчалза-даа хат хадып эрткеш, дээрни арыглап кааптар».

+ 37:24 У. ч. 15:33

+ 38:1 Иов 40:1; Зах. 9:14

+ 38:2 Иов 35:16; 42:3

+ 38:3 Иов 40:2

+ 38:4 Ыд. ыр. 103:5; У. ч. 8:29

+ 38:6 1 Хаан. 2:8

+ 38:7 Э. д. 6:2; Иов 1:6; 2:1

+ 38:8 Э. д. 1:9; Ыд. ыр. 32:7; 103:9; Иер. 5:22

+ 38:15 Иов 18:5

+ 38:22 Ыд. ыр. 134:7

+ 38:23 Иис. 10:11; Иса. 30:30

* 38:24 Азы: «Чаңныктар маңнажып».

+ 38:25 Иов 28:26

+ 38:26 Ыд. ыр. 106:35; Иса. 35:6; 41:18

+ 38:28 Иов 5:10

+ 38:29 Иов 37:10

+ 38:29 Ыд. ыр. 147:5

+ 38:30 Иов 37:10

+ 38:31 Иов 9:9; Ам. 5:8

+ 38:32 Иов 9:9

+ 38:33 Иер. 31:35

* 38:36 Бо домактарның утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Кым ибис кушту мерген угаанныг кылып кааныл, аскыр-дагаага сарыыл бергенил?»

+ 38:39 Ыд. ыр. 103:21

+ 38:40 Ыд. ыр. 16:11

+ 38:41 Ыд. ыр. 146:9

+ 39:1 Ыд. ыр. 103:18

* 39:14 Чоокку Чөөн чүктүң улузунуң бодалын ёзугаар, страус деп куштар чуургаларын чазылгыже баспас, а оларны чылыдар арганы хүнге бээр.

+ 39:16 Ыы. 4:3

+ 39:20 Иер. 8:16

+ 39:24 Иер. 4:19; Ам. 3:6

+ 39:32 Иов 9:32; 33:13

+ 39:34 Иов 42:6

+ 40:1 Иов 38:1

+ 40:2 Иов 38:3

+ 40:3 Иов 32:2

+ 40:4 Иов 37:4

+ 40:9 Ыд. ыр. 97:1; Иса. 59:16

+ 40:10 Сан. 22:4

* 40:10 Сөс сүрүп очулдурарга, «аажок улуг мал» дээн. Бегемот/гиппопотам бооп чадавас (орус дылда ол сөс бо сөзүглелден укталган).

* 40:20 Хананей мифологияда күчүтен суг амытаны (Иов 3:8 көр). Чамдык тайылбырлакчылар ону крокодил азы кит боор деп даап бодап турар.

+ 40:23 Иис. 9:15,[27]

+ 41:1 Иов 3:8; 40:20; Ыд. ыр. 73:14; 103:26; Иса. 27:1

* 41:2 Азы: «Ону хөлзедиптер кандыг-бир калчаа кижи бар бе?»

* 41:2 Өске бурунгу сөзүглелде «Ооң мурнунга кым туруп шыдаарыл?» деп бижээн.

+ 41:3 Хост. 9:29; Ыд. ыр. 23:1

* 41:5 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Кым олче ийи каът чүгенниг чоокшулай бээрил?»

* 41:17 Азы: «Бурганнар безин».

+ 42:2 Э. д. 18:14; Иер. 32:17; Мф. 19:26

+ 42:3 Иов 38:2

+ 42:4 Иов 38:3; 40:2

+ 42:6 Иов 2:8

+ 42:7 Иов 2:11

+ 42:8 Сан. 23:1; 1 Чыл. 15:26

+ 42:8 Э. д. 20:7; Иак. 5:16

+ 42:9 Иов 2:11

+ 42:10 Иса. 40:2; 61:7

+ 42:11 Иов 19:13

* 42:11 Кесита – эрте-бурунгу үеде акша-мөңгүннүң бир хемчээли (Э. д. 33:19 көр).

+ 42:13 Иов 1:2

* 42:14 Эмима – көге-буга, Кассия – корица чечээ, Керен-Гаппух – херелденген карак кирбиктери дээн аттар.

+ 42:15 Сан. 27:1-8

+ 42:16 Э. д. 50:23

+ 1:1 Иов 21:16

+ 1:1 У. ч. 1:15; 4:14; 24:1

+ 1:1 Ыд. ыр. 25:4-5; У. ч. 3:34; 21:24

+ 1:2 Иис. 1:8

+ 1:2 Ыд. ыр. 118:47-48,[97]

+ 1:3 Иер. 17:8; Иез. 47:12

+ 1:4 Иов 21:18; Ыд. ыр. 34:5

+ 1:6 Ыд. ыр. 36:18

+ 2:1 Аж.-ч. 4:25-26

+ 2:2 Ыд. ыр. 17:51; 19:7; 88:20-21

+ 2:4 Ыд. ыр. 10:4

+ 2:4 Ыд. ыр. 36:13; 58:9; У. ч. 1:26

+ 2:6 Ыд. ыр. 109:2; Ажыд. 14:1

+ 2:7 Аж.-ч. 13:33; Евр. 1:5; 5:5; 2 Хаан. 7:14

+ 2:9 Ажыд. 2:27; 12:5; 19:15

+ 2:9 Иса. 30:14; Иер. 19:11

* 2:9 Азы: «Башкарар», азы «кадарар».

+ 2:11 Евр. 12:28

+ 2:11 Флп. 4:4

+ 2:12 Ыд. ыр. 33:8

* 2:12 Еврей сөзүглелде бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске уткалары мындыг: «Ону ак сеткилдии-биле ошкаңар» азы «Ооң мурнунда черге мөгейиңер».

+ 3:1 2 Хаан. 15:14-17

+ 3:2 2 Хаан. 15:12

+ 3:3 Ыд. ыр. 70:11

+ 3:4 Э. д. 15:1

+ 3:4 Ыд. ыр. 26:6

+ 3:5 Ыд. ыр. 2:6

+ 3:5 Ыд. ыр. 33:4

+ 3:6 Ыд. ыр. 4:8

+ 3:7 Ыд. ыр. 26:3

+ 3:8 Иов 16:10

+ 3:8 Иов 29:17; Ыд. ыр. 57:7

+ 3:9 Ыд. ыр. 36:39; Иса. 43:11; Иона 2:10

+ 4:1 Авв. 3:19

+ 4:2 Иов 36:16

* 4:2 Азы: «Мээң чөптүг-шынныг Бурганым».

+ 4:4 Хост. 11:7

* 4:5 Өске бурунгу сөзүглелде «Килеңнээш-даа, бачыт үүлгетпеңер» деп бижээн (Эф. 4:26 көр).

+ 4:6 Ы. х. к. 33:19; Ыд. ыр. 50:21

+ 4:7 Сан. 6:25; Ыд. ыр. 30:17; 43:4; 66:2

+ 4:9 Ыд. ыр. 3:6

+ 5:3 Ыд. ыр. 83:4

+ 5:4 Ыд. ыр. 87:10; 118:147

+ 5:6 Ыд. ыр. 10:5

+ 5:7 Ыд. ыр. 54:24

+ 5:8 3 Хаан. 8:29; Ыд. ыр. 10:4

+ 5:10 Иер. 5:16

+ 5:10 Ыд. ыр. 11:2; Рим. 3:13

+ 5:13 Ыд. ыр. 113:21-22

+ 5:13 Ыд. ыр. 102:4

+ 6:1 1 Чыл. 15:20-21

+ 6:2 Ыд. ыр. 37:2

+ 6:4 Ыд. ыр. 89:13

+ 6:6 Ыд. ыр. 29:10; 87:11; 113:25; Эккл. 9:10; Иса. 38:18

+ 6:8 Ыд. ыр. 30:10

+ 6:9 Иов 21:16; Ыд. ыр. 118:115; Мф. 7:23

+ 6:11 Ыд. ыр. 39:13

+ 7:2 Ыд. ыр. 10:1; 63:11

+ 7:2 Ыд. ыр. 30:16

+ 7:3 Иов 10:16

+ 7:5 Ыд. ыр. 54:21

+ 7:5 1 Хаан. 24:8; 26:9

* 7:5 Өске бурунгу сөзүглелде «А мен кыстыртып чоруур кижимче чылдагаан чок халдаан болзумза» деп бижээн.

+ 7:8 Иса. 33:10

+ 7:9 Ыд. ыр. 25:1; 34:24; 42:1

+ 7:10 Иов 23:10; Ыд. ыр. 10:5

+ 7:11 Э. д. 15:1

+ 7:12 Наум 1:5

+ 7:13 Ы. х. к. 32:41

+ 7:13 Ы. х. к. 32:23

* 7:13 Азы: «Бурган Бодунуң бодап алган чүүлүнден ойталавас».

+ 7:14 Ыд. ыр. 20:13; 63:8

+ 7:15 Иов 15:35; Иса. 59:4; Иак. 1:15

+ 7:16 Эсф. 7:9; У. ч. 11:5; 26:27; 28:10; Эккл. 10:8; Дан. 6:24

+ 7:18 Ыд. ыр. 9:3

+ 8:1 Ыд. ыр. 80:1; 83:1

+ 8:2-3 Ыд. ыр. 148:13; Иса. 12:4

+ 8:2-3 Ыд. ыр. 112:4; Мф. 21:16

+ 8:5 Иов 7:17; Ыд. ыр. 143:3; Евр. 2:6-8

* 8:5 Кижи амытан – бо сөстерни дорт очулдурарга, «Кижи амытан оглу» дээн.

* 8:6 Бо сөстерни өске бурунгу сөзүглелде «Дээрниң төлээлериниң деңнелинден» деп бижээн.

+ 8:7 Э. д. 1:26,[28]

+ 8:7 Ыд. ыр. 109:1; 1 Кор. 15:27; Эф. 1:22

+ 9:2 Ыд. ыр. 25:7; 39:6; 95:3

+ 9:3 Ыд. ыр. 7:18

+ 9:5 Ыд. ыр. 139:13

+ 9:5 Ыд. ыр. 28:10

+ 9:6 Ы. х. к. 9:14; 29:20

+ 9:8 Ыд. ыр. 101:13; 144:13; Ыы. 5:19

+ 9:9 1 Хаан. 2:10; Ыд. ыр. 57:12; 66:5; 95:13; 97:9; 109:6; Иса. 2:4; 3:13; Иоил 3:12

+ 9:10 2 Хаан. 22:3

+ 9:11 Ыд. ыр. 90:14

+ 9:14 Ыд. ыр. 106:18

+ 9:15 Иса. 25:9

+ 9:16 Ыд. ыр. 7:16

+ 9:16 Иов 18:8; У. ч. 29:5,[6]

+ 9:17 Хост. 7:5; 14:4

+ 9:18 Иов 8:13

* 9:21 Өске бурунгу сөзүглелде «Дээрги-Чаяакчы, оларга башкыдан берем» деп бижээн.

+ 9:22 Ыд. ыр. 21:1

* 9:22 Еврей сөзүглелде бо домактан ыңай 10-гу ыры эгелээн.

+ 9:25 Ыд. ыр. 13:1; 52:1

+ 9:27 Ыд. ыр. 29:7

+ 9:28 Рим. 3:14

+ 9:28 Иов 20:12

+ 9:29 Ыд. ыр. 16:11; 36:32

+ 9:29 У. ч. 24:15

+ 9:30 Иов 38:40

+ 9:30 Ыд. ыр. 58:4

+ 9:30 Мих. 7:2

+ 9:32 Иса. 29:15; Иез. 8:12; 9:9

+ 9:35 Ы. х. к. 10:18; Ос. 14:4

+ 9:36 Ыд. ыр. 36:17

+ 9:37 Хост. 15:18; Ыд. ыр. 28:10; 145:10

+ 9:39 Ыд. ыр. 81:3

+ 10:1 Ыд. ыр. 7:2

+ 10:2 Ыд. ыр. 63:4

+ 10:3 Ыд. ыр. 81:5

+ 10:4 Мих. 1:2; Иона 2:8; Авв. 2:20

+ 10:4 Ыд. ыр. 2:4; Иса. 66:1

+ 10:4 Иов 7:18; 23:10

+ 10:5 Э. д. 22:1

* 10:5 Азы: «Дээрги-Чаяакчы буянныг кижини шенээр, а бузуттуг, күчүлелге ынак кижини көөр хөңнү чок».

+ 10:6 Э. д. 19:24; Иов 18:15

+ 10:6 Ыд. ыр. 74:9

+ 10:7 Ыд. ыр. 32:5; 61:8; 98:4

+ 11:2 Иса. 57:1; Мих. 7:2

+ 11:3 Ыд. ыр. 5:10; 40:6; 143:8

+ 11:7 Ыд. ыр. 17:31; 118:140; У. ч. 30:5

+ 12:2 Ыд. ыр. 88:47; Ыы. 5:20

+ 12:2 Иов 13:24; Авв. 1:2

+ 12:4 Эзра 9:8; Ыд. ыр. 18:9

+ 12:5 Ы. х. к. 32:27

+ 12:6 Ыд. ыр. 114:7

+ 13:1 Ыд. ыр. 9:25

+ 13:1 Мих. 7:2; Рим. 3:10-12

+ 13:2 Э. д. 11:5; Ы. х. к. 26:15; Ыд. ыр. 32:14; 101:19

+ 13:3 Иов 15:16

+ 13:4 У. ч. 30:14; Иер. 10:25; Иез. 34:3; Мих. 3:3

* 13:7 Азы: «Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чонун туттуруушкундан үндүрүп кээрге».

+ 14:1 Ыд. ыр. 23:3-4; Иса. 33:14-16

+ 14:2 Ыд. ыр. 105:3

+ 14:3 Лев. 19:16

+ 14:4 Башт. 11:35

+ 14:5 Лев. 25:36; Иез. 18:8

+ 14:5 Хост. 23:5

+ 15:2 Ыд. ыр. 72:25

* 15:2 Азы: «Мээң ачы-буяным Сеңээ херек чок».

* 15:3 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Мээң күзел-чүткүлүм – ол черниң бурганнарынга бараан болуру турган».

+ 15:4 Хост. 23:13; Иис. 23:7; Ос. 2:17; Зах. 13:2

+ 15:5 Сан. 18:20; Иер. 10:16; 51:19; Ыы. 3:24

+ 15:8 Ыд. ыр. 108:31; Аж.-ч. 2:25-28

+ 15:10 Иов 33:28; Ыд. ыр. 29:4; 48:16; 85:13; Иса. 38:17; Аж.-ч. 2:27

+ 15:11 Мф. 7:14

+ 16:3 Иов 23:10; Ыд. ыр. 65:10

+ 16:5 Иов 23:11

+ 16:7 Ыд. ыр. 30:22

+ 16:8 Ы. х. к. 32:10; Зах. 2:8

+ 16:8 Руф 2:12; Ыд. ыр. 35:8; 56:2; 62:8; 90:4

+ 16:10 Ыд. ыр. 118:70

+ 16:12 Иов 38:40; Ыд. ыр. 9:29

* 16:14 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. «Шаңналың-биле» деп сөстүң болгу дег өске утказы мындыг: «Кеземчең-биле».

+ 16:15 Иов 19:26; 33:26

+ 17:2 Ы. х. к. 6:5; Ыд. ыр. 114:1

+ 17:3 Ыд. ыр. 18:15; 30:3-4; 70:3; 90:2; 143:2

+ 17:3 Э. д. 15:1

+ 17:4 1 Чыл. 16:25; Ыд. ыр. 47:2; 95:4; 144:3

+ 17:5 Ыд. ыр. 41:7; 92:4; Иона 2:4

+ 17:6 Ыд. ыр. 114:3

+ 17:7 Иона 2:8

+ 17:8 Башт. 5:5; Ыд. ыр. 76:18; 96:4

+ 17:9 Ыд. ыр. 20:9; Иса. 30:33; Иез. 20:48

+ 17:10 Ыд. ыр. 143:5; Иса. 64:1

+ 17:10 Наум 1:3

+ 17:11 Ыд. ыр. 103:3

* 17:11 Херувим – чалгынныг, күштүг, дээр уктуг амытан. Мында херувимни дайынчы аът-хөлге кылдыр көргүскен азы Дээрги-Чаяакчыны херувим сөөрткен чуузада олурар кылдыр көргүскен.

+ 17:12 Хост. 20:21; Ыд. ыр. 96:2

+ 17:13 Иис. 10:11; Иса. 30:30

+ 17:14 1 Хаан. 2:10; Иов 37:4-5; Ыд. ыр. 67:34; 76:18-19

+ 17:15 Авв. 3:11; Зах. 9:14

+ 17:15 1 Хаан. 7:10

+ 17:16 Хост. 15:8; Ыд. ыр. 105:9

+ 17:17 Ыд. ыр. 143:7

+ 17:18 Ыд. ыр. 141:6

+ 17:20 Ыд. ыр. 30:8; 117:5

+ 17:21 1 Хаан. 26:23; Иов 22:30

+ 17:24 Э. д. 6:9; Иов 1:1

+ 17:28 Ыд. ыр. 100:5

+ 17:29 2 Хаан. 21:17; 4 Хаан. 8:20; Ыд. ыр. 131:17

+ 17:31 Ы. х. к. 32:4; Мф. 5:48

+ 17:31 Ыд. ыр. 11:7; У. ч. 30:5

+ 17:31 Э. д. 15:1

+ 17:32 4 Хаан. 5:15; Иса. 45:5; Дан. 2:47

+ 17:34 Ы. х. к. 32:13; Иса. 58:14; Авв. 3:19

+ 17:35 Ыд. ыр. 143:1

+ 17:38 Хост. 23:27

+ 17:41 Хост. 23:27

+ 17:42 Иов 27:9; У. ч. 15:29

+ 17:43 Мих. 7:10; Зах. 10:5

+ 17:44 Иса. 55:5

+ 17:45 Ы. х. к. 33:29

+ 17:46 Мих. 7:17

+ 17:48 Ыд. ыр. 46:3

+ 17:50 Рим. 15:9

+ 17:51 Ыд. ыр. 143:10

+ 17:51 2 Хаан. 7:16

+ 18:2 Ыд. ыр. 49:6; 88:6; 96:6

+ 18:5 Рим. 10:18

+ 18:6 Иоил 2:16

+ 18:6 Эккл. 1:5

+ 18:8 Ы. х. к. 4:7

+ 18:8 Ыд. ыр. 22:3

+ 18:8 Ыд. ыр. 118:130

+ 18:9 Рим. 7:12

+ 18:9 Ыд. ыр. 12:4

+ 18:10 Ыд. ыр. 118:142, 151,[160]

+ 18:11 У. ч. 3:14; 8:10

+ 18:11 У. ч. 24:13

+ 18:14 Сан. 15:30

+ 18:14 Рим. 6:12,[14]

+ 18:15 Ыд. ыр. 17:3

+ 19:2 Ыд. ыр. 68:30; У. ч. 18:11

+ 19:3 Ыд. ыр. 127:5; 133:3

+ 19:5 Ыд. ыр. 20:3

+ 19:8 Ыд. ыр. 32:17; Иса. 31:1; 36:9

+ 19:8 1 Хаан. 17:45; У. ч. 21:31

+ 20:2 Ыд. ыр. 27:7

+ 20:3 Ыд. ыр. 19:5

+ 20:5 4 Хаан. 20:6; Ыд. ыр. 60:6; 90:16

+ 20:8 Ыд. ыр. 15:8

* 20:9-13 Бо домактарда «сен» деп ат орнунуң хаанга азы Бурганга хамааржыры эки билдинмес.

+ 20:10 Ыд. ыр. 17:9; Мал. 4:1

+ 20:10 Иов 15:34; 20:26; Ыд. ыр. 96:3; Евр. 10:27

+ 20:11 Иов 18:19

+ 20:13 Ыд. ыр. 17:15

+ 21:2 Мф. 27:46; Мк. 15:34

+ 21:2 Ыд. ыр. 9:22; Ыы. 3:8

+ 21:3 Ыд. ыр. 87:2

+ 21:6 Башт. 3:9

+ 21:7 Иов 25:6; Иса. 41:14

+ 21:7 Иса. 49:7; 53:3

+ 21:8-9 Ыд. ыр. 90:14

+ 21:8-9 Мф. 27:39-43; Мк. 15:29-32; Лк. 23:35-37

+ 21:10 Ыд. ыр. 71:6

+ 21:12 Ыд. ыр. 106:12

+ 21:13 Ыд. ыр. 117:10-12; Иер. 50:27; Ам. 4:1

+ 21:15 Ыд. ыр. 118:28

+ 21:17 Ыд. ыр. 58:7

* 21:17 «Үзе-чаза соп каапкан» деп сөстерниң утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелдерде: «Хүлүп-шарып каапканнар», «Өттүр шанчып кааннар», «Арзылаңныы дег» деп бижээн.

+ 21:18 Лк. 23:35

+ 21:19 Ин. 19:24

+ 21:21 Ыд. ыр. 34:17; Флп. 3:2

+ 21:22 2 Тим. 4:17

+ 21:23 Евр. 2:12

+ 21:24 Ыд. ыр. 134:20

+ 21:26 Ыд. ыр. 34:18

+ 21:26 Лев. 7:16

+ 21:28 Ыд. ыр. 95:7; Соф. 2:11

+ 21:29 Дан. 7:14, 27; Авд. 1:21; Зах. 14:9; Лк. 1:33; 1 Кор. 15:24; Ажыд. 11:15

+ 21:31 Ыд. ыр. 101:19

+ 21:32 Ыд. ыр. 77:6; 101:19

+ 22:1 Ыд. ыр. 79:2; Эккл. 12:11; Иса. 40:11; Иез. 34:11; Ин. 10:11

+ 22:1 Флп. 4:19

+ 22:2 Иез. 34:14; Ин. 10:9

+ 22:3 Ыд. ыр. 18:8

+ 22:3 У. ч. 4:11; 8:20

+ 22:4 Ыд. ыр. 137:7

+ 22:4 У. ч. 10:9; Иса. 43:2

+ 22:4 Мих. 7:14

+ 22:5 Ыд. ыр. 91:11; У. ч. 27:9; Эккл. 9:8; Лк. 7:46

* 22:6 Өске бурунгу сөзүглелде «Дедир ээп кээр мен» деп бижээн.

+ 23:1 Хост. 9:29; Иов 41:3; Ыд. ыр. 49:12; 88:11

+ 23:2 1 Хаан. 2:8; Ыд. ыр. 101:26; 103:5; У. ч. 8:29

+ 23:3 Ыд. ыр. 14:1-5; Иса. 33:14-16

+ 23:4 Ыд. ыр. 50:12; Мф. 5:8

* 23:4 Өске бурунгу сөзүглелде «Хей черге Мээң адым-биле даңгыраглаваан» деп бижээн.

* 23:6 Өске бурунгу сөзүглелде «Бурган Сени» деп сөстер чок.

+ 23:7 Ыд. ыр. 117:19-20; Иса. 26:2

+ 23:8 Хост. 15:3

+ 23:10 Мал. 1:14

+ 24:1 Ыд. ыр. 85:4; 142:8

+ 24:3 Иса. 49:23

+ 24:4 Ыд. ыр. 26:11; 85:11

+ 24:5 Ыд. ыр. 25:3

+ 24:6 Ыд. ыр. 102:17

+ 24:7 Иов 13:26; Ыд. ыр. 118:9; Иер. 3:25

+ 24:7 Ыд. ыр. 50:3

+ 24:11 Иер. 14:7

+ 24:11 Ыд. ыр. 78:9; Дан. 9:19

+ 24:13 Ыд. ыр. 36:22; У. ч. 2:21; Иса. 60:21

+ 24:15 2 Чыл. 20:12; Ыд. ыр. 122:1-2; 140:8

+ 24:22 Ыд. ыр. 43:27; 129:8

+ 25:1 Ыд. ыр. 7:9

+ 25:2 1 Чыл. 28:9; 29:17; Ыд. ыр. 138:23; У. ч. 17:3; Иер. 17:10

+ 25:3 Ыд. ыр. 24:5

+ 25:5 Ыд. ыр. 1:1; 138:21

+ 25:6 Ы. х. к. 21:6; Ыд. ыр. 72:13; Мф. 27:24

+ 25:7 Ыд. ыр. 9:2

+ 25:9 Ыд. ыр. 27:3

+ 25:10 Хост. 23:8

+ 26:1 Иса. 60:20; Мих. 7:8

+ 26:3 Ыд. ыр. 3:7; 22:4

+ 26:4 Ыд. ыр. 22:6; 60:5; 64:5

+ 26:6 Ыд. ыр. 3:4

+ 26:6 Эф. 5:19

+ 26:8 Ыд. ыр. 104:4

* 26:8 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Мээң чүрээм Сеңээ: „Мен Сенче чүткүп тур мен“ – деп тур».

+ 26:10 Иса. 49:15

+ 26:11 Ыд. ыр. 24:4

+ 26:12 Ыд. ыр. 40:3

+ 26:12 Хост. 20:16; У. ч. 6:19

+ 26:13 Иса. 53:8; Иез. 26:20; 32:23

+ 26:14 Иис. 1:6; Ыд. ыр. 30:25

+ 26:14 Иса. 8:17

+ 27:1 Ыд. ыр. 82:2; 108:1

+ 27:1 Ыд. ыр. 87:5; 142:7; У. ч. 1:12

+ 27:2 Ыд. ыр. 133:2

+ 27:3 У. ч. 26:23; Иер. 9:8

+ 27:3 Ыд. ыр. 25:9

+ 27:5 Иса. 5:12

+ 27:7 Э. д. 15:1

+ 27:7 Ыд. ыр. 20:2

+ 27:9 Иса. 40:11; 46:3

+ 28:1 Э. д. 6:2; Иов 1:6; 2:1; Ыд. ыр. 88:7

+ 28:1 1 Чыл. 16:28; Ыд. ыр. 95:7

* 28:2 Азы: «Ыдыктыг, өндүр-чаагай Дээрги-Чаяакчыга мөгейиңер».

+ 28:3 Иов 37:4; Иез. 1:24

+ 28:5 Башт. 9:15; Ыд. ыр. 103:16; Иез. 31:3

+ 28:6 Ы. х. к. 3:9

+ 28:6 Ыд. ыр. 113:4,[6]

+ 28:8 Сан. 13:27

* 28:9 Азы: «Мыйгактарны төрүдер».

+ 28:10 Э. д. 6:17

+ 28:10 Хост. 15:18; Ыд. ыр. 9:5,[37]

+ 28:11 Ыд. ыр. 67:36

+ 29:2 Ыд. ыр. 34:19

+ 29:4 Иов 33:28; Ыд. ыр. 15:10; 48:16; 85:13; Иса. 38:17

+ 29:6 Иса. 57:16; Иер. 3:5; Ыы. 3:31; Мих. 7:18

+ 29:6 Ыд. ыр. 125:5

+ 29:7 Ыд. ыр. 9:26

+ 29:10 Ыд. ыр. 6:6; Иса. 38:18

+ 29:12 Иер. 31:13

+ 30:2 Дан. 9:16

+ 30:3 Ыд. ыр. 17:3

+ 30:6 Лк. 23:46

+ 30:7 Ы. х. к. 32:21

+ 30:9 Ыд. ыр. 17:20

+ 30:10 Ыд. ыр. 6:8

* 30:11 Өске бурунгу сөзүглелде «Айыыл-халаптан» деп бижээн.

+ 30:12 Иов 19:13; Ыд. ыр. 30:12; 37:11; 68:9; 87:9

+ 30:13 Эккл. 9:5

+ 30:14 Иер. 6:25; 46:5

+ 30:16 Ыд. ыр. 7:2

+ 30:17 Сан. 6:25; Ыд. ыр. 4:7

+ 30:22 Ыд. ыр. 16:7

+ 30:24 Ыд. ыр. 96:10

+ 30:25 Иис. 1:6; Ыд. ыр. 26:14

+ 31:2 Ин. 1:47

+ 31:2 Рим. 4:7-8

+ 31:5 Ыд. ыр. 37:19; 50:5

+ 31:5 1 Ин. 1:9

* 31:6 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. «Бачыдын эскерип каан үеде» деп сөстерниң болгу дег өске утказы мындыг: «Чогуур үеде».

+ 31:7 Ыд. ыр. 118:114

+ 31:9 У. ч. 26:3; Иак. 3:3

+ 31:11 Ыд. ыр. 67:4

+ 32:2 Ыд. ыр. 70:22

+ 32:3 Ыд. ыр. 39:4; 95:1; 97:1; 143:9; 149:1; Иса. 42:10; Ажыд. 5:9

+ 32:5 Ыд. ыр. 32:5; 61:8

+ 32:5 Ыд. ыр. 118:64

+ 32:6 Э. д. 1:6-7; Ыд. ыр. 148:5; Ин. 1:3; Евр. 11:3

+ 32:7 Э. д. 1:9; Иов 38:8-11; Ыд. ыр. 103:9; Иер. 5:22

+ 32:9 Э. д. 1:3

+ 32:10 Иса. 19:3

+ 32:11 У. ч. 19:21; Иса. 46:10

+ 32:12 Ы. х. к. 7:6; Ыд. ыр. 143:15

+ 32:13 Иов 7:18; 23:10; Ыд. ыр. 10:4

+ 32:14 Ы. х. к. 26:15; Иса. 63:15

+ 32:16 Ам. 2:14

+ 32:17 Ыд. ыр. 19:8; У. ч. 21:31

+ 32:18 Ыд. ыр. 146:11

+ 32:19 3 Хаан. 17:6; Иов 5:20

+ 32:20 Э. д. 15:1; Ы. х. к. 33:29

+ 33:1 1 Хаан. 21:12-13

+ 33:3 1 Хаан. 2:1

+ 33:5 Ыд. ыр. 3:5

+ 33:7 Ыд. ыр. 17:1

+ 33:8 Иов 33:23; Дан. 6:22

+ 33:9 1 Пет. 2:3

+ 33:9 Ыд. ыр. 2:12

+ 33:10 Ыд. ыр. 36:25; У. ч. 10:3

+ 33:11 Иов 4:10-11

+ 33:13 1 Пет. 3:10-12

+ 33:14 У. ч. 13:3

+ 33:15 Ыд. ыр. 36:27; Иса. 1:16-17; 3 Ин. 1:11

+ 33:16 Иов 36:7

+ 33:16 У. ч. 15:29

+ 33:17 Иов 18:17; У. ч. 10:7

+ 33:19 Ыд. ыр. 50:19

+ 33:20 Иов 5:19; 2 Тим. 3:11

+ 33:21 Ин. 19:36

+ 34:4 Ыд. ыр. 39:15; Иер. 17:18

+ 34:4 Ыд. ыр. 68:23-26; 108:6-15

+ 34:5 Иов 21:18; Ыд. ыр. 1:4

+ 34:6 Ыд. ыр. 72:18; Иер. 23:12

+ 34:7 Ыд. ыр. 56:7; 118:85; Иер. 18:20

+ 34:8 Иса. 47:11

+ 34:9 Лк. 1:47

+ 34:10 Хост. 15:11; Ыд. ыр. 70:19; 85:8; 88:7-9; 112:5

+ 34:10 Иов 5:15

+ 34:12 Ыд. ыр. 37:20; 108:5; У. ч. 17:13; Иер. 18:20

+ 34:13 Сан. 29:7

* 34:13 Азы: «Олар дээш мээң мөргүлүм ажык чок болзун».

+ 34:16 Иов 16:9; Ыд. ыр. 36:12

+ 34:17 Авв. 1:13

+ 34:17 Ыд. ыр. 21:21

+ 34:18 Ыд. ыр. 21:26

+ 34:19 Ыд. ыр. 68:5; Ин. 15:25

+ 34:19 Ыд. ыр. 29:2

+ 34:21 Ыы. 2:16

+ 34:22 Ыд. ыр. 9:22; 37:22

+ 34:23 Ыд. ыр. 43:24; 77:65

+ 34:24 Ыд. ыр. 7:9

+ 34:25 Ыд. ыр. 39:16; 69:4

+ 34:25 Ыы. 2:16

+ 34:28 Ыд. ыр. 70:8

+ 35:2 Рим. 3:18

* 35:2 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Мээң чүрээмниң ханызында бак кижиниң бузуду чугаалап тур» деп бижээн.

+ 35:5 У. ч. 4:16; Мих. 2:1

+ 35:6 Ыд. ыр. 56:11; 70:19; 107:5; Ыы. 3:23

+ 35:7 Рим. 11:33

+ 35:7 Ыд. ыр. 103:14; 144:16

+ 35:8 Ыд. ыр. 62:4

+ 35:8 Ыд. ыр. 16:8

+ 35:10 У. ч. 10:11; 13:14; Иер. 2:13; Ин. 4:10

+ 35:10 Ин. 1:9; 1 Пет. 2:9; Ажыд. 22:5

+ 35:11 Иер. 22:16; Гал. 4:9

+ 35:13 Ыд. ыр. 1:5

+ 36:1 У. ч. 3:31; 23:17; 24:19

+ 36:2 Иов 14:2; Ыд. ыр. 89:6

+ 36:4 Иов 22:26; Иса. 58:14

+ 36:5 У. ч. 3:5; 16:3

+ 36:6 Башт. 5:31; Иса. 58:8

+ 36:9 Ыд. ыр. 24:13

+ 36:10 Иов 7:10; 24:24

+ 36:11 У. ч. 2:21; Мф. 5:5

+ 36:12 Иов 16:9; Ыд. ыр. 34:16

+ 36:13 Ыд. ыр. 2:4

+ 36:15 1 Хаан. 2:4

+ 36:16 У. ч. 16:8

+ 36:17 Ыд. ыр. 9:36

+ 36:18 Ыд. ыр. 1:6

+ 36:19 3 Хаан. 17:6; Иов 5:20; Ыд. ыр. 32:19

+ 36:20 Ыд. ыр. 67:3; 101:4; Ос. 13:3

* 36:20 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Сөөлгү ийи домактың болгу дег өске утказы мындыг: «Өргүлге салган хойлар чаа дег эстип чиде бээрлер, ыш-биле хадый бээрлер».

+ 36:23 Иса. 26:7

+ 36:24 У. ч. 24:16; Мих. 7:8

+ 36:25 Иов 4:7; Ыд. ыр. 33:10-11; У. ч. 10:3

+ 36:26 Ы. х. к. 15:8; Ыд. ыр. 111:5

+ 36:27 Ыд. ыр. 33:15

+ 36:28 Ыд. ыр. 96:10

+ 36:28 Иса. 14:20

+ 36:30 У. ч. 10:31; 15:28

+ 36:31 Ы. х. к. 6:6; Ыд. ыр. 39:9; 118:11; Иса. 51:7; Иер. 31:33

+ 36:32 Ыд. ыр. 9:29

+ 36:34 Ыд. ыр. 90:8; 91:12; У. ч. 29:16

* 36:35 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Мен Ливанның пөжү ышкаш турамык түрлүг бузуттуг бир-ле кижини көрген мен» деп бижээн.

+ 36:38 Ыд. ыр. 72:17

+ 36:39 Ыд. ыр. 3:9; Иса. 43:11; Иона 2:10

+ 36:40 Ыд. ыр. 10:1

+ 37:1 Ыд. ыр. 69:1

+ 37:2 Ыд. ыр. 6:2

+ 37:3 Ы. х. к. 32:23; Иов 6:4; Ыы. 3:13

+ 37:4 Иса. 1:6

+ 37:5 Эзра 9:6

+ 37:12 Иов 19:13-14; Ыд. ыр. 87:18

+ 37:14 Иса. 53:7

+ 37:16 Ыд. ыр. 38:8

+ 37:19 Ыд. ыр. 31:5

+ 37:21 Ыд. ыр. 34:12; У. ч. 17:13; Иер. 18:20

+ 37:22 Ыд. ыр. 9:22; 34:22

+ 38:1 1 Чыл. 16:41; 25:1; Ыд. ыр. 61:1; 76:1

+ 38:2 Иов 2:10

+ 38:4 Иов 32:20; Иер. 6:11; 20:9

+ 38:5 Ыд. ыр. 89:12

+ 38:6 Ыд. ыр. 88:48; 90:5

+ 38:6 Иов 7:16; Ыд. ыр. 61:10; 93:10-11; 143:4; Эккл. 1:2

+ 38:7 Иов 27:16-17; Ыд. ыр. 48:11; Эккл. 2:18

+ 38:8 Ыд. ыр. 37:16

+ 38:11 Иов 13:21

+ 38:13 4 Хаан. 20:5; Ыд. ыр. 55:9

+ 38:13 1 Чыл. 29:15; Ыд. ыр. 118:19,[54]

+ 38:14 Иов 7:19

+ 38:14 Иов 10:21-22

+ 39:3 Ыд. ыр. 68:3; Иер. 38:6

+ 39:4 Ыд. ыр. 32:3

+ 39:4 Ыд. ыр. 51:8

* 39:5 Азы: «Хоозун меге бурганнарже».

+ 39:6 Ыд. ыр. 9:2; 70:16

+ 39:7 Ыд. ыр. 50:18

+ 39:7 1 Хаан. 15:22; Иса. 50:4; Евр. 10:5-7

+ 39:9 Ыд. ыр. 36:31; 118:11

+ 39:13 Ыд. ыр. 68:4

+ 39:15 Ыд. ыр. 34:4; Иер. 17:18

+ 39:15 Ыд. ыр. 6:11

+ 39:16 Ыд. ыр. 34:25

+ 39:18 Ыд. ыр. 85:1; 108:22

+ 40:2 У. ч. 14:21; 29:7

+ 40:2 Ыд. ыр. 36:18

+ 40:3 Ыд. ыр. 26:12

+ 40:4 Иса. 38:1-8

+ 40:7 Ыд. ыр. 11:3

+ 40:10 Ин. 13:18

+ 40:14 1 Чыл. 16:36; Ыд. ыр. 71:18; 88:53; 105:48

+ 41:1 2 Чыл. 20:19

+ 41:2 Ыд. ыр. 62:1; 83:2

+ 41:4 Ыд. ыр. 78:10; 113:10; Иоил 2:17; Мих. 7:10

+ 41:4 Ыд. ыр. 79:6; 101:10; Ыы. 2:18

+ 41:5 Иез. 46:10

+ 41:6 Ыд. ыр. 42:5

+ 41:7-8 Ы. х. к. 3:9

+ 41:7-8 Ыд. ыр. 17:5; 87:8; Иона 2:4

+ 41:9 Ыд. ыр. 62:7; Аж.-ч. 16:25

+ 41:10 Ыд. ыр. 17:3

+ 41:10 Ыд. ыр. 42:2

+ 42:1 Ыд. ыр. 7:9

* 42:1 Өске бурунгу сөзүглелде бо ыры 41 дугаар ырының уланчызы болур.

+ 42:2 Ыд. ыр. 43:10

+ 42:2 Ыд. ыр. 41:10

+ 42:3 Ыд. ыр. 2:6

+ 42:5 Ыд. ыр. 41:6

+ 43:2 Сан. 23:23; Ы. х. к. 32:7; Ыд. ыр. 77:3

+ 43:3 Ы. х. к. 7:1

+ 43:4 Иис. 24:12

+ 43:4 Сан. 6:25; Ыд. ыр. 4:7

+ 43:5 Ыд. ыр. 73:12

+ 43:7 1 Хаан. 17:47; Ыд. ыр. 32:16-17

+ 43:10 Ыд. ыр. 42:2; 88:39

+ 43:11 Лев. 26:17; Ы. х. к. 28:25; Иис. 7:4

+ 43:12 Лев. 26:33

+ 43:14 Ыд. ыр. 78:4; Дан. 9:16; Мих. 6:16

+ 43:15 Ы. х. к. 28:37

+ 43:20 Иов 30:29

* 43:20 Өске бурунгу сөзүглелде «шөө-бөрүлер» эвес, а «улулар» деп бижээн.

+ 43:22 1 Чыл. 28:9; 2 Чыл. 6:30; У. ч. 15:11; Аж.-ч. 1:24

+ 43:23 Рим. 8:36

+ 43:24 Ыд. ыр. 34:23; 77:65

+ 43:27 Ыд. ыр. 24:20

+ 44:1 Ыд. ыр. 68:1

+ 44:4 Хост. 32:27; Сол. ыр. 3:8

+ 44:7 Евр. 1:8-9

* 44:7 Еврей сөзүглелде бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «О Бурган, Сээң дүжүлгең кезээ-мөңгеде турар».

+ 44:9 У. ч. 7:17

+ 44:10 Э. д. 10:29; 3 Хаан. 9:28; 1 Чыл. 29:4; Иов 22:24

+ 44:15 Сол. ыр. 1:3

+ 45:1 1 Чыл. 15:20-21

+ 45:2 Ыд. ыр. 7:2

+ 45:2 Ы. х. к. 4:7; Наум 1:7

+ 45:4 Ыд. ыр. 92:3

+ 45:5 Ыд. ыр. 64:10

+ 45:6 Иса. 12:6

+ 45:7 Ыд. ыр. 2:1

+ 45:7 Ам. 1:2; 9:5

+ 45:9 Ыд. ыр. 65:5

* 45:9 Азы: «Чер-делегейни кайы хире хоозурадып каапкан-дыр».

+ 45:10 Иса. 2:4; Мих. 4:3

+ 45:10 1 Хаан. 2:4; Ыд. ыр. 75:4; Иез. 39:3

+ 46:2 Ыд. ыр. 94:1

+ 46:3 Ы. х. к. 7:21; Ыд. ыр. 65:3

+ 46:3 Ыд. ыр. 75:12; Мал. 1:14

+ 46:4 2 Хаан. 22:48

+ 46:8 Дан. 7:14, 27; Авд. 1:21; Зах. 14:9; Лк. 1:33; 1 Кор. 15:24; Ажыд. 11:15

+ 46:10 Ыд. ыр. 88:19

+ 47:2 1 Чыл. 16:25; Ыд. ыр. 17:4

+ 47:3 Ыы. 2:15

* 47:3 Цафон даг – еврейлер аразынга чурттап турган хананей чоннуң чүдүлгезин ёзугаар бурганнар чурттап турар даг.

+ 47:5 Э. д. 14:1; 2 Хаан. 10:6

+ 47:7 Иса. 13:8

+ 47:8 3 Хаан. 22:48; Иез. 27:26

+ 47:10 Ыд. ыр. 25:3

+ 47:11 Ыд. ыр. 112:3

+ 47:12 Ыд. ыр. 96:8

* 47:15 Еврей сөзүглелде бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Оларның болгу дег өске утказы мындыг: «Кезээ-мөңгеде».

+ 48:2 Мих. 1:2

+ 48:2 Иса. 34:1

+ 48:5 Ыд. ыр. 77:2

* 48:6 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Ынчан оруктарымның кем-буруузу мени бүзээлеп кээр».

+ 48:7 У. ч. 11:28

+ 48:8 Иов 33:24; 36:18; Мф. 16:26; Мк. 8:37

+ 48:10 Ыд. ыр. 88:49

+ 48:11 Эккл. 2:14-16; 3:19; 9:2

+ 48:11 Ыд. ыр. 38:7; Эккл. 2:18

* 48:12 Өске бурунгу сөзүглелде «Олар черлерни боттарының аттары-биле адап ап турар, ынчалза-даа чевеглер оларның мөңге оран-савазы болу бээр, кезээ шагда чурттаар черлери апаар» деп бижээн.

+ 48:13 Эккл. 3:18

* 48:15 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. «Чагырып эгелээр» деп сөстерниң болгу дег өске утказы мындыг: «Таптай базар».

+ 48:16 Ыд. ыр. 15:10; 29:4

+ 48:18 Иов 27:19; 1 Тим. 6:7

+ 48:20 Иов 33:30

+ 48:21 Эккл. 3:19

+ 49:1 Ы. х. к. 10:17

+ 49:1 Ыд. ыр. 112:3

* 49:1 Азы: «Бурган – Дээрги-Бурган-Чаяакчы чугаалап тур».

+ 49:2 Ы. х. к. 33:2; Ыд. ыр. 79:2; 93:1

+ 49:3 Хост. 19:16; Лев. 10:2; Сан. 16:35; 3 Хаан. 19:11-12

+ 49:4 Ы. х. к. 4:26; 32:1; Иса. 1:2

+ 49:6 Ыд. ыр. 18:2; 96:6

+ 49:6 Ыд. ыр. 57:12

+ 49:7 Ыд. ыр. 80:9

+ 49:8 1 Хаан. 15:22; Ыд. ыр. 39:7

+ 49:10 Иса. 40:16

+ 49:12 Хост. 9:29; Иов 41:3; Ыд. ыр. 23:1; Аж.-ч. 17:25

+ 49:14 Ыд. ыр. 106:22; Евр. 13:15

+ 49:14 Сан. 30:3; Эккл. 5:3; Иона 2:10

+ 49:15 Ыд. ыр. 80:8

+ 49:19 Ыд. ыр. 51:4

+ 49:21 Эккл. 8:11; Иса. 57:11

+ 49:22 Ыд. ыр. 9:18

+ 50:2 2 Хаан. 12:1

+ 50:3 Ыд. ыр. 24:7; Иса. 43:25

+ 50:4 Лев. 16:30; 1 Ин. 1:7,[9]

+ 50:5 Ыд. ыр. 31:5; Рим. 7:18

+ 50:6 2 Хаан. 12:13

+ 50:6 Рим. 3:4

+ 50:7 Иов 14:4; 15:14; Ыд. ыр. 57:4

+ 50:9 Иса. 1:18

* 50:9 Иссоп – иудей арыглаашкын ёзулалдарының үезинде ажыглап турган чадаң үнүш ады (Хост. 12:22; Лев. 14:6; Сан. 19:6 көр).

+ 50:12 Мф. 5:12

+ 50:12 Ыы. 5:21

+ 50:16 2 Хаан. 11:17; 12:9

+ 50:18 Ыд. ыр. 39:7

+ 50:19 Ыд. ыр. 33:19

+ 50:20 Ыд. ыр. 68:36; 146:2

+ 50:21 Ыд. ыр. 4:6

+ 51:2 1 Хаан. 22:9

+ 51:4 Ыд. ыр. 49:19

+ 51:7 Ыд. ыр. 26:13

+ 51:8 Ыд. ыр. 39:3

+ 51:8 Иов 22:19

+ 51:9 Ыд. ыр. 48:7

+ 51:10 Иер. 11:16

+ 52:2 Ыд. ыр. 9:25

+ 52:2 Мих. 7:2; Рим. 3:10-12

+ 52:3 Э. д. 11:5; Ы. х. к. 26:15; Ыд. ыр. 32:14; 101:19

+ 52:4 Иов 15:16

+ 52:5 У. ч. 30:14; Иер. 10:25; Иез. 34:3; Мих. 3:3

+ 52:6 Лев. 26:17; У. ч. 28:1

* 52:7 Азы: «Бурган Бодунуң чонун туттуруушкундан үндүрүп эккээрге».

+ 53:1-2 1 Хаан. 23:19; 26:1

+ 53:5 Ыд. ыр. 85:14

+ 53:7 Ыд. ыр. 142:12

+ 53:9 Ыд. ыр. 58:10; 91:12; 111:8; 117:7

+ 54:3-4 Ыд. ыр. 63:1

+ 54:8 Иер. 9:2

+ 54:10 Иер. 6:7; Иез. 7:23

+ 54:15 Ыд. ыр. 41:5

+ 54:16 Сан. 16:30-33; Ыд. ыр. 123:3; У. ч. 1:12

+ 54:20 Ы. х. к. 33:27; Ыд. ыр. 89:3; 92:2; Авв. 1:12

+ 54:21 Ыд. ыр. 7:5

+ 54:22 У. ч. 5:3

+ 54:23 Ыд. ыр. 36:5; Иса. 46:4; Мф. 11:28-30

+ 54:24 Ажыд. 20:3

+ 54:24 Ыд. ыр. 5:7

+ 54:24 У. ч. 10:27

+ 55:1 1 Хаан. 21:13

+ 55:5 Ыд. ыр. 117:6; Иса. 51:7, 12; Мф. 10:28

+ 55:7 Ыд. ыр. 70:10

+ 55:9 Ыд. ыр. 38:13

+ 55:9 Хост. 32:32; Ыд. ыр. 68:29; 138:16; Мал. 3:16

+ 55:13 Лев. 5:4; Сан. 30:3; Ы. х. к. 23:21

+ 55:13 Ыд. ыр. 49:14; 115:8

+ 55:14 Ыд. ыр. 114:8

+ 55:14 Иов 33:30

+ 56:1 Ыд. ыр. 57:1; 58:1; 74:1

+ 56:1 1 Хаан. 22:1; 24:3; Ыд. ыр. 141:1

+ 56:2 Руф 2:12; Ыд. ыр. 16:8

* 56:3 Азы: «Ол меңээ ачы-буян хайырлап турар» (Ыд. ыр. 137:8 көр).

+ 56:4 Ыд. ыр. 143:5-7

+ 56:5 Ыд. ыр. 57:7; Дан. 6:16

+ 56:5 У. ч. 12:18; 30:14

+ 56:7 Ыд. ыр. 7:16

+ 56:8 Ыд. ыр. 111:7-8

+ 56:9 Башт. 5:12

+ 56:9 1 Чыл. 15:16

+ 56:11 Ыд. ыр. 35:5

+ 57:1 Ыд. ыр. 56:1; 58:1; 74:1

* 57:2 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Шииткекчилер, силер ылап-ла шынын чугаалап турар силер бе? Кижи амытаннар, чөптүү-биле шиидип турар силер бе?»

+ 57:4 Ыд. ыр. 50:7

+ 57:5-6 Ы. х. к. 32:33; Ыд. ыр. 139:4

+ 57:5-6 Иер. 8:17

+ 57:7 Иов 29:17; Ыд. ыр. 3:8

+ 57:7 Ыд. ыр. 56:5

* 57:8 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Сыйып каапкан ча согуннары дег болзуннар».

+ 57:9 Иов 3:16; Эккл. 6:3

+ 57:11 Иов 22:19

+ 57:11 Ыд. ыр. 67:24

+ 57:12 Ыд. ыр. 9:9

+ 58:1 Ыд. ыр. 56:1; 57:1; 74:1

+ 58:1 1 Хаан. 19:11

+ 58:2 Ыд. ыр. 19:1

+ 58:4 Ыд. ыр. 9:30

+ 58:4 1 Хаан. 24:12

+ 58:7 Ыд. ыр. 21:17

+ 58:9 Ыд. ыр. 2:4; 36:13

+ 58:10 Ыд. ыр. 9:10

+ 58:11 Ыд. ыр. 20:4

+ 58:11 Ыд. ыр. 53:9

+ 58:12 Э. д. 15:1

+ 58:13 У. ч. 12:13

+ 58:15 Ыд. ыр. 21:17

+ 58:17 Ыд. ыр. 17:3

+ 59:1 Ыд. ыр. 79:1

+ 59:2 2 Хаан. 8:3,[13]

+ 59:3 Ыд. ыр. 79:3

+ 59:5 Иса. 51:17

* 59:6 Азы: «Сенден коргар улуска, алыс шын дээш көдүрер кылдыр, тукту тутсуп бердиң».

+ 59:8 Э. д. 12:6; 33:18

+ 59:8 Э. д. 33:17

+ 59:13 Ыд. ыр. 145:3; Иер. 17:5

+ 60:4 У. ч. 18:11

+ 60:5 Ыд. ыр. 14:1

+ 60:5 Руф 2:12; Ыд. ыр. 16:8

+ 60:7 4 Хаан. 20:6; Ыд. ыр. 20:5

+ 60:9 Сан. 30:3; Эккл. 5:3; Иона 2:10

+ 61:1 1 Чыл. 16:41; 25:1; Ыд. ыр. 38:1; 76:1

+ 61:3 Ыд. ыр. 17:3

+ 61:3 Ыд. ыр. 29:7

+ 61:5 У. ч. 26:23; Иер. 9:8

+ 61:10 Иов 7:16; Ыд. ыр. 38:6; 143:4; Эккл. 1:2

+ 61:10 Иов 31:6; Иса. 40:17; Дан. 4:32; 5:27

+ 61:11 Иов 31:25; Лк. 12:15

+ 61:12 Ажыд. 19:1

+ 61:13 Хост. 34:6; Ыд. ыр. 85:5

+ 61:13 Иов 34:11; У. ч. 24:12

+ 62:1 1 Хаан. 23:14; 2 Хаан. 16:14; 17:2,[29]

+ 62:2 Иса. 26:9

+ 62:2 Ыд. ыр. 41:2; 142:6

+ 62:4 Ыд. ыр. 35:8

+ 62:5 Ыд. ыр. 103:33

+ 62:7 Ыд. ыр. 41:9; 149:5; Аж.-ч. 16:25

+ 62:8 Руф 2:12; Ыд. ыр. 16:8

+ 62:10 Сан. 16:32-33

+ 62:12 Ы. х. к. 6:13

+ 62:12 Иов 5:16; Ыд. ыр. 106:42

+ 63:2 Ыд. ыр. 54:3-4

+ 63:3 Иер. 18:18

+ 63:4 Ыд. ыр. 10:2; 56:4; У. ч. 12:18; 30:14

+ 63:5 У. ч. 1:11; Иер. 5:26

+ 63:6 Иов 22:13; Ыд. ыр. 72:11

* 63:7 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Буруудаткы дег чылдак дилеп, истелге-хыналданы удаа-дараалаштыр чорудуп, кижи амытанның ишти-хөңнүн коптарып, сеткил-чүрээн хандыр касканнап турарлар-дыр».

+ 63:8 Ыд. ыр. 7:13-14; 17:15

+ 63:9 У. ч. 12:13; 18:7; Эккл. 10:12

* 63:9 Азы: «Оларны кочулаар».

+ 63:11 Ыд. ыр. 7:2; 10:1

+ 64:2 Сан. 30:3; Эккл. 5:3; Иона 2:10

+ 64:3 Ыд. ыр. 85:9

+ 64:4 Иса. 6:7

+ 64:5 Ыд. ыр. 23:4; 26:4

+ 64:6 Ыд. ыр. 21:28

+ 64:8 Ыд. ыр. 88:10; 106:29; Иона 1:15; Мф. 8:26

+ 64:8 Иса. 17:12-13

+ 64:10 Лев. 26:4; Иов 5:10

+ 64:10 Ыд. ыр. 45:5

+ 64:13 Иса. 30:23; Иоил 2:22

+ 65:1 Ыд. ыр. 97:4; 99:1

+ 65:3 Ыд. ыр. 46:3

+ 65:3 Ы. х. к. 33:29

+ 65:4 Ыд. ыр. 85:9

+ 65:5 Ыд. ыр. 45:9

+ 65:6 Хост. 14:21-22; Иис. 3:14-17

+ 65:10 Иов 23:10; Иса. 1:25; 48:10; Зах. 13:9; Мал. 3:3; 1 Пет. 1:7

+ 65:11 Иез. 17:20; Ос. 7:12

+ 65:12 Иса. 43:2

* 65:12 Өске бурунгу сөзүглелде «элбекшил» эвес, а «хосталга» деп бижээн.

+ 65:13 Сан. 30:3; Эккл. 5:3; Иона 2:10

+ 65:16 Мк. 5:19

+ 65:18 У. ч. 15:8; 28:9; Иса. 59:2

+ 66:2 Сан. 6:25; Ыд. ыр. 4:6

+ 66:3 Тит. 2:11

+ 66:5 Ыд. ыр. 9:9

+ 66:7 Лев. 26:4; Ыд. ыр. 84:13

* 66:7 Азы «Дүжүдүн берген».

+ 67:2 Сан. 10:35; Иса. 33:10

+ 67:2 Сан. 10:35

+ 67:3 Ыд. ыр. 36:20; Ос. 13:3

+ 67:3 Ыд. ыр. 96:5; Мих. 1:4

+ 67:4 Ыд. ыр. 31:11

+ 67:5 Иса. 40:3

* 67:5 Азы: «Дээрлерде бар чыдар Бурганны кымдан арттыр мактаңар».

+ 67:6 Ос. 14:4

+ 67:6 Ы. х. к. 10:18

+ 67:7 1 Хаан. 2:5; Ыд. ыр. 112:9

+ 67:7 Иса. 61:1

+ 67:8 Хост. 13:21

+ 67:9 Хост. 19:18; Башт. 5:4

+ 67:13 Ыд. ыр. 109:5

+ 67:15 Башт. 9:48

+ 67:17 Хост. 19:18; Ыд. ыр. 131:13-14

+ 67:18 4 Хаан. 6:17; Иса. 66:15; Авв. 3:8

+ 67:19 Эф. 4:8

+ 67:20 Ыд. ыр. 54:23; Иса. 46:4; Мф. 11:28

+ 67:22 Ыд. ыр. 109:6

+ 67:23 Ам. 9:3

+ 67:24 Ыд. ыр. 57:11

* 67:26 Тимпан – дүңгүрге дөмейлешкек хөгжүм херексели.

+ 67:28 1 Хаан. 9:21

+ 67:29-30 Ыд. ыр. 75:12

+ 67:31 Ыд. ыр. 21:13

* 67:31 Кулузунда турар аң – Египетти ынча деп турар чадавас.

+ 67:32 Иса. 11:11; 45:14

+ 67:33 Ыд. ыр. 101:22-23

+ 67:34 Ыд. ыр. 17:11; 103:3

+ 67:34 2 Хаан. 22:14; Иов 37:4; Ыд. ыр. 17:14; 28:3

+ 67:36 Ыд. ыр. 28:11

+ 68:1 Ыд. ыр. 44:1

+ 68:2 Ыы. 3:54; Иона 2:4,[6]

+ 68:3 Иов 22:11; Ыд. ыр. 17:5; 39:3; 41:7

+ 68:4 Ыд. ыр. 118:82; Иса. 38:14

+ 68:5 Ыд. ыр. 34:19; Ин. 15:25

+ 68:5 Ыд. ыр. 39:13

+ 68:8 Иер. 15:15

+ 68:9 Иов 19:13-14

+ 68:10 Ин. 2:17

+ 68:10 Рим. 15:3

+ 68:15 Иер. 38:6

+ 68:15 Ыд. ыр. 143:7

+ 68:17 Ыд. ыр. 62:4; 108:21

+ 68:22 Мф. 27:34; Ин. 19:28-29

+ 68:23 Ыд. ыр. 34:4-8; 108:6-15

+ 68:24 Рим. 11:9-10

+ 68:26 Аж.-ч. 1:20

+ 68:28 Неем. 4:5

+ 68:29 Хост. 32:32; Ыд. ыр. 55:9; Мал. 3:16; Ажыд. 3:5

+ 68:30 Ыд. ыр. 19:2

+ 68:32 Ыд. ыр. 49:13

+ 68:35 Ыд. ыр. 95:11

+ 68:36 Ыд. ыр. 68:36; 146:2

+ 68:37 Ыд. ыр. 101:29

+ 69:1 Ыд. ыр. 37:1

+ 69:3 Ыд. ыр. 34:4; Иер. 17:18

+ 69:3 Ыд. ыр. 6:11

+ 69:4 Ыд. ыр. 34:25

+ 69:6 Ыд. ыр. 85:1; 108:22

+ 70:2 Дан. 9:16

+ 70:3 Ыд. ыр. 17:3

+ 70:4 Ыд. ыр. 139:2,[5]

+ 70:5 Иер. 14:8; 17:7

+ 70:6 Ыд. ыр. 21:10-11

+ 70:8 Ыд. ыр. 34:28

+ 70:10 Ыд. ыр. 55:7

+ 70:11 Ыд. ыр. 3:3

+ 70:13 Ыд. ыр. 34:4; 39:15; Иер. 17:18

+ 70:15 Ыд. ыр. 39:6

+ 70:19 Ыд. ыр. 35:6; Ыы. 3:23

+ 70:19 Хост. 15:11; Ыд. ыр. 34:10

+ 70:20 Ос. 6:2

+ 70:22 Ыд. ыр. 32:2

+ 71:1 Иса. 16:5; 32:1

+ 71:2 Иса. 9:7; 11:4; 32:1

+ 71:4 У. ч. 29:14

+ 71:5 Ыд. ыр. 88:37-38

+ 71:6 Ы. х. к. 32:2

+ 71:7 Ыд. ыр. 91:13

+ 71:8 Хост. 23:31; 3 Хаан. 4:21; Ыд. ыр. 88:26; Мих. 5:4; Зах. 9:10

+ 71:9 Иса. 49:23; Мих. 7:17

* 71:9 Еврей сөзүглелде «Ээн ховунуң чурттакчылары» деп сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске уткалары мындыг: «Дайзыннар», «аң-мең».

+ 71:10 Э. д. 10:4; Иона 1:3

+ 71:10 3 Хаан. 10:1; Иса. 43:3; 45:14

+ 71:11 Иса. 49:23

+ 71:12 У. ч. 31:8

+ 71:14 Ыд. ыр. 115:6

+ 71:15 3 Хаан. 10:10

+ 71:16 Иов 5:25

+ 71:17 Ыд. ыр. 103:31

+ 71:17 Э. д. 12:3

+ 71:18 Ыд. ыр. 135:4

+ 71:19 Сан. 14:21; Иса. 6:3; 11:9; Авв. 2:14

+ 71:19 Ыд. ыр. 40:14

+ 72:1 Ыд. ыр. 31:2; Ин. 1:47

+ 72:3 Иов 21:7; Ыд. ыр. 36:1; У. ч. 3:31

* 72:7 Өске бурунгу сөзүглелде «Семирээнинден карактары чарлыр чеде берген» деп бижээн.

+ 72:11 Иов 22:13

+ 72:13 Ы. х. к. 21:6; Иов 34:9; Ыд. ыр. 25:6

+ 72:17 Ыд. ыр. 36:38

+ 72:18 Ыд. ыр. 34:6; Иер. 23:12

+ 72:22 Иов 18:3; Эккл. 3:18

+ 72:25 Ыд. ыр. 15:2

+ 72:26 Ыд. ыр. 15:5; Ыы. 3:24

+ 72:28 Иак. 4:8

+ 72:28 Ыд. ыр. 117:17

+ 73:1 Ыд. ыр. 78:13; 94:7; 99:3; Иез. 34:31; Зах. 9:16

+ 73:2 Хост. 3:1-2; 19:18

+ 73:4 Ыы. 2:7

+ 73:6 3 Хаан. 6:18; 4 Хаан. 25:13-17

+ 73:8 Ыд. ыр. 82:5

+ 73:9 1 Хаан. 3:1; У. ч. 29:18; Ам. 8:11

+ 73:11 Ыы. 2:3

+ 73:12 Ыд. ыр. 43:5

+ 73:13 Иов 3:8; 40:20; 41:1; Ыд. ыр. 103:26; Иса. 27:1

* 73:14 Левиафан – ханаан мифологияда сугнуң күчүтен моозу азы улузу. Ол амытан Бурганның удурланыкчызының символу болур. Мында Египеттиң ойзу адаан ады бооп чадавас.

* 73:14 Еврей сөзүглелде «ээн ховунуң аң-меңинге» деп сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске уткалары мындыг: «Ээн ховунуң чурттакчыларынга» азы «Далайжыларга».

+ 73:15 Хост. 17:5-6; Сан. 20:11

+ 73:15 Иис. 3:13

+ 73:16 Ыд. ыр. 103:19; Иер. 33:25

+ 73:17 Э. д. 8:22

+ 73:19 Сол. ыр. 2:14

+ 73:20 Лев. 26:44; Ыд. ыр. 105:45

+ 73:23 Ыд. ыр. 64:7

+ 74:1 Ыд. ыр. 56:1; 57:1; 58:1

+ 74:3 Дан. 8:19; Авв. 2:3

+ 74:4 Иса. 24:19-20

+ 74:4 Иов 9:7

+ 74:8 1 Хаан. 2:7

+ 74:9 Иса. 51:17; Иер. 25:15; Иез. 23:32-34; Авд. 1:16; Зах. 12:2; Ажыд. 14:10

+ 74:11 Ыд. ыр. 100:8

+ 75:3 Ыд. ыр. 47:3-4

* 75:3 Салим – Иерусалимниң эрте-бурунгу ады (Э. д. 14:18 көр).

+ 75:4 1 Хаан. 2:4; Ыд. ыр. 45:10; Иез. 39:3

* 75:5 Өске бурунгу сөзүглелде «Олча-тывыш долган даглардан» деп бижээн.

+ 75:6 Иер. 51:39

+ 75:7 Хост. 15:1,[21]

+ 75:8 Иоил 2:11; Наум 1:6; Ажыд. 6:17

* 75:11 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Килеңнээн Эдом безин Сени мактаар, Хамат хоорайның бузундулары Сен дээш байырлаар».

+ 75:12 Сан. 30:3; Эккл. 5:3; Иона 2:10

+ 75:12 Ыд. ыр. 46:2-3; 67:29; Мал. 1:14

+ 76:1 1 Чыл. 16:41; 25:1; Ыд. ыр. 38:1; 61:1

+ 76:3 Ыд. ыр. 85:7

+ 76:6 Ы. х. к. 32:7; Ыд. ыр. 142:5

+ 76:12 Ыд. ыр. 104:5-6

+ 76:14 Хост. 15:11

+ 76:17 Ыд. ыр. 113:3; Авв. 3:10

+ 76:18 Ыд. ыр. 17:14; 143:6

+ 76:19 Ыд. ыр. 96:4

+ 76:20 Авв. 3:15

+ 76:21 Хост. 12:50-51; Эккл. 12:12; Иса. 63:11; Ос. 12:13

+ 77:2 Ыд. ыр. 48:5; Мф. 13:35

+ 77:3 Сан. 23:23; Ы. х. к. 32:7; Ыд. ыр. 43:2

+ 77:4 Иов 15:18

+ 77:4 Ы. х. к. 4:9; 6:7; 11:19; 32:46

+ 77:5 Ы. х. к. 31:12-13

+ 77:6 Ыд. ыр. 101:19

+ 77:8 Хост. 32:9; Иер. 5:23

+ 77:8 4 Хаан. 17:14; Зах. 1:4

+ 77:11 Ы. х. к. 8:14; Ыд. ыр. 105:13; Ос. 13:6

+ 77:12 Сан. 13:23

+ 77:12 Хост. 7–12; Мих. 7:15

+ 77:13 Хост. 14:21-22; 15:8

+ 77:14 Хост. 13:21-22

+ 77:15 Хост. 17:6; Сан. 20:11

+ 77:18 Хост. 17:7; Сан. 20:13

+ 77:18 Сан. 11:4-6

+ 77:21-22 Сан. 11:1

+ 77:23 Э. д. 7:11

+ 77:24 Хост. 16:4, 14-31

+ 77:27 Хост. 16:13; Сан. 11:31

+ 77:29 Сан. 11:20

+ 77:31 Сан. 11:33-34

+ 77:32 Сан. 14:11

+ 77:33 Ыд. ыр. 38:6

+ 77:35 Ы. х. к. 32:4

+ 77:36 Иса. 29:13; Ос. 7:13-14

+ 77:37 Иез. 20:16

+ 77:38 Хост. 34:6; Сан. 14:20

+ 77:39 Э. д. 6:3

+ 77:40 Иса. 63:10

+ 77:43 Хост. 7:3; Ыд. ыр. 104:27-36

+ 77:44 Хост. 7:17-24

+ 77:45 Хост. 8:2-14, 21-24

+ 77:46 Хост. 10:12-15

+ 77:47 Хост. 9:23-25

+ 77:48 Хост. 9:19-21

+ 77:49 Хост. 12:13,[23]

* 77:50 Азы: «Оларның чуртталгаларын».

+ 77:51 Хост. 12:29; Ыд. ыр. 134:8

* 77:51 Хаам – Египеттиң чурттакчылары Нойнуң оглу Хаамның үре-салгалы кылдыр санадып турган (Э. д. 10:6-10; Ыд. ыр. 104:23; 105:22 көр).

+ 77:52 Ыд. ыр. 76:21

+ 77:53 Хост. 14:27-28; 15:10

+ 77:54 Хост. 15:17

+ 77:55 Иис. 23:4; Ыд. ыр. 134:12

+ 77:56 Башт. 2:11-12

+ 77:57 Ос. 7:16

+ 77:58 Ы. х. к. 31:29; 32:16

+ 77:60 Иис. 18:1; Башт. 18:30

* 77:61 Филистимнерниң эжелеп алганы ыдыктыг аптара дугайында чугаалап турар чадавас (1 Хаан. 4:22 көр).

+ 77:62 1 Хаан. 4:10

+ 77:64 1 Хаан. 4:11

+ 77:64 Иов 27:15

+ 77:65 Ыд. ыр. 34:23; 43:24

+ 77:65 Иса. 42:13

* 77:67 Бурганга мөгеер чер, Силом, эгезинде Иосифтиң оглу Эфремниң черинге турган. А оон филистимнер ыдыктыг аптараны оортан күш-биле аппарганнар. Кажан Давид хаан ыдыктыг аптараны эгидип алганда, ол ону Иуданың черинде Иерусалимге салып каан.

+ 77:68 Э. д. 49:8; 1 Чыл. 5:2; 28:4

+ 77:68 Ыд. ыр. 86:2

+ 77:70 1 Хаан. 16:12-13

+ 77:71 2 Хаан. 5:2

+ 77:72 3 Хаан. 9:4

+ 78:1 Ыы. 1:10

+ 78:2 Ы. х. к. 28:26

+ 78:3 Иер. 14:16; Соф. 1:17

+ 78:4 Ыд. ыр. 43:14; Дан. 9:16; Мих. 6:16

+ 78:5 Ыд. ыр. 84:6; 88:47

+ 78:6 Иер. 10:25; Ажыд. 16:1

+ 78:7 Ыд. ыр. 13:4

+ 78:8 Иса. 64:9

* 78:8 Азы: «Ада-өгбелеривистиң кем-буруузу дээш».

+ 78:9 Ыд. ыр. 24:11; Иер. 14:7; Лк. 18:13

+ 78:10 Ыд. ыр. 41:4; 113:10; Иоил 2:17; Мих. 7:10

+ 78:10 Ы. х. к. 32:43

+ 78:11 Ыд. ыр. 101:21

+ 78:12 Э. д. 4:15; Лев. 26:21

+ 78:13 Ыд. ыр. 73:1; Иез. 34:31; Зах. 9:16

+ 79:1 Ыд. ыр. 59:1

+ 79:2 Ыд. ыр. 76:21; Эккл. 12:12

+ 79:2 1 Хаан. 4:4; 2 Хаан. 6:2; Ыд. ыр. 98:1

+ 79:2 Ы. х. к. 33:2; Ыд. ыр. 49:2

* 79:2 Дээрги-Чаяакчы ыдыктыг аптарада тургускан херувимнер дүрзүлериниң кырында, Бодунуң дүжүлгезинде дег, саадап олурар дээни ол (Хост. 25:17-22 көр). Азы херувимнер сөөрткен чуузада олурар дээни ол.

+ 79:3 Сан. 2:18-24

+ 79:4 Ыд. ыр. 59:3

+ 79:4 Сан. 6:25

+ 79:5 Ыд. ыр. 88:47; Зах. 1:12

+ 79:6 Ыд. ыр. 41:4; 101:10

+ 79:8 Сан. 6:25

+ 79:9 Иса. 5:1; Иер. 2:21; Мф. 21:33

+ 79:9 Ы. х. к. 7:1

+ 79:12 Ыд. ыр. 71:8

+ 79:13 Ыд. ыр. 88:41; Ыы. 2:2

+ 79:15 Иса. 63:15

+ 79:17 4 Хаан. 25:9

* 79:18 Кижи – еврей дылдан дорт очулдурарга, «кижи амытан оглу» дээн. Израиль хаан бооп чадавас.

+ 79:20 Сан. 6:25

+ 80:1 Ыд. ыр. 8:1; 83:1

* 80:3 Тимпан – дүңгүрге дөмейлешкек хөгжүм херексели.

+ 80:4 Лев. 23:24; Сан. 10:10

+ 80:6 Хост. 11:4

+ 80:6 Ы. х. к. 28:49; Иер. 5:15

+ 80:7 Хост. 1:11

+ 80:8 Ыд. ыр. 49:15

+ 80:8 Хост. 17:1-7; Сан. 20:2-13

+ 80:9 Ыд. ыр. 49:7

+ 80:10 Хост. 20:2-3

+ 80:13 Иез. 20:25

+ 80:14 Ы. х. к. 5:29; Иса. 48:18

+ 80:17 Ы. х. к. 32:13-14

+ 81:1 Иса. 3:13

* 81:1 Бурганнар – чер-делегейниң чоннарын хайгаарап көөр хүлээлгелиг дээрниң төлээлерин ынчаар адап турар чадавас. Өске бурунгу еврей тайылбыр ёзугаар шииткекчилер бооп база чадавас.

+ 81:2 Лев. 19:15; Ы. х. к. 1:17; У. ч. 18:5

+ 81:3 Ыд. ыр. 9:39; Иер. 22:3

+ 81:4 Иов 29:12; У. ч. 24:11

+ 81:5 Ыд. ыр. 10:3

+ 81:6 Ин. 10:34

+ 81:7 Ыд. ыр. 48:13; Иез. 31:14

+ 82:2 Ыд. ыр. 27:1

+ 82:4 Неем. 4:8

+ 82:5 Ыд. ыр. 73:8; Иис. 7:9

+ 82:7 Э. д. 25:12-16

+ 82:7 1 Чыл. 5:10

+ 82:8 Иис. 13:5; 3 Хаан. 15:18; Иез. 27:9

+ 82:9 4 Хаан. 15:19

* 82:9 Лоттуң салгалы – моав болгаш аммон чоннарны ынча деп турар (Э. д. 19:30-38 көр).

+ 82:10 Башт. 4:13-15; 7:19-25

+ 82:11 Иис. 17:11; 1 Хаан. 28:7

+ 82:11 Иов 20:7

+ 82:12 Башт. 7:25

+ 82:12 Башт. 8:21

+ 82:14 Иов 13:25; 21:18

* 82:14 Азы: «Оларны казыргыда доозун ышкаш аажылам».

+ 82:15 Иса. 10:16-17

+ 82:16 3 Хаан. 19:11; Иов 9:17; 38:1

+ 82:19 Хост. 6:3

+ 83:1 Ыд. ыр. 8:1; 80:1

+ 83:3 Ыд. ыр. 41:2; 62:1

+ 83:4 Ыд. ыр. 5:3

+ 83:5 Ыд. ыр. 22:6; 64:5

+ 83:6 Ыд. ыр. 121:1

* 83:8 Азы: «Олар Сионда Бурганның мурнунга чеде бээр».

+ 83:10 Э. д. 15:1

* 83:10 Азы: «Бурганывыс, дозуг-камгалалывысче көрүп».

+ 83:12 Э. д. 15:1; Мал. 4:2; Лк. 1:78

+ 83:13 У. ч. 16:20

* 84:2 Азы: «Израильди туттуруушкундан үндүрүп эккелген сен».

+ 84:3 Ыд. ыр. 31:1

+ 84:4 Хост. 32:12

+ 84:6 Ыд. ыр. 78:5

+ 84:13 Лев. 26:4; Ыд. ыр. 66:6

+ 84:14 Иса. 58:8

+ 85:4 Ыд. ыр. 24:1

+ 85:5 Хост. 34:6; Ыд. ыр. 144:8

+ 85:7 Ыд. ыр. 76:3

+ 85:8 Хост. 15:11; Ыд. ыр. 34:10; 95:4; 96:9; Иер. 10:6

+ 85:9 Ыд. ыр. 65:4; Ажыд. 15:4

+ 85:10 Ы. х. к. 6:4; Иса. 37:16

+ 85:11 Ыд. ыр. 24:4

* 85:11 Азы: «Сээң адыңга сөгүрүүрүнден мээң чүрээм өөрүп тур».

+ 85:13 Иов 33:28; Ыд. ыр. 15:10; Иса. 38:17

+ 85:14 Ыд. ыр. 53:5

+ 85:15 Хост. 34:6

+ 85:16 Ыд. ыр. 115:7

+ 85:17 Башт. 6:17

+ 86:2 Ыд. ыр. 47:2; Иса. 28:16

+ 86:2 Ыд. ыр. 77:68

+ 86:3 Ыд. ыр. 45:5-6

* 86:4 Рахав – Египет дээни ол (Иса. 30:17 көр).

+ 86:5 Ыд. ыр. 47:9

+ 86:7 Ыд. ыр. 35:9; Иез. 47:1

* 86:7 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Өөрүп байырлап турар шупту улустуң аал-ораны сенде» деп бижээн.

+ 87:1 3 Хаан. 4:31; 1 Чыл. 2:6

+ 87:2 Ыд. ыр. 21:3; Лк. 18:7

+ 87:4 Ыд. ыр. 15:10

+ 87:5 Ыд. ыр. 27:1; 142:7; У. ч. 1:12

+ 87:6 Иса. 26:14

+ 87:7 Иов 10:21-22; Ыд. ыр. 142:3; Ыы. 3:6

+ 87:8 Ыд. ыр. 41:7-8

+ 87:9 Иов 19:13; Ыд. ыр. 30:12

+ 87:9 Иов 30:10

+ 87:11 Ыд. ыр. 6:6; Иса. 38:18

+ 87:13 Иов 10:21-22

+ 87:13 Эккл. 9:5

+ 87:14 Ыд. ыр. 5:4

+ 87:17 Иов 6:4

+ 87:18 Ыд. ыр. 21:17

+ 87:19 Иов 19:13-14; Ыд. ыр. 37:12

* 87:19 Өске бурунгу сөзүглелде «Мээң чоок кижилерим дүмбей караңгыда турлар» деп бижээн.

+ 88:1 3 Хаан. 4:31; 1 Чыл. 2:6

+ 88:2 Ыд. ыр. 100:1

+ 88:5 2 Хаан. 7:16

+ 88:5 Ыд. ыр. 131:11-12

+ 88:6 Ыд. ыр. 18:1

+ 88:6 Иов 5:1; 15:15; Зах. 14:5

+ 88:7 Хост. 15:11

+ 88:7 Э. д. 6:2; Иов 1:6

+ 88:9 Ыд. ыр. 34:10

+ 88:10 Иов 38:11; Ыд. ыр. 64:8; Иона 1:15; Мк. 4:39

+ 88:11 Иов 9:13; 26:12; Иса. 51:9

* 88:11 Рахав – хананей мифологияда суг чурттуг күчүтен моос. Ол амытан Бурганның удурланыкчызын символдап көргүзүп турар. Ооң ады «улуургак чорук» дээн уткалыг.

+ 88:12 1 Чыл. 29:11; Ыд. ыр. 23:1

+ 88:13 Ы. х. к. 3:9; Башт. 4:6

+ 88:15 Ыд. ыр. 96:2

+ 88:16 Сан. 6:25; Ыд. ыр. 4:7

+ 88:19 Ыд. ыр. 46:10

+ 88:20-21 1 Хаан. 13:14; 16:13; Аж.-ч. 13:22

+ 88:24 Ыд. ыр. 2:9

+ 88:26 Ыд. ыр. 71:8

+ 88:27 Ы. х. к. 32:15; Ыд. ыр. 94:1

+ 88:28 2 Хаан. 7:14

+ 88:28 3 Хаан. 10:22

+ 88:29 Иса. 55:3

+ 88:30 Иов 14:12

+ 88:33 2 Хаан. 7:14

+ 88:34 Иер. 33:21

+ 88:36 Ам. 4:2; Евр. 6:17-18

+ 88:38 Иов 16:19

+ 88:39 Ыд. ыр. 43:10

+ 88:40 Иов 19:9; Иер. 13:18; Ыы. 5:16

+ 88:41 Ыы. 2:2

+ 88:46 2 Хаан. 24:15

+ 88:47 Ыд. ыр. 12:1; 78:5; Авв. 1:2; Зах. 1:12

+ 88:47 Ыд. ыр. 12:2; 78:5

+ 88:48 Иов 7:7

+ 88:49 Ыд. ыр. 48:10

+ 88:53 Ыд. ыр. 40:14

+ 89:1 Ыд. ыр. 33:1; Эзра 3:2

+ 89:2 Ы. х. к. 33:27

+ 89:3 У. ч. 8:25

+ 89:3 Ы. х. к. 33:27; Ыд. ыр. 92:2; Авв. 1:12

+ 89:4 Э. д. 3:19; Иов 34:15; Ыд. ыр. 102:14; Эккл. 3:20; 12:7

+ 89:5 2 Пет. 3:8

+ 89:5 Ыд. ыр. 38:6

+ 89:6 Ыд. ыр. 36:2; Иса. 40:6-8

* 89:6 Азы: «Сен кижилерни үер дег арыда шаап аппаар сен, олар уйгу-дүш дег-дир».

+ 89:8 Иер. 16:17

+ 89:10 Э. д. 6:3

+ 89:10 Э. д. 47:9

+ 89:12 Эккл. 7:2

+ 89:17 Ыд. ыр. 127:2

+ 90:1 Ыд. ыр. 31:7; 120:5

+ 90:2 Ыд. ыр. 17:3

+ 90:3 Ыд. ыр. 123:7; У. ч. 6:5

+ 90:4 Ыд. ыр. 16:8

+ 90:4 Ыд. ыр. 35:5

+ 90:5 Сол. ыр. 3:8

+ 90:5 Иов 5:19-23; У. ч. 3:23,[25]

+ 90:8 Ыд. ыр. 36:34; 91:12; У. ч. 29:16

+ 90:9 Ы. х. к. 33:27

+ 90:9 Ыд. ыр. 17:3

+ 90:10 У. ч. 12:21

+ 90:12 У. ч. 3:23

+ 90:12 Мф. 4:6; Лк. 4:10-11

+ 90:13 Мк. 16:18; Лк. 10:19

+ 90:14 Ыд. ыр. 21:8-9; У. ч. 8:17

+ 90:14 Ыд. ыр. 9:11

+ 90:15 Иов 12:4; Иер. 33:3

+ 90:16 Ыд. ыр. 20:5

+ 91:2 Ыд. ыр. 146:1

+ 91:6 Ыд. ыр. 110:2; Ажыд. 15:3

+ 91:9 Ыд. ыр. 92:4

+ 91:11 Ыд. ыр. 22:5; У. ч. 27:9; Эккл. 9:8

+ 91:12 Ыд. ыр. 36:34; 59:10; 90:8; У. ч. 29:16

+ 91:13 Ыд. ыр. 71:7; У. ч. 11:28; Иса. 65:22

+ 91:13 У. ч. 11:28

+ 91:14 Ыд. ыр. 134:2

+ 91:16 Ыд. ыр. 17:2

+ 91:16 Э. д. 18:25; Иов 34:10

+ 92:1 1 Чыл. 16:31; Ыд. ыр. 95:10; 96:1; 98:1

+ 92:1 Ыд. ыр. 103:1

+ 92:2 Ы. х. к. 33:27; Ыд. ыр. 54:20; 89:3; Авв. 1:12

+ 92:3 Авв. 3:10

+ 92:4 Ыд. ыр. 91:9

+ 93:1 Ы. х. к. 32:35, 43; Иса. 35:4

+ 93:1 Ы. х. к. 33:2; Ыд. ыр. 49:2

+ 93:2 Иса. 33:10

+ 93:3 Ажыд. 6:10

+ 93:5 Иса. 3:15

+ 93:6 Иса. 10:2

+ 93:7 Иов 22:13; Соф. 1:12; Мал. 3:14

+ 93:9 У. ч. 20:12

+ 93:10-11 Иов 7:16; Ыд. ыр. 38:6; Эккл. 1:2; 1 Кор. 3:20

+ 93:12 Иов 5:17; У. ч. 3:11-12

+ 93:14 1 Хаан. 12:22; Рим. 11:2

+ 93:17 Ыд. ыр. 123:1-3

+ 93:21 Хост. 23:7; У. ч. 17:15; Иса. 5:23

+ 93:22 Ыд. ыр. 17:3

+ 94:1 Ы. х. к. 32:15; Ыд. ыр. 88:27

+ 94:3 1 Хаан. 5:3; 2 Чыл. 2:5; Ыд. ыр. 85:8; 134:5

+ 94:5 Э. д. 1:9-10

+ 94:6 2 Чыл. 6:13; Дан. 6:10

+ 94:7 Ыд. ыр. 73:1; Иез. 34:31; Зах. 9:16

+ 94:7 Евр. 3:7-11

* 94:8 Мерива, Масса – ээн кургаг ховуга еврейлерниң Бурганга удурланып турган черлери (Хост. 17:1-7; Сан. 20:1-13 көр).

+ 94:11 Сан. 14:22-23; Ы. х. к. 1:35; 12:9; Иез. 20:15

+ 95:1 Ыд. ыр. 32:3; Иса. 42:10

+ 95:2 Ыд. ыр. 99:4

+ 95:3 Ыд. ыр. 9:2

+ 95:4 2 Хаан. 22:4; Ыд. ыр. 17:4; 144:3

+ 95:4 Хост. 18:11

+ 95:5 Иса. 44:24; Иер. 10:12

+ 95:7 Ыд. ыр. 28:1

+ 95:9 Ыд. ыр. 113:7

+ 95:10 Ыд. ыр. 92:1; 96:1; 98:1

+ 95:11 Иса. 44:23; 49:13

+ 95:11 Ыд. ыр. 97:7

+ 95:13 Ыд. ыр. 9:9

+ 96:1 Ыд. ыр. 92:1; 95:10; 98:1

+ 96:2 Хост. 19:9; 20:21; Ыд. ыр. 17:12

+ 96:2 Ыд. ыр. 88:15

+ 96:3 Ыд. ыр. 20:10

+ 96:4 Ыд. ыр. 76:19

+ 96:5 Иис. 3:11; Мих. 4:13; Зах. 4:14; 6:5

+ 96:5 Ыд. ыр. 67:3; Мих. 1:4; Наум 1:5

+ 96:6 Ыд. ыр. 18:2; 49:6

+ 96:7 Иса. 42:17; Иер. 10:14

+ 96:7 Евр. 1:6

+ 96:8 Ыд. ыр. 47:12

+ 96:9 1 Хаан. 5:3; 2 Чыл. 2:5; Ыд. ыр. 85:8

+ 96:10 У. ч. 8:13; Ам. 5:15; Рим. 12:9

+ 96:10 Ыд. ыр. 30:24; 36:28

+ 96:11 Ыд. ыр. 26:1; 111:4; У. ч. 4:18; Мих. 7:8

+ 96:12 Ыд. ыр. 31:11

+ 97:1 Ыд. ыр. 32:3; Иса. 42:10

+ 97:1 Иса. 59:16

+ 97:3 Иса. 52:10

* 97:3 Азы: «Бурганывыстан кээр камгалалды».

+ 97:4 Ыд. ыр. 65:1; 99:1

+ 97:6 Сан. 10:10

+ 97:7 Ыд. ыр. 95:11

+ 97:8 Иса. 55:12

+ 97:9 Ыд. ыр. 95:13; 109:6; Иса. 2:4; 3:13; Иоил 3:12

+ 98:1 Ыд. ыр. 92:1; 95:10; 96:1

+ 98:1 Ыд. ыр. 79:2

* 98:1 Дээрги-Чаяакчы ыдыктыг аптарада тургускан херувим дүрзүлериниң кырында, Бодунуң дүжүлгезинде дег, саадап олурар дээни ол (Хост. 25:17-22 көр). Азы херувимнер сөөрткен чуузада олурар дээни ол.

+ 98:2 Ыд. ыр. 112:4

+ 98:4 Ыд. ыр. 10:7

* 98:5 Буттарын салыр чер – израиль чер, Бурганның өргээзи азы ыдыктыг аптара (1 Чыл. 28:2 көр).

+ 98:6 Хост. 32:11-14; Сан. 16:48; 1 Хаан. 7:9-10

+ 98:7 Хост. 33:9

+ 98:8 Сан. 14:20; 20:12

+ 98:9 Ыд. ыр. 2:6

+ 99:1 Ыд. ыр. 65:1; 97:4

+ 99:3 3 Хаан. 18:39

+ 99:3 Ыд. ыр. 73:1; Иез. 34:31; Зах. 9:16

+ 99:4 Ыд. ыр. 95:2

+ 99:5 Ыд. ыр. 105:1

+ 100:1 Ыд. ыр. 88:2

+ 100:2 Ыд. ыр. 118:1

+ 100:2 3 Хаан. 9:4

+ 100:5 Хост. 20:16; У. ч. 19:5

+ 100:5 У. ч. 6:17; 30:13

+ 100:8 Ыд. ыр. 74:11

+ 101:1 Ыд. ыр. 141:2

+ 101:4 Ыд. ыр. 36:20

+ 101:4 Иов 30:30; Ыы. 1:13

+ 101:5 Ыд. ыр. 36:2

+ 101:5 Иов 33:20; Ыд. ыр. 106:18

+ 101:7 Соф. 2:14

+ 101:9 Иса. 65:15; Иер. 29:22

+ 101:10 Ыд. ыр. 41:4; 79:6

+ 101:12 1 Чыл. 29:15; Иов 8:9; 14:2; Ыд. ыр. 108:23; 143:4

+ 101:13 Ыд. ыр. 9:8; Ыы. 5:19

+ 101:13 Ыд. ыр. 134:13

+ 101:14 Сан. 10:35; Иса. 33:10

+ 101:14 Иер. 29:20; Дан. 9:2

+ 101:15 Неем. 4:2

+ 101:16 3 Хаан. 8:41

+ 101:17 Иса. 60:1

+ 101:19 Ыд. ыр. 21:31; 77:6

+ 101:20 Э. д. 11:5; Ы. х. к. 26:15; Ыд. ыр. 13:2

+ 101:21 Ыд. ыр. 78:11

+ 101:22-23 Ыд. ыр. 67:33

+ 101:25 Авв. 1:12

+ 101:26 1 Хаан. 2:8

+ 101:27 Иса. 51:6

+ 101:27 Ажыд. 20:11

+ 101:28 Иов 36:26; Мал. 3:6; Евр. 1:10-12; 13:8

+ 101:29 Ыд. ыр. 68:37; 111:2

+ 102:1 Ыд. ыр. 103:1; 145:1

+ 102:3 Хост. 15:26; 34:7

+ 102:4 Ыд. ыр. 5:13

+ 102:5 Иса. 40:31

+ 102:8 Хост. 34:6

+ 102:9 Иса. 57:16; Иер. 3:5; Ыы. 3:31; Мих. 7:18

+ 102:10 Эзра 9:13; Иез. 20:44

+ 102:11 Ыд. ыр. 35:6; Иса. 55:9

+ 102:12 Иса. 43:25

+ 102:13 Мал. 3:17

+ 102:14 Э. д. 2:7

+ 102:15 Иов 14:11; Ыд. ыр. 89:6

+ 102:16 Иов 7:10; 24:24; Ыд. ыр. 36:10

+ 102:17 Ыд. ыр. 24:6

+ 102:18 Хост. 20:6; Ы. х. к. 7:9

+ 102:19 Ыд. ыр. 10:4; 92:2

+ 102:20 Ыд. ыр. 148:2

+ 103:1 Ыд. ыр. 102:1

+ 103:1 2 Хаан. 7:22

+ 103:1 Ыд. ыр. 92:1

+ 103:2 Иов 9:8; Иер. 10:12; 51:15

+ 103:3 Ам. 9:6

+ 103:3 Ыд. ыр. 17:11

+ 103:4 Зах. 6:5

+ 103:4 Иез. 1:13

+ 103:4 Евр. 1:7

* 103:4 Азы: «Бодуңнуң төлээлериңни – хаттар кылып каан сен, а бараан болукчуларыңны – оттуң чалбыыштары кылып каан сен».

+ 103:5 1 Хаан. 2:8; Ыд. ыр. 23:2; У. ч. 8:29

+ 103:5 Ыд. ыр. 118:90; Эккл. 1:4

+ 103:7 Иов 26:11; Ыд. ыр. 17:16; Ыд. ыр. 106:29; Иса. 50:2

* 103:8 Азы: «Сээң оларны турзун дээниң черлерге даглар бедип, шынаалар чавызап турган».

+ 103:9 Э. д. 1:9; Иов 38:8-11; Ыд. ыр. 32:7; Иер. 5:22

+ 103:14 Ы. х. к. 11:14-15; Ыд. ыр. 146:8-9

+ 103:15 Башт. 9:13; У. ч. 31:6; Эккл. 10:19

+ 103:15 Аж.-ч. 14:17

+ 103:18 Иов 39:1

* 103:18 Сарлык-дегелер – еврей дылда «шафан» дээр үүрмек хээкчилер (Лев. 11:5; У. ч. 30:26 көр).

+ 103:19 Э. д. 1:14

+ 103:19 Ыд. ыр. 73:16; Иер. 33:25

+ 103:20 Иса. 45:7

+ 103:21 Иов 38:39; Иоил 1:20

+ 103:22 Иов 37:8

+ 103:24 У. ч. 3:19

* 103:26 Левиафан – хананей мифологияда сугда чурттап турар күчүтен моос азы улу (Иов 3:8; 40:20; 41:1; Ыд. ыр. 73:13-14; Иса. 27:1 көр).

+ 103:27 Ыд. ыр. 135:25

+ 103:28 Ыд. ыр. 144:16

+ 103:29 Э. д. 3:19; Иов 34:15; Ыд. ыр. 89:4; 145:4; Эккл. 3:20; 12:7

+ 103:30 Иов 33:4

+ 103:31 Ыд. ыр. 71:17

+ 103:32 Ыд. ыр. 143:5

+ 103:33 Ыд. ыр. 62:5; 145:2

+ 104:1 Иса. 12:4

+ 104:2 Иер. 21:2

+ 104:4 Ыд. ыр. 23:6; 26:8

+ 104:5-6 Ыд. ыр. 76:12-13

+ 104:7 Иса. 26:9

+ 104:8 Ы. х. к. 7:9

+ 104:8 Лев. 26:42

+ 104:9 Э. д. 17:2; 26:3

+ 104:11 Э. д. 35:11-12

+ 104:12 Ы. х. к. 7:7; 26:5

+ 104:14 Э. д. 12:17; 20:3

+ 104:15 Э. д. 20:7

+ 104:16 Э. д. 41:54

+ 104:17 Э. д. 37:28; 45:5

+ 104:19 Э. д. 37:7; 41:54

+ 104:20 Э. д. 41:14

+ 104:21 Э. д. 41:40

* 104:22 Өске бурунгу сөзүглелде «башкарып» деп эвес, а «сургап» деп сөстү бижээн.

+ 104:23 Э. д. 46:6

* 104:23,[27] Хаамның чери – Египетти ынча деп турары ол, чүге дээрге Хаамның бир оглу Египеттиң үндезилекчизи кылдыр санадып турган (Э. д. 10:6-10; Ыд. ыр. 77:51; 105:22 көр).

+ 104:24 Хост. 1:7; Ы. х. к. 26:5

+ 104:25 Хост. 9:12

+ 104:26 Хост. 3:10; 4:14

+ 104:27 Хост. 7:3; Ыд. ыр. 77:43-51

+ 104:28 Хост. 10:21-23

+ 104:29 Хост. 7:17-24

+ 104:30 Хост. 8:2-14

+ 104:31 Хост. 8:16-24

+ 104:32 Хост. 9:23-25

+ 104:34 Хост. 10:12-15

+ 104:36 Хост. 12:29

+ 104:37 Хост. 12:35-36

+ 104:38 Хост. 12:33

+ 104:39 Хост. 13:21-22

+ 104:40 Хост. 16:4, 14-31

+ 104:41 Хост. 17:6; Сан. 20:11

+ 104:42 Э. д. 15:14

+ 104:43 Э. д. 15:1-21

+ 104:44 Иис. 24:13

+ 105:1 1 Чыл. 16:34; 2 Чыл. 5:13; 20:21; Эзра 3:11; Иер. 33:11

+ 105:3 Ыд. ыр. 14:2

+ 105:6 Эзра 9:7; Иер. 3:25

+ 105:7 Хост. 14:11

+ 105:8 Хост. 9:16; 14:18

+ 105:9 Хост. 15:8; Ыд. ыр. 17:16

+ 105:9 Хост. 14:21-22

+ 105:10 Лк. 1:71

+ 105:11 Хост. 14:28

+ 105:12 Хост. 14:31

+ 105:13 Ы. х. к. 8:14; Ыд. ыр. 77:11; Ос. 13:6

+ 105:14 Сан. 11:4

+ 105:15 Сан. 11:20; Ыд. ыр. 77:29

+ 105:16 Сан. 16:1-3

+ 105:17 Сан. 16:31-32; 11:6

+ 105:18 Сан. 16:35

+ 105:19 Хост. 32:4; Ы. х. к. 9:8

+ 105:20 Иер. 2:11; Рим. 1:23

+ 105:21 Ы. х. к. 8:12-14; Ыд. ыр. 77:11; У. ч. 3:12; Ос. 13:6

* 105:22 Хаамның чери – Египетти ынча деп турары ол, чүге дээрге Хаамның бир оглу Египеттиң үндезилекчизи кылдыр санадып турган (Э. д. 10:6-10; Ыд. ыр. 77:51; 104:23 көр).

+ 105:23 Хост. 32:10; Ы. х. к. 9:14

+ 105:24 Сан. 14:2-4

+ 105:27 Сан. 14:30

+ 105:28 Сан. 25:1-5; Ос. 9:10

+ 105:30 Сан. 25:7-8

+ 105:31 Э. д. 15:6; Сан. 25:10-13

+ 105:32 Хост. 17:7; Сан. 20:13

+ 105:33 Сан. 20:10

+ 105:34 Башт. 1:21, 27-36

+ 105:35 Башт. 3:5-6; Ос. 7:8

+ 105:36 Хост. 23:33; Башт. 2:3,[13]

+ 105:37 Ы. х. к. 32:17

+ 105:38 Сан. 35:33

+ 105:41-42 Башт. 2:14

+ 105:43 Башт. 2:16

+ 105:44 Башт. 3:9; 4:3

+ 105:45 Лев. 26:42; Ыд. ыр. 73:20; Ыы. 3:32

+ 105:46 Эзра 1:1

+ 105:48 1 Чыл. 16:35-36; Ыд. ыр. 40:14

+ 106:1 Ыд. ыр. 105:1

+ 106:2-3 Ыд. ыр. 105:10

+ 106:2-3 Ы. х. к. 30:3; Иса. 11:12; Иер. 32:37; Иез. 11:17; Соф. 3:20

+ 106:9 Лк. 1:53

+ 106:10 Иов 36:7

+ 106:10 Иса. 9:2; 42:7; 49:9

+ 106:11 У. ч. 1:25

+ 106:12 Ыд. ыр. 21:12

+ 106:16 Иса. 45:2

+ 106:18 Иов 33:20

+ 106:18 Ыд. ыр. 9:14

+ 106:20 4 Хаан. 20:5

+ 106:22 Ыд. ыр. 49:14; Евр. 13:15

+ 106:25 Иона 1:4

+ 106:27 Иов 12:25; Иса. 24:20

+ 106:29 Ыд. ыр. 64:8; 88:10; Иона 1:15; Мф. 8:26

+ 106:33 Иса. 50:2

+ 106:34 Э. д. 19:24-28; Иер. 4:26

+ 106:35 Иов 38:26; Иса. 35:6; 41:18

+ 106:38 Э. д. 12:2; Хост. 1:7; Иов 42:10

+ 106:40 Иов 12:21,[24]

+ 106:41 1 Хаан. 2:8; Ыд. ыр. 112:7

+ 106:42 Иов 22:19; Ыд. ыр. 118:74

+ 106:42 Иов 5:16; Ыд. ыр. 62:12

+ 106:43 Дан. 12:10; Ос. 14:10

+ 107:2 Ыд. ыр. 111:7-8

+ 107:3 1 Чыл. 15:16

+ 107:5 Ыд. ыр. 35:5

+ 107:8 Э. д. 12:6; 33:18

+ 107:8 Э. д. 33:17

+ 107:13 Ыд. ыр. 145:3; Иер. 17:5

+ 108:1 Ыд. ыр. 27:1

+ 108:2 Ыд. ыр. 51:4

+ 108:3 Ыд. ыр. 34:19

+ 108:5 Ыд. ыр. 34:12; У. ч. 17:13; Иер. 18:20

+ 108:6 Ыд. ыр. 34:4-8; 68:23-26

+ 108:7 У. ч. 28:10

+ 108:8 Аж.-ч. 1:20

+ 108:9 Хост. 22:24

+ 108:10 Иер. 18:21

+ 108:13 Иов 18:19; Ыд. ыр. 20:11

+ 108:14 Хост. 20:5

+ 108:15 Ыы. 1:22

+ 108:15 Иов 18:17; У. ч. 10:7

+ 108:18 Сан. 5:22

+ 108:21 Ыд. ыр. 68:17

+ 108:22 Ыд. ыр. 39:8

+ 108:23 Ыд. ыр. 101:12

+ 108:23 Хост. 10:19

+ 108:29 Иов 8:22

+ 108:31 Ыд. ыр. 15:8

+ 109:1 Мф. 22:44; Мк. 12:36; Лк. 20:42-43; Аж.-ч. 2:34-35

+ 109:1 Ыд. ыр. 8:7

+ 109:1 Мк. 16:19; Евр. 1:13; 10:13

+ 109:2 Ыд. ыр. 2:6

+ 109:2 Ыд. ыр. 71:8

* 109:3 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. «Ыдык дагларже» деп сөстерни өске бурунгу сөзүглелде «Өндүр-чаагай ыдыктыың-биле» деп бижээн. «Аныяк эрлериң» деп сөстерниң болгу дег өске утказы мындыг: «Аныяк назының».

+ 109:4 Евр. 6:17-18

+ 109:4 Э. д. 14:18-20

+ 109:4 Евр. 5:6; 7:17; 7:21

+ 109:5 Ыд. ыр. 67:13

+ 109:6 Ыд. ыр. 9:9; Иоил 3:12

+ 109:6 Ыд. ыр. 67:22

+ 110:1 Ыд. ыр. 149:1

+ 110:1 Ыд. ыр. 137:1

+ 110:2 Ыд. ыр. 91:6

+ 110:3 Ыд. ыр. 111:3

+ 110:4 Хост. 34:6

+ 110:5 Ыд. ыр. 104:8

+ 110:9 Лк. 1:68

+ 110:9 Ыд. ыр. 98:3; Лк. 1:49

+ 110:10 Иов 28:28; У. ч. 1:7; 9:10

+ 110:10 Ы. х. к. 4:6

+ 111:1 Ыд. ыр. 1:2; 127:1

+ 111:2 У. ч. 11:21

+ 111:3 Ыд. ыр. 110:3

+ 111:4 Ыд. ыр. 26:1; 96:11; Мих. 7:8

* 111:4 Азы: «Дүмбей караңгы турда, мөзүзү эки улуска кээргээчел, ээ көрнүүчел, чөптүг Чырык чырып кээр».

+ 111:5 Ыд. ыр. 36:26

* 111:5 Азы: «Шииткел үезинде ооң сөстери бадыткаттынар».

+ 111:6 У. ч. 10:7

+ 111:7 Ыд. ыр. 56:8; 107:2

+ 111:8 Ыд. ыр. 53:9

+ 111:9 У. ч. 11:24-25

+ 111:9 Ы. х. к. 24:13; 2 Кор. 9:9

+ 111:10 Иов 16:9

+ 112:2 Иов 1:21; Ыд. ыр. 113:26

+ 112:3 Ыд. ыр. 47:11; 49:1; Мих. 1:11

+ 112:4 Ыд. ыр. 98:2; 148:13

+ 112:4 Ыд. ыр. 8:1

+ 112:5 Ыд. ыр. 34:10

+ 112:6 Ыд. ыр. 10:4

+ 112:7 1 Хаан. 2:8; Ыд. ыр. 106:41

+ 112:9 1 Хаан. 2:5; Ыд. ыр. 67:7

+ 113:1 Хост. 12:37

+ 113:3 Хост. 14:21-22; Ыд. ыр. 76:17

+ 113:3 Иис. 3:13

+ 113:4 Ыд. ыр. 28:6

+ 113:7 Ыд. ыр. 95:9

+ 113:8 Хост. 17:6; Сан. 20:11; Ыд. ыр. 77:15

* 113:8 Өске бурунгу сөзүглелде бо домак-биле бир ыры төнген, дараазында домак-биле чаа ыры эгелээн.

+ 113:10 Ыд. ыр. 41:4; 78:10; Иоил 2:17; Мих. 7:10

+ 113:11 Ыд. ыр. 2:4; 10:4; Иса. 66:1

+ 113:11 Ыд. ыр. 134:6

+ 113:12 Ыд. ыр. 134:15-18

+ 113:13 Ы. х. к. 4:28

+ 113:15 Иса. 46:7; Иер. 10:5

+ 113:16 Иса. 44:9

+ 113:18 Э. д. 15:1

+ 113:22 Иса. 65:23

+ 113:25 Ыд. ыр. 6:6; Эккл. 9:10; Иса. 38:18

+ 113:26 Ыд. ыр. 112:2

+ 114:1 Ы. х. к. 6:5; Ыд. ыр. 17:2

+ 114:3 Ыд. ыр. 17:5-6

+ 114:5 Хост. 34:6

+ 114:7 Ыд. ыр. 12:6

+ 114:8 Ыд. ыр. 55:14

+ 114:9 Ыд. ыр. 26:13

* 114:9 Өске бурунгу сөзүглелде 114 болгаш 115 ырылар чаңгыс ырыны тургузуп турар.

+ 115:1 2 Кор. 4:13

* 115:1 Азы: «Бүзүреп чораан болгаш: „Базындырганым аажок“ – деп турган мен».

+ 115:2 Ыд. ыр. 61:8

+ 115:3 2 Чыл. 32:25

+ 115:5 Сан. 30:3; Ыд. ыр. 49:14; Эккл. 5:3; Иона 2:10

+ 115:6 Ыд. ыр. 71:14

+ 115:7 Ыд. ыр. 85:16

+ 115:8 Ыд. ыр. 49:14; 55:13

+ 116:1 Рим. 15:11

+ 116:2 Ыд. ыр. 35:6; Иса. 55:9

+ 117:1 Ыд. ыр. 105:1

+ 117:5 Ыд. ыр. 17:20; 30:8

+ 117:6 Ыд. ыр. 55:5, 12; Иса. 51:7, 12; Евр. 13:6

+ 117:7 Ыд. ыр. 53:9

+ 117:8 Ыд. ыр. 145:3; Иер. 17:5

+ 117:10 Ыд. ыр. 21:13

+ 117:14 Хост. 15:2; Иса. 12:2

+ 117:15 Хост. 15:6

+ 117:17 Ыд. ыр. 72:28; 106:22

+ 117:19 Ыд. ыр. 23:7; Иса. 26:2

+ 117:20 Ажыд. 21:27

+ 117:22 Иса. 28:16; Зах. 10:4; Мф. 21:42; Мк. 12:10; Лк. 20:17; Аж.-ч. 4:11; Эф. 2:20; 1 Пет. 2:7

* 117:24 Азы: «Бо хүн дээрге Дээрги-Чаяакчының чаяап каан хүнү-дүр, ында өөрүп-хөглээли».

+ 117:26 Мф. 21:9; 23:39; Мк. 11:9; Лк. 13:35; 19:38

+ 117:27 2 Хаан. 21:17; 4 Хаан. 8:20; Ыд. ыр. 17:29

+ 117:29 Ыд. ыр. 105:1

+ 118:1 Ыд. ыр. 100:2,[6]

+ 118:3 1 Ин. 3:9; 5:18

+ 118:6 Ыд. ыр. 118:80

+ 118:8 Ыд. ыр. 37:22

+ 118:9 Иов 13:26; Ыд. ыр. 24:7; Иер. 3:25

+ 118:10 2 Чыл. 15:2

+ 118:11 Иов 23:12; Ыд. ыр. 36:3; 39:9

+ 118:12 Ыд. ыр. 26:11

+ 118:13 Ы. х. к. 6:7

+ 118:14 У. ч. 3:14-15

+ 118:15 Ыд. ыр. 24:4

+ 118:19 1 Чыл. 29:15; Ыд. ыр. 38:13

+ 118:20 Ыд. ыр. 41:2

+ 118:21 Ы. х. к. 27:26; Иер. 11:3

+ 118:23 Ыд. ыр. 118:161; Дан. 6:4,[10]

+ 118:28 Ыд. ыр. 21:15

+ 118:34 Ыд. ыр. 118:69

+ 118:36 У. ч. 23:4

+ 118:42 У. ч. 27:11

+ 118:46 Мф. 10:18; Аж.-ч. 26:1

+ 118:47 Ыд. ыр. 1:2

+ 118:51 Иер. 20:7; Ыы. 3:14

+ 118:53 Неем. 13:25

+ 118:54 1 Чыл. 29:15; Ыд. ыр. 38:13

+ 118:57 Ыд. ыр. 15:5

+ 118:61 Иов 18:8-10; Ыд. ыр. 139:6; Иер. 18:22

+ 118:62 Ыд. ыр. 41:9; Аж.-ч. 16:25

+ 118:64 Ыд. ыр. 32:5

+ 118:68 Ыд. ыр. 105:1; Мк. 10:18

+ 118:69 Ыд. ыр. 118:34

+ 118:70 Ыд. ыр. 16:10

+ 118:71 Рим. 8:28

+ 118:72 Ыд. ыр. 18:11

+ 118:73 Иов 10:8; 31:15

+ 118:74 Ыд. ыр. 106:42

+ 118:80 Ыд. ыр. 118:6

+ 118:82 Ыд. ыр. 68:4; Ыы. 4:17

+ 118:84 Ажыд. 6:10

+ 118:85 Ыд. ыр. 7:16; Иер. 18:20

+ 118:89 Иса. 40:8

+ 118:90 Ыд. ыр. 103:5; Эккл. 1:4

+ 118:91 Иер. 33:25

+ 118:98 Ы. х. к. 4:6

+ 118:100 Иов 32:7-9

+ 118:101 У. ч. 1:15

+ 118:103 Ыд. ыр. 18:10; Ажыд. 10:9-10

+ 118:105 У. ч. 6:23; 2 Пет. 1:19

+ 118:106 Неем. 10:29

+ 118:110 Иов 18:8-10; Ыд. ыр. 139:6; Иер. 18:22

+ 118:111 Ы. х. к. 33:4

+ 118:111 Иер. 15:16

+ 118:114 Ыд. ыр. 31:7

+ 118:114 Э. д. 15:1

+ 118:115 Иов 21:16; Ыд. ыр. 6:9; Мф. 7:23

+ 118:120 Иов 4:14

+ 118:122 Иов 17:3

+ 118:123 Ыд. ыр. 118:82; Ыы. 4:17

+ 118:127 Ыд. ыр. 18:11; У. ч. 8:10

+ 118:130 Ыд. ыр. 18:8

+ 118:131 Иов 29:23

+ 118:135 Сан. 6:25

+ 118:136 Иер. 9:1; Иез. 9:4

+ 118:140 Ыд. ыр. 11:7; 17:31; У. ч. 30:5

+ 118:142 Ыд. ыр. 18:10

+ 118:147 Ыд. ыр. 5:5

+ 118:151 Ы. х. к. 4:7; Ыд. ыр. 144:18

+ 118:154 Ыы. 3:58

+ 118:156 2 Хаан. 24:14

+ 118:157 Ыд. ыр. 3:2

+ 118:158 Ыд. ыр. 138:20

+ 118:160 Ин. 17:17

+ 118:161 1 Хаан. 26:18; Ыд. ыр. 118:23

+ 118:162 1 Хаан. 30:20

+ 118:162 Иер. 15:16

+ 118:166 Э. д. 49:18

+ 118:168 Иов 23:10; Ыд. ыр. 138:3; У. ч. 5:21; Евр. 4:13

+ 118:176 Иса. 53:6; Иер. 50:6; 1 Пет. 2:25

* 119:1 Көдүрлүүшкүн ыры – Иерусалимниң турар даанче көдүрлүп ора, Бурганга мөгеер дээш бар чыдар улустуң ырлажып турган ыры бооп чадавас (Ы. х. к. 16:16; Ыд. ыр. 121:4 көр).

+ 119:2 У. ч. 6:17

* 119:3 Азы: «Авыяас аас-сөс сеңээ чүнү бээрил? Немей бээр чүзү барыл?»

+ 119:4 Ыд. ыр. 139:11; У. ч. 25:22

+ 119:5 Э. д. 10:2; Иез. 27:13

+ 119:5 Сол. ыр. 1:4; Иер. 49:28-29

* 119:5 Мешех биле Кедар – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң ийи дайынзырак аймаа.

* 120:1 Азы: «Дуза меңээ олардан кээр».

+ 120:2 Ыд. ыр. 123:8

+ 120:3 У. ч. 3:23,[26]

+ 120:5 Ыд. ыр. 90:1

* 120:6 Бо сөстерни еврей дылдан дорт очулдурарга, «Хүндүс сеңээ хүн хора халдатпас, а дүне – ай хора халдатпас» дээн.

+ 120:8 Сан. 6:24; Ы. х. к. 28:6

+ 121:1 Иса. 2:3; Зах. 8:21

* 121:3 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Иерусалим – улус сенче келгеш, эптежип аар кылдыр туткан хоорай сен».

+ 121:4 Ы. х. к. 16:16; Ыд. ыр. 119:1

+ 121:5 3 Хаан. 7:7; 2 Чыл. 19:8

+ 121:6 Иер. 31:23

+ 121:9 Неем. 2:10; Эсф. 10:3

+ 122:1 Ыд. ыр. 10:4

+ 122:1 2 Чыл. 20:12; Ыд. ыр. 24:15

+ 122:3 Неем. 4:4

+ 122:4 Иер. 20:7; Ыы. 3:14

+ 123:1 Ыд. ыр. 128:1

+ 123:1 Ыд. ыр. 93:17

+ 123:3 Сан. 16:30-33; Ыд. ыр. 54:16; У. ч. 1:12

+ 123:4 Иов 22:11; Ыд. ыр. 68:3

+ 123:7 Ыд. ыр. 90:3

+ 123:8 Ыд. ыр. 120:2

+ 124:5 У. ч. 2:15

+ 124:5 Ыд. ыр. 127:5; Гал. 6:16

* 125:1 Азы: «Дээрги-Чаяакчы Сионнуң чонун туттуруушкундан үндүрүп кээрге».

+ 125:2 Иов 8:21

+ 125:3 Иоил 2:21

+ 125:6 Ыд. ыр. 29:6

+ 126:2 Эккл. 8:16

+ 126:2 Э. д. 3:17

+ 126:3 Э. д. 33:5

+ 127:1 Ыд. ыр. 111:1

+ 127:2 Ыд. ыр. 89:17

+ 127:3 Ыд. ыр. 143:12

+ 127:5 Ыд. ыр. 19:3; 133:3

+ 127:6 Ыд. ыр. 124:5; Гал. 6:16

+ 128:1 Ыд. ыр. 128:1

+ 128:3 Мих. 3:12

+ 128:5 Ыд. ыр. 34:4

+ 128:6 4 Хаан. 19:26; Иов 8:12

* 128:6 Бажың кыры – Палестинага бажыңнар крышалары ийленчек эвес, а калбак болур турган. Оът-сиген үрезини бажың кырынче хадый берзе-даа, хөрзүн чедишпезинден өзүп үнүп шыдавас турган.

+ 128:8 Руф 2:4; Ыд. ыр. 117:26

+ 129:1 Ыы. 3:55

+ 129:2 Неем. 1:6, 11; 2 Чыл. 6:40

+ 129:4 Иов 37:24; Иса. 55:7

+ 129:7 Ыд. ыр. 130:3

+ 129:8 Ыд. ыр. 24:22

+ 130:3 Ыд. ыр. 129:7

+ 131:3-5 1 Чыл. 22:7; Аж.-ч. 7:46

* 131:6 Эфрата – Вифлеем хоорайның бурунгу ады. Иарим шөлдери – Кириат-Иарим хоорайның өске ады (1 Хаан. 6:21–7:1; 17:12 көр).

+ 131:7 Ыд. ыр. 98:5

* 131:7 Буттарын салыр чер – Бурганның өргээзи азы ыдыктыг аптара (1 Чыл. 28:2 көр).

+ 131:8 Ыд. ыр. 77:61; 2 Чыл. 6:41

+ 131:9 Иов 29:14

+ 131:10 2 Чыл. 6:42

+ 131:11 Ыд. ыр. 88:34-35; 109:4

+ 131:11 2 Хаан. 7:12

+ 131:12 3 Хаан. 8:25

+ 131:13 Хост. 19:18; Ыд. ыр. 67:17; 77:68

+ 131:15 Ыд. ыр. 147:3

+ 131:15 Руф 1:6

+ 131:17 2 Хаан. 21:17; 4 Хаан. 8:20; Ыд. ыр. 17:29

+ 132:1 Э. д. 13:8

+ 132:2 Хост. 29:7; Лев. 8:12

+ 132:3 Ы. х. к. 3:9

+ 132:3 Лев. 25:21; Ы. х. к. 28:8

+ 133:1 1 Чыл. 9:33

+ 133:2 Ыд. ыр. 27:2

+ 133:3 Сан. 6:24; Ыд. ыр. 19:3; 127:5

+ 134:2 Ыд. ыр. 91:14

+ 134:4 Хост. 19:5; Ы. х. к. 7:6

+ 134:5 2 Чыл. 2:5; Ыд. ыр. 85:8; 94:3

+ 134:6 Ыд. ыр. 113:11

+ 134:7 Иов 38:22; Иер. 10:13; 51:16

+ 134:8 Хост. 12:29; Ыд. ыр. 77:51

+ 134:9 Ы. х. к. 6:22

+ 134:10 Ыд. ыр. 135:17-20

+ 134:11 Сан. 21:21-35

+ 134:11 Иис. 12:7-24

+ 134:12 Ы. х. к. 29:8; Иис. 23:4; Ыд. ыр. 77:55

+ 134:13 Ыд. ыр. 101:13

+ 134:14 Ы. х. к. 32:36

+ 134:15 Ыд. ыр. 113:12-16

+ 134:16 Ы. х. к. 4:28

+ 134:17 Иер. 10:14; Авв. 2:19

+ 134:18 Иса. 44:9

+ 134:20 Ыд. ыр. 21:24

+ 134:21 Ыд. ыр. 131:13

+ 135:1 Ыд. ыр. 105:1

+ 135:2 Ы. х. к. 10:17

+ 135:4 Ыд. ыр. 71:18

+ 135:5 У. ч. 3:19; Иер. 10:12

+ 135:6 Иса. 44:24

+ 135:7 Э. д. 1:16-18

+ 135:10 Хост. 12:29; Ыд. ыр. 77:51

+ 135:11 Хост. 12:51

+ 135:13 Хост. 14:21-22; Ыд. ыр. 77:13

+ 135:15 Хост. 14:27

+ 135:16 Хост. 15:22

+ 135:17 Ыд. ыр. 134:10-12

+ 135:19 Сан. 21:21-26

+ 135:20 Сан. 21:33-35

+ 135:24 Ыд. ыр. 105:10

+ 135:25 Ыд. ыр. 103:27

+ 136:1 Иез. 1:1; 3:15; 10:15

+ 136:5 Дан. 6:10

+ 136:6 Иов 29:10; Иез. 3:26

+ 136:7 Иса. 34:5; Иер. 49:7-22; Иез. 25:12-14; 35:1-15; Ам. 1:11-12; Авд. 1:1-16; Мал. 1:3-4

+ 136:8 Иса. 21:9; 47:1; Иер. 50:1; Ажыд. 18:6

* 136:8 Өске бурунгу сөзүглелде «Хоозурадыкчы сен!» деп бижээн.

+ 136:9 4 Хаан. 8:12; Иса. 13:16; Наум 3:10

+ 137:1 Ыд. ыр. 110:1

+ 137:1 1 Хаан. 5:3; 2 Чыл. 2:5; Ыд. ыр. 85:8

+ 137:2 Ыд. ыр. 27:2

* 137:2 Өске бурунгу сөзүглелде бо домакты «Бодуңнуң сөзүңнү Бодуңнуң кандыг-даа адыңдан өндүр улуг кылып каан болгай сен» деп бижээн.

+ 137:7 Ыд. ыр. 70:20

+ 137:8 Ыд. ыр. 105:1

* 137:8 Азы: «Дээрги-Чаяакчы меңээ ачы-буян хайырлап турар» (Ыд. ыр. 56:3 көр).

+ 138:1 Иер. 12:3

+ 138:2 4 Хаан. 19:27

+ 138:3 Иов 23:10; У. ч. 5:21; Евр. 4:13

+ 138:6 Рим. 11:33

+ 138:7 Иер. 23:23-24; Иона 1:3

+ 138:8 Иов 11:8; 26:6; Ам. 9:2

+ 138:12 Иов 34:21-22

+ 138:13 Иов 10:10-11

* 138:14 Өске бурунгу сөзүглелде «Кайгамчыктыың база сөгүрүүшкүнге төлептииң дээш» деп бижээн.

+ 138:15 Эккл. 11:5

* 138:15 Черниң ханызынга – ие кижини черге дөмейлей көрүп турар азы баштайгы кижини довурактан чаяаганын ынча деп турар чадавас.

+ 138:16 Хост. 32:32; Ыд. ыр. 55:9; Мал. 3:16

+ 138:17 Ыд. ыр. 91:6

+ 138:19 Иов 4:9; Иса. 11:4; 2 Фес. 2:8

+ 138:21 Ыд. ыр. 25:5; 118:158

+ 138:23 Ыд. ыр. 25:2

* 138:24 Азы: «Дүрзү-бурганнарга мөгеер орукта».

+ 139:2 Ыд. ыр. 70:4

+ 139:4 Ыд. ыр. 57:5-6; Рим. 3:13

+ 139:5 Ыд. ыр. 140:9

+ 139:6 Иов 18:8-10; Иер. 18:22

+ 139:11 Ыд. ыр. 10:6; 119:4; У. ч. 25:22

+ 139:13 Ыд. ыр. 9:5

+ 140:2 Хост. 30:7; Ажыд. 5:8; 8:3-4

+ 140:2 Хост. 29:41

+ 140:3 Ыд. ыр. 33:13; У. ч. 13:3; Эккл. 12:4

+ 140:5 У. ч. 25:12; 27:6

+ 140:6 2 Чыл. 25:12

+ 140:7 Иса. 5:14

+ 140:8 2 Чыл. 20:12; Ыд. ыр. 24:15; 122:1-2

+ 140:9 Ыд. ыр. 139:5

+ 140:10 Ыд. ыр. 7:16

+ 141:2 Ыд. ыр. 101:1

+ 141:3 Ыд. ыр. 142:4

+ 141:3 Ыд. ыр. 139:6

+ 141:5 Ыд. ыр. 26:13

+ 141:6 Ыд. ыр. 17:18

+ 141:7 Иса. 42:7

+ 142:2 Иов 4:17; 9:2; Эккл. 7:20; Рим. 3:20; Гал. 2:16

+ 142:3 Ыд. ыр. 87:7; Ыы. 3:6

+ 142:5 Ы. х. к. 32:7; Ыд. ыр. 76:6

+ 142:6 Ыд. ыр. 41:2; 62:2

+ 142:7 Ыд. ыр. 27:1; У. ч. 1:12

+ 142:8 Ыд. ыр. 24:1

+ 142:10 Неем. 9:20

+ 142:11 Иер. 14:17

+ 142:12 Ыд. ыр. 53:7

+ 143:1 Ыд. ыр. 17:3

+ 143:1 Ыд. ыр. 17:35

+ 143:2 Э. д. 15:1; Ыд. ыр. 17:3

* 143:2 Өске бурунгу сөзүглелде «Өске чоннарны» деп бижээн.

+ 143:3 Иов 7:17; Ыд. ыр. 8:5

+ 143:4 Иов 7:16; Ыд. ыр. 38:6-7; 61:10; Эккл. 1:2

+ 143:4 1 Чыл. 29:15; Иов 14:2; Ыд. ыр. 101:12

+ 143:5 2 Хаан. 22:10; Ыд. ыр. 17:10; Иса. 64:1

+ 143:5 Ыд. ыр. 103:32

+ 143:6 Ыд. ыр. 76:18

+ 143:7 Ыд. ыр. 68:15

+ 143:8 Ыд. ыр. 11:3

+ 143:9 Ыд. ыр. 32:3; Иса. 42:10

+ 143:10 Ыд. ыр. 17:51

+ 143:12 Ыд. ыр. 127:3

+ 143:14 Иса. 3:25; Иер. 14:2

+ 143:15 Ыд. ыр. 32:12

+ 144:3 2 Хаан. 22:4; Ыд. ыр. 17:4; 47:2

+ 144:3 Иов 5:9; 9:10

+ 144:6 Ыд. ыр. 77:4

+ 144:8 Хост. 34:6; Ыд. ыр. 85:5

+ 144:13 Ыд. ыр. 9:37; 101:13; Ыы. 5:19

* 144:13 Сөөлгү домак өске бурунгу сөзүглелде таварышпайн турар.

+ 144:14 Ыд. ыр. 145:8; Лк. 13:11-13

+ 144:15 Ыд. ыр. 103:27

+ 144:16 Ыд. ыр. 103:14,[28]

+ 144:18 Ы. х. к. 4:7

+ 144:19 У. ч. 10:24

+ 145:1 Ыд. ыр. 102:1; 103:1

+ 145:2 Ыд. ыр. 103:33

+ 145:3 Ыд. ыр. 117:8; Иер. 17:5

+ 145:4 Ыд. ыр. 103:29; Иса. 2:22

+ 145:7 Ыд. ыр. 102:6; 106:9

+ 145:7 Иса. 61:1

+ 145:8 Мф. 9:28-30

+ 145:8 Ыд. ыр. 144:14; Лк. 13:11-13

+ 145:9 Хост. 22:21; Ы. х. к. 10:18

+ 145:10 Хост. 15:18; Ыд. ыр. 9:35

+ 146:1 Ыд. ыр. 91:2

+ 146:2 Ыд. ыр. 50:20; 68:36

+ 146:2 Ы. х. к. 30:3; Иер. 32:37; Иез. 34:13

+ 146:3 Ы. х. к. 32:39

+ 146:4 Иса. 40:26

+ 146:5 Иса. 40:28

+ 146:7 1 Чыл. 15:16

+ 146:8 Ы. х. к. 11:14; Иов 5:10

+ 146:9 Иов 38:41

+ 146:10 Ыд. ыр. 32:17

+ 146:11 Ыд. ыр. 32:18

* 146:11 Еврей сөзүглелде 146 болгаш 147 ырылар чаңгыс ырыны тургузуп турар.

+ 147:2 Неем. 7:3

+ 147:3 Ыд. ыр. 131:15

+ 147:5 Иов 37:6; 38:29

+ 147:9 Ы. х. к. 7:6; Ам. 3:2

+ 147:9 Ы. х. к. 4:8

+ 148:1 Мф. 21:9; Лк. 2:14; 19:38

+ 148:2 Ыд. ыр. 102:20

+ 148:4 Ы. х. к. 10:14

+ 148:4 Э. д. 1:7

+ 148:5 Ыд. ыр. 32:6; Евр. 11:3

+ 148:6 Иов 14:15; Ыд. ыр. 103:9

+ 148:7 Э. д. 1:21

+ 148:8 Иов 37:6

+ 148:13 Ыд. ыр. 8:2-3; 112:4

+ 149:1 Ыд. ыр. 32:3; Иса. 42:10

+ 149:1 Ыд. ыр. 110:1

* 149:3 Тимпан – дүңгүрге дөмейлешкек хөгжүм херексели.

+ 149:5 Ыд. ыр. 62:7

+ 149:9 Иса. 65:6

+ 150:1 1 Чыл. 15:16; 2 Чыл. 5:12

+ 150:1 Э. д. 1:6-8

+ 150:3 Ыд. ыр. 97:6

+ 150:3 Ыд. ыр. 32:2; 70:22

+ 150:4 Хост. 15:20

+ 150:5 1 Чыл. 15:19

+ 1:1 3 Хаан. 4:31; У. ч. 10:1; 25:1; Эккл. 12:9

+ 1:3 У. ч. 2:9

+ 1:4 У. ч. 8:5

+ 1:7 Иов 28:28; Ыд. ыр. 110:10; У. ч. 8:13; 9:10; 16:6

+ 1:8 У. ч. 6:20

+ 1:9 У. ч. 4:9

+ 1:10 Ы. х. к. 13:8; У. ч. 16:29

+ 1:11 Ыд. ыр. 9:30; 63:5; Иер. 5:26

+ 1:12 Сан. 16:32-33; Ыд. ыр. 123:3

+ 1:12 Ыд. ыр. 27:1

+ 1:15 Ыд. ыр. 1:1; У. ч. 4:14; 24:1

+ 1:16 У. ч. 6:18; Иса. 59:7; Рим. 3:15

+ 1:19 У. ч. 15:27

+ 1:20 У. ч. 8:1; 9:3

+ 1:22 У. ч. 8:5

+ 1:22 Ыд. ыр. 1:1; У. ч. 21:24

+ 1:24 Иса. 65:12; 66:4; Иер. 7:13

+ 1:25 Ыд. ыр. 106:11

+ 1:26 Ыд. ыр. 2:4

+ 1:28 1 Хаан. 8:18; Иов 27:8-9; Иса. 1:15; Иер. 11:11; Иез. 8:18; Мих. 3:4

+ 1:31 Иер. 6:19

+ 2:1 У. ч. 1:8

+ 2:4 У. ч. 3:14

+ 2:5 У. ч. 1:7

+ 2:6 3 Хаан. 3:9-12; Иак. 1:5

+ 2:7 У. ч. 30:5

+ 2:8 1 Хаан. 2:9; Ыд. ыр. 90:11

+ 2:9 У. ч. 1:3

+ 2:14 У. ч. 10:23; 15:21; Иер. 11:15

+ 2:15 Ыд. ыр. 124:5; У. ч. 14:2

+ 2:16 У. ч. 6:24; 7:5; 23:27

+ 2:18 У. ч. 5:5; 7:27

+ 2:21 Ыд. ыр. 36:11; Мф. 5:5

+ 2:22 У. ч. 10:30

+ 3:1 У. ч. 1:8

+ 3:2 У. ч. 3:16; 4:10; 9:11; 10:27

+ 3:3 У. ч. 6:21

+ 3:3 У. ч. 7:3

+ 3:5 Ыд. ыр. 36:5

+ 3:6 У. ч. 11:5

+ 3:7 У. ч. 12:15; Иер. 9:23

+ 3:7 Иов 28:28

+ 3:9 Хост. 23:19; 34:26; Ы. х. к. 26:2

+ 3:10 Ы. х. к. 28:8

+ 3:10 Мал. 3:10

+ 3:11 Ыд. ыр. 93:12; Иов 5:17

+ 3:12 Ы. х. к. 8:5; 1 Кор. 11:32; Евр. 12:6; Ажыд. 3:19

+ 3:14 Иов 28:15; У. ч. 8:19; 16:16

+ 3:15 Иов 28:18; У. ч. 8:11

+ 3:16 У. ч. 3:2; 4:10; 9:11; 10:27

+ 3:16 У. ч. 8:18; 22:4

+ 3:18 Э. д. 2:9; 3:22; У. ч. 11:30; 13:12; 15:4

+ 3:19 Ыд. ыр. 103:24; У. ч. 8:27; Иер. 10:12

+ 3:19 Ыд. ыр. 135:5

+ 3:20 Э. д. 7:11

+ 3:20 Иов 36:27

+ 3:23 У. ч. 10:9

+ 3:23 Ыд. ыр. 90:12; У. ч. 4:12

+ 3:24 Иов 11:19

+ 3:25 Ыд. ыр. 90:5

+ 3:27 Гал. 6:10

+ 3:28 Лев. 19:13; Ы. х. к. 24:14-15

+ 3:31 Ыд. ыр. 36:1; У. ч. 23:17; 24:1; 24:19

+ 3:33 Зах. 5:4; Мал. 2:2

+ 3:33 Иов 8:6; У. ч. 14:11

+ 3:34 Ыд. ыр. 1:1

+ 3:34 Иак. 4:6; 1 Пет. 5:5

+ 4:1 У. ч. 1:8

+ 4:4 1 Чыл. 28:9

+ 4:4 Лев. 18:5; Иса. 55:3

+ 4:8 1 Хаан. 2:30

+ 4:9 У. ч. 1:9

+ 4:10 У. ч. 3:2; 3:16; 9:11; 10:27

+ 4:12 У. ч. 3:23

+ 4:13 У. ч. 3:18

+ 4:14 Ыд. ыр. 1:1; У. ч. 1:15

+ 4:16 Ыд. ыр. 35:5; Мих. 2:1

+ 4:18 Иов 11:17; 22:28; Ыд. ыр. 96:11; Иса. 60:3; Дан. 12:3; Мф. 13:43

+ 4:19 1 Хаан. 2:9; Иер. 23:12; Ин. 12:35

+ 4:22 У. ч. 14:30

+ 4:24 У. ч. 6:12

+ 4:26 Евр. 12:13

+ 4:27 Ы. х. к. 5:32; 28:14

+ 5:1 У. ч. 4:20

+ 5:2 Мал. 2:7

+ 5:3 У. ч. 2:16

+ 5:3 Ыд. ыр. 54:22

+ 5:4 Эккл. 7:26

+ 5:5 У. ч. 2:18; 7:27

+ 5:15 Сол. ыр. 4:15

+ 5:18 Ы. х. к. 24:5

+ 5:21 2 Чыл. 16:9; Ыд. ыр. 138:3; 118:168; Иер. 16:17; 32:19

+ 6:1 Иов 17:3

+ 6:5 Ыд. ыр. 90:3

+ 6:6 У. ч. 10:26; 18:10

+ 6:8 У. ч. 30:25

+ 6:9 У. ч. 19:15

+ 6:11 У. ч. 13:4; 24:33-34; Эккл. 4:5

+ 6:12 У. ч. 16:27

+ 6:13 У. ч. 10:19

+ 6:15 Иса. 30:13

+ 6:16 Иов 5:19; У. ч. 30:18

+ 6:17 Ыд. ыр. 100:5; У. ч. 16:5; 21:4

+ 6:17 У. ч. 12:22; 17:7; Ыд. ыр. 119:2

+ 6:17 Ы. х. к. 19:10

+ 6:18 Э. д. 6:5; У. ч. 15:26

+ 6:18 У. ч. 1:16; Иса. 59:7; Рим. 3:15

+ 6:19 Хост. 20:16; Ыд. ыр. 26:12

+ 6:20 У. ч. 1:8

+ 6:21 У. ч. 3:3

+ 6:23 Ыд. ыр. 118:105

+ 6:23 У. ч. 10:17

+ 6:24 У. ч. 2:16

+ 6:25 Мф. 5:28

* 6:30 Азы: «Бир кижи аштай бергеш, хырнын тоттурар дээш-даа оорланыр болза, улус ону дора көрбес деп бе?»

+ 6:31 Хост. 22:4

+ 6:32 Хост. 20:14

+ 6:34 У. ч. 27:4; Сол. ыр. 8:6

+ 7:1 У. ч. 2:1

+ 7:2 Лев. 18:5; У. ч. 4:4

+ 7:3 У. ч. 3:3

+ 7:5 У. ч. 2:16

+ 7:7 У. ч. 1:4

+ 7:9 Иов 24:15

+ 7:10 Э. д. 38:14-15

+ 7:12 У. ч. 23:28

* 7:14 Эп-найырал өргүлү – ол өргүл Бурган биле кижиниң эп-сеткилдиин көргүзер турган (Лев. 7:11-21 көр). Өргүл салган улус ооң соонда өргүл малының эъдиниң кезиин ап, дойлаар турган.

+ 7:17 Ыд. ыр. 44:9

+ 7:21 У. ч. 5:3; 6:24

+ 7:22-23 Эккл. 9:12

+ 7:27 У. ч. 2:18; 5:5

+ 8:1 У. ч. 1:20-21; 9:3

+ 8:5 У. ч. 1:4,[22]

+ 8:10 Ыд. ыр. 18:11; 118:127; У. ч. 3:14

+ 8:11 У. ч. 3:15

+ 8:13 У. ч. 1:7; 9:10; 16:6

+ 8:13 Ыд. ыр. 96:10

+ 8:13 У. ч. 4:24; 6:17

+ 8:14 Эккл. 7:19

* 8:16 Өске бурунгу сөзүглелде «Бүгү чөптүг-шынныг баштыңчылар» деп бижээн.

+ 8:17 Ыд. ыр. 90:14; Ин. 14:21

+ 8:17 Мф. 7:8

+ 8:18 У. ч. 3:16; 22:4

+ 8:19 У. ч. 3:14; 16:16

+ 8:22 Иов 28:27; Ажыд. 3:14

+ 8:25 Иов 15:7; Ыд. ыр. 89:3

+ 8:27 У. ч. 3:19

+ 8:28 Э. д. 1:6

+ 8:29 Э. д. 1:9, 10; Иов 26:10

+ 8:29 1 Хаан. 2:8; Ыд. ыр. 23:2; 101:26; 103:5

* 8:30 Азы: «Шевер усчу» азы «Кижизидикчи».

+ 8:32 Ыд. ыр. 118:1; 127:1

+ 8:35 У. ч. 3:18; 4:22

+ 8:35 У. ч. 18:23

+ 9:2 Сол. ыр. 8:2

+ 9:3-4 У. ч. 1:20; 8:1

+ 9:5 Ин. 7:37

+ 9:8 Ыд. ыр. 140:5

+ 9:9 Мф. 13:12; Мк. 4:25

+ 9:10 Иов 28:28; Ыд. ыр. 110:10; У. ч. 1:7

+ 9:11 У. ч. 3:2; 3:16; 4:10; 10:27

+ 9:13 У. ч. 7:11

+ 9:17 У. ч. 5:15

+ 9:17 У. ч. 20:17

+ 10:1 У. ч. 1:1; 25:1

+ 10:1 У. ч. 15:20; 29:3

+ 10:1 У. ч. 17:21,[25]

+ 10:2 У. ч. 11:4,[6]

+ 10:3 Иов 4:7; Ыд. ыр. 33:10-11; 36:25; У. ч. 13:25

+ 10:4 У. ч. 21:5

+ 10:7 Иов 18:17; Ыд. ыр. 33:17

+ 10:9 Ыд. ыр. 22:4; У. ч. 3:23

+ 10:9 У. ч. 28:18

+ 10:10 У. ч. 6:13

+ 10:11 Ыд. ыр. 35:10; У. ч. 13:14; 14:27; 16:22

+ 10:12 Иак. 5:20; 1 Пет. 4:8

+ 10:13 У. ч. 19:29; 26:3

+ 10:14 У. ч. 18:7

+ 10:15 У. ч. 18:12

+ 10:16 У. ч. 11:19

+ 10:17 У. ч. 6:23

+ 10:19 Мф. 12:36

+ 10:19 У. ч. 17:27; Эккл. 5:2

+ 10:21 Ос. 4:6

* 10:22 Азы: «Күш-ажыл ол ачы-буянга чүнү-даа немевес».

+ 10:23 У. ч. 2:14; Иер. 11:15

+ 10:24 Иов 3:25; Иса. 66:4

+ 10:24 Ыд. ыр. 144:19

+ 10:25 Иов 21:19; Мф. 7:27

+ 10:25 У. ч. 12:3

+ 10:26 У. ч. 6:6

+ 10:27 У. ч. 3:2; 3:16; 4:10; 9:11

+ 10:27 Ыд. ыр. 54:24

+ 10:28 Иов 8:13; У. ч. 11:7

+ 10:30 У. ч. 2:21-22

+ 10:31 Ыд. ыр. 36:30; У. ч. 15:28

+ 11:1 Лев. 19:36; Ы. х. к. 25:13; У. ч. 16:11; 20:10; 20:23; Иез. 45:10

+ 11:2 У. ч. 16:18; 18:13; 29:23

+ 11:3 У. ч. 13:6

+ 11:4 Иов 36:19; Иез. 7:19; Соф. 1:18

+ 11:4 У. ч. 10:2

+ 11:5 У. ч. 3:6

+ 11:5 Эсф. 7:9; Ыд. ыр. 7:16; Дан. 6:24

+ 11:6 У. ч. 13:6

+ 11:7 Иов 8:13; У. ч. 10:28

* 11:7 Азы: «Байлакшылга ынаныры» азы «Күш-шыдалга ынаныры».

+ 11:8 У. ч. 21:18

+ 11:10 Эсф. 8:15; У. ч. 29:2

+ 11:11 У. ч. 29:8

+ 11:13 У. ч. 20:19

+ 11:14 У. ч. 15:22; 20:18; 24:6

* 11:16 Өске бурунгу сөзүглелде «Түрлүг улус» деп бижээн.

+ 11:18 Ос. 10:12; Гал. 6:8

+ 11:19 У. ч. 10:16

+ 11:20 Ыд. ыр. 118:1

+ 11:21 У. ч. 16:5

+ 11:21 Ыд. ыр. 111:2

+ 11:24 У. ч. 13:7; 2 Кор. 9:6

+ 11:25 Ыд. ыр. 111:9

+ 11:26 Э. д. 42:6

+ 11:27 Эсф. 7:9; Ыд. ыр. 7:16; У. ч. 26:27; Дан. 6:24

+ 11:28 Ыд. ыр. 48:7

+ 11:28 Ыд. ыр. 91:13

+ 11:30 Э. д. 2:9; 3:22; У. ч. 3:18; 13:12; 15:4

+ 11:31 1 Пет. 4:18

+ 12:1 У. ч. 15:10

+ 12:3 У. ч. 10:25

+ 12:4 Руф 3:11; У. ч. 18:23; 31:10

+ 12:4 У. ч. 14:30

+ 12:5 Мф. 12:35

+ 12:6 Ыд. ыр. 9:30; 63:5; Иер. 5:26

+ 12:6 У. ч. 14:3

* 12:9 Азы: «Бодунга боду чалча боору».

+ 12:10 Ы. х. к. 25:4

+ 12:11 У. ч. 28:19

+ 12:13 Ыд. ыр. 58:13; У. ч. 18:7

+ 12:13 У. ч. 21:23

+ 12:14 У. ч. 13:2; 18:21

+ 12:14 Иса. 3:10; Иер. 22:15

+ 12:15 У. ч. 3:7

+ 12:16 У. ч. 29:11

* 12:16 Азы: «Тенек кижи килеңи-биле бодун доп-дораан көргүзүп аар».

+ 12:17 У. ч. 14:5

+ 12:18 Ыд. ыр. 56:5

+ 12:18 У. ч. 4:22

+ 12:19 У. ч. 19:9

+ 12:21 Ыд. ыр. 90:10

+ 12:22 У. ч. 6:17

+ 12:23 У. ч. 13:16

+ 13:1 У. ч. 1:22; Ыд. ыр. 1:1

+ 13:2 У. ч. 12:14; 18:21

+ 13:3 У. ч. 12:13; 21:23

+ 13:4 У. ч. 6:9-11; 21:25

+ 13:6 У. ч. 11:6

+ 13:6 У. ч. 11:3; 19:3

+ 13:7 У. ч. 11:24

+ 13:9 Иов 18:5-6; 21:17

+ 13:10 У. ч. 28:25

+ 13:12 Э. д. 2:9; 3:22; У. ч. 3:18; 11:30; 15:4

* 13:13 Азы: «Амырап-чыргаар».

+ 13:14 Ыд. ыр. 35:10; У. ч. 10:11

* 13:15 «Өлүмге чедирер» деп сөстерниң орнунга өске бурунгу сөзүглелде «Кезээ-мөңгеде» деп бижээн.

+ 13:16 Эккл. 10:3

+ 13:17 У. ч. 25:13

* 13:17 Азы: «Айыыл эккээр».

+ 13:18 У. ч. 15:31-32; Эккл. 7:5

+ 13:22 Иов 27:16; У. ч. 28:8

* 13:23 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Сөөлгү домактың болгу дег өске утказы мындыг: «Чамдык улус хоойлу-дүрүм чогундан кырлыр».

+ 13:24 У. ч. 19:18; 22:15; 23:13; 29:17

+ 13:25 У. ч. 10:3

+ 14:2 У. ч. 2:15

+ 14:3 У. ч. 12:6

* 14:3 Азы: «Мелегей кижиниң адыыргак аксы-сөзү шыкпыыш дег».

+ 14:5 Хост. 23:1; У. ч. 12:17

+ 14:6 У. ч. 15:14

* 14:9 Кем-буруу дээш өргүл – кем-буруу үүлгеткен кижиниң Дээрги-Чаяакчы-биле эптежир дээш салып турар өргүлү (Лев. 5:14–6:7 көр).

+ 14:11 У. ч. 3:33

+ 14:12 У. ч. 16:25

+ 14:13 Эккл. 2:2

+ 14:13 Лк. 6:25

+ 14:19 Э. д. 42:6; 1 Хаан. 2:36

+ 14:20 У. ч. 19:7

+ 14:20 У. ч. 19:4

+ 14:21 Ыд. ыр. 40:2; У. ч. 29:7

+ 14:23 У. ч. 21:5

* 14:24 Өске бурунгу сөзүглелде «Каасталгазы» эвес, а «Сээдең чоруу» деп бижээн.

* 14:26 Азы: «Ол – Бодунуң ажы-төлүнге хоргадал болур».

+ 14:27 Ыд. ыр. 35:10; У. ч. 10:11; 13:14

+ 14:29 У. ч. 15:18; 16:32; 19:11

+ 14:29 Эккл. 7:8-9

+ 14:30 У. ч. 4:22

+ 14:30 У. ч. 12:4

+ 14:31 У. ч. 17:5

* 14:32 Өске бурунгу сөзүглелде бо домактың орнунга «а чөптүг-шынныг кижиниң кем-буруу чогу – ооң хоргадалы» деп бижээн.

+ 15:1 Башт. 8:1-3

+ 15:1 3 Хаан. 12:13-17

+ 15:2 Эккл. 10:13-14

+ 15:3 2 Чыл. 16:9; Иов 31:4; Зах. 4:10

+ 15:4 Э. д. 2:9; 3:22; У. ч. 3:18; 11:30; 13:12

+ 15:8 У. ч. 21:27; 28:9; Иса. 1:11; 66:3; Иер. 6:20

+ 15:8 Эккл. 4:17

+ 15:10 У. ч. 12:1

+ 15:11 У. ч. 27:20

+ 15:11 Иов 26:6

+ 15:11 1 Чыл. 28:9; 2 Чыл. 6:30; Ыд. ыр. 43:20; Аж.-ч. 1:24

+ 15:12 Ам. 5:10

+ 15:13 У. ч. 17:22

+ 15:13 Неем. 2:2; У. ч. 18:15

+ 15:14 У. ч. 14:6

+ 15:16 У. ч. 16:8; Эккл. 4:6

+ 15:17 У. ч. 17:1

+ 15:18 У. ч. 28:25; 29:22

+ 15:18 У. ч. 14:29

+ 15:19 У. ч. 19:24; 22:5; 22:13

+ 15:20 У. ч. 10:1; 29:3

+ 15:21 У. ч. 2:14; 10:23; Иер. 11:15

+ 15:22 У. ч. 11:14; 20:18; 24:6

+ 15:23 У. ч. 25:11

+ 15:24 Кол. 3:1-2

+ 15:25 Ыд. ыр. 67:6

+ 15:26 У. ч. 6:18

+ 15:26 У. ч. 16:24

+ 15:27 У. ч. 1:19; 23:4; 1 Тим. 6:9

+ 15:27 У. ч. 17:23

+ 15:28 Ыд. ыр. 36:30; У. ч. 10:31

+ 15:29 Ыд. ыр. 17:42

+ 15:29 Ыд. ыр. 33:16

+ 15:30 У. ч. 25:25

+ 15:32 У. ч. 13:18; Эккл. 7:5

+ 15:33 У. ч. 18:13; 29:23

+ 16:1 У. ч. 16:9; 19:21; Мф. 10:19; Лк. 12:12

+ 16:2 У. ч. 21:2; 24:12

+ 16:3 Ыд. ыр. 36:5

+ 16:4 Иов 21:30; Рим. 9:22

+ 16:5 У. ч. 6:17

+ 16:5 У. ч. 11:21; 28:20

+ 16:6 Дан. 4:24

+ 16:7 Э. д. 26:28

+ 16:8 Ыд. ыр. 36:16; У. ч. 15:16

+ 16:9 У. ч. 16:1; 19:21; 20:24

+ 16:10 3 Хаан. 3:28

+ 16:11 Лев. 19:36; Ы. х. к. 25:13; У. ч. 11:1; 20:10; 20:23; Иез. 45:10

+ 16:12 2 Хаан. 23:3; У. ч. 25:5; 29:14

+ 16:13 У. ч. 22:11

+ 16:14 У. ч. 19:12; 20:2

+ 16:15 Ыд. ыр. 71:6

+ 16:16 У. ч. 3:14; 8:19

+ 16:18 У. ч. 11:2; 18:13; 29:23

+ 16:20 У. ч. 19:8

+ 16:20 Ыд. ыр. 83:13

+ 16:22 Ыд. ыр. 35:10; У. ч. 10:11; 13:14; 14:27

* 16:22 Азы: «Өөредии».

+ 16:24 У. ч. 15:26

+ 16:25 У. ч. 14:12

+ 16:26 Эккл. 6:7

+ 16:27 У. ч. 6:12; Иак. 3:6

+ 16:28 У. ч. 26:20

+ 16:29 У. ч. 1:10

+ 16:31 У. ч. 20:29

+ 16:32 У. ч. 14:29

+ 16:33 Аж.-ч. 1:26

+ 17:1 У. ч. 15:17

+ 17:2 У. ч. 19:26

+ 17:3 У. ч. 27:21

+ 17:3 1 Чыл. 28:9; 29:17; Ыд. ыр. 25:2; Иер. 17:10

+ 17:5 У. ч. 14:31

+ 17:5 Иов 19:29; У. ч. 24:18

+ 17:6 Ыд. ыр. 127:6

+ 17:7 У. ч. 6:17

+ 17:8 Ы. х. к. 16:19; У. ч. 18:17; 21:14

+ 17:12 2 Хаан. 17:8; Ос. 13:8

+ 17:13 Ыд. ыр. 34:12; Иер. 18:20

+ 17:14 У. ч. 20:3; 25:8; 1 Фес. 4:11

+ 17:15 Хост. 23:7; У. ч. 24:24; Иса. 5:23

+ 17:15 Ыд. ыр. 93:21

+ 17:17 У. ч. 18:25

+ 17:17 У. ч. 27:10

+ 17:19 У. ч. 29:23

+ 17:21 У. ч. 10:1; 19:13

+ 17:22 У. ч. 15:13

+ 17:23 У. ч. 15:27; Мих. 7:3

+ 17:25 У. ч. 10:1

+ 17:27 У. ч. 10:19; Эккл. 5:2

+ 17:28 Иов 13:5

+ 18:4 У. ч. 20:5

+ 18:5 У. ч. 24:24

+ 18:5 Ы. х. к. 1:17

+ 18:6 У. ч. 10:13; 19:29; 26:3

+ 18:7-8 У. ч. 10:14

+ 18:7-8 Ыд. ыр. 63:8; У. ч. 12:13; Эккл. 10:12

* 18:7-8 Өске бурунгу сөзүглелде ол сөстерге «Кортуктарны оларның коргужу куду базар, а херээжензиг аажы-чаңныг эрлер аштаар» деп домак немээн.

+ 18:9 У. ч. 26:22

+ 18:11 Хост. 34:5-7

+ 18:11 Ыд. ыр. 19:2; 60:4

+ 18:12 У. ч. 10:15

+ 18:13 У. ч. 11:2; 16:18

+ 18:13 У. ч. 15:33; 29:23

+ 18:15 У. ч. 15:13

+ 18:17 У. ч. 17:8

* 18:20 Өске бурунгу сөзүглелде «Ха-дуңмаңның дузаламчызы» деп бижээн.

+ 18:21 У. ч. 12:14; 13:2

+ 18:23 У. ч. 12:4; 19:14

+ 18:23 У. ч. 8:35

+ 18:25 У. ч. 17:17

* 18:25 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Эш-өөрлүг болуксаар кижи бодун эп-найыралдыг алдынар ужурлуг».

+ 19:1 У. ч. 28:6

+ 19:2 У. ч. 21:5; 28:20

+ 19:3 У. ч. 13:6

+ 19:4 У. ч. 14:20

+ 19:5 Хост. 20:16; Ы. х. к. 19:19; У. ч. 21:28; 24:28; 25:18

+ 19:6 У. ч. 29:26

+ 19:7 У. ч. 14:20

+ 19:8 У. ч. 16:20

+ 19:9 Хост. 20:16

+ 19:10 У. ч. 26:1; Эккл. 10:7

+ 19:11 У. ч. 14:29

+ 19:12 У. ч. 16:14; 20:2; 28:15

+ 19:13 У. ч. 17:21

+ 19:13 У. ч. 21:9; 27:15

+ 19:14 У. ч. 12:4; 18:23

+ 19:15 У. ч. 6:9; 20:4; 20:13

+ 19:16 У. ч. 13:13

+ 19:17 Ы. х. к. 15:7-8; У. ч. 22:9; 28:27; Эккл. 11:1

+ 19:17 Мф. 5:7

+ 19:18 У. ч. 13:24

* 19:18 Азы: «Ооң алгы-кышкызы сени дүвүретпезин».

+ 19:21 Иов 23:13; У. ч. 16:1, 9; Иса. 14:27

* 19:22 Азы: «Энерелдиг боору улуска өөрүнчүг».

+ 19:23 У. ч. 10:16; 11:19

+ 19:24 У. ч. 15:19; 22:13

+ 19:24 У. ч. 26:15

+ 19:25 У. ч. 21:11

+ 19:26 Хост. 20:12

+ 19:28 Иов 15:16

+ 19:29 У. ч. 10:13; 18:6; 26:3

+ 20:1 Э. д. 9:21; У. ч. 23:29-32; 31:4; Эф. 5:18

+ 20:2 У. ч. 16:14; 19:12

+ 20:4 У. ч. 19:15

+ 20:5 У. ч. 18:4

+ 20:9 3 Хаан. 8:46; 2 Чыл. 6:36; Эккл. 7:20; Иак. 1:21; 1 Ин. 1:8-10; Рим. 3:23

+ 20:10 Лев. 19:36; Ы. х. к. 25:13; У. ч. 11:1; 16:11; 20:23; Иез. 45:10

+ 20:12 Хост. 4:11; Ыд. ыр. 93:9

+ 20:13 У. ч. 19:15

+ 20:16 У. ч. 22:26-27; 27:13

+ 20:17 У. ч. 9:17

+ 20:18 У. ч. 11:14; 15:22; 24:6

+ 20:19 У. ч. 11:13

+ 20:20 Хост. 21:17; У. ч. 30:11,[17]

+ 20:21 У. ч. 13:11

+ 20:22 Лев. 19:18; У. ч. 24:29; Рим. 12:19

+ 20:22 Ыд. ыр. 26:14

+ 20:23 Лев. 19:36; Ы. х. к. 25:13; У. ч. 11:1; 16:11; 20:10; Иез. 45:10

+ 20:24 У. ч. 16:1, 9; 19:21

+ 20:25 Эккл. 5:4

+ 20:27 1 Кор. 2:11

+ 20:29 Лев. 19:32; У. ч. 16:31

+ 21:1 Эзра 6:22

+ 21:2 У. ч. 16:2; 24:12; Лк. 16:15

+ 21:3 1 Хаан. 15:22; Мих. 6:6-8

+ 21:4 У. ч. 6:17

+ 21:5 У. ч. 14:23

+ 21:5 У. ч. 10:4

+ 21:6 У. ч. 20:21

+ 21:9 У. ч. 19:13; 21:9; 25:24; 27:15

+ 21:11 У. ч. 19:25

* 21:12 Азы: «Чөптүг-шынныг Бурган».

+ 21:13 1 Ин. 3:17

+ 21:14 У. ч. 17:8

+ 21:16 Ыд. ыр. 48:14-15

+ 21:18 У. ч. 11:8

+ 21:19 У. ч. 19:13; 25:24; 27:15

+ 21:22 Эккл. 7:19; 9:16,[18]

+ 21:23 У. ч. 12:13; 13:3

+ 21:24 Ыд. ыр. 1:1; У. ч. 1:22

+ 21:25 У. ч. 13:4

+ 21:26 Ы. х. к. 15:7-8; Мф. 5:42

+ 21:27 У. ч. 15:8; Иса. 66:3

+ 21:28 Хост. 20:16; У. ч. 19:5

+ 21:30 Иса. 44:25; 1 Кор. 1:20; 3:19

+ 21:31 Ыд. ыр. 19:7-8; 32:17; Иса. 31:1

+ 22:1 Эккл. 7:1

+ 22:2 Иов 31:15; У. ч. 29:13

+ 22:3 У. ч. 27:12

+ 22:4 У. ч. 3:16; 8:18

+ 22:5 У. ч. 15:19

+ 22:6 Эф. 6:4

+ 22:8 Иов 4:8; Гал. 6:7

+ 22:9 У. ч. 19:17

+ 22:10 У. ч. 26:20

+ 22:11 У. ч. 16:13

* 22:11 Азы: «Чүректиң арыынга ынак кижиниң аксы-сөзү чаагай, ол хаанга чоок болур».

+ 22:13 У. ч. 15:19; 19:24

+ 22:13 У. ч. 26:13

+ 22:14 У. ч. 2:16; 23:27

+ 22:14 Эккл. 7:26

+ 22:15 У. ч. 13:24

+ 22:16 У. ч. 28:22

+ 22:17 У. ч. 5:1; 24:23

* 22:20 «Үжен мерген бодал» деп сөстерниң болгу дег өске уткалары: «Үш катап», «Ооң мурнунда».

+ 22:22 Хост. 23:6; Зах. 7:10

+ 22:23 У. ч. 23:11

+ 22:27 У. ч. 20:16

+ 22:28 Ы. х. к. 19:14; Иов 24:2; У. ч. 23:10

* 23:1 Азы: «Канчаар чемненип олурарыңны таптыг бодап көр».

+ 23:4 У. ч. 28:20; Мф. 6:19; 1 Тим. 6:9-10; Евр. 13:5

+ 23:5 У. ч. 27:24; 1 Тим. 6:17

+ 23:10 Ы. х. к. 19:14; Иов 24:2; У. ч. 22:28

+ 23:11 У. ч. 19:25

+ 23:11 У. ч. 22:23

+ 23:13 У. ч. 13:24; 19:18; 22:15

+ 23:17 Ыд. ыр. 36:1; У. ч. 3:31; 24:1

+ 23:18 У. ч. 24:14

+ 23:20 У. ч. 20:1; Иса. 5:11-12; Эф. 5:18

+ 23:22 Хост. 20:12; У. ч. 1:8

+ 23:27 У. ч. 22:14

+ 23:27 У. ч. 2:16

+ 23:27 Эккл. 7:26

+ 23:28 У. ч. 7:12

+ 23:30 Иса. 5:11,[22]

+ 23:31 У. ч. 20:1

* 23:33 Азы: «Элдеп-чиктиг чүүлдерже».

+ 23:35 Иса. 56:12

+ 24:1 Ыд. ыр. 1:1; 36:1; У. ч. 1:15; 3:31; 4:14; 23:17; 24:19

+ 24:2 Ыд. ыр. 9:28

+ 24:4 Лк. 16:11

+ 24:5 У. ч. 21:22

+ 24:6 У. ч. 11:14; 15:22; 20:18

+ 24:9 Ыд. ыр. 1:1; У. ч. 3:34; 21:24

+ 24:10 Евр. 12:3

+ 24:11 Ыд. ыр. 81:4; Иса. 58:6

+ 24:12 У. ч. 16:2; 21:2

+ 24:12 Иов 34:11; Ыд. ыр. 61:13; Рим. 2:6

+ 24:13 Ыд. ыр. 18:11

+ 24:14 У. ч. 23:18

+ 24:15 Ыд. ыр. 9:29

+ 24:16 Ыд. ыр. 36:24

+ 24:17 Иов 31:29; Мих. 7:8

+ 24:18 У. ч. 17:5

+ 24:19 Иер. 12:1

+ 24:19 Ыд. ыр. 36:1; У. ч. 23:17; 24:1

+ 24:20 Иов 18:5-6; 21:17; У. ч. 13:9

+ 24:21 1 Пет. 2:17

+ 24:23 Лев. 19:15; Ы. х. к. 1:17; 16:19; У. ч. 18:5; 28:21

+ 24:24 Хост. 23:7; У. ч. 17:15; Иса. 5:23

+ 24:28 Хост. 20:16; У. ч. 19:5; 25:18

+ 24:29 У. ч. 20:22

+ 24:34 У. ч. 6:10-11; Эккл. 4:5

+ 25:1 У. ч. 1:1; 10:1

+ 25:1 4 Хаан. 18:5-7

+ 25:2 Ы. х. к. 29:29

+ 25:5 3 Хаан. 2:44-45; У. ч. 16:12

+ 25:6 Лк. 14:8-11

* 25:7 Бо сөстер мооң мурнунда домакта «ызыгуурлуг кижи» деп сөстерге хамааржып турар чадавас.

+ 25:11 У. ч. 15:23

+ 25:12 Ыд. ыр. 140:5

+ 25:13 У. ч. 13:17

+ 25:14 Иуда 1:12

+ 25:16 У. ч. 27:7

+ 25:18 Хост. 20:16; У. ч. 12:18; 19:5; 24:28

* 25:20 Өске бурунгу сөзүглелде «Сода биле уксусту холууру ышкаш» деп бижээн.

+ 25:21 4 Хаан. 6:22; 2 Чыл. 28:15; Мф. 5:44

+ 25:22 Ыд. ыр. 139:11

+ 25:22 Рим. 12:20

* 25:22 «Оттуг көстерни ооң бажынга чыып бээр сен» деп сөстер ийи уткалыг бооп боор: 1) «Дайзыныңны ыятканындан кыва бээринче албадаар сен»; 2) «Бурганның кеземчезин ооң бажынга салыр сен».

+ 25:24 У. ч. 19:13; 21:9; 21:19

+ 25:25 У. ч. 15:30

+ 26:1 У. ч. 17:7; 19:10; 26:8

+ 26:2 Сан. 23:8; Ы. х. к. 23:5

+ 26:3 Ыд. ыр. 31:9

+ 26:3 Ыд. ыр. 31:9; У. ч. 10:13; 19:29

+ 26:5 Мф. 21:24-27

+ 26:8 У. ч. 26:1

+ 26:11 2 Пет. 2:22

+ 26:12 У. ч. 28:11

+ 26:12 У. ч. 29:20

+ 26:13 У. ч. 22:13

+ 26:15 У. ч. 15:19; 19:24

+ 26:20 У. ч. 16:28; 22:10

+ 26:22 У. ч. 18:9

+ 26:23 Ыд. ыр. 28:3; Иер. 9:8

+ 26:23 Мф. 23:27

+ 26:25 Иер. 12:6

+ 26:27 Эсф. 7:9; Ыд. ыр. 7:16; Эккл. 10:8; Дан. 6:24

+ 27:1 Лк. 12:19-20; Иак. 4:13-14

+ 27:3 Иов 6:3

+ 27:4 У. ч. 6:34

+ 27:5 У. ч. 28:23

+ 27:6 Ыд. ыр. 140:5

+ 27:7 У. ч. 25:16

+ 27:10 У. ч. 17:17

+ 27:11 Ыд. ыр. 118:42

+ 27:12 У. ч. 22:3

+ 27:13 У. ч. 20:16

* 27:13 Өске бурунгу сөзүглелде «Өске улус дээш» деп бижээн (20:16 көр).

+ 27:15 У. ч. 19:13; 21:9; 25:24

+ 27:18 1 Кор. 9:7

* 27:19 Азы: «Кижи бодунуң чүрээнге көстүр».

+ 27:20 У. ч. 15:11; Авв. 2:5

+ 27:20 Эккл. 1:8; 4:8

+ 27:21 У. ч. 17:3

+ 27:24 У. ч. 23:5; 1 Тим. 6:17

+ 28:1 Лев. 26:17; 4 Хаан. 7:7

+ 28:1 Лев. 26:8; 1 Хаан. 17:32

+ 28:2 3 Хаан. 16:8-28; 4 Хаан. 15:8-15

+ 28:3 Мф. 18:30

+ 28:6 У. ч. 19:1

+ 28:8 Хост. 22:25; У. ч. 13:22

+ 28:9 Ыд. ыр. 65:18; У. ч. 15:8

+ 28:10 Ыд. ыр. 7:16; У. ч. 26:27

+ 28:11 У. ч. 26:12

+ 28:12 У. ч. 11:10

+ 28:12 Иов 24:4; У. ч. 28:28; 29:2

+ 28:13 Иов 31:33; 1 Ин. 1:9

+ 28:15 У. ч. 19:12

+ 28:17 Э. д. 4:12; 9:6

+ 28:18 У. ч. 10:9

+ 28:19 У. ч. 12:11

+ 28:20 У. ч. 19:2; 21:5; 23:4

+ 28:21 У. ч. 18:5; 24:23

+ 28:21 Иез. 13:19

+ 28:22 У. ч. 22:16

+ 28:23 У. ч. 29:5

+ 28:23 У. ч. 27:5

+ 28:24 Хост. 20:12

+ 28:25 У. ч. 13:10; 15:18

+ 28:27 Ы. х. к. 15:7-8; У. ч. 19:17

+ 28:28 У. ч. 28:12

+ 29:1 У. ч. 1:25

+ 29:1 У. ч. 6:15

+ 29:2 У. ч. 11:10

+ 29:2 У. ч. 28:12,[28]

+ 29:3 У. ч. 10:1; 15:20

+ 29:3 Лк. 15:13,[30]

+ 29:5 У. ч. 28:23

+ 29:6 Ыд. ыр. 9:16

+ 29:7 Ыд. ыр. 40:2

+ 29:8 У. ч. 11:11

+ 29:10 Э. д. 4:5,[8]

+ 29:11 Иов 5:2; У. ч. 12:16

+ 29:13 У. ч. 22:2

+ 29:14 Ыд. ыр. 71:4

+ 29:14 У. ч. 16:12

+ 29:15 У. ч. 10:1; 17:25

+ 29:16 Ыд. ыр. 36:34; 90:8; 91:12

+ 29:17 У. ч. 13:24

+ 29:18 1 Хаан. 3:1; Ыд. ыр. 73:9; Ам. 8:11

+ 29:18 Хост. 32:25

+ 29:20 У. ч. 26:12

* 29:21 Азы: «Алызы барып, ол оглуң дег апаар».

+ 29:22 У. ч. 15:18

+ 29:23 У. ч. 11:2; 16:18; 18:13

+ 29:23 У. ч. 15:33; 18:13

+ 29:24 Лев. 5:1; Башт. 17:2

+ 29:25 Лк. 12:4

+ 29:26 У. ч. 19:6

* 30:1 Масса – бо сөстү Израильдиң чөөн талазынче девискээрниң ады кылдыр билип ап боор. Болгу дег өске утказы: «Өттүр билген медеглел».

* 30:1 Ифиил, Ифиил, Укал деп кижилер аттары көргүскен сөстерниң болгу дег өске утказы мындыг: «Могай бердим, Бурганым! Могай бердим, Бурганым, шаам төндү!»

* 30:3 Азы: «Ыдыктыг чүүлдер дугайында».

+ 30:4 Ин. 3:13

+ 30:4 Иов 28:26

+ 30:4 Иса. 40:12

+ 30:5 Ыд. ыр. 11:7; 17:31

+ 30:5 Ыд. ыр. 3:3; У. ч. 2:7

+ 30:6 Ы. х. к. 4:2; 12:32; Ажыд. 22:18

+ 30:8 Мф. 6:11; 1 Тим. 6:8

+ 30:9 Ы. х. к. 8:12-14; 31:20; Ыд. ыр. 77:11; 105:21; Ос. 13:6

+ 30:10 Эккл. 7:21

+ 30:11 Хост. 21:17; У. ч. 20:20

+ 30:12 У. ч. 16:2

+ 30:13 Ыд. ыр. 100:5

+ 30:14 Иов 29:17; Ыд. ыр. 13:4

+ 30:17 Э. д. 9:22

+ 30:17 У. ч. 20:20

+ 30:18 У. ч. 6:16

+ 30:22 У. ч. 19:10

+ 30:25 У. ч. 6:6-8

* 30:26 Сарлык-дегелер – еврей дылда шафан дээр үүрмек хээкчилер. Олар хая-даштыг черге чурттап, кадыр чалым-хаяже халбактанып үнүп шыдаар (Лев. 11:5; Ыд. ыр. 103:18 көр).

+ 30:27 Иоил 2:7

* 30:28 Азы: «Ээремчик даваннары-биле халбактанып чоруур».

+ 30:32 Иов 21:5; Мих. 7:16

* 31:1 Азы: «Лемуил хаанның өттүр билген медеглели» (30:1-ге немелде тайылбырны көр).

* 31:2 Лемуилдиң авазы: «Бургандан оол дилеп, Аңаа аксы-даңгыраам бээримге, төрүттүнүп келген оглум» – деп турары ол (1 Хаан. 1:27 көр).

+ 31:3 Ы. х. к. 17:17; 3 Хаан. 11:1-4; У. ч. 7:26

+ 31:4 У. ч. 20:1; Эккл. 10:17; Эф. 5:18

+ 31:6 Ыд. ыр. 103:15

+ 31:8 Иов 29:12,[15]

+ 31:9 Лев. 19:15; Ы. х. к. 1:16; 16:18-19

* 31:10-31 Ном бүдүштүг херээженге алгыш-йөрээл-биле төнген. Ол алгыш-йөрээлди алфавиттиг акрошүлүк-биле бижээн («Ыдыктыг ырыларга» киирилдени көр).

+ 31:10 Руф 3:11; У. ч. 12:4

+ 31:10 У. ч. 3:15

+ 31:15 У. ч. 20:13

+ 31:20 Ы. х. к. 15:7-8; У. ч. 22:9

+ 31:31 У. ч. 11:16

+ 1:1 Эккл. 1:12; 7:27; 12:8-10

+ 1:2 Иов 7:6; Ыд. ыр. 38:6-7; 143:4; Эккл. 8:8; Рим. 8:20

+ 1:3 Эккл. 2:11; 3:9; 5:15

+ 1:4 Ыд. ыр. 103:5; 118:90

+ 1:5 Ыд. ыр. 18:6

+ 1:7 Ыд. ыр. 103:8-9

* 1:7 Азы: «А хемнер боттарының үнген черинче, оон катап-ла агып бадар дээш, дедир эглип кээп-ле турар».

+ 1:8 У. ч. 27:20

+ 1:9 Эккл. 3:15

+ 1:11 Эккл. 2:16

+ 1:13 Эккл. 2:26; 3:10

* 1:14 Түңнел чок күжениишкин – еврей сөзүглелде бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске уткалары мындыг: «Сагыш човаа», «Хатты кадарары».

+ 1:15 Эккл. 7:13

+ 1:16 3 Хаан. 3:12; 4:29; Эккл. 2:9

+ 1:18 Эккл. 12:12

+ 2:2 У. ч. 14:13

+ 2:4 3 Хаан. 7:1

+ 2:4 Сол. ыр. 8:11

+ 2:5 Сол. ыр. 4:16

+ 2:8 3 Хаан. 9:28; 10:10,[14]

+ 2:8 3 Хаан. 11:3

* 2:8 «Хөй-ле херээженнер» деп еврей сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске уткалары мындыг: «Хөй-ле хөгжүм херекселдери» азы «Хөй-ле арага савалары».

+ 2:9 3 Хаан. 3:12; 1 Чыл. 29:25; Эккл. 1:16

+ 2:11 Эккл. 1:3; 3:9; 5:15

+ 2:14 Ыд. ыр. 48:11; Эккл. 3:19; 9:2

+ 2:16 Эккл. 1:11

+ 2:18 Ыд. ыр. 38:7; 48:11

* 2:22 Азы: «Сагыш-чүрээниң күзел-чүткүлүнден».

+ 2:23 Иов 14:1

+ 2:24 Эккл. 3:12-13; 5:18; 8:15

+ 2:24 Эккл. 5:18

* 2:25 Өске бурунгу сөзүглелде бо сөстерниң орнунга «Аштанып-чемненип болгаш сагыш ханып чораан кижи ылап-ла мен эвес мен бе?» деп бижээн.

+ 2:26 Эккл. 1:13

+ 3:2 Евр. 9:27

+ 3:4 Рим. 12:15

* 3:5 Бо сөстер тараажының шөлде ажылын көргүскен бооп болур (Иса. 5:2 көр).

+ 3:7 Э. д. 37:29

+ 3:7 Ам. 5:13

+ 3:9 Эккл. 1:3; 2:11; 5:15

+ 3:10 Э. д. 3:19; Эккл. 1:13; 2:26

+ 3:11 Эккл. 8:17

* 3:11 Болгу дег өске утказы мындыг: «Кижи амытан чүрээнге бүгү делегейни салып каан».

+ 3:12 Эккл. 2:24

* 3:12 Азы: «Оларга өөрүп-хөглээринден болгаш чуртталгага таалаарындан».

+ 3:13 Эккл. 2:24; 5:19

+ 3:15 Эккл. 1:9

* 3:15 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Бурган эрткен үени харыы тудар кылдыр кыйгырар».

+ 3:17 Мф. 16:27; 2 Кор. 5:10

+ 3:18 Ыд. ыр. 48:13, 21; 72:22

+ 3:19 Ыд. ыр. 48:11; Эккл. 2:14; 9:2

+ 3:20 Э. д. 3:19; Эккл. 12:7

+ 3:22 Эккл. 2:24

+ 4:1 Эккл. 9:11

+ 4:1 Ыы. 1:2

+ 4:1 Иов 35:9; Эккл. 5:7

+ 4:2 Иов 3:22; Эккл. 7:1

+ 4:3 Иов 3:16; Эккл. 6:3

* 4:4 Азы: «Кижилер аразынга адааргалды тывылдырып турарын».

+ 4:5 У. ч. 6:10-11; 24:33-34

+ 4:6 У. ч. 15:16

+ 4:8 Эккл. 1:8

+ 4:11 3 Хаан. 1:2

+ 4:14 Э. д. 41:14, 41-43

* 4:16 Еврей сөзүглелде 13-16 домактарның утказы эки билдинмес. 16-гы домактың болгу дег өске утказы мындыг: «Ону эдерген чонну санап четпес болду, ынчалза-даа соонда келгеннери ону магадавас».

+ 4:17 Иса. 1:12

+ 4:17 1 Хаан. 15:22

+ 4:17 У. ч. 15:8

+ 5:1 Мф. 6:7

+ 5:2 У. ч. 10:19

+ 5:3 Ыд. ыр. 49:14

+ 5:4 Лев. 5:4; Сан. 30:3; Ы. х. к. 23:21; У. ч. 20:25

+ 5:5 Аж.-ч. 5:4

* 5:5 Бурганның төлээзи – бо домакта улустуң бээр деп даңгыраглааны өрелерин Бурганның өргээзинден чыып чоруур кижини ынча дээн чадавас.

+ 5:6 Эккл. 12:13

+ 5:7 Иов 35:9; Эккл. 3:16; 4:1

* 5:8 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Хаан безин шөлдерге бараан болуп турар».

+ 5:12 Эккл. 6:1

+ 5:14 Иов 1:21

+ 5:15 Эккл. 1:3; 2:11; 3:9

+ 5:18 Эккл. 2:24

+ 6:1 Эккл. 5:12

+ 6:2 Ыд. ыр. 16:14; 72:7

+ 6:2 Лк. 12:20

+ 6:3 Иса. 14:20; Иер. 8:2

+ 6:3 Иов 3:16; Эккл. 4:3

+ 6:7 У. ч. 16:26

+ 6:8 Эккл. 2:15

+ 6:10 Эккл. 1:10; 3:15

+ 6:10 Иов 9:32; Иса. 45:9; Рим. 9:20

+ 6:11 Эккл. 5:2

+ 6:12 Иов 8:9; 14:2

+ 7:1 У. ч. 22:1

+ 7:1 Эккл. 4:2

+ 7:2 Ыд. ыр. 89:12

+ 7:3 Мф. 5:4; Лк. 6:21; 2 Кор. 7:10

+ 7:5 У. ч. 15:31-32

+ 7:7 Ы. х. к. 16:19; У. ч. 17:8

+ 7:8 У. ч. 14:29

+ 7:13 Иов 12:14; Эккл. 1:15

* 7:14 Азы: «Кижи амытан Бурганны буруудадып шыдавас болзун дээш».

+ 7:15 Эккл. 8:14

+ 7:17 У. ч. 10:27

+ 7:19 У. ч. 21:22; Эккл. 9:16,[18]

+ 7:20 3 Хаан. 8:46; 2 Чыл. 6:36; Ыд. ыр. 142:2; У. ч. 20:9; Иак. 3:2; 1 Ин. 1:8-10; Рим. 3:10

+ 7:21 У. ч. 30:10

+ 7:24 Иов 28:12

+ 7:25 Эккл. 1:17

+ 7:26 У. ч. 5:4

+ 7:26 У. ч. 22:14; 23:27

* 7:27-28 Азы: «Херээженнерниң шуптузун».

+ 7:29 Э. д. 1:27; 3:6-7

+ 8:2 3 Хаан. 2:43

+ 8:3 Эккл. 10:4

+ 8:4 Иов 9:12; Дан. 4:32

+ 8:9 Эккл. 3:16; 4:1

* 8:10 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «мактап турарын» эвес, а «уттуптарын» деп сөстү бижээн.

+ 8:13 Иов 14:2; Эккл. 6:12

+ 8:14 Эккл. 7:15

+ 8:15 Эккл. 2:24

+ 8:16 Ыд. ыр. 126:2

+ 8:17 Эккл. 3:11

+ 9:2 Иов 9:22; Ыд. ыр. 48:11; Эккл. 2:14; 3:19

+ 9:2 Иов 9:22

+ 9:5 Иов 14:21

+ 9:5 Ыд. ыр. 30:13; 87:13; Иса. 26:14

+ 9:7 Эккл. 2:24

* 9:8 Ак хеп болгаш олива үзү чаап каан баш – байырлалдың, хөглээшкинниң демдээ турган (Ыд. ыр. 22:5 көр).

+ 9:10 Ыд. ыр. 6:6; Иса. 38:18

+ 9:12 У. ч. 7:23

* 9:15 Азы: «Камгалап каан кижи ол болган».

+ 9:16 Эккл. 7:19

+ 9:18 Иис. 7:1

* 9:18 Азы: «Чаңгыс частырыг», «Частырыг кылган чаңгыс кижи».

* 10:3 Азы: «Кижи бүрүзүн „Бо – мугулай-дыр“ деп чоруур».

+ 10:4 Эккл. 8:3

+ 10:7 У. ч. 19:10

+ 10:8 Ыд. ыр. 7:16; У. ч. 26:27

* 10:8 Чамдыкта чыланнар боттарының уяларын даштан эптей салган ханаларга кылып аар.

+ 10:9 Ы. х. к. 19:5

+ 10:11 Иер. 8:17

+ 10:12 Ыд. ыр. 63:8; У. ч. 18:7

+ 10:14 У. ч. 15:2

* 10:16 Азы: «Аныяк оол».

+ 10:17 У. ч. 31:4

+ 10:19 Башт. 9:13; Ыд. ыр. 103:15

+ 10:19 Эккл. 7:12

+ 10:20 Хост. 22:28

* 11:1 Мында түреңгилерге дузаламчы (Ы. х. к. 15:10; У. ч. 19:17 көр) азы садыг-саарылга дугайында (Иса. 23:3 көр) чугаалаан чадавас.

+ 11:5 Ыд. ыр. 138:15

* 11:5 Азы: «Сааттыг кижиниң иштинде дириг сүлде-сүнезинниң-даа, мага-боттуң-даа канчаар тыптып турарын билбезиң дег».

+ 11:9 Эккл. 2:10; 9:7

+ 11:9 Иов 31:7

+ 11:9 Эккл. 12:14; 2 Кор. 5:10

+ 12:1 2 Хаан. 19:35

+ 12:2 Иса. 5:30

* 12:3-5 Бо домактарның чамдык овур-хевирлериниң утказы эки билдинмес. Мында кырган кижиниң мага-бодун элдээрткен чадавас.

+ 12:4 Ыд. ыр. 140:3

+ 12:4 Иер. 25:10

+ 12:5 Иов 17:13; Иса. 14:18

* 12:5 Миндаль ыяжы – ооң чечектери ак өңнүг, ынчангаш баш дүгүнүң агара бээриниң дугайында элдээрткен чадавас. Бо домактың болгу дег өске утказы мындыг: «Миндаль тооруунуң амданы билдинмес апаар».

* 12:5 Каперс дээр үнүштү чемге амдан киирер база эр кижиниң төл төрүдер күжүн көвүдедир холуксаа кылдыр ажыглап турган.

+ 12:6 Иса. 30:14

+ 12:7 Э. д. 2:7

+ 12:7 Э. д. 3:19; Ыд. ыр. 89:4; Эккл. 3:20

+ 12:7 Сан. 16:22; Иов 34:14-15

+ 12:8 Эккл. 1:2

+ 12:9 3 Хаан. 4:31; У. ч. 1:1

+ 12:11 Ыд. ыр. 22:1; 79:2; Ин. 10:11

+ 12:12 Эккл. 1:18

* 12:12 Азы: «А ол бүгүнүң кырынга немешкен өөредиглерден оваарнып чор».

+ 12:13 Ы. х. к. 6:2; Эккл. 5:6

+ 12:14 1 Кор. 4:5

+ 12:14 Эккл. 11:9; 2 Кор. 5:10; Рим. 2:15-16

+ 1:1 3 Хаан. 4:32

+ 1:1 Сол. ыр. 4:10

+ 1:2 Эккл. 7:1

+ 1:3 Ыд. ыр. 118:32

+ 1:3 Ыд. ыр. 44:14-15

* 1:3 Янзы-бүрү чоннарның куда ёзулалдарында күдээ эрни хаая эвес хаан кижиге дөмейлеп турар.

+ 1:4 Сол. ыр. 2:14; 4:3; 6:4

+ 1:4 Ыд. ыр. 119:5; Иса. 60:7

* 1:4 Азы: «Салма чоннуң майгыннары».

+ 1:6 Ыд. ыр. 22:1; 79:2; Эккл. 12:11; Ин. 10:11

+ 1:7 Сол. ыр. 5:9; 6:1

+ 1:8 2 Чыл. 1:16-17

+ 1:10 Иез. 16:11-14

+ 1:11 Сол. ыр. 4:13-14

+ 1:12 Ыд. ыр. 44:9; Ин. 19:39

+ 1:13 Иис. 15:62

+ 1:13 Сол. ыр. 4:13

+ 1:14 Сол. ыр. 4:1; 5:12

+ 1:16 Иса. 37:24

+ 2:1 1 Чыл. 5:16; Аж.-ч. 9:35

+ 2:3 Иса. 25:4; 32:2

* 2:4 Арага бажыңы – найырлаар бажың азы виноград шөлү бооп чадавас.

+ 2:5 Сол. ыр. 5:8

+ 2:6 Ы. х. к. 33:27; Сол. ыр. 8:3

+ 2:7 Сол. ыр. 3:5; 5:8; 8:4

+ 2:9 2 Хаан. 2:18; Сол. ыр. 8:14

* 2:11 Израильге кыш дээрге чаъстар кудар үе болур, час дүжерге, ол чаъстар соксаар.

+ 2:12 2 Хаан. 23:4

+ 2:14 Ыд. ыр. 73:19; Иер. 48:28

+ 2:16 Сол. ыр. 7:11

+ 2:16 Сол. ыр. 6:3

+ 2:17 Сол. ыр. 4:6

* 2:17 Азы: «Бэтэр дагларында», азы: «Чаагай чыттыг дагларда».

* 2:17 Азы: «Хүн караа сооваанда, хөлегелер узаваанда, дедир ээп кел».

+ 3:1 Иса. 26:9

+ 3:1 Сол. ыр. 5:6

+ 3:3 Сол. ыр. 5:7

+ 3:4 Сол. ыр. 8:2

+ 3:5 Сол. ыр. 5:8

+ 3:5 Сол. ыр. 8:4

+ 3:6 Сол. ыр. 8:5

+ 3:6 Сол. ыр. 4:6,[14]

* 3:7,[9] Паланкин – Чоокку Чөөн чүкке улуг албан-дужаалдыг кижилер дажыглаар каас-коя көдүрер олут.

+ 3:8 Ыд. ыр. 44:4

+ 3:8 Ыд. ыр. 90:5

+ 4:1 Сол. ыр. 6:7

+ 4:1 Сол. ыр. 1:14; 5:12

+ 4:1 Мих. 7:14

+ 4:1 Сол. ыр. 6:5

+ 4:2 Сол. ыр. 6:6

+ 4:3 Сол. ыр. 6:7

+ 4:5 Сол. ыр. 7:4

+ 4:6 Сол. ыр. 2:17

+ 4:6 Сол. ыр. 3:6

+ 4:8 Ы. х. к. 3:9

+ 4:9 Сол. ыр. 5:1,[2]

+ 4:10 Сол. ыр. 1:1

+ 4:11 У. ч. 24:13

+ 4:13 Сол. ыр. 1:11,[13]

+ 4:15 У. ч. 5:15-18

+ 4:16 Эккл. 2:5

+ 5:1 Сол. ыр. 4:9

+ 5:1 Сол. ыр. 4:14

+ 5:1 У. ч. 9:5

+ 5:2 Ажыд. 3:20

+ 5:6 У. ч. 1:28

* 5:6 Азы: «Ол чугаалап турда, сеткил-сагыжым хоруй берген».

+ 5:7 Сол. ыр. 3:3

+ 5:8 Сол. ыр. 2:5

+ 5:8 Сол. ыр. 2:7; 3:5; 8:4

+ 5:9 Сол. ыр. 1:7; 6:1

+ 5:12 Сол. ыр. 1:14; 4:1

+ 6:1 Сол. ыр. 1:7; 5:9

+ 6:2 Сол. ыр. 4:16; 5:1

+ 6:3 Сол. ыр. 7:10

+ 6:3 Сол. ыр. 2:16

* 6:4 Тирца – дорт очулдурарга, «тааланчыг» азы «чараш» дээн уткалыг аттыг эрте-бурунгу хананей хоорай, бир кезек үеде Соңгу күрүне – Израильдиң найысылалы турган (3 Хаан. 14:17 көр).

+ 6:5 Мих. 7:14

+ 6:5 Сол. ыр. 4:1

+ 6:6 Сол. ыр. 4:2

+ 6:7 Сол. ыр. 4:3

+ 6:11 Сол. ыр. 7:13

* 7:1 Суламита – утказы эки билдинмес сөс. «Сулам суур чурттуг кыс» дээн чадавас.

+ 7:4 Сол. ыр. 4:5

+ 7:11 Сол. ыр. 2:16

* 7:12 Азы: «Суурларга».

+ 7:13 Сол. ыр. 6:11

* 7:14 Мандрагор – дазылы кижи мага-бодунга дөмей, чаагай чыттыг үнүш. Чөөн чүк улузу оларны хандыкшыл оттурар шынарлыг кылдыр санап турган (Э. д. 30:14 көр).

+ 8:2 Сол. ыр. 3:4

+ 8:2 У. ч. 9:2; Сол. ыр. 5:1

* 8:2 Азы: «Мени өөредип турган төрээн иемниң бажыңынга сени эккээр ийик мен».

+ 8:3 Сол. ыр. 2:6

+ 8:4 Сол. ыр. 2:7; 3:5; 5:8

+ 8:5 Сол. ыр. 3:6

+ 8:6 Иер. 22:24; Агг. 2:23

+ 8:6 Рим. 8:35

+ 8:6 У. ч. 6:34

+ 8:6 Ы. х. к. 4:24

+ 8:11 Эккл. 2:4

+ 8:12 У. ч. 27:18

+ 8:14 Сол. ыр. 2:9,[17]

+ 1:1 Ос. 1:1; Ам. 1:1; Мих. 1:1

+ 1:2 Ы. х. к. 32:1; Иер. 22:29

+ 1:3 Иер. 5:4; 8:7

+ 1:6 Ыд. ыр. 37:4

+ 1:6 Лк. 10:34

+ 1:7 Ы. х. к. 28:51

+ 1:9 Э. д. 19:24; Рим. 9:29

+ 1:10 Э. д. 18:20; Иер. 23:14; Иез. 16:46

+ 1:11 1 Хаан. 15:22; У. ч. 15:8; Ос. 6:6

+ 1:12 Хост. 23:17; 34:23

+ 1:12 Эккл. 4:17

+ 1:13 Иер. 6:20; Ам. 5:21-22; Мал. 1:10

+ 1:13 Сан. 28:1-15

+ 1:15 Иер. 4:31; Ыы. 1:17

+ 1:15 1 Хаан. 8:18; У. ч. 1:28; Иер. 11:11; Мих. 3:4

+ 1:15 У. ч. 6:17; Иса. 59:3

+ 1:16 Ыд. ыр. 50:4; Иер. 4:14; Иак. 4:8

+ 1:17 Хост. 22:22; Иер. 21:12; 22:3; Мих. 6:8; Зах. 7:9-10; Иак. 1:27

+ 1:18 Ыд. ыр. 50:9; Иса. 44:22

+ 1:19 Ы. х. к. 30:16

+ 1:20 Иов 27:14

+ 1:21 Лев. 17:7; Иез. 16:15; 23:3

+ 1:22 Иер. 6:30; Иез. 22:19-20

+ 1:23 Мих. 3:11; 7:3

+ 1:23 Иер. 5:28; Зах. 7:10

+ 1:24 Ы. х. к. 32:41; Иер. 46:10

+ 1:25 Иез. 22:18; Зах. 13:9; Мал. 3:2-3

+ 1:26 Зах. 8:3

+ 1:28 Ыд. ыр. 1:6

+ 1:29 Иса. 65:3; 66:17

+ 1:30 Иер. 8:13

+ 1:31 Иса. 66:24

+ 2:3 Иса. 56:7; 60:3; 66:20; Мал. 1:11

+ 2:3 Иса. 27:13; Иер. 31:6; Зах. 8:20-22

+ 2:4 Иоил 3:10

+ 2:4 Иез. 39:9; Ос. 2:18; Зах. 9:10

+ 2:5 Иса. 60:1; 1 Ин. 1:7; Эф. 5:8

+ 2:7 Иса. 39:2

+ 2:7 Ы. х. к. 17:16-17

+ 2:8 Иер. 2:28

+ 2:8 Иса. 44:9-17

+ 2:10 Соф. 2:3; 2 Фес. 1:9

+ 2:11 Иса. 5:15-16

+ 2:13 Иез. 27:6; 31:3; Зах. 11:1-2

+ 2:16 Ыд. ыр. 47:8; Иез. 27:25

+ 2:19 Иов 9:6; Иса. 13:13; Агг. 2:6

+ 2:19 Ажыд. 6:15

+ 2:20 Иса. 30:22; 31:7

+ 2:22 Ыд. ыр. 145:3-4

+ 3:1 Лев. 26:26; Иез. 4:16

+ 3:5 Мих. 7:3-6

+ 3:9 Э. д. 13:13; 18:20

+ 3:10 У. ч. 12:14; Иер. 22:15

+ 3:13 Ыд. ыр. 9:9; 81:1; Иса. 2:4; Иоил 3:12

* 3:13 Өске бурунгу сөзүглелде «бүгү чоннарны» эвес, а «Бодунуң чонун» деп бижээн.

+ 3:14 Ос. 4:1; Мих. 6:2

+ 3:14 Ам. 3:10

* 3:14 Эрги Чагыг-керээде израиль чонну болганчок-ла доора утказы-биле виноград шөлү деп адап турар (Иса. 5:7 көр).

+ 3:15 Ыд. ыр. 93:5

+ 3:16 Иса. 32:9; Ам. 6:1; Соф. 1:12

+ 3:18 Башт. 8:21

* 3:23 Бо домактың утказы эки билдинмес. Ооң болгу дег өске утказы мындыг: «Кул кижиниң демдээ турар».

+ 3:25 Иер. 14:2

+ 3:25 Иов 2:3

* 4:1 Өскээр чугаалаарга, дириг эр улус эвээш артар. Анаа байдалда эр кижи бодунуң хамык кадайларын идик-хеп болгаш аъш-чем-биле хандырар ужурлуг (Хост. 21:10-ну көр), ынчалза-даа ам херээжен улус, ашак чок артпас дээш, боттарын долузу-биле хандырарынга белен.

+ 4:2 Иер. 23:5; 33:15; Зах. 3:8; 6:12

* 4:2 Өзүм – Эрги Чагыг-керээниң каш номнарында Израильдиң келир үедеги Хаанын ынча деп адап турар.

+ 4:3 Авд. 1:17

+ 4:4 Иез. 36:25

+ 4:4 Иоил 3:21

+ 4:5 Хост. 13:21

+ 4:5 Зах. 2:5

+ 4:6 Иса. 25:4

+ 5:1 Ыд. ыр. 79:9; Иер. 2:21; Ос. 9:10; Мф. 21:33; Ин. 15:1

+ 5:5 Иер. 5:10; 39:8

+ 5:6 Иса. 7:23-24

+ 5:6 3 Хаан. 17:1

+ 5:7 Ыд. ыр. 79:9

+ 5:8 Мих. 2:2

+ 5:11 У. ч. 23:20-21

+ 5:12 Ыд. ыр. 27:5

+ 5:13 Иса. 1:3; Ос. 4:6

* 5:13,[14] Азы: «Мөөң улузу».

+ 5:14 Ыд. ыр. 140:7

+ 5:15 Иса. 2:11,[17]

+ 5:19 Иер. 17:15; Иез. 12:22; 2 Пет. 3:4

+ 5:20 Иов 17:12; Мал. 2:17

+ 5:21 У. ч. 3:7

+ 5:23 Хост. 23:7; У. ч. 17:15; 24:24

+ 5:24 Иса. 47:14

+ 5:25 Иер. 4:24

+ 5:25 Иса. 9:12, 17, 21; 10:4

+ 5:26 Ы. х. к. 28:49; Иса. 11:10,[12]

+ 5:28 Иер. 4:13

+ 5:29 Иер. 2:15; Наум 2:11

+ 5:30 Эккл. 12:2; Иса. 8:22; Иер. 4:23; Ыы. 3:2

+ 6:1 2 Чыл. 26:23

+ 6:1 3 Хаан. 22:19; Дан. 7:9; Ажыд. 4:2

* 6:1 Б.э. чедир 740 ч. хире.

+ 6:2 Иез. 1:11; Ажыд. 4:8

* 6:2 Серафимнер – Бурганның төлээлериниң бир хевири. Бо сөстү дорт очулдурарга, «Өрттедип турар амытаннар» азы «Чалбыыштыглар» дээн.

+ 6:3 Сан. 14:21; Ыд. ыр. 71:19; Иса. 11:9; Авв. 2:14; Ажыд. 4:8

+ 6:4 3 Хаан. 8:10; Ажыд. 15:8

+ 6:7 Иер. 1:9; Дан. 10:16

* 6:8 Бистиң адывыстан – Эге дөс 1:26-же немелде тайылбырны көр.

+ 6:9 Ы. х. к. 29:4; Иер. 5:21; Мф. 13:14-15; Мк. 4:12; Аж.-ч. 28:26-27

+ 6:10 Иер. 5:21

+ 6:10 Ин. 12:40

+ 6:13 Ы. х. к. 7:6

+ 7:1 4 Хаан. 16:1

+ 7:1 4 Хаан. 15:37; 16:5; 2 Чыл. 28:5

* 7:1 Бо походтуң кол сорулгазы Иудеяны коргудуп, Ассирияга удур бөлүглежилгеже (6-гы шүл. көр) элзедип киирери турган.

+ 7:3 4 Хаан. 18:17; Иса. 36:2

* 7:3 Шеар-ясув – бо атты очулдурарга, «Артынчы ээп кээр» дээн уткалыг.

+ 7:7 Иса. 8:10

+ 7:14 Иса. 37:30; 38:7

+ 7:14 Мф. 1:23

* 7:14 Өске бурунгу сөзүглелде «Арыг кыс» деп бижээн.

* 7:14 Эммануил – «Бурган бистиң-биле» дээн уткалыг ат (Иса. 8:8,[10] көр).

* 7:15 Ак чем биле ары чигири чиир – ол үеде чуртка элбекшил кээр.

+ 7:17 3 Хаан. 12:16-17

+ 7:18 Иса. 5:26

+ 7:20 4 Хаан. 18:13; Иса. 36:1

* 7:20 Ынчаар кылыры куду көрүүшкүннүң демдээ болур (2 Хаан. 10:4 көр).

+ 7:24 Иса. 5:6; 32:13

+ 8:1 Ы. х. к. 27:8; Иса. 30:8; Авв. 2:2

* 8:1,[3] Дорт утказы-биле «Олчазынче божуулаар, үптээшкинче далажыр» дээн.

+ 8:2 4 Хаан. 16:10

+ 8:4 Иса. 7:8-9

+ 8:6 Иса. 7:1,[4]

* 8:6 Силоам суу – Иерусалимни бүзээлел үезинде безин суг-биле хандырып турган агым суг (Ин. 9:7 көр).

+ 8:7 Иса. 7:20

+ 8:8 Иса. 30:28; Дан. 11:10

* 8:8 Эммануил – 7:14 домакты көр.

+ 8:10 Иса. 7:7

+ 8:12 1 Пет. 3:14

+ 8:14 Иез. 11:16

+ 8:14 Иса. 28:16; 1 Пет. 2:8

+ 8:16 Иса. 29:11; Дан. 12:4; Ажыд. 5:1; 10:4; 22:10

+ 8:17 Иса. 26:14

+ 8:18 Евр. 2:13

+ 8:18 Иса. 20:3

+ 8:19 Лев. 19:31; Иса. 19:13

+ 8:19 1 Хаан. 28:11-14

+ 8:20 Иса. 60:2

+ 8:21 Хост. 22:28

+ 8:22 Иса. 5:30; Наум 1:8

+ 9:1 4 Хаан. 15:29; 2 Чыл. 16:4

+ 9:2 Иса. 42:6-7; 49:6

+ 9:2 Мф. 4:15-16; Лк. 1:79

+ 9:3 Иса. 26:15

+ 9:4 Башт. 7:19-25; Иса. 10:26

+ 9:5 Иса. 2:4; Иез. 39:9; Ос. 2:18; Мих. 4:3

+ 9:6 Иса. 26:12; Мих. 5:5

+ 9:7 Ыд. ыр. 88:4; Лк. 1:32

+ 9:7 2 Хаан. 7:13

+ 9:7 4 Хаан. 19:31; Иса. 37:32

+ 9:11 Иса. 7:1; 8:6

+ 9:12 4 Хаан. 16:6; 2 Чыл. 28:18

+ 9:12 Иса. 5:25; 10:4

+ 9:13 Иер. 2:30

+ 9:14 Ы. х. к. 28:13; Иса. 19:15

+ 9:15 Мих. 3:5

+ 9:17 Иса. 5:25

+ 9:19 Иса. 24:6

+ 9:20 Лев. 26:26

* 9:20 Азы: «Ажы-төлүнүң эът-бодун».

+ 9:21 Иса. 5:25

+ 10:1 Иер. 8:8

+ 10:2 Хост. 22:31; 23:6; Ам. 2:7

+ 10:2 Иов 22:9; Ыд. ыр. 93:6; Иез. 22:7

+ 10:4 Иса. 5:25; 9:12

+ 10:5 Авв. 1:12

+ 10:6 Иса. 9:17

+ 10:7 Мих. 4:12

+ 10:9 Ам. 6:2

+ 10:11 4 Хаан. 18:33-35; Иса. 36:18-20; 37:12

+ 10:12 4 Хаан. 19:35-37; Иса. 37:36-38

+ 10:13 Ы. х. к. 32:27

+ 10:16 Ыд. ыр. 105:15

+ 10:17 Иса. 27:4; 33:12

* 10:18 Арга-арыг болгаш шөлдер ассирий аг-шеригни ойзу көргүскен чадавас.

* 10:20 Израиль болгаш Сирияга удур дайын үезинде Иудеяның хааны Ахаз Ассирияның хаанындан дуза дилээн (4 Хаан. 16:5-9).

* 10:21 Артынчызы эглир – Исайяның бир оглунуң ады (Шеар-ясув, 7:3).

+ 10:22 Э. д. 22:17

+ 10:23 Иса. 28:22; Рим. 9:27-28

+ 10:24 4 Хаан. 19:6; Иса. 37:6

+ 10:26 Башт. 7:22, 25; Иса. 9:4

+ 10:26 Хост. 14:27-30

+ 10:27 Наум 1:13

+ 10:28 1 Хаан. 14:2

* 10:28-32 Бо домактарда айыткан черлер Иерусалимден ырак эвеске турган. Ол черлер халдап кел чыдар аг-шеригниң Иерусалимче соңгу чүктен кээр оруунга турган чадапчок.

+ 10:29 1 Хаан. 13:23

+ 10:29 1 Хаан. 7:17

+ 10:29 1 Хаан. 11:4

+ 10:30 1 Хаан. 25:44

+ 10:30 Иис. 21:18; Иер. 1:1

+ 10:32 1 Хаан. 21:1

+ 10:33 Иса. 10:18; Иез. 31:3; Ам. 2:9

* 11:1 Иессей дээрге Давид хаанның ачазы. Бо оюскан уткалыг домак Давид хаанның үре-салгалынче айтып турар (Иер. 23:5; 33:15; Зах. 3:8; 6:12 көр).

+ 11:2 Иса. 42:1; 61:1; Мф. 3:16

+ 11:4 Ыд. ыр. 71:2,[4]

+ 11:4 Иов 4:9; Ыд. ыр. 138:19; 2 Фес. 2:8; Ажыд. 2:16

+ 11:6 Иса. 65:25

+ 11:9 Иса. 65:25

+ 11:9 Сан. 14:21; Ыд. ыр. 71:19; Авв. 2:14

+ 11:10 Ы. х. к. 28:49; Иса. 5:26; 49:22; 62:11; Ажыд. 5:5; 22:16

+ 11:10 Рим. 15:12

+ 11:11 Ос. 11:11; Мих. 7:12; Зах. 7:10

+ 11:12 Ы. х. к. 30:3; Иер. 32:37; Иез. 11:17; Соф. 3:20

+ 11:13 2 Хаан. 19:41-43; Иер. 3:18; Иез. 37:16-17; Ос. 1:11

+ 11:14 Иер. 49:28

+ 11:15 Иса. 7:20; Ажыд. 16:12

+ 11:16 Хост. 14:29

+ 11:16 Иса. 19:23

+ 12:1 Иса. 11:11

+ 12:2 Хост. 15:2; Ыд. ыр. 117:13

+ 12:4 1 Чыл. 16:8; Ыд. ыр. 104:1

+ 12:4 Ыд. ыр. 8:2-3

+ 12:5 Хост. 15:1

+ 12:6 Соф. 3:14; Зах. 2:10; 9:9

+ 12:6 Ыд. ыр. 45:6; Ос. 11:9

+ 13:1 Иса. 21:1; 47:1; Иер. 50:1

* 13:1 Иудей хааннарның боттарының Вавилондан хамаарышпас чоруун чедип аар дээн оралдажыышкыннары Вавилонче Иехония хаанны болгаш ооң хүрээлеңин күш-биле аппарганынга чедирген (б.э. чедир 597 ч.). Оон, Иехонияның соон салгаан Седекияның үезинде, вавилон шериглерниң иудей күрүнени узуткаанынга база Иерусалимни үреп бусканынга чедирген (б.э. чедир 586 ч.). Ынчангаш Эрги Чагыг-керээниң хөй сөзүглелдери Вавилондан өжээн негээриниң дугайында чугаалап турар (Иер. 50–51 эгелер; Ыд. ыр. 136-ны көр).

+ 13:2 Иса. 5:6

+ 13:5 Иер. 50:24

+ 13:6 Иез. 30:3; Иоил 1:15; Авд. 1:15; Соф. 1:7

+ 13:7 Иез. 7:17

+ 13:8 Иса. 42:14; Иер. 4:31; 30:6; Мих. 4:9-10

+ 13:9 Иса. 24:1

+ 13:10 Иса. 24:23; Иез. 32:7-8; Иоил 2:31; Мф. 24:29; Ажыд. 6:12

+ 13:11 Иса. 2:11

+ 13:12 Э. д. 10:29; 3 Хаан. 9:28; 1 Чыл. 29:4; Иов 22:24; Ыд. ыр. 44:8

+ 13:13 Иов 9:6; Агг. 2:6

+ 13:14 Иер. 50:16

+ 13:16 4 Хаан. 8:12; Ыд. ыр. 136:9; Наум 3:10

+ 13:16 Ыы. 5:11; Зах. 14:2

+ 13:17 Иса. 21:12; Иер. 51:11, 28; Дан. 5:31

+ 13:18 Иер. 50:29

+ 13:19 Э. д. 19:24; Ы. х. к. 29:23; Иер. 49:18; Соф. 2:9

+ 13:20 Иер. 51:37

+ 13:20 Иер. 3:2

+ 13:21 Иов 30:29; Иса. 34:13; Иер. 50:39; Мих. 1:8

* 13:22 Шивээлер – өске бурунгу сөзүглелде «Дулгуяк херээженнеринче» деп бижээн.

+ 14:1 Зах. 1:17

+ 14:1 Иез. 47:22; Эф. 2:12-14

+ 14:2 Иса. 49:22; 66:20

+ 14:4 Авв. 2:6

+ 14:8 Иез. 31:16-17

+ 14:12 Ажыд. 9:1; 12:8-9

+ 14:13 Иер. 51:53

* 14:13 «Цафон даг» – еврейлер аразынга чурттап турган хананей чоннуң чүдүлгезин ёзугаар бурганнар чурттап турар даг.

+ 14:14 Иез. 28:2; 2 Фес. 2:4

+ 14:15 Иов 20:6-7; Ыы. 2:1; Мф. 11:23

+ 14:17 Иер. 50:33

* 14:19 Азы: «Ирик ыяш будуу дег».

+ 14:20 Ыд. ыр. 36:28

+ 14:23 Иса. 34:11

+ 14:25 Иса. 10:5; 37:36; Наум 3:7; Соф. 2:13

+ 14:25 Иса. 10:27; Наум 1:13

+ 14:27 Иов 9:13; 23:13; Дан. 4:32

+ 14:28 4 Хаан. 16:20

* 14:29 Чугаа болза ассирий хаан Тиглат-Пилесер III-түң б.э. чедир 727 чылда Ахазтың өлүмү-биле барык чаңгыс үеде болган өлүмүнүң дугайында чоруп турар.

+ 14:32 Соф. 3:12

+ 15:1 Иса. 25:10; Иер. 48:1; Иез. 25:8; Ам. 2:1; Соф. 2:8

+ 15:1 Сан. 21:15; Ы. х. к. 2:9, 18,[29]

+ 15:2 Сан. 21:30; 32:38

+ 15:2 Иез. 7:18

+ 15:4 Сан. 32:37; Иер. 48:34

+ 15:5 Иер. 48:5

+ 16:1 4 Хаан. 14:7

+ 16:2 Башт. 11:18

+ 16:5 Иса. 32:1

+ 16:6 Иер. 48:29

+ 16:7 4 Хаан. 3:25

+ 16:7 Иер. 48:31-34

+ 16:8 Сан. 21:32

+ 16:9 Сан. 32:37; Иер. 48:34

+ 16:11 Иер. 4:19

+ 16:14 Иса. 21:16

+ 16:14 Иса. 21:16; Иер. 48:13

+ 17:1 Иса. 7:8-9; Иер. 49:23; Ам. 1:3; Зах. 9:1

+ 17:2 Ы. х. к. 28:26; Иер. 7:33

+ 17:5 2 Хаан. 5:18

+ 17:6 Иса. 24:13; Мих. 7:1

+ 17:8 Иса. 27:9; Мих. 5:13

+ 17:9 Мих. 5:11

+ 17:10 Ы. х. к. 32:18; Ыд. ыр. 105:21; Иер. 2:32

+ 17:12 Ыд. ыр. 64:8

+ 18:3 Иса. 5:26

+ 18:4 Ыд. ыр. 10:4

+ 19:1 Иер. 46:2; Иез. 29:2; Иоил 3:19

+ 19:1 Ыд. ыр. 17:10; 103:3

+ 19:1 Хост. 12:12; Сан. 33:4

+ 19:2 Башт. 7:22

+ 19:3 Ыд. ыр. 32:10

+ 19:3 Иса. 8:19

+ 19:4 Иер. 46:13; Иез. 29:19

+ 19:5 Иов 14:11

+ 19:6 Иез. 30:12

+ 19:11 Сан. 13:23; Ыд. ыр. 77:12,[43]

+ 19:12 3 Хаан. 4:30

+ 19:13 Иез. 30:13

+ 19:14 Иер. 48:26

+ 19:15 Иса. 9:14-15

+ 19:16 Иер. 50:37; 51:30; Наум 3:13

+ 19:18 Соф. 3:9

* 19:18 Өске бурунгу сөзүглелде «Хүн хоорайы» дээн. Хүнге мөгейиишкин кылыр хоорай болур Илиопольду (Э. д. 41:45; Иез. 30:17 көр) узуткаанынче айтып турар сөстер оюну бооп чадавас.

+ 19:19 Э. д. 28:18-19

+ 19:21 Иона 1:16; Зах. 14:16-18

+ 19:22 Иер. 46:26; Иез. 29:13

+ 19:23 Иса. 11:16

* 19:23 Азы: «Египетчилер ассирийлерге бараан болур».

+ 19:24 Э. д. 12:2-3

+ 20:1 1 Хаан. 5:1

* 20:1 Б.э. чедир 712 ч.

+ 20:2 1 Хаан. 19:24; Мих. 1:8,[11]

+ 20:3 Иса. 8:18

+ 20:4 Наум 3:10

+ 21:1 Иса. 13:1; 47:1; Иер. 50:1; 51:42

+ 21:1 Иер. 51:1

+ 21:2 Иса. 24:16; 33:1

+ 21:2 Э. д. 14:1; Иер. 49:34; Иез. 32:24; Дан. 8:2

+ 21:2 Иса. 13:17; Дан. 5:31

* 21:2 Персияның аг-шерии Вавилон хоорайны б.э. чедир 539 ч. эжелеп алган. Персияның талазынга Элам биле Мидияның аг-шерии база турган.

+ 21:3 Иса. 13:8

+ 21:6 Иер. 6:17; Иез. 3:17; 33:2; Ос. 9:8

+ 21:8 Авв. 2:1

* 21:8 Өске бурунгу сөзүглелде «доскуулчу» эвес, «арзылаң» деп бижээн.

+ 21:9 1 Хаан. 5:4; Иер. 50:2; 51:8

+ 21:10 Иер. 51:33; Ам. 1:3

* 21:11 Эдом – өске бурунгу сөзүглелде «Дума» деп бижээн (Э. д. 25:13 көр).

* 21:11 Сеир – Эдомнуң өске ады (Э. д. 36:8; Ы. х. к. 2:8).

* 21:13 Дедан – араб аймак (Э. д. 25:3; Иер. 25:23 көр).

+ 21:14 Э. д. 25:15; Иов 6:19; Иер. 25:23

+ 21:16 Иса. 16:14

* 21:16 Кедар – араб аймак (Ыд. ыр. 119:5; Сол. ыр. 1:4 көр).

+ 22:2 Иса. 32:13

+ 22:2 Ыы. 4:9

+ 22:4 Иер. 9:1; Мих. 1:8

+ 22:6 Иса. 21:2

+ 22:6 4 Хаан. 16:9; Ам. 1:5; 9:7

* 22:8 Ыяш орду – Соломоннуң туттуруп каан ордузу (3 Хаан. 7:2-5; 10:17-21 көр).

+ 22:9 2 Хаан. 5:7

+ 22:12 Мих. 1:16

+ 22:12 2 Хаан. 3:31

+ 22:13 Иса. 56:12

+ 22:13 1 Кор. 15:32

+ 22:15 4 Хаан. 18:18; Иса. 36:3; 37:2

+ 22:16 2 Чыл. 16:14

+ 22:20 4 Хаан. 18:18; 19:2

+ 22:22 Мф. 16:18

+ 22:22 Ажыд. 3:7-8

+ 23:1 Иер. 47:4; Иез. 26:2; Иоил 3:4; Ам. 1:9; Зах. 9:2

+ 23:1 3 Хаан. 10:22; Иона 1:3

* 23:1,[12] Китт чер – израильчилер ол үеде Чер ортузу далайның ортулуктары биле чартык ортулуктарын ынча деп адап турган (Э. д. 10:4; Сан. 24:24 көр).

+ 23:2 Э. д. 10:15; Иис. 19:28

+ 23:3 Иез. 27:3-36

+ 23:11 Хост. 14:21

* 23:12 23:1-де немелде тайылбырны көр.

+ 23:13 Иса. 47:1

+ 23:15 Иер. 25:11,[22]

+ 23:17 Ажыд. 17:1-2

+ 24:1 Иса. 13:9

+ 24:2 Ос. 4:9

+ 24:4 Иер. 4:28; Ос. 4:3; Иоил 1:10

* 24:4 Азы: «Черниң күш-шыдалдыг кижилери харыксыраар».

+ 24:5 Сан. 35:33

+ 24:6 Ы. х. к. 29:27; Зах. 5:3

+ 24:6 Иса. 9:19

+ 24:7 Иоил 1:10

+ 24:8 Иер. 7:34; 16:9; Иез. 26:13; Ос. 2:11

+ 24:11 Иоил 1:12

+ 24:13 Иса. 17:6; Мих. 7:1

+ 24:16 Иса. 21:2; 33:1

+ 24:17 Иер. 48:43-44; Ыы. 3:47

+ 24:18 Ам. 5:19

+ 24:18 Э. д. 7:11; Ыд. ыр. 17:8

+ 24:20 Иов 12:25; Ыд. ыр. 106:27; Иса. 29:9

+ 24:23 Ыд. ыр. 92:1

+ 24:23 Иса. 13:10

+ 25:1 Хост. 15:2

+ 25:2 Иер. 9:11

+ 25:4 Иса. 4:6; Иоил 3:16

+ 25:6 Иса. 2:2-3

+ 25:8 1 Кор. 15:54-55

+ 25:8 Ажыд. 7:17; 21:4

+ 25:9 Ыд. ыр. 9:15

+ 25:10 Иса. 15:1; Иер. 48:1; Иез. 25:8; Ам. 2:1; Соф. 2:8

+ 26:2 Ыд. ыр. 23:7; 117:19-20

+ 26:4 Ы. х. к. 32:18; Иса. 17:10; 44:8

+ 26:7 Ыд. ыр. 36:23

+ 26:9 Ыд. ыр. 62:2

+ 26:9 1 Чыл. 16:14; Ыд. ыр. 104:7

+ 26:11 Мих. 7:16

+ 26:11 Ыд. ыр. 20:10; Евр. 10:27

+ 26:12 Иса. 9:6; Мих. 5:5

+ 26:13 Хост. 1:11; Башт. 3:8

+ 26:14 Эккл. 9:5

+ 26:15 Иса. 9:3

+ 26:17 Иса. 13:8; Ин. 16:21

+ 26:19 Иез. 37:12; Дан. 12:2

+ 26:20 Иса. 2:10; Соф. 2:3

+ 26:21 Мих. 1:3

+ 27:1 Ы. х. к. 32:41

* 27:1 Левиафан – ханаан мифологияда сугнуң күчүтен моозу (Иов 3:8; 40:20; 41:1; Ыд. ыр. 73:13-14; 103:26 көр). Ол амытан Бурганның удурланыкчызының символу болур. Мында: Египет азы Ассирияның ойзу адаан ады бооп чадавас (Иез. 27:1 көр).

+ 27:2 Иса. 5:7

+ 27:4 Иса. 27:4

+ 27:6 Иса. 37:31; Ос. 14:6

+ 27:8 Хост. 15:8; Иов 4:9; Иса. 11:4

+ 27:9 4 Хаан. 18:4; Иса. 17:8

+ 27:10 Иса. 17:9; Мих. 5:11

+ 27:11 Ы. х. к. 32:28

+ 27:13 Мф. 24:31; 1 Фес. 4:16; Ажыд. 11:15

+ 27:13 Иса. 11:11; Мих. 7:12

+ 28:2-3 Иса. 28:17; Иез. 13:11; 38:22

+ 28:6 3 Хаан. 3:28

+ 28:7 Ос. 4:11

+ 28:10 Иер. 6:10

+ 28:11 Ы. х. к. 28:49; Иса. 33:19; 1 Кор. 14:21

+ 28:13 Иса. 8:14-15

+ 28:14 У. ч. 3:34; 21:24

+ 28:16 Ыд. ыр. 86:2; 117:22; Зах. 3:9

+ 28:16 Рим. 9:33; 10:11; 1 Пет. 2:6

* 28:16 Бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Аңаа бүзүрээн кижи бак атка кирбес» деп бижээн.

+ 28:17 Иса. 28:2; Иез. 38:22

+ 28:21 Иис. 10:10; 2 Хаан. 5:20

+ 28:22 Иса. 10:23

+ 28:29 Иер. 32:19; Рим. 11:33

+ 29:1 2 Хаан. 5:9

* 29:1,[2] Ариил – Иерусалимниң оюскан ады. Бо аттың утказы эки билдинмес. Ооң болгу дег уткалары: «Өргүл салыр бедигээштиң одаа», «Бурганның арзылаңы».

+ 29:3 4 Хаан. 25:1; Иез. 4:2

+ 29:6 Хост. 19:16-18; 3 Хаан. 19:11-12

+ 29:7 Иов 20:8

+ 29:9 Иса. 24:20

+ 29:10 Рим. 11:8

+ 29:11 Иса. 8:16; Дан. 12:4; Ажыд. 5:1; 10:4; 22:10

+ 29:13 Ыд. ыр. 77:36; Иер. 12:2

+ 29:13 Мф. 15:9; Мк. 7:7; Кол. 2:22

+ 29:14 1 Кор. 1:19

+ 29:15 Иез. 8:12; 9:9

+ 29:16 Иса. 29:16; Иер. 18:6; Рим. 9:20-24

+ 29:18 Иса. 32:2; 35:5

+ 29:19 Иса. 61:1

+ 29:21 Ам. 5:10

+ 29:22 Иса. 51:2

+ 30:2 Иса. 31:1; 36:6

+ 30:2 Иер. 2:18

+ 30:3 4 Хаан. 18:21; Иса. 22:20

+ 30:4 Сан. 13:23; Иса. 19:11

+ 30:5 Иер. 2:36

+ 30:7 Иса. 36:6

+ 30:7 Иер. 46:17

* 30:7 Рахав – ханаан мифологияда сугнуң күчүтен моозу. Ол амытан Бурганның улуургак удурланыкчыларын символдап көргүзүп турар (Иов 26:12; Ыд. ыр. 86:4; 88:11 көр).

+ 30:8 Ы. х. к. 27:8; Иов 19:23; Иса. 8:1; Авв. 2:2

+ 30:10 Иер. 11:21; Ам. 2:11; Мих. 2:6

+ 30:10 Иез. 13:8-9

+ 30:13 У. ч. 6:15

+ 30:14 Ыд. ыр. 2:9; Эккл. 12:6; Иер. 19:11

+ 30:17 Лев. 26:8; 2 Чыл. 24:24

+ 30:18 2 Пет. 3:9

+ 30:22 Иса. 2:20; 31:7

+ 30:23 Ыд. ыр. 64:13-14

+ 30:25 Иоил 3:18

+ 30:26 Иса. 60:19-20

+ 30:26 Ы. х. к. 32:39; Иов 5:18

+ 30:27 Ы. х. к. 4:24

+ 30:28 Иса. 8:8; Дан. 11:10

+ 30:29 Иса. 26:4

+ 30:30 Иис. 10:11; Ыд. ыр. 17:13

+ 30:33 Иез. 24:9

+ 30:33 Иов 4:9; 15:30

+ 30:33 Ыд. ыр. 17:8; Иез. 20:48

+ 31:1 Иса. 30:2; Иер. 2:18

+ 31:1 Ыд. ыр. 19:8

+ 31:1 У. ч. 21:31

+ 31:3 Иер. 17:5

+ 31:4 Ос. 11:10; Ам. 3:8

+ 31:5 Ы. х. к. 32:11

+ 31:7 Иса. 2:20; 30:22

+ 31:8 Иса. 37:36

+ 31:9 Ыд. ыр. 20:10

+ 32:1 Ыд. ыр. 71:1; Иса. 16:5

+ 32:2 Иса. 4:6; 25:4

+ 32:3 Иса. 29:18; 35:5

+ 32:6 1 Хаан. 25:11

+ 32:9 Иса. 3:16; Ам. 6:1; Соф. 1:12

+ 32:13 Иса. 5:6; 7:24

+ 32:13 Иса. 22:2

+ 32:15 Иез. 39:29; Иоил 2:28

+ 32:19 Иса. 28:2,[17]

+ 33:1 Иса. 21:2; 24:16; Иер. 30:16

+ 33:4 Иоил 2:9

+ 33:5 Иса. 2:17

+ 33:7 Иса. 36:22

+ 33:8 Лев. 26:22

* 33:8 Өске бурунгу сөзүглелде «Хоорайлар» деп бижээн.

+ 33:9 Иер. 4:28; Ос. 4:3; Иоил 1:10

+ 33:9 Наум 1:4

+ 33:10 Ыд. ыр. 67:2

+ 33:12 Иса. 10:17

+ 33:14 Евр. 10:31

+ 33:15 Ыд. ыр. 14:1-5; 23:3-4

+ 33:19 Ы. х. к. 28:49; Иса. 28:11

+ 34:1 Ыд. ыр. 48:1

+ 34:1 Мих. 1:2

+ 34:3 Иоил 2:20

+ 34:4 Иоил 2:10; 3:15; Мф. 24:29; Ажыд. 6:13-14

+ 34:5 Ы. х. к. 32:41

+ 34:5 Иер. 49:7-22; Иез. 25:12-14; 35:1-15; Ам. 1:11-12; Авд. 1:1-16; Мал. 1:3-4

+ 34:6 Э. д. 36:33; 1 Чыл. 1:44; Иса. 63:1

+ 34:6 Соф. 1:7; Иез. 39:17

+ 34:7 Сан. 23:22; Ыд. ыр. 21:13

+ 34:8 Иса. 61:2; 63:4

+ 34:9 Ы. х. к. 29:23

+ 34:10 Иса. 66:24; Иер. 17:27; Иез. 20:48

+ 34:10 Ажыд. 14:11; 19:3

+ 34:11 Иса. 14:23

+ 34:11 Иса. 13:21-22; Соф. 2:14

+ 34:13 Иса. 32:13

+ 34:13 Иов 30:29; Иса. 13:21; Мих. 1:8

+ 34:14 Ажыд. 18:2

* 34:14 Лилит – вавилон чүдүлге ёзугаар дүнеки бук. Өске тайылбыр ёзугаар мында кандыг-бир дүнеки кушту көргүскен.

+ 34:15 Ы. х. к. 14:13

+ 35:2 Иса. 55:12

+ 35:2 Иса. 40:5

+ 35:3 Иов 4:3

+ 35:3 Евр. 12:12

+ 35:4 Ы. х. к. 32:35, 43; Ыд. ыр. 93:1

+ 35:5 Иса. 29:18; 32:2; 42:18; Мф. 11:5

+ 35:6 Аж.-ч. 3:8; 14:10

+ 35:6 Иса. 41:18; 49:10

+ 35:8 Иса. 40:3

+ 35:8 Иса. 52:1

* 35:8 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы: «Бодал чок улус чорук кылган улусту оруундан астыктырбас».

+ 35:10 Иса. 51:11; 60:20

* 36:1 Б.э. чедир 701 чыл.

+ 36:2 Иис. 15:39

+ 36:2 Иса. 7:3

+ 36:3 Иса. 22:20

+ 36:3 Иса. 22:15; 37:2

+ 36:6 Иез. 29:6

+ 36:6 Иса. 30:2

+ 36:7 4 Хаан. 18:4; 2 Чыл. 31:1

+ 36:11 Эзра 4:7; Дан. 2:4

* 36:11 Арамей дыл Ассирия империязының үезинде-ле Чоокку Чөөн чүкке улустар аразының эрге-байдалын чедип ап бар чыткан.

+ 36:16 3 Хаан. 4:25

+ 36:17 Ы. х. к. 8:7-10

+ 36:19 4 Хаан. 17:24; Иса. 10:9

+ 36:20 Дан. 3:15

+ 36:20 4 Хаан. 19:12; Иса. 10:11

+ 37:2 Иса. 22:15; 36:3

+ 37:3 Ос. 13:13

+ 37:4 2 Хаан. 16:12

+ 37:6 Иса. 10:24

+ 37:8 Иис. 10:29-30

+ 37:12 Э. д. 11:31

+ 37:13 4 Хаан. 18:33-34

+ 37:16 Хост. 25:22

+ 37:16 Ы. х. к. 6:4; 3 Хаан. 18:39; Неем. 9:6; Ыд. ыр. 85:10; Иса. 44:6

+ 37:17 Ыд. ыр. 30:3; 70:2

+ 37:17 2 Чыл. 6:40; Дан. 9:18

+ 37:19 Иер. 16:20

+ 37:19 2 Чыл. 32:19

+ 37:20 Ыд. ыр. 82:19

+ 37:24 Ыд. ыр. 19:8

+ 37:26 Иса. 45:7

+ 37:27 Ыд. ыр. 128:6

* 37:27 Оът-сиген үрезини бажың кырынче хадый берзе-даа, хөрзүн чедишпезинден өзүп үнүп шыдавас турган.

+ 37:28 Ыд. ыр. 138:2

+ 37:29 Иез. 29:4; 38:4; Ам. 4:2; Авв. 1:15

* 37:29 Ассирий барельефтерде туттурганнарны бо-ла думчуунче азы чаактарынче кедирип каан ындыг тыртпаларлыг кылдыр чуруп көргүзүп турар.

+ 37:30 Иса. 7:11

* 37:30 Дайын-чаа, сандараашкын ужун иудейлер көдээ ажыл-агый ажылдары кылып шыдавайн баар. Олар ажаалда үезинде душ бооп кээп ушкан үрезиннерден өзүп үнген тараа баштары чыыр ужурга таваржыр (Лев. 25:5,[11]-ни көр). Бурганның кайгамчык чүүлү ол таварылга болган дүжүттүң бүдүн чуртка ийи чылда четчиринде.

+ 37:31 Иса. 27:6

+ 37:32 Иса. 9:7

+ 37:33 2 Хаан. 20:15

+ 37:36 2 Хаан. 24:16; 1 Чыл. 21:15

+ 37:36 Наум 3:3

+ 37:37 Э. д. 10:11; Иона 1:2

+ 37:38 Э. д. 8:4; Иер. 51:27

+ 37:38 Эзра 4:2

* 37:38 Сеннахиримниң өлүрүүшкүнү б.э. чедир 681 чылда, ооң Иудеяже походунуң соонда чээрби чыл эрткенде, болган.

+ 38:3 4 Хаан. 18:3

+ 38:5 Ыд. ыр. 38:13

+ 38:6 Иса. 37:35

+ 38:8 Иис. 10:13

+ 38:11 Ыд. ыр. 26:13; Иса. 53:8; Иез. 26:20

+ 38:12 Иов 7:6

* 38:12 Кижиниң мага-бодунуң өлүмүн ойзу чугаалап турар (2 Кор. 5:1 көр).

+ 38:13 Ыы. 3:4

+ 38:14 Иез. 7:16; Наум 2:7

+ 38:14 Ыд. ыр. 68:4

+ 38:17 Ыд. ыр. 15:10; Иов 33:28

+ 38:17 Мих. 7:19

+ 38:18 Ыд. ыр. 6:6; Эккл. 9:10

+ 38:19 Ы. х. к. 4:9; 6:7; Ыд. ыр. 77:4

* 38:21-22 Бо домактарны 6-гы домактың соонче киирер турган чадавас (4 Хаан. 20:7-8 көр).

+ 39:2 2 Чыл. 32:27

+ 39:6 4 Хаан. 24:13; 2 Чыл. 36:10; Иер. 20:5; 27:19-21; Мих. 4:10

+ 39:7 4 Хаан. 24:12; 25:7; 2 Чыл. 33:11

+ 40:1 Иса. 49:13; Зах. 1:17

+ 40:2 Ос. 2:14

+ 40:2 Иов 42:10; Иер. 16:18

+ 40:3 Иса. 35:8; Ыд. ыр. 67:5

+ 40:3 Мф. 3:3; Мк. 1:3; Лк. 3:4-6; Ин. 1:23

+ 40:5 Иса. 35:2

* 40:6 Өске бурунгу сөзүглелде «Доктаамал чоруу» деп бижээн.

+ 40:8 Ыд. ыр. 118:89; 1 Пет. 1:24-25; Иак. 1:11

+ 40:10 Иса. 62:11; Ажыд. 22:12

+ 40:11 Ыд. ыр. 22:1; Иер. 31:10; Иез. 34:15; Мих. 5:4; Ин. 10:11

+ 40:12 У. ч. 30:4

+ 40:13 Рим. 11:34; 1 Кор. 2:16

+ 40:14 Иов 21:22

+ 40:16 Ыд. ыр. 49:10

+ 40:17 Ыд. ыр. 61:10; Дан. 4:32

+ 40:18 Иса. 46:5; Аж.-ч. 17:29

+ 40:20 Иса. 44:9; 46:7; Иер. 10:3-5

+ 40:22 Сан. 13:34

+ 40:22 Иов 9:8; 26:7; Ыд. ыр. 103:2; Иер. 10:12; 51:15

+ 40:23 Иов 12:21; Ыд. ыр. 106:40

+ 40:26 Ыд. ыр. 146:4

+ 40:27 Иса. 49:14

+ 40:28 Ыд. ыр. 146:5

+ 40:29 2 Кор. 12:10

+ 40:31 Ыд. ыр. 102:5

+ 41:1 Иса. 43:9

+ 41:2 2 Чыл. 36:23

* 41:2 Азы: «Чөптүг кижини», «эжелекчини». Персияның хааны Кирни ынча деп турар чадавас (44:28, 45:1 көр).

+ 41:4 Иса. 44:6; 48:12; Ажыд. 1:17

+ 41:7 Иса. 40:19

+ 41:8 Иса. 42:19; 43:10; 44:1; Иер. 30:10

+ 41:8 2 Чыл. 20:7; Иак. 2:23

+ 41:14 Иов 25:6; Ыд. ыр. 21:7

+ 41:18 Иса. 35:6

+ 41:19 Иса. 55:13

+ 41:24 Иер. 10:5; 1 Кор. 8:4

+ 41:25 Иса. 41:2

+ 41:25 Иер. 1:15; 50:3

+ 41:26 Иса. 46:10; 48:14

+ 41:27 Иса. 40:9; 52:7

+ 42:1 Иса. 41:8; 43:10; 52:13; 53:11

+ 42:1 Мф. 3:17; 17:5; Мк. 1:11; Лк. 3:22

+ 42:1 Иса. 11:2; 61:1

+ 42:1 Мф. 12:17-21

+ 42:5 Зах. 12:1

+ 42:6 Иса. 45:13

+ 42:6 Иса. 42:6

+ 42:6 Иса. 49:6; Лк. 2:3, 30-32; Аж.-ч. 13:47

+ 42:7 Иса. 9:2; 35:5; 49:9; 61:1

+ 42:8 Иса. 48:11

+ 42:10 Ыд. ыр. 32:3

+ 42:11 Иса. 21:16

+ 42:13 Ыд. ыр. 77:65

+ 42:14 Иса. 13:8

+ 42:15 Иса. 50:2

+ 42:16 Иса. 40:4

+ 42:17 Ыд. ыр. 96:7; Иса. 45:16; 44:11; Иер. 10:14

+ 42:18 Иса. 35:5

+ 42:19 Иса. 41:8

+ 42:20 Иер. 6:10; Иез. 12:2

+ 42:22 Иер. 50:33

+ 42:25 Ос. 7:9

+ 43:1 Иса. 45:3

+ 43:2 Ыд. ыр. 65:12; Дан. 3:25

+ 43:3 Ыд. ыр. 71:10; Иса. 45:14

+ 43:5 Ос. 11:11; Мих. 7:12; Зах. 8:7

+ 43:8 Иса. 42:18-19

+ 43:9 Иса. 41:1

+ 43:10 Иса. 41:8; Иер. 30:10

+ 43:11 Иса. 45:21; Ос. 13:4

+ 43:13 Ы. х. к. 32:39; Иов 10:7

* 43:14 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы: «Мен ооң камгалалын чылча шавар мен. Халдейлерниң өөрүшкүлүг шимээн-даажы качыгдал ыры бооп хуула бээр».

+ 43:16-17 Хост. 14:21; Иса. 51:10

+ 43:19 Иса. 48:6; 2 Кор. 5:17; Ажыд. 21:5

+ 43:19 Иса. 35:6-8

+ 43:20 Хост. 17:1-7

+ 43:22 Мих. 6:3

+ 43:24 Мал. 2:17

+ 43:25 Ыд. ыр. 50:3

+ 43:25 Иер. 31:34

+ 43:26 Иса. 1:18

+ 43:27 Э. д. 3:6

+ 43:27 Иер. 5:31

+ 44:1 Иса. 41:8; Иер. 30:10

* 44:2 Ешурун – Израильдиң ойзу адаан ады. «Чөптүг-шынныг, мөзүзү эки» дээн уткалыг (Ы. х. к. 32:15; 33:5 көр).

+ 44:3 Иез. 39:29; Иоил 2:28; Ин. 7:38

* 44:5 Азы: «Боттарының холдары-биле».

+ 44:6 Иса. 41:4; 48:12; Ажыд. 1:8,[17]

+ 44:6 Ы. х. к. 6:4; 3 Хаан. 18:39; Неем. 9:6; Ыд. ыр. 85:10

+ 44:8 Ы. х. к. 32:18; Иса. 26:4

+ 44:9 Иса. 41:24,[29]

+ 44:10 Иер. 10:3-5; Авв. 2:18

+ 44:11 Иса. 42:17; 45:16

* 44:13 Азы: «Бодунуң бажыңынче».

+ 44:18 Иса. 45:20

+ 44:20 Ос. 12:1

+ 44:21 Иса. 41:8

* 44:21 Азы: «Сен Мени утпа».

+ 44:22 Иса. 1:18

+ 44:23 Ыд. ыр. 95:11; Иса. 49:13

+ 44:23 Иса. 48:20

+ 44:24 Иов 37:18; Ыд. ыр. 135:5; Иса. 42:5

+ 44:25 1 Кор. 1:20; 3:19

+ 44:26 2 Чыл. 36:22-23

+ 44:27 Иса. 11:15; 51:10; Иер. 50:38; 51:36

+ 44:28 2 Чыл. 36:22; Эзра 1:1; Иса. 45:1; Дан. 6:28

+ 44:28 Аж.-ч. 13:22

+ 45:1 Наум 2:6

+ 45:2 Ыд. ыр. 106:16

+ 45:3 Иса. 43:1

+ 45:4 Иса. 41:8

+ 45:5 Ы. х. к. 4:35

+ 45:6 Хост. 15:11

+ 45:7 Ыы. 3:38

+ 45:7 4 Хаан. 19:25; Иса. 37:26

+ 45:9-10 Иса. 29:16; Иер. 18:6; Рим. 9:20-24

+ 45:9-10 Иов 9:32; Эккл. 6:10

+ 45:12 Иса. 44:24; Иер. 27:5

+ 45:13 Иса. 42:6

+ 45:13 Иса. 44:28

+ 45:14 Ыд. ыр. 71:10; Иса. 43:3

+ 45:14 Зах. 8:23; 1 Кор. 14:25

+ 45:16 Иса. 42:17; 44:11

+ 45:17 Иса. 54:4

+ 45:19 Иер. 29:13-14

+ 45:20 Иса. 44:17-18

+ 45:21 Иса. 43:11; Ос. 13:4

+ 45:23 Рим. 14:11; Флп. 2:10-11

+ 46:1 Иер. 50:2; 51:44

+ 46:1 1 Хаан. 5:3

+ 46:2 Иер. 48:7

* 46:2 Перси хаан Ксеркстиң үезинде, б.э. чедир 481 чылда Вавилонда бурганнарның өргээлери үредип-бустурган, Мардук бурганның алдын статуязын Персепольче аппарган.

+ 46:3 Ы. х. к. 1:31

+ 46:4 Ыд. ыр. 67:20

+ 46:5 Иса. 40:18; Аж.-ч. 17:29

+ 46:6 Башт. 17:4; Иса. 44:15

+ 46:7 Ыд. ыр. 113:15

+ 46:10 Иса. 41:26

+ 46:11 Иса. 41:2; Иер. 12:9

+ 46:13 Иса. 51:5; 56:1

+ 47:1 Ам. 5:2

+ 47:1 Иса. 13:1; 21:1; Иер. 50:1

+ 47:2 Башт. 16:21

+ 47:3 Иер. 13:26; Наум 3:5

* 47:3 Азы: «Кым-даа Меңээ шаптыктап шыдавас».

+ 47:6 Зах. 1:15

+ 47:7 Ажыд. 18:7

+ 47:8 Соф. 2:15

+ 47:11 Ыд. ыр. 34:8

* 47:11 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Караң көрнүүшкүн-биле камгаланып».

+ 47:14 Иса. 5:24

+ 47:14 Наум 1:10; Мал. 4:1

+ 48:1-2 Неем. 11:1

+ 48:1-2 Иер. 7:4; Мих. 1:5

+ 48:3 Иса. 41:26

+ 48:4 Хост. 32:9

+ 48:5 Иер. 44:17

+ 48:6 Иса. 43:19; Иер. 33:3

+ 48:10 Иов 23:10; Ыд. ыр. 65:10; Иса. 1:25; Зах. 13:9; Мал. 3:3

+ 48:11 Иез. 20:9

+ 48:11 Иса. 42:8

+ 48:12 Иса. 41:4; 44:6; Ажыд. 1:8,[17]

+ 48:13 Иов 9:8; Ыд. ыр. 103:2; Иса. 42:5; Иер. 10:12; 51:15; Зах. 12:1

+ 48:14 Иса. 41:26

+ 48:14 Иса. 41:2; 46:10

+ 48:15 Иса. 45:1-3

+ 48:16 Иса. 61:1

+ 48:18 Ыд. ыр. 80:14; Лк. 19:42

+ 48:19 Э. д. 22:17

+ 48:20 Иса. 52:11; Иер. 50:8; Зах. 2:6-7; Ажыд. 18:4

+ 48:20 Иса. 44:23

+ 48:21 Хост. 17:6; Сан. 20:11

+ 49:1 Иер. 1:4-5; Гал. 1:15-16

+ 49:1 Мф. 1:21; Лк. 1:31

+ 49:2 Иса. 11:4

+ 49:3 Ин. 17:10

+ 49:6 Иса. 42:6; Иер. 1:5; Аж.-ч. 13:47; 26:23

+ 49:7 Ыд. ыр. 21:7; Иса. 53:3

+ 49:8 2 Кор. 6:2

+ 49:8 Иса. 42:6

+ 49:9 Иса. 42:7; 61:1

+ 49:10 Ажыд. 7:16-17

+ 49:10 Иса. 35:6

+ 49:12 Иса. 43:5

* 49:12 Синим чер – кандыг черни ынча деп турары билдинмес. Мурнуу Египет бооп чадавас.

+ 49:13 Ыд. ыр. 95:11; Иса. 44:23

+ 49:13 Иса. 40:1

+ 49:14 Иса. 40:27

+ 49:15 Ыд. ыр. 26:10

+ 49:18 Иса. 60:4

+ 49:18 Иер. 22:24; Иез. 5:11; 16:48; Соф. 2:9; Рим. 14:11

+ 49:19 Иер. 31:27; Зах. 2:4

+ 49:20 Зах. 10:10

+ 49:22 Иса. 11:10

+ 49:22 Иса. 14:2

+ 49:23 Ыд. ыр. 71:9; Мих. 7:17

+ 49:23 Ыд. ыр. 24:3

+ 49:24 Мк. 3:27

* 49:24 Өске бурунгу сөзүглелде «чөптүг» деп бижээн.

+ 49:25 Ыд. ыр. 34:1

+ 49:26 Ажыд. 16:6

+ 50:1 Ы. х. к. 24:1; Иер. 3:8

* 50:1 Иеңер – израиль күрүнени ойзу чугаалаан уткалыг (Ос. 2:2 көр).

+ 50:2 Иер. 35:17

+ 50:2 Сан. 11:23; Иса. 59:1

+ 50:2 Хост. 14:21-22; Ыд. ыр. 103:7; 105:2; 106:33; Иса. 42:15

+ 50:3 Иер. 4:28; Ажыд. 6:12

+ 50:3 Ажыд. 6:12

+ 50:4 Ыд. ыр. 39:7

+ 50:6 Иса. 53:6; Мф. 26:67; Мк. 14:65; 15:19

+ 50:7 Иер. 1:18; Иез. 3:9

+ 50:8 Рим. 8:33

+ 50:8 Иов 13:19

+ 50:9 Иов 13:28; Иса. 51:8

+ 51:2 Э. д. 12:2; Иез. 33:24

+ 51:3 Иса. 40:1; 52:9

+ 51:3 Э. д. 2:8; Иез. 28:13; 36:35

+ 51:4 Иса. 42:6; 49:6

+ 51:5 Иса. 46:13

+ 51:5 Иса. 60:9

+ 51:6 Ыд. ыр. 101:26-27; Мк. 13:31

+ 51:7 Ы. х. к. 6:6; Ыд. ыр. 36:28; Иер. 31:33

+ 51:7 Мф. 10:28

+ 51:8 Иса. 50:9

+ 51:9 Иов 9:13; 26:12; Ыд. ыр. 88:11; Иса. 30:7

* 51:9 Рахав – ханаан мифологияда сугнуң күчүтен моозу. Ол амытан Бурганның удурланыкчызын символдап көргүзүп турар.

+ 51:10 Хост. 14:21; Ыд. ыр. 105:9; Иса. 43:16-17

+ 51:11 Иса. 35:10

+ 51:12 Иса. 40:1; 66:13

+ 51:12 Ыд. ыр. 55:5; 117:6; Мф. 10:28

+ 51:13 Иса. 40:12; 48:14

+ 51:15 Иер. 31:35

+ 51:17 Иса. 52:1

+ 51:17 Ыд. ыр. 74:8; Иер. 25:15; Авд. 1:16; Зах. 12:2; Ажыд. 14:10

+ 51:19 Иер. 15:5; Наум 3:7

+ 51:22 Иер. 25:17; Наум 3:11

+ 52:1 Иса. 51:17

+ 52:1 Неем. 11:1; Иса. 48:2; Мф. 4:5; 27:53

+ 52:1 Иса. 35:8; Иоил 3:17; Наум 1:15; Ажыд. 21:27

+ 52:5 Рим. 2:24

* 52:5 Өске бурунгу сөзүглелде «Ооң чагырыкчыларын дорамчылап турар» деп бижээн.

+ 52:7 Иса. 41:27

+ 52:7 Наум 1:15; Рим. 10:15

+ 52:9 Иса. 40:1; 51:3

+ 52:10 Ыд. ыр. 97:3; Лк. 3:6

+ 52:11 Иса. 48:20; Зах. 2:7

+ 52:11 Эзра 1:7-11

+ 52:12 Иса. 58:8; Мих. 2:13

+ 52:13 Иса. 42:1

+ 52:15 Иса. 49:23

+ 52:15 Рим. 15:21; 1 Кор. 2:9

* 52:15 Азы: «Арыглап чажар».

+ 53:1 Ин. 12:38; Рим. 10:16

+ 53:2 Иса. 11:1

+ 53:3 Иса. 49:7

+ 53:4 Мф. 8:17

+ 53:5 1 Пет. 2:24-25

+ 53:6 Ыд. ыр. 118:176; Иер. 50:6

+ 53:7 Иер. 11:19

+ 53:7 Иса. 37:14; Аж.-ч. 8:32-33

+ 53:8 Ыд. ыр. 26:13; Иса. 38:11; Иез. 26:20; 32:23

+ 53:9 1 Пет. 2:22

+ 53:9 Мк. 15:46

+ 53:11 Иса. 42:1; 52:13

+ 53:11 Рим. 5:16

* 53:11 Азы: «Сагыш-сеткилин шагзыраткан ажылче көрүп кааш, ооң сеткили ханар. Кижилерниң ону билип алганын дамчыштыр Мээң чөптүг-шынныг чалчам хөй улусту агартып, оларның бачыттарын боду чүктээр».

+ 54:1 1 Хаан. 2:5; Гал. 4:27

+ 54:4 Иса. 45:17; Соф. 3:11

+ 54:5 Иер. 3:14; Ос. 2:7

+ 54:6 Иса. 62:4

+ 54:7 Иер. 51:5

+ 54:8 Ыд. ыр. 88:29-30; Иса. 55:3

+ 54:9 Э. д. 8:21; 9:11

+ 54:10 Сан. 25:12-13; Иез. 34:25; 37:26; Ос. 2:18

+ 54:13 Иер. 31:33-34; Ин. 6:45; 1 Кор. 2:13; 1 Фес. 4:9

+ 54:17 Ыд. ыр. 4:2

+ 55:1 Иса. 44:3; Ин. 7:37

+ 55:2 Ин. 6:27

+ 55:3 Иса. 61:8; Иер. 32:40; Иез. 16:60

+ 55:3 Ыд. ыр. 88:29-30; Иса. 54:6; Аж.-ч. 13:34

+ 55:5 2 Хаан. 22:44

+ 55:6 1 Чыл. 28:9; 2 Чыл. 15:2; Иер. 29:13; Ам. 5:4, 6; Соф. 2:3

+ 55:9 Ыд. ыр. 102:11

+ 55:11 Ы. х. к. 32:2; Иез. 12:25

+ 55:12 Ыд. ыр. 97:8; Иса. 35:2

+ 55:13 Иса. 41:19

+ 56:1 Иса. 46:13; 51:5

+ 56:2 Хост. 20:8

+ 56:3 Хост. 12:38; Ы. х. к. 23:8; Эсф. 9:27; Иса. 14:1; Зах. 2:11

* 56:3 Ыдыктыг хоойлуда акталаткан кижилерге база чамдык даштыкы кижилерге Дээрги-Чаяакчыга мөгеер ёзулалдарга киржирин хоруп каан турган (Ы. х. к. 23:1-3 көр).

+ 56:7 Иса. 2:2-3; 60:3; 66:20; Мал. 1:11

+ 56:7 Мф. 21:13; Мк. 11:17; Лк. 19:46

+ 56:8 Иса. 11:12; Ин. 10:16

+ 56:9 Иер. 12:9; Иез. 39:17; Ажыд. 19:17-18

+ 56:10 Иер. 6:17

+ 56:11 Иез. 34:2

+ 56:12 У. ч. 23:35

+ 56:12 Иса. 22:13

+ 57:2 Дан. 12:13

+ 57:3 Мк. 8:38

+ 57:5 Иез. 16:20-21

+ 57:8 Иез. 16:25; 23:17

+ 57:11 Ыд. ыр. 49:21

+ 57:13 Иер. 11:12

+ 57:15 4 Хаан. 22:19; 2 Чыл. 34:27

+ 57:16 Ыд. ыр. 102:9

+ 57:17 Иер. 6:13

+ 57:18 Иер. 3:22

+ 57:18 Иса. 40:1

+ 57:19 Рим. 2:10; Эф. 2:17

+ 57:21 Иса. 48:22

+ 58:1 Мих. 1:5; 3:8

+ 58:3 Лев. 16:29; Сан. 29:7; Мал. 3:14

+ 58:5 Лев. 16:29; Зах. 7:5; Мф. 6:16

+ 58:6 Лк. 4:18

+ 58:6 Ыд. ыр. 81:4; У. ч. 24:11

+ 58:7 Мф. 25:35; Лк. 3:11; Иак. 2:15-16

+ 58:8 Ыд. ыр. 36:6

+ 58:8 Ыд. ыр. 84:14

+ 58:8 Иса. 52:12

+ 58:11 Иер. 31:12

+ 58:11 Ин. 7:38

+ 58:12 Иов 3:14; Иса. 61:4

+ 58:13 Неем. 13:15-21

+ 58:14 Иов 22:26; Ыд. ыр. 36:4

+ 58:14 Ы. х. к. 32:13

+ 59:1 Сан. 11:23; Иса. 50:2

+ 59:2 Ос. 5:4

+ 59:2 Ыд. ыр. 65:18; У. ч. 15:8; 28:9

+ 59:3 Иса. 1:15; У. ч. 6:17

+ 59:4 Иов 15:35; Ыд. ыр. 7:15; Иак. 1:15

+ 59:6 Иов 8:14

+ 59:7 У. ч. 1:16; 6:18; Иса. 59:7; Рим. 3:15-17

+ 59:10 Ы. х. к. 28:29; Иов 5:14; Соф. 1:17

+ 59:11 Иез. 7:16; Наум 2:7

+ 59:16 Иер. 5:1; Иез. 22:30

+ 59:16 Ыд. ыр. 97:1

+ 59:16 Иса. 63:5

+ 59:17 Эф. 6:14, 17; 1 Фес. 5:8

+ 59:18 Ы. х. к. 7:10; Иер. 51:56

+ 59:20 Рим. 11:26-27

+ 59:21 Иер. 31:31

+ 60:1 Ыд. ыр. 101:17; Мал. 4:2; 1 Ин. 1:7

+ 60:2 Иов 37:19

+ 60:3 Иса. 2:2-3; 56:7; 66:20; Мал. 1:11

+ 60:3 Иов 11:17; 22:28; У. ч. 4:18; Дан. 12:3; Ажыд. 21:24

+ 60:4 Иса. 49:18

+ 60:4 Иса. 66:20

+ 60:5 Иса. 61:6

+ 60:6 3 Хаан. 10:1; 2 Чыл. 9:1

+ 60:6 Мф. 2:11

+ 60:7 Ыд. ыр. 119:5; Сол. ыр. 1:4; Иса. 21:16

+ 60:7 Э. д. 25:13

+ 60:8 Ос. 11:11

+ 60:9 Иса. 51:5

+ 60:9 3 Хаан. 10:22; Иса. 23:1; Иона 1:3

+ 60:10 Зах. 6:15

+ 60:11 Ажыд. 21:25

+ 60:12 Зах. 14:17-19

* 60:13 Израиль черни азы Бурганның өргээзин ынча дээн (1 Чыл. 28:2; Иса. 66:1; Иез. 43:7 көр).

+ 60:14 Иса. 49:23

+ 60:14 Иез. 48:35

+ 60:16 Иса. 66:12

+ 60:16 Э. д. 49:24

+ 60:18 Иса. 11:9

+ 60:19 Иса. 30:26; Ажыд. 21:23; 22:5

+ 60:20 Ыд. ыр. 26:1; Иса. 35:10; 65:19; Ажыд. 21:4

+ 60:21 Ыд. ыр. 36:9; Иез. 37:25

+ 60:21 Мф. 15:13

+ 61:1 Иса. 11:2; Лк. 4:18-19; 7:22

+ 61:1 Иса. 29:19

+ 61:1 Лев. 25:8-15; Иса. 42:7; 49:9

* 61:1 Өске бурунгу сөзүглелде «Согурларга каракталырын» деп бижээн.

+ 61:2 Лев. 25:10

+ 61:2 Иса. 34:8; 63:4

+ 61:2 Мф. 5:4

+ 61:3 Мф. 15:13

+ 61:4 Иов 3:14; Иса. 58:12; Ам. 9:14

+ 61:6 Хост. 19:6; 1 Пет. 2:9

+ 61:6 Иса. 60:5

+ 61:7 Иов 42:10; Иса. 40:2

+ 61:7 Зах. 9:12

+ 61:8 Ыд. ыр. 10:7

+ 61:8 Иса. 55:3; Иер. 32:40; Иез. 16:60

+ 61:9 Иса. 65:23

+ 61:10 Зах. 3:4

+ 61:10 Иер. 2:32; Ажыд. 21:2

+ 62:2 Ажыд. 2:17; 3:12

+ 62:3 Зах. 9:16

+ 62:4 Иса. 54:6

+ 62:4 Ос. 1:10; 2:23

+ 62:5 Иер. 32:41; Соф. 3:17

+ 62:8 Ы. х. к. 28:33; Иер. 5:17

+ 62:10 Иса. 11:10; 49:22

+ 62:11 Иса. 40:10; Ажыд. 22:12

+ 63:1 Э. д. 36:33; 1 Чыл. 1:44; Иса. 34:6

+ 63:3 Иоил 3:13; Ажыд. 19:15

+ 63:4 Иса. 34:8; 61:2

+ 63:5 Иса. 59:16

+ 63:6 Иса. 51:22

* 63:6 Өске бурунгу сөзүглелде «Эзиртир ижиртип» эвес, а «Чылча шаап» деп бижээн.

+ 63:9 Башт. 10:16

+ 63:9 Хост. 14:9; 23:20

+ 63:10 Ыд. ыр. 77:40; Аж.-ч. 7:51; Эф. 4:30

+ 63:11 Хост. 12:50-51; Ыд. ыр. 76:21; Ос. 12:13

+ 63:12 Хост. 14:21

+ 63:15 Э. д. 11:5; Ы. х. к. 26:15; Ыд. ыр. 13:2; 32:14

+ 63:16 Ы. х. к. 32:6; Иса. 64:8; Ин. 8:41

+ 63:19 Иер. 14:8

+ 64:1 2 Хаан. 22:10; Ыд. ыр. 17:10; 143:5

+ 64:4 1 Кор. 2:9

+ 64:5 Аж.-ч. 10:35

+ 64:6 Ыд. ыр. 1:4; 89:6

+ 64:7 Иса. 43:22; Ос. 7:7

+ 64:8 Ы. х. к. 32:6; Иса. 63:16; Ин. 8:41

+ 64:8 Иов 10:9; 33:6; Иса. 45:9; Иер. 18:6; Рим. 9:20-24

+ 64:11 4 Хаан. 25:9; Агг. 1:9; 2:3

+ 65:2 Рим. 10:20

+ 65:3 Иса. 1:29; 66:17

* 65:4 Хаван эъдин чемге ажыглаарын Моисейниң хоойлузу (Лев. 11:7) хоруп каан.

+ 65:6-7 Ыд. ыр. 149:9

+ 65:6-7 Хост. 20:5

+ 65:8 Э. д. 18:26; Мк. 13:20

+ 65:10 Иса. 33:9; 35:2

+ 65:10 Иис. 7:24

+ 65:10 Соф. 2:6

+ 65:12 У. ч. 1:24; Иса. 66:4; Иер. 7:13

+ 65:13 Иса. 55:1; Лк. 6:25

+ 65:14 Лк. 6:25

+ 65:15 Иер. 29:22

+ 65:15 Иса. 62:2; Ажыд. 2:17; 3:12

+ 65:16 Иер. 4:2

+ 65:17 Иса. 66:22; 2 Пет. 3:13; Ажыд. 21:1

+ 65:17 1 Кор. 2:9

+ 65:19 Иса. 35:10; 60:20; Ажыд. 21:4

* 65:20 Азы: «А чүс харлыг бачыттыг кижи каргаттырар».

+ 65:21 Иер. 31:5; Иез. 28:26

+ 65:22 Ыд. ыр. 21:13

+ 65:23 Ы. х. к. 28:41

+ 65:23 Ыд. ыр. 113:22; Иса. 61:9

+ 65:24 Дан. 9:21

+ 65:25 Иса. 11:6

+ 65:25 Э. д. 3:14

+ 65:25 Иса. 11:9

+ 66:1 Иез. 43:7; Мф. 5:35

+ 66:1 3 Хаан. 8:27; 2 Чыл. 2:6

+ 66:1 Аж.-ч. 7:49-50

+ 66:2 Эзра 9:4

+ 66:3 Иса. 1:11

* 66:3 Өске бурунгу сөзүглелде «Бузуттуг боду-ла» деп сөстер таварышпайн турар.

+ 66:4 Иов 3:25; У. ч. 10:24

+ 66:4 У. ч. 1:24; Иса. 65:12; Иер. 7:13

+ 66:7 Иса. 13:8; Ажыд. 12:5

+ 66:12 Иса. 60:16

+ 66:13 Иса. 40:1; 51:12

+ 66:15 2 Пет. 3:7; 2 Фес. 1:8

+ 66:15 Ыд. ыр. 67:18; Авв. 3:8

+ 66:16 Ы. х. к. 32:41

+ 66:16 Иер. 25:33

+ 66:17 Иса. 1:29; 65:3

+ 66:17 Лев. 11:7,[29]

+ 66:18 Иса. 2:2; Зах. 14:16

+ 66:20 Иса. 14:2; 49:22; 60:4

+ 66:20 Иса. 2:2-3; 56:7; 60:3; Мал. 1:11

+ 66:21 Хост. 19:6; Иса. 61:6

+ 66:22 Иса. 65:17

+ 66:24 Иса. 1:31; Мф. 18:9; Мк. 9:47

+ 1:1 Иис. 21:18; 3 Хаан. 2:26

+ 1:2 4 Хаан. 22:1; Иер. 3:6; 25:3; Соф. 1:1

+ 1:3 4 Хаан. 23:36

+ 1:3 4 Хаан. 24:18

+ 1:3 Иер. 39:2

+ 1:3 4 Хаан. 25:8-11

+ 1:4-5 Иса. 49:1; Гал. 1:15

+ 1:4-5 Иса. 49:6; Аж.-ч. 9:15

+ 1:6 Хост. 4:10

+ 1:8 Иез. 2:6; 3:11; Мф. 10:28

+ 1:8 Иер. 15:20

+ 1:9 Иса. 6:7; Дан. 10:16

+ 1:9 Иер. 5:14

+ 1:10 Иер. 18:7; 31:28

+ 1:11 Ам. 7:8; 8:2

* 1:12 Еврей дылда «удумзуравас» деп сөс (шокед) «миндаль ыяш» (шакед) деп сөс-биле дөмей дыңналыр.

+ 1:13 Зах. 6:6

+ 1:14 Иер. 4:6; 6:1; 10:22; 13:20; 47:2; Иез. 26:7

+ 1:15 Иер. 25:9

+ 1:17 3 Хаан. 18:46

+ 1:18 Иса. 50:7; Иер. 6:27; 15:20; Иез. 3:8-9

+ 2:2 Иер. 3:4; Иез. 16:8

+ 2:2 Ы. х. к. 2:7

+ 2:3 Хост. 19:6; 28:36; Ы. х. к. 7:6

+ 2:3 Иак. 1:18; Ажыд. 14:4

+ 2:5 Мих. 6:3

+ 2:5 4 Хаан. 17:15; Рим. 1:21

+ 2:6 Ы. х. к. 8:15

+ 2:7 Ы. х. к. 8:7; 11:11

+ 2:7 Лев. 18:25; Сан. 35:33; Иез. 36:17

+ 2:8 Иер. 23:13

+ 2:9 Хост. 20:5-6

+ 2:10 Иса. 21:16-17

* 2:10 Китт чон – израильчилер ол үеде Чер ортузу далайның ортулуктары биле чартык ортулуктарының чурттакчыларын ынчаар адап турган (Э. д. 10:4; Сан. 24:24 көр).

+ 2:11 Иса. 37:19; Иер. 16:20

+ 2:11 Ыд. ыр. 105:20; Рим. 1:23

+ 2:13 Ыд. ыр. 35:10; Иер. 17:13; Ин. 4:10

+ 2:15 Иса. 5:29; Иер. 4:7; Наум 2:11

+ 2:15 Иер. 9:11; 46:19

* 2:16 Мемфис биле Тафнис – Египеттиң ийи улуг хоорайы (Иер. 46:14; Иез. 30:13 көр).

+ 2:18 Иса. 30:2; 31:1

+ 2:18 Иер. 2:18; Иез. 16:28; 23:12

+ 2:20 Иер. 30:8; Иез. 34:27

+ 2:20 Иез. 6:13; 16:15-16; Ос. 4:13

+ 2:21 Иса. 5:1; Ыд. ыр. 79:9; Мф. 21:33

+ 2:22 Иов 9:30; Иез. 24:12

+ 2:24 Ос. 8:9

+ 2:25 Ы. х. к. 32:16; Иер. 3:13; 18:12

+ 2:26 Иер. 32:32

+ 2:27 Башт. 10:10

+ 2:28 Ы. х. к. 32:37

+ 2:28 Иер. 11:12-13

+ 2:30 Иса. 9:13; Иер. 5:3

+ 2:30 3 Хаан. 18:4; 2 Чыл. 24:21; Мф. 23:37; Аж.-ч. 7:52

+ 2:32 Иса. 61:10

+ 2:32 Ы. х. к. 32:18; Иса. 17:10; Иер. 3:21; Ос. 8:14

+ 2:33 Иер. 22:20; 30:14

* 2:33 Азы: «Ол херекке үен-даян херээженни-даа өөредип каап шыдаар-дыр сен».

+ 2:34 4 Хаан. 21:16; 24:4; Иер. 19:4

+ 2:36 Иса. 30:3-5

+ 3:1 Ы. х. к. 24:1-4

* 3:1 Азы: «Ындыг-даа болза, Менче эглип кел!»

+ 3:2 Иса. 13:20

+ 3:2 Иез. 16:25

+ 3:3 Ы. х. к. 28:24; Ам. 4:7

+ 3:5 Ыд. ыр. 102:9; Ыы. 3:31

+ 3:6 4 Хаан. 22:1; Иер. 1:2

+ 3:6 Иез. 6:13; 16:15-16; Ос. 4:13

+ 3:8 Ы. х. к. 24:1; Иса. 50:1

+ 3:8 4 Хаан. 17:19; Иез. 23:11

+ 3:9 Хост. 34:15

+ 3:10 Иез. 23:4

+ 3:11 Иез. 16:51

+ 3:12 Ыд. ыр. 102:9

+ 3:13 Иез. 6:13; 16:15-16; Ос. 4:13

* 3:14 Азы: «Ашааңар-дыр мен» (Иса. 54:5; Иер. 3:14; Ос. 2:7 көр).

+ 3:15 Иер. 23:4

+ 3:16 Хост. 25:10

+ 3:18 Иса. 11:13; Иер. 50:4; Иез. 37:19; Ос. 1:11

+ 3:20 Ос. 3:1

+ 3:21 Ы. х. к. 32:18; Иса. 17:10; Иер. 2:32

+ 3:22 Иса. 57:18; Иер. 30:17

+ 3:25 Эзра 9:6-7; Ыд. ыр. 105:6

+ 4:1 2 Чыл. 30:6; Иоил 2:12

+ 4:2 Ы. х. к. 6:13; Иер. 5:2

+ 4:2 Иер. 9:24

+ 4:3 Ос. 10:12

+ 4:3 Мф. 13:7; Мк. 4:7; Евр. 6:8

+ 4:4 Ы. х. к. 10:16; 30:6; Рим. 2:29

+ 4:4 Иер. 21:11

+ 4:5 Ос. 5:8; 8:1

+ 4:6 Иер. 1:14; Иез. 26:7

+ 4:7 Иса. 5:29; Иер. 2:15; Наум 2:11

+ 4:8 Иса. 22:12; Иоил 1:13

+ 4:10 Иер. 14:13; Иез. 14:9

+ 4:12 Иер. 51:1; Ос. 4:19; 13:15

+ 4:13 Иез. 38:9

+ 4:13 Иса. 5:28

+ 4:13 Ыы. 4:19; Авв. 1:8

+ 4:14 Ыд. ыр. 50:4; Иса. 1:16; Иак. 4:8

+ 4:17 4 Хаан. 25:1-4

+ 4:18 Иер. 2:17

+ 4:19 Иса. 16:11

+ 4:20 Иез. 7:26

+ 4:20 Иер. 10:20

+ 4:22 Ы. х. к. 32:28

+ 4:23 Э. д. 1:2; Иса. 5:30

+ 4:24 Иез. 38:20; Наум 1:5

+ 4:25 Иер. 9:10

+ 4:26 Ыд. ыр. 106:34

+ 4:27 Иер. 5:10

+ 4:28 Иса. 24:4; Ос. 4:3; Иоил 1:10

+ 4:28 Иса. 50:3

+ 4:30 Ыы. 1:19; Иез. 23:22,[40]

+ 4:31 Иса. 13:8; Иер. 6:24; 13:21; 22:23; Мих. 4:9-10

+ 4:31 Иса. 1:15; Ыы. 1:17

+ 5:1 Иса. 59:16; Иез. 22:30

+ 5:1 Э. д. 18:26

+ 5:2 Ы. х. к. 6:13; Иер. 4:2

+ 5:3 Иер. 2:30

+ 5:3 Ам. 4:6; Агг. 2:17

+ 5:4 Иер. 8:7

+ 5:5 Иер. 2:20

+ 5:6 Иса. 5:29; Иер. 2:15; Ос. 13:7-8; Наум 2:11

+ 5:7 Ы. х. к. 32:21; 2 Чыл. 13:9

+ 5:7 Хост. 23:13; Иис. 23:6

+ 5:8 Хост. 20:14, 17; Иез. 22:11

+ 5:9 Иер. 9:9

+ 5:10 Иер. 4:27

* 5:10 Азы: «Хоорай ханаларынга чедир».

+ 5:12 Иса. 28:15; Иер. 6:14; 14:13

+ 5:13 2 Чыл. 36:16; Зах. 1:4

+ 5:14 Иер. 1:9

+ 5:14 Ажыд. 11:5

+ 5:15 Авв. 1:6

+ 5:15 Ы. х. к. 28:49

+ 5:16 Ыд. ыр. 5:10

+ 5:17 Лев. 26:16; Ы. х. к. 28:51

+ 5:19 Иер. 13:22; 16:10; 22:8

+ 5:21 Ы. х. к. 32:6

+ 5:21 Ы. х. к. 29:4; Иса. 6:9; Мк. 8:18

+ 5:22 Иер. 10:7; Ажыд. 15:4

+ 5:22 Э. д. 1:9; Иов 38:8-11; Ыд. ыр. 32:7; 103:9

+ 5:23 Хост. 32:9; Ыд. ыр. 77:8

+ 5:24 Ы. х. к. 11:14

+ 5:26 Ыд. ыр. 63:5; У. ч. 1:11; 12:6

+ 5:28 Иса. 1:23

+ 5:29 Иер. 5:9; 9:9

+ 5:31 Иер. 6:13; 14:14; 29:9; Ыы. 2:14; Иез. 13:6

+ 6:1 2 Хаан. 14:2

+ 6:1 Неем. 3:14

+ 6:1 Иер. 1:14; Иез. 26:7

* 6:1 Иерусалим хоорай Вениаминниң аймааның ээлээн девискээриниң кызыгаарынга турган, а Текоя биле Бет-Карем Иерусалимден ырак эвес суурлар болур.

* 6:2 Азы: «Сион-кысты кайгамчык онза одар-белчиир-биле дөмейлээр мен».

+ 6:4 Иоил 3:9

+ 6:6 Ы. х. к. 20:19-20

+ 6:6 Соф. 3:1

+ 6:7 Ыд. ыр. 54:10; Иез. 7:23

+ 6:10 Иса. 28:10; 42:20; Иез. 12:2

+ 6:10 Ин. 8:43

+ 6:11 Иер. 20:9

* 6:11 Өске бурунгу сөзүглелде «Төптейн» деп бижээн.

+ 6:12 Ы. х. к. 28:30

+ 6:13 Иса. 57:17

+ 6:13 Иер. 5:31; 23:11; Мих. 3:11

+ 6:14 Иер. 23:17; Иез. 13:10; Мих. 3:5

+ 6:15 Соф. 2:1

+ 6:15 Иер. 8:10-12

+ 6:16 Иер. 18:15

+ 6:16 Мф. 11:29

+ 6:17 Иер. 44:16

* 6:17 Доскуулчулар – Бурганның медээчилерин ойзу адап көргүскени ол (Иса. 21:8; Иез. 3:17; 33:2; Авв. 2:1 көр).

+ 6:19 У. ч. 1:31

+ 6:20 3 Хаан. 10:1; 2 Чыл. 9:1

+ 6:20 Иса. 1:13; Ам. 5:21; Мал. 1:10

+ 6:21 Иез. 3:20; 18:24

+ 6:22 Иер. 1:13

+ 6:22 Иер. 50:41-43

+ 6:24 Иса. 13:8; Иер. 4:31; Мих. 4:9-10

+ 6:25 Ыд. ыр. 30:14; Иер. 20:3, 10; 46:5

+ 6:26 Ам. 8:10; Зах. 12:10

+ 6:26 Иер. 48:8

+ 6:27 Иер. 9:7

+ 6:27 Иер. 1:18

+ 6:30 Иса. 1:22, 25; Иез. 22:19-20

+ 7:2 Иер. 19:14; 26:2

+ 7:3 Иер. 18:11; 26:13

* 7:3,[7] Азы: «Мен бо черге силер-биле кады чурттап артар мен».

+ 7:4 Иса. 48:1; Мих. 3:11

+ 7:5 Иер. 22:3

+ 7:7 Иер. 25:5

* 7:7 7:3-те немелде тайылбырны көр.

+ 7:9 Иер. 5:2; Ос. 4:2

+ 7:11 Мф. 21:13; Мк. 11:17; Лк. 19:46

* 7:12 Силом – Баштыңчылар үезинде Бурганның ыдыктыг майгыны турган, Эфремниң черинде хоорай. Ооң соондагы үеде Силом буурап дүшкен (Иис. 18:1; Башт. 18:30; Иер. 26:6 көр).

+ 7:13-14 У. ч. 1:24; Иса. 65:12; 66:4

+ 7:15 4 Хаан. 17:6,[23]

+ 7:16 Хост. 32:10; Ы. х. к. 9:14; Иер. 11:14; 14:11

* 7:18 Дээрниң Кадыны – Чоокку Чөөн чүк чоннарының мөгейип турган кыс бурганнарының бирээзиниң ат-дужаалы (Иер. 44:17 көр).

+ 7:20 2 Чыл. 34:25

+ 7:21 Ос. 8:13

+ 7:22 1 Хаан. 15:22

+ 7:23 Лев. 26:12; Иер. 11:4

+ 7:23 Ы. х. к. 4:40; 5:33; 18:17

+ 7:24 Ыд. ыр. 80:11-12

+ 7:25 2 Чыл. 36:15

+ 7:26 Иер. 16:12

+ 7:30 4 Хаан. 21:4-5; Иер. 32:34-35

+ 7:30 Лев. 15:31; 2 Чыл. 36:14; Иез. 5:11

+ 7:31 Иис. 15:8; 4 Хаан. 23:10; Иер. 19:2

+ 7:31 Ы. х. к. 12:31

+ 7:33 Ы. х. к. 28:26; Иса. 17:2

+ 7:34 Ажыд. 18:23

+ 7:34 Лев. 26:31; Иер. 16:9; 25:10

+ 8:2 Ы. х. к. 4:19; Иез. 8:16

+ 8:2 Иер. 9:22; 16:4; 25:33

+ 8:3 Иов 3:21; Ажыд. 9:6

+ 8:7 Иер. 5:4

+ 8:8 Иса. 10:1

+ 8:10 Ы. х. к. 28:30

+ 8:11 Иез. 13:10; Мих. 3:5

+ 8:12 Соф. 2:1

+ 8:12 Иер. 6:12-15

+ 8:13 Иса. 1:30

+ 8:14 Иер. 9:15; 23:15; Ыы. 3:15

+ 8:15 Иов 30:26; Иер. 14:19

+ 8:16 Иов 39:20-25

* 8:16 Дан хоорай – Израильдиң соңгу кызыгаары.

+ 8:17 Сан. 21:6; Ы. х. к. 32:24

+ 8:17 Ыд. ыр. 57:5-6; Эккл. 10:11

+ 8:19 Мих. 4:9

+ 8:19 Ы. х. к. 32:21

* 8:19 Азы: «Ырак чурттан».

+ 8:21 Иер. 14:17

+ 8:22 Иер. 46:11

* 8:22 Галаад – Израильдиң чөөн чүгүнде девискээр. Аңаа онзагай эм-таң кылыр үнүштер үнүп турган.

+ 9:1 Иер. 13:17; Ыы. 1:2,[16]

+ 9:2 Ыд. ыр. 54:8

+ 9:3 Ыд. ыр. 63:4

+ 9:3 Башт. 2:10; Иов 18:21; Ос. 4:1; 2 Фес. 1:8

+ 9:4 Иер. 12:6; Мих. 7:5

+ 9:7 Иер. 6:27

+ 9:8 Ыд. ыр. 27:3; 61:5; У. ч. 26:23

+ 9:8 Мих. 6:12

+ 9:9 Иер. 5:9,[29]

+ 9:10 Иоил 1:19-20

+ 9:10 Иер. 4:25

+ 9:11 Иса. 25:2

+ 9:11 Иер. 2:15; 34:22; 46:19

+ 9:15 Иер. 8:14; 23:15; Ажыд. 8:11

+ 9:16 Лев. 26:33; Ы. х. к. 28:64

+ 9:16 Иер. 49:37

+ 9:17 Ам. 5:16

+ 9:18 Иер. 14:17

+ 9:22 Иер. 8:2

+ 9:23 У. ч. 3:5; 21:30

+ 9:24 Иак. 1:9; 1 Кор. 1:31; 2 Кор. 10:17

+ 9:26 Иер. 49:32

+ 9:26 Ы. х. к. 10:16; Иер. 4:4

+ 10:4 Иса. 40:19-20; 41:7

+ 10:5 Ыд. ыр. 113:12-15; Иса. 46:7

+ 10:5 Иса. 41:23-24

+ 10:6 Хост. 15:11; Ыд. ыр. 85:8

+ 10:7 Иер. 5:22; Ажыд. 15:4

+ 10:9 3 Хаан. 10:22

+ 10:11 Ыд. ыр. 95:5

* 10:11 Бо домакты еврей эвес, арамей дылда бижээн. Ол үеде арамей дыл Чоокку Чөөн чүкке чоннар аразында харылзааның дылы турган.

+ 10:12 Иов 9:8; Ыд. ыр. 103:2; 135:5; У. ч. 3:19

+ 10:13 Иов 38:22; Ыд. ыр. 134:7; Иер. 51:16

+ 10:14 Ыд. ыр. 96:7; Иса. 42:17

+ 10:14 Ыд. ыр. 134:17; Авв. 2:18-19; Рим. 1:25

* 10:14 Азы: «Кижи бүрүзү сээдең, билиг чок».

+ 10:16 Сан. 18:20; Ыд. ыр. 15:5

+ 10:16 Ы. х. к. 32:9

+ 10:16 Иер. 51:15-19

+ 10:19 Иер. 14:17; 30:12

+ 10:20 Иер. 4:20

* 10:20 Оран-сава, хендирлер – Иерусалим хоорайны азы Бурганның өргээзин ойзу адап көргүскен.

+ 10:21 Иез. 34:2, 5-6

+ 10:22 Иер. 1:14; Иез. 26:7

+ 10:23 У. ч. 16:1; 20:24; Дан. 5:23

+ 10:24 Ыд. ыр. 6:2; 37:2

+ 10:25 Иер. 10:25; Ажыд. 16:1

+ 10:25 Ыд. ыр. 13:4

+ 10:25 Ыд. ыр. 78:6-7

+ 11:3 Ы. х. к. 27:26

+ 11:4 Ы. х. к. 4:20; 3 Хаан. 8:51

+ 11:4 Лев. 26:12; Иер. 7:22

+ 11:5 Хост. 3:8

+ 11:5 Э. д. 17:2; 26:3

+ 11:8 Лев. 26:14-45; Ы. х. к. 28:15-65

+ 11:9 Иез. 22:25

+ 11:10 Ы. х. к. 31:16

+ 11:11 1 Хаан. 8:18; У. ч. 1:28; Иса. 1:15; Иез. 8:18; Мих. 3:4

+ 11:12 Иса. 57:13; Иер. 2:28

+ 11:13 Иер. 2:28

+ 11:14 Иер. 7:16; 14:11

+ 11:15 У. ч. 2:14; 10:23; 15:21

+ 11:15 Иса. 1:11-12

+ 11:16 Ыд. ыр. 51:10; Рим. 11:17

+ 11:17 Иса. 5:2; Иер. 2:21

+ 11:19 Иса. 53:7

+ 11:20 1 Хаан. 16:7; Иер. 17:10; 20:12; Ажыд. 2:23

+ 11:20 Иер. 15:15; 20:12

+ 11:21-22 Иса. 30:10; Ам. 2:11; Мих. 2:6

+ 11:21-22 Иис. 21:18; Иер. 1:1

+ 12:1 Эзра 9:15; Дан. 9:7; Ин. 17:25; Ажыд. 16:5

+ 12:1 Иов 12:6; 21:7; Ыд. ыр. 72:3; 91:8; У. ч. 24:19; Авв. 1:13; Мал. 3:15

+ 12:2 Иса. 29:13

+ 12:3 Ыд. ыр. 16:3; 138:1

+ 12:4 Иса. 40:24; Иер. 9:10; 23:10; Иоил 1:10; Рим. 8:22

+ 12:4 Иер. 4:25; Ос. 4:3

* 12:5 Иорданның эриинге айыылдыг аң-араатан турумчуп турган (Иер. 49:19; 50:44 көр).

+ 12:6 Иер. 9:4

+ 12:6 У. ч. 26:25

+ 12:9 Иса. 46:11; 56:9; Иез. 39:17; Ажыд. 19:17-18

+ 12:10 Иса. 5:1-2

+ 12:13 Ы. х. к. 28:38; Мих. 6:15

+ 12:14 Иез. 25

+ 12:15 Иер. 48:47; 49:6

+ 12:16 Иер. 4:2

+ 13:1 Хост. 28:39; Лев. 16:4

* 13:3-4 Евфрат хем – еврей дылда «Перат» деп сөстүң болгу дег өске утказы мындыг: «Иерусалимден ырак эвесте Фара хемчигеш».

+ 13:13 Иса. 51:17

+ 13:14 Зах. 11:6

+ 13:16 Иса. 5:30; 8:22; Ам. 8:9; Ин. 11:10; 12:35

+ 13:17 Иер. 9:1

+ 13:17 Зах. 10:3; 13:7

+ 13:18 4 Хаан. 24:12; Иер. 22:26

+ 13:18 Иов 19:9; Иер. 13:18; Ыы. 5:16

+ 13:20 Иер. 1:14; 6:22

+ 13:21 Иса. 13:8; Иер. 4:31; Мих. 4:9-10

+ 13:22 Иер. 5:19

+ 13:24 Ыд. ыр. 1:4; 82:14

+ 13:25 Иов 20:29

+ 13:26 Иса. 47:3; Наум 3:5; Авв. 2:16

+ 13:27 Иер. 5:8

+ 13:27 Иса. 1:16

+ 14:2 Иса. 3:25

+ 14:4 Иер. 3:3

+ 14:4 Иоил 1:11

+ 14:7 Ыд. ыр. 24:11; 78:9

+ 14:8 Ыд. ыр. 70:5; Иер. 17:13

+ 14:10 Ос. 8:13; 9:9

+ 14:11 Иер. 7:16; 11:14

+ 14:12 У. ч. 1:28; Иса. 1:15; Мих. 3:4

+ 14:12 Иер. 6:20

+ 14:12 Ы. х. к. 32:24; Иер. 16:4; 24:10; 32:24; Иез. 5:17; 14:21

+ 14:13 Иса. 28:15; Иер. 5:12

+ 14:14 Иер. 5:31; Иез. 13:6; Мк. 13:6

+ 14:15 Ы. х. к. 18:20

+ 14:16 Ыд. ыр. 78:3

+ 14:17 Иер. 13:17

+ 14:17 Иер. 8:21

+ 14:18 Иез. 7:15

* 14:18 «Чуртта улчуп чоруур-дур» деп сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Албан-хүлээлгезин күүседип турар-дыр».

+ 14:19 Ыы. 5:22

+ 14:19 Иер. 8:15

+ 14:20 Ыд. ыр. 105:6; Дан. 9:5,[8]

+ 14:21 Лев. 26:42

+ 14:22 Лев. 26:4; Иез. 34:26; Зах. 10:1

+ 15:1 Хост. 32:11-14; 1 Хаан. 7:10; Ыд. ыр. 98:6

+ 15:2 Иер. 43:11; Зах. 11:9; Ажыд. 13:10

+ 15:3 Лев. 26:16-22; Ажыд. 6:8

+ 15:4 4 Хаан. 21:3-7,[11]

+ 15:4 Иер. 34:17

+ 15:5 Иса. 51:19; Наум 3:7

+ 15:9 1 Хаан. 2:5

+ 15:9 Ам. 8:9

+ 15:10 Иов 3:3; Иер. 20:14

+ 15:10 Хост. 22:25

* 15:11 Бо домактың утказы эки билдинмес. Ооң болгу дег өске утказы мындыг: «Сээң төнчүң эки болур. Айыыл-халап, кызып-кыйыышкын үезинде дайзыныңны сээң-биле эптежиринче албадаар мен».

+ 15:13 Иер. 17:2

+ 15:14 Иер. 16:13

+ 15:14 Ы. х. к. 32:22

+ 15:15 Иер. 11:20

+ 15:15 Ыд. ыр. 68:8

+ 15:16 Иез. 3:1-3; Ажыд. 10:9-10

+ 15:16 Ыд. ыр. 118:111,[162]

+ 15:17 Ыы. 3:28

+ 15:18 Иер. 30:12

+ 15:18 Иов 6:15

+ 15:20 Иса. 50:7; Иер. 1:18; Иез. 3:8-9

+ 15:20 Иер. 1:8

+ 16:4 Иер. 8:2; 25:33

+ 16:4 Иер. 14:12; Иез. 5:17; 14:21

+ 16:4 Ы. х. к. 28:26

+ 16:5 Иез. 24:16

+ 16:6 Лев. 19:28; Ы. х. к. 14:1

+ 16:9 Иса. 24:8; Иер. 7:34; Иез. 26:13; Ос. 2:11; Ам. 8:10; Ажыд. 18:23

+ 16:10 Иер. 5:19

+ 16:11 Ы. х. к. 29:24-26; Иер. 22:9

+ 16:12 Иер. 7:26

+ 16:13 Ы. х. к. 4:28; 28:36

+ 16:15 Иер. 23:7-8

+ 16:16 Авв. 1:14-15

+ 16:17 2 Чыл. 16:9; Ыд. ыр. 89:8; У. ч. 5:21; Иер. 32:19

+ 16:18 Иса. 40:2; Ажыд. 18:6

+ 16:19 Ыд. ыр. 27:7; 31:3; Иер. 17:17

+ 16:19 Ам. 2:4

+ 16:20 Иса. 37:19; 1 Кор. 8:4

+ 17:1 Иов 19:24

+ 17:1 Хост. 27:2

* 17:1 Өргүл бедигээштери азыгларында «мыйыстар» деп адаткан дөрт бедик черлиг турган.

+ 17:2-3 Ы. х. к. 16:21

+ 17:2-3 Иер. 15:13

+ 17:4 Ы. х. к. 32:22

+ 17:5 Ыд. ыр. 117:8; 145:3; Иса. 31:3

+ 17:6 Иер. 48:6

+ 17:7 Ыд. ыр. 70:5

+ 17:8 Ыд. ыр. 1:3

+ 17:10 1 Чыл. 28:9; 29:17; Ыд. ыр. 25:2; У. ч. 17:3

+ 17:10 Иер. 32:19

+ 17:11 Ыд. ыр. 38:7

* 17:11 Азы: «Бодунуң төрүвээни чуургалар базып олурар торлаа дег».

+ 17:13 Ыд. ыр. 70:5; Иер. 14:18

+ 17:13 Ыд. ыр. 35:10; Иер. 2:13; Ин. 4:10

+ 17:15 Иса. 5:19

* 17:16 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Мен Сээң адың-биле улус кадарарындан ойталаваан мен».

+ 17:17 Иер. 16:19

+ 17:18 Ыд. ыр. 34:4; 39:15

+ 17:21 Неем. 13:15

+ 17:22 Хост. 20:8

+ 17:25 Иер. 22:4

+ 17:26 Лев. 7:12; 2 Чыл. 33:16

+ 17:27 Иез. 20:48; Ос. 8:14; Ам. 2:5

+ 18:1-2 Зах. 11:13

+ 18:3 Мф. 27:9-10

+ 18:6 Иов 10:9; 33:6; Иса. 29:16; 45:9; 64:8; Рим. 9:20-24

+ 18:7 Иер. 1:10; 31:28; 42:10

+ 18:8 Хост. 32:14; 2 Хаан. 24:16; Иез. 18:21; Иона 3:10

+ 18:10 1 Хаан. 2:30

+ 18:11 Иер. 36:3; Иона 3:8

+ 18:11 Иер. 7:3; 26:13

+ 18:12 Иер. 2:25

+ 18:15 Иер. 2:31

+ 18:15 Иер. 6:16

+ 18:16 Иер. 25:9

+ 18:16 Лев. 26:32

+ 18:17 Ос. 13:15

+ 18:18 Иер. 11:19

+ 18:20 Ыд. ыр. 34:12; У. ч. 17:13

+ 18:20 Ыд. ыр. 118:85

+ 18:21 Ыд. ыр. 108:9-10

+ 18:22 Ыд. ыр. 139:6

+ 18:23 Ыд. ыр. 63:3

+ 18:23 Неем. 4:5; Ыд. ыр. 68:28

+ 19:1 Иер. 18:2

+ 19:2 Иис. 15:8; 4 Хаан. 23:10; Иер. 7:31-32

+ 19:3 1 Хаан. 3:11; 4 Хаан. 21:12

+ 19:4 4 Хаан. 21:16; 24:4; Иер. 2:34

+ 19:5 Лев. 18:21; Ы. х. к. 12:31

+ 19:7 Ы. х. к. 28:26; Иер. 7:33

+ 19:8 Соф. 2:15

+ 19:9 Лев. 26:29; Ы. х. к. 28:53; Ыы. 2:20; 4:10; Иез. 5:10

+ 19:11 Ыд. ыр. 2:9; Иса. 30:14

+ 19:11 Иер. 7:32

+ 19:13 Ы. х. к. 4:19; Иер. 32:29; Соф. 1:5

* 19:13 Бажың кыры – Иудеяга бажыңнар крышалары ийленчек эвес, а калбак болур турган, а чурттакчы чон оларны дыштаныр чер база үстүкү каът кылдыр ажыглап турган.

+ 19:14 Иер. 7:2; 26:2

+ 20:2 Иер. 29:26

+ 20:3 Иер. 6:25

+ 20:5 4 Хаан. 24:13-14

+ 20:6 Иер. 14:14

+ 20:7 Иез. 14:9

+ 20:7 Ыд. ыр. 118:50; Ыы. 3:14

+ 20:9 Иов 32:20; Ыд. ыр. 38:3; Иер. 6:11

+ 20:10 Иер. 6:25; 46:5

+ 20:11 Иер. 1:8

+ 20:11 Иер. 23:40

+ 20:12 1 Хаан. 16:7; Иер. 11:20; Ажыд. 2:23

+ 20:12 Иер. 15:15

+ 20:13 Ыд. ыр. 108:30-31

+ 20:14 Иов 3:3; Иер. 15:10

+ 20:16 Э. д. 19:24-25

+ 20:17 Иов 3:10-11

+ 20:18 Иов 3:20

+ 21:1 Иер. 38:1

+ 21:1 4 Хаан. 25:18; Иер. 29:25; 37:3; 52:24

+ 21:2 4 Хаан. 25:1

+ 21:2 Ыд. ыр. 104:2

+ 21:5 Иез. 20:33

+ 21:7 Иер. 37:17; 39:5; 52:9

+ 21:7 Ы. х. к. 28:50; Иез. 5:11

+ 21:8 Ы. х. к. 30:15

+ 21:9 Иер. 38:2; 39:18; 45:5

+ 21:10 2 Чыл. 36:19

+ 21:11-12 Иса. 1:17; Мих. 6:8; Зах. 7:9-10

+ 21:11-12 Иер. 4:4

+ 21:13 Иер. 49:4

+ 21:14 Иез. 20:47

+ 22:3 Иса. 1:17; Иер. 7:5-6; 21:12

+ 22:4 Иер. 17:25

+ 22:5 Иер. 44:6

+ 22:5 Иер. 49:13

+ 22:7 Иса. 37:24; Иер. 6:6

+ 22:8 Лев. 26:32; 3 Хаан. 9:8; 2 Чыл. 7:21

+ 22:9 Ы. х. к. 29:24-26; Иер. 16:11

+ 22:10 2 Чыл. 35:24-25

* 22:11 Шаллум – 4 Хаан. 23:30-35 болгаш 2 Чыл. 36:1-4-те Иоахаз деп аттыг хаан ол бооп чадапчок (1 Чыл. 3:15 көр).

+ 22:12 4 Хаан. 23:34

+ 22:13 Лев. 19:13; Ы. х. к. 24:15; Авв. 2:12

+ 22:15 4 Хаан. 23:25

+ 22:15 Иса. 3:10

+ 22:16 У. ч. 31:9

+ 22:18 4 Хаан. 23:36

+ 22:19 Иер. 36:30

+ 22:20 Сан. 27:12; Ы. х. к. 32:49

* 22:20,[22] Хандыкшааннар – Иудеяның эвилелчилери (Иер. 2:33; 30:14 көр).

+ 22:23 Иер. 4:31

* 22:23 Ливанның пөжүнден кылган бай ордуларда чурттап турар улусту элдээрткен бооп чадавас.

+ 22:24 Иса. 49:18; Иез. 5:11; Соф. 2:9; Рим. 14:11

+ 22:24 Эсф. 8:8; Сол. ыр. 8:6; Агг. 2:23

+ 22:24 4 Хаан. 24:8-12; Иер. 24:1

+ 22:26 4 Хаан. 24:12; Иер. 13:18

+ 22:28 Иер. 48:38

+ 22:29 Иса. 1:2

+ 22:30 Иер. 36:30

+ 23:1 Иез. 34:1-10; Зах. 11:16-17

+ 23:3 Ы. х. к. 30:3; Иер. 32:37; Иез. 34:13

+ 23:4 Иер. 3:15

+ 23:5 Ос. 3:5; Иез. 34:23

+ 23:6 Иер. 32:37; Иез. 28:26

+ 23:6 Иер. 33:14-16

* 23:6 Яхве-Седкену – «Дээрги-Чаяакчы биске чөптүг-шынныг чорукту көргүзер» дээн уткалыг ат.

+ 23:8 Иер. 16:14-15

+ 23:11 Иер. 6:13; 7:30; 32:34; Соф. 3:4

+ 23:12 Ыд. ыр. 34:6; 72:18; У. ч. 4:19

+ 23:13 Иер. 2:8

+ 23:14 Иер. 29:23

+ 23:14 Иез. 13:22

+ 23:14 Э. д. 18:20; 19:24; Иса. 1:10; Иез. 16:46

+ 23:15 Иер. 8:14; 9:15; Ажыд. 8:11

+ 23:16 Иез. 13:2

+ 23:17 Иер. 6:14; Иез. 13:10; Мих. 3:5

+ 23:18 Иов 15:8

+ 23:19 3 Хаан. 19:11; Иез. 1:4

+ 23:20 Иер. 30:23-24

+ 23:21 Иер. 5:31; 14:14; Иез. 13:6

+ 23:23 Ыд. ыр. 138:7-12

+ 23:24 Иса. 66:1

+ 23:25 Ы. х. к. 13:1; Зах. 10:2

+ 23:27 Башт. 3:27

+ 23:30 Ы. х. к. 18:20; Иер. 14:15; Иез. 13:8

+ 23:32 Мих. 3:5

* 23:33 Үүрге-чүък – бо еврей сөс «үүрге-чүък» азы «өттүр билген медеглел» деп уткаларны илередир. Бо үзүндүде ол ийи утка-биле сөс оюну чоруп турар. Ол сөстү Иеремияның удурланыкчылары, ону кочулаар дээш, ажыглап турган чадавас.

* 23:39 Азы: «Бо хоорайны үүрге-чүък дег көдүрер».

+ 23:40 Иер. 20:11

+ 24:1 Ам. 8:1; Мих. 7:1

+ 24:1 4 Хаан. 24:12-15; Иез. 17:12

+ 24:2 Иер. 29:16

+ 24:6 Иер. 31:28; 42:10

+ 24:7 Ы. х. к. 30:6; Иер. 32:39

+ 24:8 Иер. 21:1

+ 24:9 Ы. х. к. 28:37

+ 24:10 Иер. 14:12; Иез. 5:17; 14:21

+ 25:1 4 Хаан. 24:1; Иер. 36:1; Дан. 1:1

+ 25:3 Иер. 1:2

+ 25:3 Иер. 7:13; 26:5

+ 25:4 2 Чыл. 24:19

+ 25:5 Иер. 7:7

+ 25:6 Хост. 20:3-4

+ 25:9 Иер. 1:15

+ 25:9 Иер. 27:6; 43:10

+ 25:9 Иер. 18:16

+ 25:10 Эккл. 12:4; Иер. 7:34

+ 25:11 Иер. 29:10; Дан. 9:2; Зах. 1:12; 7:5

+ 25:13 Иер. 46–51

+ 25:14 Иер. 27:7; 50:9; 51:28

+ 25:15 Ыд. ыр. 74:8; Иса. 51:17; Авд. 1:16; Ажыд. 14:10

+ 25:16 Иер. 47:6

+ 25:17 Иса. 51:22; Наум 3:11

+ 25:19 Иер. 46:25

+ 25:20 Э. д. 22:21; Иов 1:1; Ыы. 4:21

+ 25:20 Иер. 47:1

+ 25:21 Иер. 48–49

+ 25:22 Иса. 23:1; Иер. 27:3; 47:4

+ 25:23 Э. д. 22:21; Иса. 21:13; Иер. 49:8

* 25:23 Кастыында дүгүн чүлүүр бүгү улус – ээн кургаг Аравия ховузунга чурттап чораан чамдык аймактарны ынча деп адаар турган.

+ 25:25 Иер. 49:34-39

* 25:26 Сесах – Вавилоннуң оюскан ады (Иер. 51:41 көр).

+ 25:27 Иез. 38:21

+ 25:28 Иер. 49:12

+ 25:29 1 Пет. 4:17

+ 25:29 Иез. 38:22

+ 25:30 Иоил 3:16; Ам. 1:2

+ 25:32 Иер. 23:19; 30:23

+ 25:33 Иса. 66:16

+ 25:33 Иер. 8:2; 16:4

+ 25:34 Иер. 4:8

+ 26:1 4 Хаан. 23:36

+ 26:2 Иер. 7:2; 19:14

+ 26:2 Ы. х. к. 4:2; Ажыд. 22:18

+ 26:3 Иер. 18:8; 36:3; Иона 3:10

+ 26:4 Лев. 26:14; Ы. х. к. 28:15

+ 26:5 Иер. 25:3-4

* 26:6 Силом – Баштыңчылар үезинде Бурганның ыдыктыг майгыны турган, Эфремниң черинде хоорай. Ооң соондагы үеде Силом буурап дүшкен (Иис. 18:1; Башт. 18:30; Иер. 7:12 көр).

+ 26:10 Иер. 36:10

+ 26:13 Иер. 7:3; 18:11

+ 26:13 Ы. х. к. 30:2-3; Иона 3:10

+ 26:14 Иис. 9:25

+ 26:17 Аж.-ч. 5:34

+ 26:18 Мих. 3:12

+ 26:19 2 Чыл. 32:26

+ 26:19 Хост. 32:14

+ 26:20 Иис. 9:17; 1 Хаан. 7:1

+ 26:21 4 Хаан. 23:36

+ 26:22 Иер. 36:12,[25]

+ 26:24 4 Хаан. 22:12

+ 27:1 4 Хаан. 24:18

* 27:1 Чамдык бурунгу сөзүглелдерде бо домак таварышпайн турар. А өске сөзүглелдерде «Седекия» эвес, а «Иоаким» деп бижээн.

+ 27:2 Иер. 28:10

+ 27:3 Иер. 25:21-22

+ 27:5 Иса. 45:12

+ 27:5 Дан. 4:14

+ 27:6 Иса. 44:28; 45:1; Иер. 25:9; 43:10

+ 27:6 Дан. 2:38; 4:19

+ 27:7 Иер. 52:31

+ 27:7 Иер. 25:12-14

+ 27:8 Иер. 28:10; Иез. 34:27

+ 27:8 Иер. 14:20

+ 27:9 Иер. 29:8

+ 27:10 Иер. 5:31

+ 27:12 Иер. 38:17

+ 27:13 Иер. 14:12

+ 27:16 Иер. 28:3

+ 27:19-21 4 Хаан. 24:14-15

+ 27:22 4 Хаан. 25:13

+ 27:22 Эзра 1:7; Иер. 29:10

+ 28:1 4 Хаан. 24:18

+ 28:1 Иис. 9:3; 21:17

+ 28:2 Ы. х. к. 28:48; Иер. 27:8

+ 28:3 Иер. 27:16

+ 28:9 Иер. 6:14

+ 28:9 Ы. х. к. 18:22

+ 28:10 Иер. 27:2

+ 28:14 Иер. 27:6

+ 28:15 Иер. 29:31-32

+ 29:1 Иез. 8:1

+ 29:2 4 Хаан. 24:12; Иер. 24:1

+ 29:7 Эзра 6:10; 1 Тим. 2:1-2

+ 29:8 Иер. 27:9,[15]

* 29:8 Азы: «Дүжеп турар дүштериңерже сагыш салбаңар!»

+ 29:9 Иер. 5:31

+ 29:10 Иер. 25:11-12; Дан. 9:2; Зах. 1:12

+ 29:10 2 Чыл. 36:22; Эзра 1:1

+ 29:12 3 Хаан. 8:48; 2 Чыл. 6:38; Дан. 9:3

+ 29:13 1 Чыл. 28:9; 2 Чыл. 15:2; Иса. 55:6

+ 29:14 Ы. х. к. 4:29

+ 29:14 Ы. х. к. 30:3

* 29:14 Азы: «Туттуруп алган улусту хостап, дедир эккээр мен».

+ 29:16-17 Иер. 24:3,[8]

+ 29:18 Иер. 14:12

+ 29:18 Иер. 15:4; 18:16

+ 29:19 2 Чыл. 24:19; Иер. 25:4

+ 29:21 Иер. 5:31

+ 29:22 Иса. 65:15

+ 29:23 Иер. 23:14

+ 29:24-25 4 Хаан. 25:18; Иер. 21:1

+ 29:26 4 Хаан. 9:11; Ос. 9:7

+ 29:26 Иер. 20:2

+ 29:31 Иер. 28:15-16

+ 30:2 Иер. 36:2; Авв. 2:2; Зах. 5:1

+ 30:3 Ы. х. к. 30:3; Иер. 29:14

+ 30:3 Иер. 12:15; Иез. 20:42

+ 30:6 Иса. 13:8

+ 30:6 Иоил 2:6; Наум 2:10

+ 30:7 Иоил 2:11; Соф. 1:14; Дан. 12:1

+ 30:8 Иер. 2:20; 27:8; Иез. 34:27

+ 30:9 Иез. 23:5; 34:23-24; 37:24

+ 30:10 Иса. 41:8

+ 30:10 Лев. 26:6; Иер. 46:27; Иез. 39:26; Мих. 4:4

+ 30:11 Иер. 46:27-28

+ 30:12 Иер. 15:18

* 30:14 Хандыкшааннар – Иудеяның эвилелчилерин көргүскен (Иер. 2:33; 22:20 көр).

+ 30:16 Иса. 33:1

+ 30:17 Иер. 3:22; 33:6; Ос. 6:1

+ 30:19 Иез. 36:10

+ 30:22 Лев. 26:12

+ 30:23 3 Хаан. 19:11; Иез. 1:4

+ 30:24 Иер. 23:19-20

+ 31:3 Ы. х. к. 7:8; Мал. 1:2

+ 31:4 Хост. 15:20

+ 31:5 Иса. 65:21

+ 31:6 Иса. 2:3

+ 31:8 Иер. 3:18

+ 31:9 Иер. 50:4

+ 31:9 Хост. 4:22; Ос. 11:1; Мал. 1:6

+ 31:10 Иса. 40:11

+ 31:11 Хост. 13:13; Лев. 25:49

+ 31:11 Иса. 49:24

+ 31:12 Иса. 58:11

+ 31:13 Ыд. ыр. 29:12

+ 31:15 Мф. 2:18

* 31:15 Рама – туттурган израильчилерниң Вавилонче бар чыткаш, түр када доктааган хоорайы (Иер. 40:1 көр).

* 31:15 Рахил – израиль чоннуң өгбе иелериниң бирээзи (Э. д. 46:19 көр).

+ 31:18 Ыы. 5:21

+ 31:20 Хост. 4:22; Ос. 11:1; Мал. 1:6

+ 31:22 Иер. 49:4

* 31:22 Бо домактың утказы эки билдинмес. Кыс кижи – Израиль, а эр – Дээрги-Чаяакчы бооп чадавас.

+ 31:23 Иер. 29:14

+ 31:23 Ыд. ыр. 121:6

+ 31:27 Иса. 49:19; Иез. 36:11; Зах. 2:4; 10:8

+ 31:28 Иер. 1:10; 18:7

+ 31:28 Иер. 24:6; 42:10

+ 31:29 Ыы. 5:7; Иез. 18:2-4

+ 31:30 Ы. х. к. 24:16

+ 31:31 Лк. 22:20; 2 Кор. 3:6

+ 31:32 Иер. 3:14

* 31:32 Өске бурунгу сөзүглелде «Мен ол дээш олардан ойталаан мен» деп бижээн.

+ 31:33 Иер. 32:40; Иез. 37:26

+ 31:33 Ы. х. к. 6:6; Иса. 51:7; Рим. 2:15-16

+ 31:33 Лев. 26:12

+ 31:34 Ос. 2:20

+ 31:34 Иса. 43:25; Евр. 8:8-12; 10:16-17

+ 31:35 Э. д. 1:16; Иов 38:33

+ 31:35 Иса. 51:15

+ 31:36 Иер. 33:20-26

+ 31:37 Иер. 33:26; Рим. 11:1

+ 31:38 Неем. 3:1

+ 31:38 4 Хаан. 14:13

+ 31:40 Иер. 7:31-32

+ 31:40 2 Чыл. 23:15; Неем. 3:28

* 31:40 Бо тодарадып бижээн кезекте чаа Иерусалимниң кызыгаары биеэдегизинден алгып, мурнунда бужартаан турган черлерни база киирип турар.

+ 32:1 4 Хаан. 24:18

+ 32:2 4 Хаан. 25:1

+ 32:2 Неем. 3:25

+ 32:5 Иер. 21:10; 34:3; 38:3

+ 32:7 Иер. 22:11

+ 32:7 Иис. 21:18; Иер. 1:1

+ 32:7 Лев. 25:25; Сан. 27:11

+ 32:8 Лев. 25:25; Сан. 27:11; Руф 4:4

+ 32:12 Иер. 36:4; 43:3; 45:1

+ 32:17 Э. д. 18:14; Иов 42:2; Мф. 19:26

+ 32:18 Хост. 20:5; 34:7; Ы. х. к. 5:9

* 32:18 Азы: «Муң-даа дугаар салгалга».

+ 32:19 2 Чыл. 16:9; Иер. 16:17

+ 32:19 Иер. 17:10

+ 32:20 Ыд. ыр. 134:9

+ 32:21 Хост. 6:6; Ы. х. к. 4:34

+ 32:22 Хост. 3:8; Ы. х. к. 26:15

+ 32:23 Дан. 9:10-14

+ 32:24 Иер. 14:12; Иез. 5:17

+ 32:26-27 Э. д. 18:14

+ 32:29 2 Чыл. 36:19; Иер. 21:10

+ 32:29 Иер. 19:13; Соф. 1:5

+ 32:30 Иер. 3:25

+ 32:32 Иер. 2:26

+ 32:34 4 Хаан. 21:4-5; Иер. 7:30-31; 23:11

+ 32:35 Лев. 18:21; Ы. х. к. 18:10

+ 32:35 Ы. х. к. 12:31

+ 32:36 Иер. 21:10

+ 32:37 Ы. х. к. 30:3; Иса. 11:12; Иез. 11:17; Соф. 3:20

+ 32:37 Иер. 23:6; Иез. 28:26

+ 32:38 Лев. 26:12

+ 32:39 Иез. 11:19

+ 32:40 Иса. 55:3; Иер. 31:33; Иез. 16:60

+ 32:41 Иса. 62:5; Соф. 3:17

+ 32:41 Ы. х. к. 28:63

+ 32:42 Зах. 8:15

+ 32:44 Иер. 29:14

+ 33:1 Иер. 32:2

+ 33:3 Иса. 48:6

+ 33:4-5 Ы. х. к. 31:17

+ 33:6 Иер. 3:22; 30:17; Ос. 6:1

+ 33:7 Иер. 29:14

+ 33:8 Лев. 16:30; Иез. 36:25; Зах. 13:1

+ 33:10 Иер. 32:43

+ 33:11 Иер. 7:34; 16:9

+ 33:11 Ыд. ыр. 105:1

+ 33:15 Ос. 3:5; Иез. 34:23

+ 33:16 Иер. 32:37; Иез. 28:26

+ 33:16 Иер. 23:5-6

* 33:16 Яхве-Седкену – «Дээрги-Чаяакчы биске чөптүг-шынныг чорукту көргүзер» дээн уткалыг ат.

+ 33:17 2 Хаан. 7:16

+ 33:19-20 Э. д. 8:22

+ 33:21 Ыд. ыр. 88:34

+ 33:22 Э. д. 15:5; 22:17; 3 Хаан. 4:20

+ 33:25 Ыд. ыр. 73:17; 103:19

+ 33:26 Иер. 31:37

+ 33:26 Иер. 29:14

+ 34:1 4 Хаан. 25:1; Иер. 39:1; 52:4

+ 34:2 4 Хаан. 24:18; Иер. 32:1

+ 34:2 Иер. 21:10

+ 34:3 Иер. 32:3-5

+ 34:5 Иер. 38:20; 39:7

+ 34:5 2 Чыл. 16:14

+ 34:7 Иис. 10:3,[10]

+ 34:9 Лев. 25:39-46

+ 34:13 Хост. 20:2; Лев. 26:13

+ 34:14 Хост. 21:2; Ы. х. к. 15:12

+ 34:17 Иер. 14:12

+ 34:17 Иер. 15:4

* 34:18-19 Эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке дугуржулганың быжыын шак ынчаар бадыткап турган (Э. д. 15:9-10 көр).

+ 34:20 Ы. х. к. 28:26; Иер. 7:33

+ 34:21 Иер. 37:5,[11]

+ 34:22 Иер. 37:8

+ 34:22 Иер. 4:7

+ 35:1 4 Хаан. 23:36; Иер. 25:1

+ 35:2 1 Чыл. 2:55

+ 35:2 1 Чыл. 9:26,[33]

+ 35:6 4 Хаан. 10:15,[23]

+ 35:11 4 Хаан. 24:1; Иер. 46:2

+ 35:15 Хост. 20:3; Иер. 18:11; 25:5

+ 35:17 Иса. 50:2

+ 36:1 4 Хаан. 24:1; Иер. 25:1; 45:1

+ 36:2 Иер. 30:1; Авв. 2:2; Зах. 5:1

+ 36:2 Иер. 1:2

+ 36:3 Иез. 12:3

+ 36:3 Иер. 18:11; 26:3; Иона 3:10

+ 36:4 Иер. 32:12

+ 36:9 Эзра 8:21; 2 Чыл. 20:3; Иона 3:5

+ 36:10 Иер. 26:10

+ 36:10 1 Чыл. 9:26,[33]

+ 36:12 Иер. 26:22

+ 36:22 Ам. 3:15

+ 36:24 Иис. 7:6

+ 36:26 Иер. 26:20-23

+ 36:29 Иер. 26:9

+ 36:30 Иер. 22:30

+ 36:30 4 Хаан. 22:19

+ 37:1 4 Хаан. 24:17; Иез. 17:13

+ 37:2 2 Чыл. 36:12

+ 37:3 Иер. 38:1

+ 37:3 Иер. 21:1

+ 37:4 Иер. 32:2

+ 37:5 Иер. 34:21

+ 37:6-7 Ыы. 4:17

+ 37:8 Иер. 34:22

* 37:12 Азы: «Вениаминниң черинче дезип чоруур дээш».

+ 37:13 Зах. 14:10

+ 37:13 Иер. 38:19

+ 37:15 Иер. 38:6

+ 37:17 Иер. 21:7

+ 37:19 Иер. 28:2

+ 37:21 Иер. 32:2

+ 37:21 Иер. 38:9; 52:6

+ 38:1 Иер. 37:3

+ 38:1 Иер. 21:1

+ 38:2 Ы. х. к. 30:15; Иер. 21:9

+ 38:3 Иер. 32:3

+ 38:4 Иер. 26:11; 37:15

+ 38:5 2 Хаан. 3:39

+ 38:6 Э. д. 37:24; Зах. 9:11

+ 38:6 Ыд. ыр. 68:15

+ 38:7 Иер. 39:16; Аж.-ч. 8:27

+ 38:7 Иер. 37:13

+ 38:9 Иер. 52:6

+ 38:17 Иер. 27:12

+ 38:18 Иер. 21:10

+ 38:19 Иер. 37:13

+ 38:20 Иер. 34:5

+ 38:22 Иер. 38:6

+ 38:23 Иер. 39:6

+ 38:26 Иер. 37:20

+ 39:1 Ы. х. к. 28:52

+ 39:2 Иер. 1:3

* 39:3 Еврей сөзүглелде вавилон ат-дужаалдар база оларны канчаар аңгылааны эки билдинмес.

+ 39:5 Иис. 5:10

+ 39:5 Сан. 34:11; 4 Хаан. 23:33

+ 39:5 Иер. 21:7

+ 39:7 Иер. 34:4-5

+ 39:8 Иер. 21:10; Иез. 16:41

+ 39:8 Неем. 1:3

+ 39:9 Иер. 40:1; 52:12

+ 39:14 4 Хаан. 22:12; Иер. 26:24

+ 39:14 Иер. 40:5

+ 39:15 Иер. 32:2; 33:1

+ 39:16 Иер. 38:7

+ 39:17 Иер. 22:25

+ 39:18 Иер. 21:9

+ 40:1 Иер. 39:11

+ 40:1 Иис. 18:25; Иер. 31:15

+ 40:2 Ы. х. к. 29:24-28

+ 40:3 Иер. 44:23; Дан. 9:10-12

+ 40:5 4 Хаан. 22:12

* 40:5 Бо домактың утказы эки билдинмес. Ооң болгу дег өске утказы: «Иеремия чоруп четтикпээнде, Навузардан немей чугаалаан…»

+ 40:6 Иис. 18:26

+ 40:7 4 Хаан. 22:12; Иер. 39:14; 40:5

+ 40:8 Иис. 18:26

+ 40:13 Иер. 40:8; 42:1; 43:2

+ 41:1 Иис. 18:26

+ 41:1 Иер. 40:14

+ 41:2 4 Хаан. 25:25

+ 41:5 Иис. 17:7; 18:1; 3 Хаан. 16:24

* 41:5 Ол улус Иерусалимниң буураашкыны дээш качыгдап турган хире.

+ 41:9 3 Хаан. 15:16

+ 41:11 Иер. 40:15

+ 41:12 2 Хаан. 2:13

+ 41:15 Иер. 40:14

+ 42:1 Иер. 40:13

* 42:1 Өске бурунгу сөзүглелде «Азария» деп бижээн (Иер. 43:2 көр).

+ 42:2 1 Хаан. 7:8; 12:19

+ 42:5 Э. д. 31:50; Башт. 11:10

+ 42:6 Иер. 7:23

+ 42:10 Иер. 24:6; 31:28

+ 42:14 Иер. 4:19

+ 42:14 Иер. 43:7

+ 42:16 Иез. 11:8

+ 43:2 Иер. 40:13; 42:1

+ 43:2 Иер. 42:19

+ 43:3 Иер. 32:12

+ 43:6 Иер. 39:10; 40:7

+ 43:6 Иер. 40:5

+ 43:7 Иер. 2:16

+ 43:10 Иса. 44:28; 45:1; Иер. 25:9; 27:6

+ 43:11 Иер. 44:13

+ 43:11 Иер. 15:2; Зах. 11:9; Ажыд. 13:10

+ 43:12 Иер. 46:25; Иез. 30:13

* 43:12 Азы: «Кадарчы кижиниң хевин кедери дег, Навуходоносор Египетти кедип алыр».

+ 44:1 Иер. 43:8; 46:14

+ 44:3 Ы. х. к. 16:14; Иер. 19:4

+ 44:4 2 Чыл. 36:15-16

+ 44:9 3 Хаан. 11:8; 4 Хаан. 11:1

+ 44:12 Иер. 42:15-17

+ 44:13 Иер. 43:11

+ 44:16 Иер. 6:17; 42:13-14

+ 44:17 Иер. 19:13

* 44:17 Дээрниң Кадыны – Чоокку Чөөн чүк чоннарының мөгейип турган кыс бурганнарының бирээзиниң ат-дужаалы (Иер. 7:18 көр).

+ 44:22 Иез. 8:6

+ 44:22 4 Хаан. 22:19

+ 44:23 Иер. 40:3

+ 44:27 Иер. 31:28

+ 44:28 Иез. 6:8

+ 44:30 Иер. 46:17; Иез. 30:21

+ 45:1 Иер. 32:12

+ 45:1 4 Хаан. 24:1; Иер. 36:1,[23]

+ 45:2-3 Иер. 36:26

+ 45:5 Иер. 21:9; 39:18

+ 46:1 Иер. 25:13

+ 46:2 Иса. 19:1; Иез. 29:1; Иоил 3:19

+ 46:2 4 Хаан. 23:29; 2 Чыл. 35:20

+ 46:2 Иер. 25:1; 36:1; 45:1

+ 46:5 Иер. 6:25; 20:10

+ 46:10 Иса. 13:19; Иоил 1:15; Соф. 1:7

+ 46:10 Иса. 1:24

+ 46:10 Ы. х. к. 32:42

+ 46:10 Иер. 46:2

+ 46:11 Иер. 8:22

+ 46:11 Иез. 30:21

+ 46:12 Наум 2:5

+ 46:14 Иер. 2:16; 44:1; Иез. 30:13

* 46:15 Мемфис хоорайга улустуң мөгейип турганы буга дүрзүлүг Апис бурганны ынча деп турар чадавас. Ол сөстүң болгу дег өске утказы: «Сээң күштүг дайынчыларың».

+ 46:16 Лев. 26:37

+ 46:17 Иса. 30:7

* 46:17 «Шуугакчы» деп сөстүң утказы эки билдинмес. Ооң болгу дег өске утказы мындыг: «Буураан кижи».

+ 46:18 Иер. 4:2

+ 46:18 Башт. 4:6

+ 46:18 3 Хаан. 18:42

+ 46:18 Иер. 48:15

+ 46:19 Иез. 29:12; 30:23

+ 46:19 Иер. 2:15; 9:11; 44:1

+ 46:20 Ос. 10:11

* 46:23 Эрттинмес арга-арыг – эңдерик египет аг-шеригни ойзу көргүскен овур-хевир бооп чадавас.

+ 46:24 Иер. 1:14-15

+ 46:25 Иез. 30:14; Наум 3:8

+ 46:25 Иер. 25:19

+ 46:26 Иса. 19:22; Иез. 29:13

+ 46:27 Иса. 41:8; Иер. 30:10

+ 46:27 Лев. 26:6; Иез. 39:26; Мих. 4:4

+ 46:28 Иер. 30:10-11

+ 47:1 Иса. 14:29; Иер. 25:20; Иез. 25:15; Иоил 3:4; Ам. 1:6; Соф. 2:4; Зах. 9:5

+ 47:2-3 Иер. 1:14; Иез. 26:7

+ 47:4 Иса. 23:1; Иез. 26:2; Иоил 3:4; Ам. 1:9; Зах. 9:4

+ 47:4 Э. д. 10:14; Ам. 9:7

+ 47:6 Ы. х. к. 32:41; Иер. 25:16

+ 47:7 Иез. 14:17

+ 48:1 Иса. 15:1; 25:10; Иер. 25:21; Иез. 25:8; Ам. 2:1; Соф. 2:8

+ 48:1 Сан. 32:3, 37-38

+ 48:5 Иса. 15:5

+ 48:6 Иер. 17:6

* 48:6 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Черлик элчиген» деп бижээн.

+ 48:7 Сан. 21:29

+ 48:7 Иер. 49:3-4

+ 48:8 Иер. 6:26

+ 48:11 Соф. 1:12

+ 48:13 Иса. 16:14

* 48:13 Вефил – ол хоорайга израильчилерниң мөгейип турганы дүрзү-бурганнар дугайында чугаалап турар (3 Хаан. 12:29 көр).

+ 48:15 Иер. 46:18

+ 48:18 Сан. 21:30

+ 48:19 Ы. х. к. 2:35; Иис. 13:9

+ 48:26 Иер. 25:27; 51:39

+ 48:26 Иса. 19:14

+ 48:27 Соф. 2:8

+ 48:28 Сол. ыр. 2:14

+ 48:29 Иса. 16:6

+ 48:31 Иса. 16:7-10

+ 48:32 Сан. 21:32

+ 48:34 Сан. 32:37; Иса. 15:4

+ 48:37 Иер. 47:5

+ 48:38 Иер. 22:28

+ 48:40 Ы. х. к. 28:49; Иер. 49:22; Иез. 17:3

+ 48:41 Иер. 49:22

+ 48:43 Иса. 24:17-18

+ 48:44 Ам. 5:19

+ 48:45 Сан. 24:17

+ 48:46 Сан. 21:28-29

+ 48:47 Иер. 12:15; 49:6; 49:39

* 48:47 Азы: «Моавтың чонун туттуруушкундан дедир чандырар мен».

+ 49:1 Иез. 21:28; 25:1; Ам. 1:13; Соф. 2:8

+ 49:1 3 Хаан. 11:5,[33]

+ 49:2 Ы. х. к. 3:11; 2 Хаан. 12:26

+ 49:3 Иер. 48:2

+ 49:3 Иер. 48:6-7; Ам. 1:15

+ 49:4 Иер. 31:22

+ 49:4 Иер. 21:13

+ 49:6 Иер. 12:15; 48:47; 49:39

* 49:6 Азы: «Аммон чонну туттуруушкундан дедир чандырар мен».

+ 49:7 Иса. 34:5; Иез. 25:12-14; 35:1-15; Ам. 1:11-12; Авд. 1:1-16; Мал. 1:3-4

+ 49:7 Э. д. 36:15; Иов 2:11

+ 49:8 Э. д. 25:3; Иер. 25:23

+ 49:12 Иер. 25:28-29

+ 49:13 Иер. 22:5

+ 49:13 Иер. 48:24

+ 49:16 Сан. 24:21; Авв. 2:9

* 49:16 «Түрлүүңге» деп сөстүң утказы эки билдинмес. Ооң болгу дег өске утказы мындыг: «Коргунчуг дүрзү-бурганыңга».

+ 49:17 Иез. 35:3, 7,[9]

+ 49:18 Э. д. 19:24; Ы. х. к. 29:23; Соф. 2:9

+ 49:18 Иер. 50:40

+ 49:19 Иер. 12:5

+ 49:19 Иов 9:19

+ 49:19 Иер. 50:44-46

* 49:19 Азы: «Быжыг аал-оранче».

+ 49:20 Иса. 14:24

+ 49:22 Ы. х. к. 28:49; Иез. 17:3

+ 49:22 Иер. 48:40-41

+ 49:23 Иса. 17:1; Ам. 1:3; Зах. 9:1

+ 49:23 4 Хаан. 18:34

+ 49:24 Иер. 48:41

+ 49:26 Иер. 50:30

+ 49:27 3 Хаан. 15:18; 4 Хаан. 6:24

+ 49:27 Иер. 17:27; Ам. 1:4

+ 49:28 Ыд. ыр. 119:5; Иса. 21:16; 60:7

+ 49:28 Иса. 11:14

+ 49:29 Иов 15:21; Иер. 6:25

+ 49:31 Башт. 18:9-10; Иез. 38:11

+ 49:32 Иер. 9:26

+ 49:33 Иер. 9:11

+ 49:34 4 Хаан. 24:18

+ 49:34 Э. д. 14:1; Иса. 21:2; Иез. 32:24; Дан. 8:2

+ 49:34 Иер. 25:25

+ 49:36 Дан. 7:2; Ажыд. 7:1

+ 49:37 Иер. 9:16

+ 49:39 Иер. 12:15; 48:47; 49:6

* 49:39 Азы: «Эламның чонун туттуруушкундан дедир чандырар мен».

+ 50:1 Иса. 13:1; 21:1; 47:1

+ 50:2 Иса. 46:1; Иер. 51:44

+ 50:2 1 Хаан. 5:4; Иса. 21:9

+ 50:3 Иер. 1:15

+ 50:3 Иер. 51:62

+ 50:4 Иса. 11:13; Иер. 3:18; Иез. 37:19; Ос. 1:11

+ 50:4 Иер. 31:9; Ос. 3:5

+ 50:5 Иер. 32:40

+ 50:6 Ыд. ыр. 118:176; Иса. 53:6; Зах. 10:2; 1 Пет. 2:25

+ 50:6 Иез. 34:2

+ 50:8 Иса. 48:20; Иер. 51:6, 45; Зах. 2:6-7; Ажыд. 18:4

+ 50:9 Иер. 25:12-14

+ 50:13 Иер. 18:16

+ 50:14 Иса. 21:2

+ 50:15 Иер. 51:58

+ 50:15 Ыд. ыр. 136:8; Ажыд. 18:6

+ 50:16 Иса. 13:14

+ 50:17 Иса. 53:6; Зах. 10:2

+ 50:17 4 Хаан. 17:6; 25:1

+ 50:18 Иса. 10:12; 14:25

+ 50:19 Иез. 34:13; Мих. 7:14

+ 50:20 Иса. 33:24

+ 50:21 Иез. 23:23

* 50:21 Мератаим, Пекод – Мурнуу Вавилонияда черлер аттары бооп чадавас. Азы «Мератаим чурт – Үймээн-самыын чери», «Пекодтуң чурттакчылары – Кеземче алыр чурттакчылар» деп сөстер оюну бооп чадавас.

+ 50:22 Иер. 51:54

+ 50:23 Иер. 51:20

+ 50:25 Иса. 13:5

* 50:27 Бугалар – күштүг дайынчыларны ойзу адааны ол бооп чадавас (Ыд. ыр. 21:13 көр).

+ 50:28 Иер. 51:11

+ 50:29 Иса. 13:18

+ 50:29 Иез. 35:15; Авд. 1:15; Авв. 2:8

+ 50:30 Иер. 49:26

+ 50:32 Иер. 17:27

+ 50:33 Иса. 14:17; 42:22

+ 50:37 Иса. 19:16; Иер. 51:30; Наум 3:13

+ 50:38 Иса. 44:27

+ 50:39 Иов 30:29; Иса. 13:21; 34:13; Мих. 1:8

+ 50:40 Э. д. 19:24; Ы. х. к. 29:23; Соф. 2:9

+ 50:40 Иер. 49:19

+ 50:41 Иер. 1:15

+ 50:41 Иер. 6:22-24

+ 50:43 Иса. 13:8; Иер. 4:31; Мих. 4:9-10

+ 50:44 Иер. 12:5

+ 50:44 Иов 9:19

+ 50:44 Иер. 49:19-21

* 50:44 Азы: «Быжыг аал-оранче».

+ 50:45 Иса. 14:24

+ 51:1 Иер. 4:11; Ос. 4:19; 13:15

* 51:1 Лэв-Камай – «Халдей чер» дээн уткалыг оюскан ат. Ол ышкаш бо сөстер «Меңээ удур тура халаан кижиниң чүрээ» дээн уткалыг.

* 51:3 Бо домактарның утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Ча адыгжызы чазы-биле кезенмезин, куяк хевин кетпезин» деп бижээн.

+ 51:4 Иер. 49:26

+ 51:5 Иса. 54:7

+ 51:6 Иер. 50:8

+ 51:6 Э. д. 19:15

+ 51:7 Ажыд. 14:8; 17:2

+ 51:7 Ыы. 4:21; Авв. 2:15

+ 51:8 Ажыд. 14:8; 18:9

+ 51:11 Иса. 13:17; Дан. 5:31

+ 51:11 Иер. 50:28

+ 51:13 Ажыд. 17:1

+ 51:14 Ам. 6:8

+ 51:15 Иов 9:8; Ыд. ыр. 103:2

+ 51:16 Иов 38:22; Ыд. ыр. 134:7; Иер. 51:16

+ 51:17 Иса. 42:17

+ 51:17 Ыд. ыр. 134:17; Авв. 2:18-19

* 51:17 Азы: «Кижи бүрүзү сээдең, билиг чок».

+ 51:19 Сан. 18:20; Ыд. ыр. 15:5

+ 51:19 Ы. х. к. 32:9

+ 51:19 Иер. 10:12-16

+ 51:20 Иер. 50:23

+ 51:27 Иер. 4:5; Ос. 5:8; 8:1

+ 51:27 Э. д. 8:4; 4 Хаан. 19:37

+ 51:28 Иса. 13:17; Иер. 25:14

+ 51:29 Иер. 50:45

+ 51:30 Иса. 19:16; Наум 3:13

+ 51:30 Ам. 1:5

* 51:32 Азы: «Кулузуннуң».

+ 51:33 Иса. 21:10

+ 51:34-35 Ыд. ыр. 73:13-14

+ 51:36 Иса. 44:27

+ 51:37 Иса. 13:20-22

+ 51:38 Наум 2:11-12

* 51:41 Сесах – Вавилоннуң оюскан ады (Иер. 25:26 көр).

+ 51:43 Иер. 50:12,[40]

+ 51:44 Иса. 46:1; Иер. 50:2

+ 51:45 Иер. 50:8

+ 51:47 Иер. 50:2

+ 51:48 Ажыд. 18:20

+ 51:51 Ыы. 1:10

+ 51:52 Иез. 26:15

+ 51:53 Иса. 14:13

+ 51:54 Иер. 50:22

+ 51:56 Иса. 59:18

+ 51:58 Иер. 50:15

+ 51:58 Авв. 2:13

+ 51:59 Иер. 28:1

+ 51:62 Иер. 50:3

+ 51:63 Ажыд. 18:21

+ 52:1 4 Хаан. 23:31

+ 52:3 Иез. 17:15

+ 52:4 Ы. х. к. 28:52

+ 52:9 Сан. 34:11; 4 Хаан. 23:33

+ 52:9 Иер. 21:7; Иез. 23:24

+ 52:10 Соф. 1:8

+ 52:11 Ы. х. к. 28:36; 4 Хаан. 20:18

+ 52:12 Иер. 32:1

+ 52:12 Иер. 39:9; 40:1

+ 52:13 Лев. 26:31; Иез. 16:41

+ 52:14 Неем. 1:3

* 52:15 «Ус-шевер улусту» деп еврей сөстүң утказы эки билдинмес. Ооң болгу дег өске утказы мындыг: «Мөөң чонну».

+ 52:17 3 Хаан. 7:15-37; 2 Чыл. 4:1-15

+ 52:17 Иер. 27:19

+ 52:18 3 Хаан. 7:45,[50]

+ 52:20 3 Хаан. 7:47

+ 52:21 3 Хаан. 7:15-22

+ 52:24 1 Чыл. 6:14; Эзра 7:1

+ 52:24 Иер. 21:1; 29:25; 37:3

+ 52:28 4 Хаан. 24:12-14

+ 52:31 4 Хаан. 24:12,[15]

+ 52:31 Иер. 27:7

* 52:31 Аккад дылда ол хаанны Амел-Мардук деп адаар. Ол – Навуходоносорнуң оглу; б.э. чедир 562-ден 560 чылга чедир чагырган.

* 1:1 «Хоорай» – Иерусалим. Иерусалимниң овур-хевири-биле дайзыннарның холунда барган, дора көрдүрген, ат-алдары баксыраан херээжен кижини көргүзүп турар.

+ 1:2 Иер. 9:1

+ 1:2 Эккл. 4:1; Иса. 51:19; Наум 3:7

+ 1:2 Иез. 23:22-26

+ 1:3 Иер. 52:27

+ 1:5 Иер. 30:14-15; Дан. 9:16

+ 1:5 Ы. х. к. 28:41; 2 Чыл. 36:20

+ 1:7 Авд. 1:12-13

+ 1:8 Иез. 16:37; 23:29; Ос. 2:10

+ 1:9 Ыы. 1:2

+ 1:10 Иер. 51:51

+ 1:10 Ы. х. к. 23:3-4

+ 1:11 Иер. 38:9; 52:6; Ыы. 2:12; 4:4

+ 1:13 Иов 30:30; Ыд. ыр. 101:3

+ 1:13 Иез. 17:20; Ос. 7:12

+ 1:14 Иса. 10:27; Наум 1:13

+ 1:16 Иер. 9:1; 13:17

+ 1:17 Иса. 1:15; Иер. 4:31

+ 1:18 Иер. 12:1

+ 1:19 Иер. 3:1-2; 4:30

+ 1:20 Ы. х. к. 32:25; Иез. 7:15

+ 1:22 Ыд. ыр. 108:15

+ 2:1 Иса. 14:15

* 2:1 «Дүжүлгезинден дүжүп кээп турган чери» – израиль чер, Бурганның өргээзи азы ыдыктыг аптара (1 Чыл. 28:2 көр).

+ 2:2 Ыд. ыр. 88:41

+ 2:3 Ыд. ыр. 73:11

+ 2:3 Ыд. ыр. 78:5; 88:47

* 2:3 «Мыйыстар» – күчү-күштүң оюскан символ-демдээ.

+ 2:4 Ыы. 3:12

+ 2:9 Иер. 51:30; Ам. 1:5

+ 2:9 1 Хаан. 3:1

+ 2:10 Иис. 7:6; 1 Хаан. 4:12; Неем. 9:1

+ 2:10 Иов 2:8, 13; Иез. 3:15; 7:18

+ 2:12 Иер. 38:9; 52:6; Ыы. 1:11; 4:4

+ 2:14 Иер. 5:31; Иез. 13:6

+ 2:15 Иов 27:23; 34:37

+ 2:15 Ыд. ыр. 47:3

+ 2:16 Ыы. 3:46

+ 2:16 Ыд. ыр. 34:25

+ 2:16 Ыд. ыр. 34:21

+ 2:17 Лев. 26:14; Ы. х. к. 28:15; Ыы. 2:17

* 2:17 «Мыйыстар» – күчү-күштүң оюскан символ-демдээ.

+ 2:18 Ыд. ыр. 41:4

+ 2:19 1 Хаан. 7:6; 2 Хаан. 14:14; 23:16

+ 2:20 Лев. 26:29; Ы. х. к. 28:53; Ыы. 4:10; Иер. 19:9; Иез. 5:10

+ 3:1 Иер. 20:18

+ 3:2 Иса. 5:30

+ 3:4 Иса. 38:13

+ 3:5 Иов 19:12

+ 3:6 Ыд. ыр. 87:7; 142:3

+ 3:8 Ыд. ыр. 21:2

+ 3:9 Иов 19:8

+ 3:10 Ос. 13:8

+ 3:12 Ыы. 2:4

+ 3:12 Ы. х. к. 32:23; Иов 16:12-13

+ 3:13 Ы. х. к. 32:23; Иов 6:4; Ыд. ыр. 37:3

+ 3:14 Иов 30:9; Иер. 20:7

+ 3:15 Иер. 8:14; 9:15; 23:15

* 3:16 Азы: «Хүлге мени хөөп кагды».

* 3:22 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Дээрги-Чаяакчының энерелиниң ачызында кырлып-читпээн бис, чүге дээрге Ооң өршээли үстүп-төнмес» деп бижээн.

+ 3:23 Ыд. ыр. 35:6

+ 3:24 Ыд. ыр. 15:5; 72:26

+ 3:28 Иер. 15:17

+ 3:30 Иса. 50:6; Мф. 5:39

+ 3:31 Иса. 57:16; Иер. 3:5; Мих. 7:18

+ 3:32 Ыд. ыр. 105:45

+ 3:37 Аж.-ч. 5:38

+ 3:38 Иов 2:10; Иса. 45:7; Ам. 3:6

+ 3:41 Неем. 8:6; Ыд. ыр. 133:2

+ 3:42 Дан. 9:5

+ 3:46 Ыы. 2:16

+ 3:47 Иса. 24:17; Иер. 48:43

+ 3:48 Иер. 13:17; Ыы. 1:16

+ 3:49-50 Э. д. 11:5; Ыд. ыр. 13:2; 32:14; Иса. 63:15

+ 3:52 Ыд. ыр. 10:1

+ 3:53 Иер. 38:6

+ 3:54 Ыд. ыр. 68:2; Иона 2:4,[6]

+ 3:55 Ыд. ыр. 129:1

+ 3:58 Ыд. ыр. 118:154

+ 3:60 Иер. 11:19

+ 4:1 Ыы. 2:19

* 4:1 Бо сөстерниң болгу дег өске уткалары мындыг: «Ыдыктыг черниң эртине даштары» азы «Бурганның өргээзин тудуп тургускан даштар».

+ 4:2 Ыд. ыр. 2:9; Иер. 19:11

* 4:3 «Страус» – страус кушту бодунуң чуургаларын элезинге каапкаш баар, хайыра чок, доң баарлыг куш деп санап турган (Иов 39:13-16 көр).

+ 4:4 Иер. 38:9; 52:6; Ыы. 1:11; 2:12

+ 4:6 Э. д. 19:24

+ 4:8 Иов 30:30

+ 4:9 Иса. 22:2

+ 4:10 Лев. 26:29; Ы. х. к. 28:57; 4 Хаан. 6:29; 25:3; Иер. 19:9; Иез. 5:10

+ 4:11 Ы. х. к. 32:22

+ 4:11 Иер. 17:27

+ 4:13 Иер. 5:31; 23:21

+ 4:14 Сан. 19:16

+ 4:16 Ыы. 5:12

+ 4:17 Ыд. ыр. 118:82,[123]

* 4:17 «Келбээн чон» – Египет дугайында чугаалаан бооп чадавас (Иер. 37:7 көр).

+ 4:18 Иез. 7:2-3; Ам. 8:2

+ 4:19 Иер. 4:13; Авв. 1:8

+ 4:20 Иез. 19:4

+ 4:21 Э. д. 22:21; Иов 1:1; Иер. 25:20

+ 4:21 Иер. 25:15; 51:7; Авв. 2:15

+ 4:22 Иса. 40:2

+ 4:22 Авд. 1:10

+ 5:2 Ыд. ыр. 78:1

+ 5:6 Ос. 12:1

+ 5:7 Иер. 31:29; Иез. 18:1

+ 5:11 Иса. 13:6; Зах. 14:2

+ 5:12 Ыы. 4:16

+ 5:13 Башт. 16:21

+ 5:15 Иер. 16:9; Ос. 2:11; Ам. 8:10

+ 5:16 Ыд. ыр. 88:40; Иер. 13:18

+ 5:19 Ыд. ыр. 9:8; 101:13; 144:13

+ 5:20 Ыд. ыр. 12:2

+ 5:21 Иер. 31:18

+ 5:21 Ыд. ыр. 50:12

+ 5:22 Иер. 14:19

+ 1:1 Иез. 3:15; 10:15; 43:3

+ 1:1 Аж.-ч. 7:56; 10:11; Ажыд. 19:11

+ 1:1 Иез. 8:3; 40:2

* 1:1 Чүнүң үженги чылы дээрзи эки билдинмес. Болгу дег бир утказы: «Чуртталгамның үженги чылының».

+ 1:2 4 Хаан. 24:15

* 1:2 Б. э. чедир 593 чыл.

+ 1:3 3 Хаан. 18:46; Иез. 3:14; 3:22; 8:1; 33:22; 37:1; 40:1; Ажыд. 1:10

+ 1:4 3 Хаан. 19:11; Иер. 23:19; 30:23

+ 1:5 Иез. 8:2

+ 1:5 Ажыд. 4:6-8

* 1:5 Ол дириг амытаннар херувимнер дээрзи 9:3-те болгаш 10 эгеде билдингир апаар.

+ 1:7 Иез. 1:7; 40:3; Дан. 10:6

+ 1:10 Ажыд. 4:7

+ 1:11 Иса. 6:2

+ 1:13 Ыд. ыр. 103:4

+ 1:16 Дан. 10:6

+ 1:18 Ажыд. 4:8

+ 1:22 Э. д. 1:7-8; Иез. 10:1; Ажыд. 4:6

+ 1:24 Иез. 43:2; Ажыд. 1:15

+ 1:26 Хост. 24:10; Иез. 10:1

+ 1:26 Дан. 7:13

+ 1:27-28 Иез. 8:2

+ 1:27-28 Э. д. 9:13; Ажыд. 4:3; 10:1

+ 2:1 Дан. 8:17

+ 2:2 Иез. 3:24

+ 2:3 Иез. 20:21

+ 2:5 Иез. 3:11

+ 2:5 Иез. 33:33; Зах. 2:9; 4:9; 6:15

+ 2:6 Иер. 1:8; Иез. 3:11

+ 2:6 Мих. 7:4

+ 2:9 Иез. 8:3; Дан. 10:10

+ 2:9 Зах. 5:1; Ажыд. 10:2

+ 2:10 Ажыд. 5:1

+ 3:1 Иер. 15:16; Ажыд. 10:9-10

+ 3:8 Иер. 1:18

+ 3:9 Зах. 7:12

+ 3:9 Иса. 50:7; Иер. 1:18

+ 3:11 Иез. 2:5,[7]

+ 3:12 4 Хаан. 2:16; Иез. 8:3; 11:1; 11:24; 43:5; Аж.-ч. 8:39

+ 3:13 Иез. 1:11, 15,[24]

+ 3:14 3 Хаан. 18:46; Иез. 1:3

+ 3:15 Иез. 1:1; 10:15; 43:3

+ 3:15 Иов 2:13; Ыы. 2:10

+ 3:17 Иса. 21:6; Иер. 6:17; Ос. 9:8; Авв. 2:1

+ 3:17 2 Чыл. 19:10

+ 3:19 Иез. 33:9

+ 3:20 Иер. 6:21; Иез. 18:24

+ 3:22 3 Хаан. 18:46; Иез. 1:3

+ 3:22 Иез. 8:4; 37:1

+ 3:23 Иез. 2:1-2

+ 3:25 Иез. 4:8

+ 3:26 Иов 29:10; Ыд. ыр. 136:6

+ 3:27 Иез. 24:27

+ 4:2 4 Хаан. 25:1; Иез. 17:17

+ 4:6 Сан. 14:34

* 4:6 Израиль биле Иудеяның бачыт үүлгедип турган чылдарының түңү 430 чыл (390 + 40) болган. Израильчилерниң Египетке турганы база 430 чыл (Хост. 12:40-ни көр) үргүлчүлээн.

+ 4:8 4 Хаан. 25:1-3; Иер. 39:1-2; 52:4-6

+ 4:8 Иез. 3:25

* 4:10 Чээрби шекел – 250 граммдан бичии-ле эвээш деңзи.

* 4:11 Бир гинниң алдының бири – чартык литрден бичии-ле хөй хемчээл.

+ 4:13 Дан. 1:8; Ос. 9:3

+ 4:14 Лев. 11:2; Ы. х. к. 14:3; Аж.-ч. 10:14

+ 4:14 Хост. 22:31; Лев. 11:39; 22:8

+ 4:16 Лев. 26:26; Иса. 3:1; Иез. 5:16; 14:13

+ 4:16 Иез. 12:19

+ 5:2 Иез. 4:8

+ 5:2 Иез. 5:12

+ 5:3 Иер. 40:6; 52:16

* 5:3 Ол кылдыныгның болгу дег утказы: Бурган дириг арткан эвээш еврейлерни Бодунуң камгалалының адаанга ап аар.

+ 5:6 Иез. 16:47-48

+ 5:8 Иез. 13:8

+ 5:9 Дан. 9:12

+ 5:10 Лев. 26:29; Ы. х. к. 28:57; Ыы. 4:10; Иер. 19:9

+ 5:10 Лев. 26:33; Ы. х. к. 4:27; 28:64; Неем. 1:8; Иер. 9:16; Иез. 12:14-15; Зах. 2:6; 7:14

+ 5:11 Лев. 15:31; 2 Чыл. 36:14; Иер. 7:30; Иез. 8:5-6

+ 5:11 Иса. 49:18; Соф. 2:9

+ 5:11 Иез. 7:4; 8:18; 9:10

+ 5:12 Иез. 5:2

+ 5:13 Иез. 16:42

+ 5:15 Ы. х. к. 28:37

+ 5:16 Ы. х. к. 32:23

+ 5:16 Лев. 26:26; Иез. 4:16

+ 5:17 Ы. х. к. 32:24

+ 5:17 Иез. 14:21; Ажыд. 6:8

+ 6:2 Иез. 21:2-3; 36:1

+ 6:4 2 Чыл. 14:5

+ 6:5 Лев. 26:30

+ 6:5 4 Хаан. 23:16

+ 6:8 Иез. 12:16; 14:22

+ 6:9 Хост. 34:15

+ 6:9 Иез. 16:61; 20:43; 36:31

+ 6:11 Иез. 5:12

+ 6:13 Иер. 2:20; Ос. 4:13

* 6:14 Өске бурунгу сөзүглелде «Дивлатка чедир» эвес, а «Ривлага чедир» деп бижээн.

+ 7:2 Ыы. 4:18; Ам. 8:2

+ 7:4 Иез. 5:11; 7:9; 8:18; 9:10

+ 7:7 Соф. 1:14-15

+ 7:9 Иез. 5:11

+ 7:13 Лев. 25:13-14

* 7:13 Азы: «Бодунуң бузуду-биле».

+ 7:15 Ы. х. к. 32:25; Ыы. 1:21

+ 7:15 Иез. 5:12; 6:11; Иер. 14:18

+ 7:16 Иса. 38:14; Наум 2:7

+ 7:17 Иса. 13:7; Иез. 21:7

+ 7:18 Иса. 15:2-3

+ 7:19 У. ч. 11:4; Соф. 1:18

+ 7:23 Ыд. ыр. 54:10; Иер. 6:7

+ 7:24 Авв. 1:7

+ 7:26 Иер. 4:20

+ 8:1 Иез. 14:1; 20:1

+ 8:1 3 Хаан. 18:46; Иез. 1:3

+ 8:2 Иез. 1:5, 27-28

+ 8:3 Иез. 2:9

+ 8:3 3 Хаан. 18:12; Иез. 3:12

+ 8:3 Иез. 1:1; 11:1; 40:2

+ 8:3 3 Хаан. 18:12; Иез. 3:12; Аж.-ч. 8:39

+ 8:4 Иез. 37:1

+ 8:8 Иез. 12:5

+ 8:10 Хост. 20:4-5; Ы. х. к. 4:16-18

+ 8:12 Ыд. ыр. 9:32; Иса. 29:15; Иез. 9:9

* 8:14 Таммуз бурган – үнүштүң үнүүчелиниң болгаш чаъс-чаашкынның вавилон бурганы. Вавилончуларның бүзүреп турганын ёзугаар, ол бурган кааңнаашкынның эгезинде өлүп калгаш, чаъс чаар үениң эгезинде дирлип кээр турган.

+ 8:16 Иез. 40:28

+ 8:16 3 Хаан. 6:3; Иоил 2:17

+ 8:16 Иер. 8:2

* 8:17 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы: «Олар будуктарны думчуунуң мурнунда тудуп алган турар-дыр». Дүрзү-бурганга мөгеерлерниң кандыг-бир ёзулалының дугайында чугаалап турар чадавас.

+ 8:18 Иез. 5:11; 7:4; 9:10

+ 8:18 1 Хаан. 8:18; Иов 27:8-9; Иса. 1:15; Мих. 3:4

+ 9:2 4 Хаан. 15:35; 2 Чыл. 23:20

+ 9:2 Дан. 10:5; Ажыд. 1:13

* 9:3 Херувим – мында бирги болгаш сески эгеде дириг амытаннарны ынча деп турар. Тайылбырлыг словарьже көр.

+ 9:4 Ыд. ыр. 118:136

+ 9:4 Ажыд. 7:3-4

+ 9:5 Иез. 5:11

+ 9:6 Ы. х. к. 28:49-50; 2 Чыл. 36:17

+ 9:6 Хост. 12:13

+ 9:8 Иез. 11:13

+ 9:9 Иез. 7:23

+ 9:9 Ыд. ыр. 9:32; Иса. 29:15; Иез. 8:12

+ 9:10 Иез. 5:11; 7:4; 8:18; Ос. 13:14

+ 9:10 Иез. 11:21

+ 10:2 Иез. 9:2

+ 10:3 3 Хаан. 8:10

+ 10:12 Ажыд. 4:6

* 10:13 Бо сөстүң болгу дег өске утказы: «Казыргы».

+ 10:15 Иез. 1:1; 3:15; 43:3

+ 10:19 Иез. 11:22

+ 11:1 3 Хаан. 18:12; Иез. 3:12

+ 11:1 Иез. 10:19

+ 11:1 Иез. 8:16

* 11:3 Бо домактың утказы эки билдинмес. Олар, паштың эътти өрттенип каарындан камгалап турары дег, Иерусалимниң ханалары чонну дайзынның аг-шериинден камгалаар деп, чонну сорук киирип турар чадавас (Иез. 24:3-4 көр).

+ 11:6 Иез. 7:23; 24:7

+ 11:8 Иер. 42:16

+ 11:13 Иез. 9:8

+ 11:16 Иса. 8:14; Ажыд. 21:22

+ 11:17 Ы. х. к. 30:3; Иса. 11:12; Иер. 32:37; Соф. 3:20

+ 11:19 Иер. 32:39

+ 11:19 Иез. 18:31; 36:26

+ 11:20 Лев. 26:12; Иез. 14:11; Зах. 13:9

+ 11:21 Иез. 9:10

+ 11:22 Иез. 10:19

+ 11:23 Зах. 14:4

* 11:23 Елеон дагны ынча деп турар.

+ 11:24 3 Хаан. 18:12; Иез. 3:12

+ 12:2 Иса. 42:18-20; Иер. 5:21; Мф. 13:13; Мк. 8:18

+ 12:3 Иер. 36:3

+ 12:5 Иез. 8:8

+ 12:9 Иез. 21:7; 24:19; 37:18

+ 12:10 2 Чыл. 36:11-13; Иез. 21:25

+ 12:13 Иез. 17:20; 19:8; 32:3; Ос. 7:12

* 12:13 Вавилоннуң хааны иудей хаан Седекияны Вавилонче шөлүптер бетинде, согурартып каан (4 Хаан. 25:7; Иер. 52:11 көр).

+ 12:14 Лев. 26:33; Иез. 5:10

+ 12:15 Иез. 6:7

+ 12:16 Иез. 6:8; 14:22

+ 12:19 Иез. 4:16

+ 12:22 Иса. 5:19; 2 Пет. 3:4

+ 12:22 Иез. 16:44; 18:2

+ 12:24 Иез. 13:23; Мих. 3:6

+ 12:25 Иса. 55:11

+ 12:27 Дан. 10:14

+ 13:2 Иер. 23:16,[26]

+ 13:5 Иез. 22:30

* 13:5 Иезекиилдиң бо домакта ажыглап турар овур-хевири дайын үезинде хоорайның камгалакчыларын көргүзүп турар. Кажан дайзын хананы оя шааптарга, камгалакчы шериглер ойбак черже барып, дайзынны дозуп, хоорайже киирбес турган.

+ 13:6 Иер. 5:31; 14:14; 23:21

+ 13:6 Иез. 22:28

+ 13:8 Иер. 23:30; Иез. 5:8

+ 13:9 Иез. 20:38

+ 13:9 Иез. 6:7

+ 13:10 Иер. 6:14; 8:11; Мих. 3:5

+ 13:11 Иса. 28:2, 17; Иез. 38:22

+ 13:14 Иез. 6:7

* 13:18 Өске бурунгу сөзүглелде «Мээң холдарымның бүгү чүстеринге» деп бижээн.

+ 13:19 У. ч. 28:21

+ 13:22 Иер. 23:14

+ 13:22 Иез. 18:21

+ 13:23 Иез. 12:24; Мих. 3:6

+ 14:1 Иез. 8:1; 20:1

+ 14:3 4 Хаан. 3:13; Иез. 20:3,[31]

+ 14:6 Иез. 18:30

+ 14:8 Ы. х. к. 28:37; Иез. 5:15

+ 14:8 Иез. 6:7

+ 14:9 3 Хаан. 22:22-23; Иер. 20:7

* 14:9 Азы: «Мен ооң будулуп турарын көргүзер мен».

+ 14:11 Лев. 26:12; Иез. 11:20; Зах. 13:9

+ 14:13 Лев. 26:25-26; Иса. 3:1; Иез. 4:16

+ 14:13 Иез. 5:16-17

+ 14:14 Э. д. 6:9; Иов 1:1; Дан. 1:6; 6:4

+ 14:16 Иез. 5:11

+ 14:17 Иез. 29:8

+ 14:21 Иер. 14:12; Иез. 5:17; Ажыд. 6:8

+ 14:22 Иез. 6:8; 12:16

+ 15:2 Иез. 17:6

+ 15:6 Иер. 4:12; 51:1; Иез. 19:10; Ос. 4:19

+ 16:2 Иез. 20:4; 22:2

+ 16:3 Э. д. 15:16; Ы. х. к. 7:1; Башт. 1:26

* 16:3 Амор, хет – бо чоннар Ханаанга израильчилерниң кээр мурнунда чурттап турган.

* 16:4 Чоокку Чөөн чүкте чаа төрүттүнген чаш төлдү үске эзилдирген дус-биле чодар чаңчыл бистиң үеде-даа билдингир.

+ 16:6 Ы. х. к. 32:10

+ 16:8 Руф 3:9

+ 16:8 Хост. 19:5

+ 16:12 Э. д. 24:22

+ 16:13 Ы. х. к. 32:13-14

+ 16:15 Лев. 17:7; Иса. 1:21; Иез. 23:3

+ 16:15 Иер. 2:20; Ос. 1:2

+ 16:17 Иез. 7:20; 23:40-41

+ 16:19 Ос. 2:8

+ 16:21 Иез. 20:26; 23:37

+ 16:25 Иер. 3:2

+ 16:26 Иез. 20:7; 23:19

+ 16:28 4 Хаан. 16:7-18; Иер. 2:18; Иез. 23:12

+ 16:29 Иез. 23:14-17

+ 16:32 Ос. 3:1

+ 16:33 Ос. 8:9

* 16:36 Азы: «Эмин эрткен туралаашкының көргүзүп».

+ 16:37 Иез. 23:22

+ 16:37 Ыы. 1:8; Иез. 23:29; Ос. 2:10

+ 16:38 Лев. 20:10; Ы. х. к. 22:22; Иез. 23:45

+ 16:39 Иез. 23:26

+ 16:39 Ос. 2:3

+ 16:40 Иез. 23:47

+ 16:41 4 Хаан. 25:9; Иер. 39:8; 52:13

+ 16:41 Иез. 23:27

+ 16:42 Иез. 5:13

+ 16:44 Иез. 12:22; 18:2

+ 16:45 Иез. 16:3

+ 16:46 Э. д. 18:20; Иса. 1:10; Иер. 23:14

* 16:46 Уруглар – кол хоорайга хамааржыр чоок-кавы хоорай, суурлар. Соңгу күрүнениң найысылалы Самарияны Омри хаан, чижеглеп алырга, б. э. чедир 870 ч. тудуп каан, ол хоорай Иерусалимден оранчок сөөлзүреди үндезилеттинген. Ындыг-даа болза, Соңгу күрүне бодунуң турган үезинде Мурнуу күрүнеден улуг болгаш күштүг турган, ынчангаш мында Самарияны угбазы деп адаан.

+ 16:47 Иез. 5:6-7

+ 16:48 Иез. 5:11

+ 16:49 Э. д. 13:10

+ 16:50 Э. д. 13:13; 18:20

+ 16:51 Иер. 3:11

* 16:52 Азы: «Сен угба-дуңмаңны буруудадып турган сен».

+ 16:53 Иез. 29:14; 39:25

* 16:56 Азы: «Улуургап турган үеңде чугаа-сөзүңге Содом дуңмаң дугайында сактыр хире эвес турган сен».

* 16:57 Өске бурунгу сөзүглелде «Эдом чонга» деп бижээн.

+ 16:60 Лев. 26:42

+ 16:60 Иса. 55:3; Иер. 32:40

+ 16:61 Иез. 6:9; 20:43; 36:31

+ 16:62 Иез. 6:7

+ 17:3 Ы. х. к. 28:49; Иер. 48:40; 49:22

* 17:4 Азы: «Садыг-саймаа черинче».

+ 17:5 Ы. х. к. 8:7

+ 17:6 Иез. 15:2-3

+ 17:10 Иез. 19:12

+ 17:12 4 Хаан. 24:12-15; Иер. 24:1-2

+ 17:13 4 Хаан. 24:17; Иер. 37:1

+ 17:15 4 Хаан. 24:20; 2 Чыл. 36:13

+ 17:16 Иез. 5:11

+ 17:17 4 Хаан. 25:1; Иез. 4:2

+ 17:17 Иер. 37:5

+ 17:20 Иез. 12:13; 17:20; 32:3; Ос. 7:12

+ 17:21 Иез. 5:10

+ 17:23 Иез. 20:40

+ 17:23 Иез. 31:6; Дан. 4:9; Мф. 13:32; Мк. 4:32

+ 17:24 Иез. 20:47

+ 18:2 Иер. 31:29; Ыы. 5:7

+ 18:2 Иез. 12:22; 16:44

+ 18:3 Иез. 5:11

+ 18:4 Хост. 32:33; Ы. х. к. 24:16

+ 18:6 Иез. 22:9

+ 18:6 Хост. 20:14

+ 18:6 Лев. 18:19

+ 18:7 Хост. 22:26

+ 18:8 Хост. 22:25; Ыд. ыр. 14:5

+ 18:9 Лев. 18:5; Иез. 20:11; Рим. 10:5; Гал. 3:12

+ 18:13 Лев. 20:9, 11; Иез. 33:4

+ 18:19 Хост. 20:5

+ 18:20 Ы. х. к. 24:16; 4 Хаан. 14:6; Рим. 2:9

+ 18:20 Иса. 3:10-11

+ 18:23 2 Пет. 3:9; 1 Тим. 2:4,[6]

+ 18:24 Иез. 3:20

+ 18:30 Иез. 14:6

+ 18:31 Иез. 11:19; 36:26

+ 19:2 Э. д. 49:9

* 19:2-10 Аваң – иудей күрүнени ойзу адап көргүскени ол. Өске тайылбыр ёзугаар, Иудеяның хааны Седекияның авазы Хамуталды ынча деп турар (4 Хаан. 23:31, 24:18).

+ 19:4 Ыы. 4:20

+ 19:5 4 Хаан. 23:34,[36]

* 19:7 Өске бурунгу сөзүглелде «Дулгуяк кадайларын бужартадып» деп бижээн.

+ 19:8 Иез. 12:13; 17:20; 32:3; Ос. 7:12

+ 19:10 Иез. 15:2,[6]

* 19:10 Өске бурунгу сөзүглелде «шөлде» эвес, а «ханыңда» деп бижээн.

+ 19:12 Иер. 4:12; 51:1; Иез. 17:10; Ос. 4:19

+ 20:1 Иез. 8:1; 14:1

* 20:1 Б. э. чедир 591 чыл.

+ 20:3 4 Хаан. 3:13; Иез. 14:3; 20:31

+ 20:3 Иез. 5:11

+ 20:4 Иез. 22:2; 23:36

+ 20:4 Иез. 16:2; 22:2

+ 20:5 Хост. 6:7

+ 20:6 Хост. 3:8

+ 20:7 Лев. 18:3; Иез. 16:26; 23:19

+ 20:9 Ыд. ыр. 105:8; Иса. 48:11

+ 20:10 Хост. 13:18,[20]

+ 20:11 Лев. 18:5; Иез. 18:9

+ 20:12 Иез. 37:28; 38:23

+ 20:12 Хост. 20:8-11

+ 20:13 Лев. 19:30; 26:2; Иез. 22:8; 23:38

+ 20:13 Хост. 32:10-14; Сан. 14:12-20

+ 20:15 Сан. 14:28-30; Ыд. ыр. 94:11

+ 20:16 Ыд. ыр. 77:37

+ 20:18 2 Чыл. 30:7

+ 20:18 Иис. 24:14

+ 20:19 Ы. х. к. 5:32-33

+ 20:20 Хост. 20:8

+ 20:21 Иез. 2:3

+ 20:23 Ы. х. к. 28:64

+ 20:25 Ыд. ыр. 80:13

+ 20:26 Иез. 16:20-21

+ 20:26 Иез. 6:7

+ 20:28 Иез. 6:13

* 20:29 Бама – бедик чер дээн уткалыг сөс. Дүрзү-бурганнарга мөгейиишкин кылыр черни көргүзүп турар.

+ 20:31 Иез. 16:20-21

+ 20:31 4 Хаан. 3:13; Иез. 14:3; 20:3

+ 20:31 Иез. 5:11

+ 20:32 Ы. х. к. 4:28; 4 Хаан. 19:18

+ 20:33 Иер. 21:5

+ 20:34 Иер. 31:8

+ 20:35 Ос. 2:14

+ 20:36 Сан. 14:20-23, 28-30

+ 20:38 Иез. 13:9

+ 20:39 Иез. 39:7; 43:7

+ 20:40 Иса. 56:7; Иез. 17:23

+ 20:41 Иез. 11:17

+ 20:41 Иез. 28:25; 36:23; 39:27

+ 20:42 Хост. 6:8

+ 20:43 Иез. 6:9; 16:61; 36:31

+ 20:44 Ыд. ыр. 102:10

+ 20:47 Иер. 21:14

+ 20:47 Иез. 17:24; Лк. 23:31

+ 20:47 Иез. 21:4

+ 20:48 Иса. 34:9-10; Иер. 17:27

+ 20:49 Иез. 17:2; 24:3

+ 21:2 Иез. 6:2

+ 21:3 Ы. х. к. 32:41; Иер. 47:6

+ 21:3 Иов 9:22; Эккл. 9:2

+ 21:4 Иез. 20:47

+ 21:7 Иез. 12:9

+ 21:7 Иез. 7:17

+ 21:9 Ы. х. к. 32:41

* 21:10 Бо домактың утказы эки билдинмес. Еврей дылдан дорт очулдурарга: «Мээң оглумнуң даянгыыжының кандыг-даа ыяшты херекке албайн турары дээш өөрүүр бис бе?» – дээн.

* 21:17 Библияда ол хол шимчээшкини болганчок-ла чүүлзүнгенин эвес, а өжү ханып амыраанын көргүзүп турар.

+ 21:20 Ы. х. к. 3:11; 2 Хаан. 12:26; Иез. 25:4-5

+ 21:22 4 Хаан. 25:1; Иер. 39:1; 52:4; Иез. 4:2

+ 21:25-26 2 Чыл. 36:13; Иез. 12:10

+ 21:25-26 Иез. 35:5

+ 21:25-26 Лк. 1:52

* 21:27 Азы: «Бо чурт ам, бүрүн эргелиг кижи келбээн шаанда, катап тургустунмас; Мен ол кижиге ону бээр мен».

+ 21:28 Иер. 49:1-6; Ам. 1:13-15; Соф. 2:8

+ 21:29 Иез. 13:6

+ 21:30 Э. д. 19:30-37

* 21:30 Азы: «Хылыжыңны хынынче дедир суп ал».

+ 21:32 Иез. 25:10

+ 22:2 Иез. 20:4; 23:36

+ 22:2 Иез. 16:2; 20:4

+ 22:4 Иез. 5:14

+ 22:7 Хост. 20:12

+ 22:7 Хост. 22:21; Ы. х. к. 24:17; Иса. 10:2

+ 22:8 Иез. 20:13; 23:38

+ 22:9 Лев. 19:16

+ 22:9 Иез. 18:6

+ 22:10 Э. д. 35:22; 49:4; Ы. х. к. 22:30; 27:20

+ 22:11 Хост. 20:14, 17; Иер. 5:8

+ 22:11 Лев. 18:7-16

+ 22:12 Ы. х. к. 27:25

+ 22:12 Хост. 22:25; Лев. 25:36

+ 22:15 Иез. 5:10

* 22:16 Өске бурунгу сөзүглелде «Мен сен дээш өске чоннар мурнунга бак атка кирер мен, ынчалза-даа Мени Дээрги-Чаяакчы деп билип аар сен» деп бижээн.

+ 22:18 Иса. 1:25; Зах. 13:9; Мал. 3:3

+ 22:24 3 Хаан. 8:35

+ 22:25 Иер. 11:9

+ 22:25 Иез. 19:3

* 22:25 Өске бурунгу сөзүглелде «Ооң чагырыкчылары» деп бижээн.

+ 22:26 Иер. 23:11; Соф. 3:4

+ 22:26 Лев. 10:10; 11:47; Мал. 2:8

+ 22:26 Иер. 17:27

+ 22:27 Соф. 3:3

+ 22:28 Иез. 13:6,[10]

+ 22:30 Ыд. ыр. 105:23; Иез. 13:5

* 22:30 Иезекиилдиң бо домакта ажыглап турар овур-хевири дайын үезинде хоорайның камгалакчыларын көргүзүп турар. Кажан дайзын хананы оя шааптарга, камгалакчы шериглер ойбак черже барып, дайзынны дозуп, хоорайже киирбес турган.

+ 22:31 Иез. 9:10

+ 23:3 Лев. 17:7; Иса. 1:21; Иез. 16:15

* 23:4 Иез. 16:46-же тайылбырны көр.

+ 23:5 Ос. 2:5

+ 23:9 4 Хаан. 17:5-6

+ 23:11 4 Хаан. 17:19; Иер. 3:8,[11]

+ 23:12 Иер. 2:18; Иез. 16:28

+ 23:14 Наум 2:3

+ 23:14 Иез. 16:29

+ 23:17 Иса. 57:8

+ 23:19 Иез. 16:26; 20:7

+ 23:22 Иез. 16:37

+ 23:23 Иер. 50:21

+ 23:24 4 Хаан. 25:6

* 23:24 Бо сөстүң утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Соңгу чүктен» деп бижээн.

+ 23:26 Иез. 16:39

+ 23:27 Иез. 16:41

+ 23:30 Хост. 34:15

+ 23:31 Иса. 51:17

+ 23:34 Ыд. ыр. 74:9

+ 23:35 3 Хаан. 14:9

+ 23:36 Иез. 20:4; 22:2

+ 23:37 Иез. 16:38

+ 23:37 Иез. 16:20-21; 20:26

+ 23:38 Лев. 15:31; 2 Чыл. 36:14; Иез. 5:11; Иер. 7:30

+ 23:38 Иез. 20:13; 22:8

+ 23:39 Иез. 23:11

+ 23:40 Иер. 4:30; Иез. 16:17-18; Ос. 2:13

+ 23:45 Иез. 16:38

+ 23:47 Иез. 16:40

+ 23:47 2 Чыл. 36:17-19

+ 23:48 Иез. 16:41

+ 23:49 Иез. 6:7

* 24:1 Б. э. чедир 588 чыл.

+ 24:2 4 Хаан. 25:1; Иер. 39:1; 52:4

+ 24:3 Иез. 11:3,[7]

* 24:5 Азы: «Сөөктерден салып».

+ 24:6 Иез. 22:2; Наум 3:1

+ 24:7 Лев. 17:13; Ы. х. к. 12:16,[24]

+ 24:9 Наум 3:1

+ 24:9 Иса. 30:33

* 24:10 Азы: «Бүгү чүве митпейтир хайынзын».

+ 24:12 Иер. 2:22

+ 24:14 Иез. 5:11

+ 24:16 Иер. 16:5

+ 24:17 Лев. 10:6; 21:10; Ы. х. к. 26:14

+ 24:19 Иез. 12:9; 21:7

+ 24:21 2 Чыл. 36:17; Иез. 23:47

+ 24:23 Иез. 4:17; 33:10

+ 24:24 Иез. 6:7

+ 24:26 Иез. 33:21-22

+ 24:27 Иез. 3:26-27

+ 25:2 Иер. 49:1-6; Иез. 21:28; Ам. 1:13-15; Соф. 2:8

+ 25:3 Соф. 2:8

+ 25:5 2 Хаан. 11:1; 12:26; Иез. 21:20

* 25:6 Библияда ол хол шимчээшкини болганчок-ла чүүлзүнгенин эвес, а өжү ханып амыраанын көргүзүп турар.

+ 25:7 Иез. 6:14

+ 25:9 Иса. 15:1; 25:10; Иер. 48:1; Ам. 2:1-3; Соф. 2:8

+ 25:9 Иис. 13:17-19

+ 25:10-11 Иез. 21:32

+ 25:12 2 Чыл. 28:17

+ 25:13 Иса. 34:5; Иер. 49:7-22; Иез. 32:29; 35:1-15; Ам. 1:11-12; Авд. 1:1-16; Мал. 1:3-4

+ 25:13 Э. д. 36:34; Иов 2:11

+ 25:13 Иса. 21:13

+ 25:16 1 Хаан. 30:14; 2 Хаан. 8:18; Иса. 14:29; Иоил 3:4; Ам. 1:6; Соф. 2:4

* 25:16 Керет аймак – бо болза филистимнерниң өске ады хире (Иер. 47:4; Иез. 25:16; Ам. 9:7 көр). Бо ат филистимнерниң оон келгени Крит (азы Кафтор) ортулуктуң адындан үнген.

* 26:1 Б. э. чедир 587 чыл.

+ 26:2 Иса. 23:1; Иер. 47:4; Иоил 3:4; Ам. 1:9; Зах. 9:4

+ 26:5 Иез. 47:10

* 26:5 Эрте-бурунгу Тир эриктен өөш-биле аңгыланган ийи ортулукка турган. Хоорайны чеди ай дургузунда бүзээлеп келген Александр Македонскийниң дужаалы-биле (б. э. чедир 332 ч.) өөштү хөөп каапкан.

+ 26:6 Иез. 6:7

+ 26:7 4 Хаан. 24:1; Иер. 25:1; Дан. 1:1

+ 26:7 Эзра 7:12; Дан. 2:37; Ажыд. 17:14

+ 26:8 Иез. 4:2

+ 26:9 Иез. 21:22

+ 26:13 Иса. 24:8; Иер. 7:34; 16:9; Ажыд. 18:22

+ 26:14 Иез. 47:10

+ 26:15 Иер. 51:52

+ 26:16 Иона 3:6

+ 26:16 Иез. 27:35; 32:10

+ 26:17 Иез. 27:2

+ 26:20 Иез. 31:14; 32:23

+ 26:20 Ыд. ыр. 26:13

* 26:20 Бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Дириглер оранынга туруп келбес сен» деп бижээн.

+ 26:21 Иез. 27:36; 28:19

+ 27:2 Иез. 26:17; 28:12

+ 27:5 Ы. х. к. 3:9; 1 Чыл. 5:23

+ 27:6 Иса. 2:13; Зах. 11:2

* 27:6 Китт чон – израильчилер ол үеде Чер ортузу далайның ортулуктары биле чартык ортулуктарының чурттакчыларын ынчаар адап турган (Э. д. 10:4; Сан. 24:24 көр).

+ 27:8 Э. д. 10:18

+ 27:9 Иис. 13:5; 3 Хаан. 15:18; Ыд. ыр. 82:8

+ 27:10 Иез. 30:5; 38:5

* 27:11 Азы: «Саадактарын».

+ 27:12 3 Хаан. 10:22; Иез. 38:13

+ 27:13 Э. д. 10:2; Иез. 32:26; 38:2; 39:1

+ 27:14 Э. д. 10:3; Иез. 38:6

+ 27:15 Э. д. 10:7; Иса. 21:13

+ 27:17 Башт. 11:33

+ 27:18 Иса. 7:8

+ 27:19 Хост. 30:24

+ 27:21 Ыд. ыр. 119:5; Сол. ыр. 1:4; Иса. 60:7

+ 27:22 3 Хаан. 10:1; 2 Чыл. 9:1

+ 27:23 Э. д. 11:31; Ам. 1:5

+ 27:25 Ыд. ыр. 47:8; Иса. 2:16

+ 27:26 Ыд. ыр. 47:8

+ 27:29 Ажыд. 18:17

+ 27:30 Иов 2:8; Ыы. 2:10; Ажыд. 18:19

+ 27:32 Ажыд. 18:18

+ 27:33 Ажыд. 18:3

+ 27:35 Иез. 26:16; 32:10

+ 27:36 Иер. 18:16

+ 27:36 Иез. 26:21; 28:19

+ 28:2 Иез. 26:2; 27:2

+ 28:2 Иса. 14:14; 2 Фес. 2:4

+ 28:3 Иез. 14:14; Дан. 1:17

+ 28:4 Зах. 9:3

+ 28:7 Иез. 31:12; Авв. 1:7

+ 28:10 Иез. 31:18; 32:19

+ 28:12 Иез. 26:17; 27:2-3

+ 28:13 Э. д. 2:8-9; Иса. 51:3; Иез. 31:8-9

+ 28:13 Хост. 28:17-20

* 28:13 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Сеңээ хөгжүмчүлер болгаш херээжен улус бараан болуп турган».

+ 28:14 Э. д. 3:24

* 28:14 Азы: «Сени шилиттинген камгалакчы херувим дег кылдыр тургузуп каан».

+ 28:19 Иез. 26:21; 27:36

+ 28:21 Иса. 23:2; Иоил 3:4

+ 28:23 Иез. 5:17

+ 28:24 Сан. 33:55; Иис. 23:13

+ 28:24 Иез. 6:7

+ 28:25 Иез. 11:17

+ 28:25 Иез. 20:41

+ 28:26 Иер. 23:6; 32:37

+ 28:26 Иса. 65:21; Ам. 9:14; Мих. 4:4

* 29:1 Б. э. чедир 587 чыл.

+ 29:2 Иса. 19:1; Иер. 46:2; Иез. 30:4; 31:2; 32:2; Иоил 3:19

+ 29:3 Ыд. ыр. 73:13-14; Иса. 27:1; 51:9; Иез. 32:2

+ 29:4 Иез. 38:4; Ам. 4:2; Авв. 1:15

+ 29:4 4 Хаан. 19:28; Иса. 37:29

+ 29:5 Ы. х. к. 28:26; 1 Хаан. 17:44

+ 29:6 Иез. 6:7

+ 29:6 4 Хаан. 18:21; Иса. 36:7

+ 29:8 Иез. 14:17

+ 29:10 Иез. 30:6

+ 29:12 Иез. 30:7

+ 29:12 Иез. 30:23,[26]

+ 29:13 Иер. 46:26

+ 29:14 Иез. 16:53

* 29:14 Патрос чер – мурнуу Египет.

+ 29:16 Иез. 6:7

* 29:17 Б. э. чедир 571 чыл.

+ 29:19 Иер. 46:13, 26; Иез. 30:10

+ 30:3 Иса. 13:6; Иоил 1:15; Авд. 1:15; Соф. 1:7

+ 30:4 Иез. 29:8

+ 30:5 Иез. 27:10; 38:5

+ 30:6 Иез. 29:10

+ 30:7 Иез. 29:12

+ 30:8 Иез. 6:7

+ 30:10 Иер. 46:26; Иез. 29:19

+ 30:12 Иса. 19:6

+ 30:13 Иер. 43:12; 46:25

+ 30:13 Иса. 19:13

+ 30:14 Иез. 29:14

+ 30:14 Сан. 13:23

+ 30:14 Иер. 46:25; Ам. 6:2

+ 30:17 Э. д. 41:45; 46:20; Иса. 19:18

+ 30:18 Иер. 2:16

+ 30:19 Иез. 6:7

* 30:20 Б. э. чедир 587 чыл.

+ 30:21 Иер. 46:11

+ 30:23 Иез. 29:12

* 31:1 Б. э. чедир 587 чыл.

+ 31:2 Иез. 29:2; 30:4; 32:2

+ 31:3 Башт. 9:15; Дан. 4:7-9

+ 31:6 Иез. 17:23; Дан. 4:9; Мф. 13:32; Мк. 4:32

+ 31:8 Э. д. 2:8; Иса. 51:3; Иез. 28:13

+ 31:10 Дан. 4:27; 5:20

+ 31:12 Иез. 28:7; Авв. 1:7

+ 31:13 Иез. 32:4

+ 31:14 Иез. 26:20; 32:18

+ 31:16 Иса. 14:8-9

* 31:17 Бо домактың утказы эки билдинмес. «Ооң үре-салгалы» деп сөстерниң болгу дег өске утказы: «Ооң эвилелчилери».

+ 31:18 Иез. 28:10; 32:19

* 32:1 Б. э. чедир 585 чыл.

+ 32:2 Иез. 29:2; 30:4; 31:2

+ 32:2 Иез. 29:3

+ 32:3 Иез. 12:13; 17:20; 19:8; Ос. 7:12

+ 32:4 Иез. 31:13

+ 32:7 Иса. 13:10; Иоил 2:31; Ажыд. 6:12

+ 32:8 Хост. 10:22; Иса. 5:3

+ 32:10 Иез. 26:16

+ 32:11 Иер. 46:26

+ 32:12 Иез. 28:7

+ 32:15 Иез. 6:7

+ 32:18 Иез. 26:20; 31:14

+ 32:19 Иез. 28:10; 31:18

* 32:19 Египетчилерде, еврейлерде ышкаш, кыртыжап демдектээр ёзулал турган, ынчангаш олар кыртыжап демдектетпээннерни бак көөрлер.

+ 32:21 Иез. 28:10; 31:18

+ 32:21 Иса. 14:9-10

+ 32:22 Иез. 31:15

+ 32:23 Наум 1:14

+ 32:23 Ыд. ыр. 26:13; Иез. 26:20

+ 32:24 Э. д. 14:1; Иса. 21:2; Иер. 49:34; Дан. 8:2

* 32:24 Ассирий хаан Ашур-Банипалдың шерии халдаанда (б. э. чедир 647–646 чч.), Элам күрүне коргунчуг үрегдедип-бустурган.

+ 32:26 Э. д. 10:2; Иез. 27:13; 38:2; 39:1

+ 32:28 Иез. 28:10

+ 32:29 Иез. 25:12-14

+ 32:30 Иса. 23:2

+ 33:2 Иса. 21:6; Иер. 6:17; Ос. 9:8; Авв. 2:1

+ 33:3 Ос. 5:8; Иоил 2:1; Ам. 3:6

+ 33:4 Лев. 20:9, 11; Иез. 18:13

+ 33:7 2 Чыл. 19:10

+ 33:9 1 Тим. 4:16

+ 33:10 Иез. 4:17; 24:23

+ 33:11 Иез. 16:48

+ 33:11 2 Пет. 3:9; 1 Тим. 2:4,[6]

+ 33:13 Иез. 3:20

+ 33:15 Хост. 22:26

+ 33:15 Лев. 6:2-5

* 33:21 Б. э. чедир 586 чыл, декабрь ай.

+ 33:22 3 Хаан. 18:46; Иез. 1:3

+ 33:22 Иез. 24:26-27

+ 33:24 Иса. 51:2

+ 33:25 Э. д. 9:4; Лев. 3:17

+ 33:25 Иез. 22:3

+ 33:27 Иез. 5:11

+ 33:27 Ы. х. к. 28:26

+ 33:29 Иез. 6:7

+ 33:31 Иез. 8:1; 14:1; 20:1

+ 33:33 Иез. 2:5; Зах. 2:9; 4:9; 6:15

+ 34:2 Иер. 23:1-4; 50:6; Зах. 11:16-17

+ 34:3 Ыд. ыр. 13:4; Мих. 3:3

+ 34:3 Зах. 11:5

+ 34:5 Сан. 27:17; 3 Хаан. 22:17; Мф. 9:36; Мк. 6:34

+ 34:8 Иез. 5:11

+ 34:9-10 Иез. 13:8,[21]

+ 34:11 Иса. 40:11; Мих. 5:4; Ин. 10:11

+ 34:12 Иез. 30:3

+ 34:13 Ы. х. к. 30:3; Иез. 11:17

+ 34:14 Ыд. ыр. 22:2

+ 34:16 Мих. 4:6-7

+ 34:17 Зах. 10:3; Мф. 25:32-33

+ 34:21 Ы. х. к. 33:17; Дан. 8:4

+ 34:23 Иез. 37:24; Ин. 10:16

+ 34:23 Иер. 23:5; 30:9; Ос. 3:5; Мих. 5:4

+ 34:24 Лев. 26:12

+ 34:25 Иса. 54:10; Иез. 37:26; Ос. 2:18

+ 34:25 Лев. 26:6

+ 34:26 Лев. 26:4; Иер. 14:22; Зах. 10:1; Мал. 3:10

+ 34:27 Иер. 2:20; 27:8; 30:8

+ 34:31 Ыд. ыр. 73:1; 99:3; Зах. 9:16; Ин. 10:14

+ 35:2 Э. д. 32:3

+ 35:3 Иса. 34:5; Иер. 49:7-22; Иез. 25:12-14; Авд. 1:1-16; Мал. 1:3-4

+ 35:4 Иез. 6:7

+ 35:5 Иез. 21:25

+ 35:5 Ам. 1:11

+ 35:6 Иез. 5:11

+ 35:6 Э. д. 9:6

+ 35:11 Иез. 5:11

+ 35:12 Ыд. ыр. 136:7

+ 35:15 Иер. 50:29; Авд. 1:15; Авв. 2:8

+ 36:1-2 Иез. 6:2-3

+ 36:1-2 Ы. х. к. 32:13; Иса. 58:14

+ 36:4 Мих. 6:2

+ 36:5 Иез. 35:15

+ 36:10 Иер. 30:19

+ 36:11 Э. д. 1:28; Иса. 49:19; Иер. 31:27; Зах. 2:4; 10:8

+ 36:11 Иов 42:12

+ 36:12 Иез. 5:17

+ 36:13 Сан. 13:33

+ 36:17 Лев. 18:25; Иер. 2:7

+ 36:18 Иез. 5:11; 22:3

+ 36:19 Лев. 26:33; Иез. 5:10

+ 36:21 Ыд. ыр. 105:8; Иса. 48:11; Иез. 20:9

+ 36:23 Иез. 20:41

+ 36:24 Ы. х. к. 30:3; Иез. 11:17

+ 36:25 Иса. 4:4; Иоил 3:21

+ 36:25 Лев. 16:30; Иер. 33:8; Зах. 13:1

+ 36:26 Иез. 11:19; 18:31

+ 36:27 Иез. 37:14

+ 36:28 Лев. 26:12; Иез. 11:20

+ 36:29 Иез. 37:23

+ 36:29 Иез. 34:29

+ 36:30 Лев. 26:4

+ 36:31 Иез. 6:9; 16:61; 20:43

+ 36:35 Э. д. 2:8; Иса. 51:3; Иез. 28:13; 31:8-9

+ 36:37 Иез. 34:31

+ 36:38 2 Чыл. 35:7

+ 36:38 Иез. 6:7

+ 37:1 3 Хаан. 18:46; Иез. 1:3

+ 37:1 Иез. 3:22; 8:4

+ 37:3 1 Кор. 15:35

+ 37:5 Э. д. 2:7

+ 37:10 Ажыд. 11:11

+ 37:12 Иса. 26:19; Дан. 12:2; Ин. 5:21

+ 37:14 Иез. 36:27

+ 37:18 Иез. 12:9; 21:7; 24:19

+ 37:19 Иса. 11:13; Иер. 3:18; 50:4; Ос. 1:11

+ 37:21 Ы. х. к. 30:3; Иез. 11:17

+ 37:23 Иез. 14:11; 36:25

+ 37:23 Лев. 26:12; Иез. 11:20

* 37:23 Өске бурунгу сөзүглелде «Бүгү чурттап турар черлеринден» деп бижээн.

+ 37:24 Иер. 30:10

+ 37:24 Иер. 23:5; Иез. 34:23-24; Ин. 10:16

+ 37:25 Иоил 3:20

+ 37:26 Иез. 34:25; Ос. 2:18

+ 37:27 Зах. 2:10-11; Ажыд. 21:3

+ 37:27 Лев. 26:11-12; Иез. 11:20

+ 37:28 Иез. 6:7; 20:12

+ 38:2 Э. д. 10:2; Иез. 27:13; 32:26; 39:1

* 38:2,[3] Азы: «Гог – Рош, Мешех болгаш Тувал деп черлерниң чагырыкчызы».

+ 38:4 4 Хаан. 19:28; Иез. 29:4; Ам. 4:2; Авв. 1:15

+ 38:5 Иез. 27:10

+ 38:6 Э. д. 10:3; Иез. 27:14

+ 38:8 Иез. 34:28

+ 38:9 Иер. 4:13

+ 38:11 Башт. 18:9-10; Иер. 49:31

+ 38:13 3 Хаан. 10:1; Иез. 27:15,[22]

* 38:13 Азы: «Бүгү аныяк арзылаңнары».

+ 38:16 Иез. 20:41

+ 38:17 Иер. 6:22-23

+ 38:19 Ам. 1:1; Агг. 2:6; Ажыд. 16:18

+ 38:20 Иер. 4:24; Наум 1:5

+ 38:21 Иер. 25:27,[29]

+ 38:22 Иез. 5:17; 14:16

+ 38:22 Э. д. 19:24; Иов 18:15; Ыд. ыр. 10:6; Иез. 13:11,[13]

+ 38:23 Иез. 20:12

+ 38:23 Иез. 6:7

+ 39:1 Э. д. 10:2; Иез. 27:13; 32:26; 38:2

* 39:1 Азы: «Гог – Рош, Мешех болгаш Тувал деп черлерниң чагырыкчызы».

+ 39:2 Иез. 38:6,[15]

+ 39:3 Ыд. ыр. 75:3

+ 39:4 Ы. х. к. 28:26

+ 39:6 Иез. 28:18; 30:8; Ажыд. 20:9

+ 39:7 Иез. 20:39; 43:7

+ 39:9 Иса. 2:4; 9:5; Ос. 2:18; Мих. 4:3

+ 39:10 Зах. 2:9

* 39:11 Азы: «Гогтуң мөөң бөлүглежилгезиниң шынаазы».

* 39:16 Гамона – «Бөлүглежилге» дээн.

+ 39:17 Иса. 34:6; Соф. 1:7; Ажыд. 19:17-18

+ 39:18 Ам. 4:1

+ 39:22 Иоил 2:27

+ 39:23 Ы. х. к. 29:24-28

+ 39:25 Иер. 30:3

+ 39:25 Иез. 20:9

* 39:25 Бо сөстерниң болгу дег өске утказы: «Туттуруушкундан дедир чандырып».

+ 39:26 Лев. 26:6; Иер. 30:10; 46:27; Мих. 4:4

* 39:26 Азы: «Чүктээр ужурлуг апаарлар».

+ 39:27 Иез. 20:41

+ 39:29 Иса. 32:15; 44:3; Иоил 2:28

+ 40:1 Иез. 33:21

+ 40:1 3 Хаан. 18:46; Иез. 1:3

* 40:1 Б. э. чедир 572 чыл.

+ 40:2 Иез. 1:1; 8:3

+ 40:2 Ажыд. 21:10

+ 40:3 Иез. 1:7

+ 40:3 Иез. 47:3

+ 40:3 Зах. 2:1; Ажыд. 11:1; 21:15

+ 40:4 Иез. 44:5

+ 40:5 Иез. 42:20

* 40:5 Анаа кыры дурту чээрби дөрт илигге деңнежир, а узун кыры дурту чээрби сес илигге азы бежен ийи хире сантиметрге деңнежир (Иез. 43:13 көр).

+ 40:6 Иез. 43:1

+ 40:16 3 Хаан. 6:4; Иез. 41:16,[26]

+ 40:16 Иез. 41:18

+ 40:17 Иез. 41:6; 42:1

+ 40:28 Иез. 8:16

* 40:37 Өске бурунгу сөзүглелде «серилиг чери» эвес, а «чаактары» деп бижээн.

+ 40:38 2 Чыл. 4:6

+ 40:39 Лев. 1:3; 4:2-3; 5:1-6

+ 40:44 1 Чыл. 6:31-32

* 40:44 Өске бурунгу сөзүглелде «чөөн» эвес, а «мурнуу» деп бижээн.

+ 40:46 3 Хаан. 2:35; Иез. 43:19

+ 40:47 Иез. 41:13-15

+ 40:49 3 Хаан. 6:3

* 40:49 Өске бурунгу сөзүглелде «он бир» эвес, «он ийи» деп бижээн.

* 40:49 Өске бурунгу сөзүглелде «он» деп сөс таварышпайн турар.

+ 41:2 3 Хаан. 6:17

+ 41:4 3 Хаан. 6:20; 2 Чыл. 3:8

+ 41:5 3 Хаан. 6:5,[8]

+ 41:6 Иез. 40:17

+ 41:6 3 Хаан. 6:6

+ 41:13 Иез. 40:47

+ 41:16 3 Хаан. 6:4; Иез. 40:16

+ 41:18 3 Хаан. 6:29; 7:36; Иез. 40:16

+ 41:19 Иез. 1:10; 10:14

+ 41:21-22 Хост. 25:23-30

+ 41:24 3 Хаан. 6:34

+ 41:25 3 Хаан. 7:6

* 41:25,[26] Азы: «Сери».

+ 41:26 3 Хаан. 6:4

+ 42:1 Иез. 40:17

* 42:4 Өске бурунгу сөзүглелде «бир кыры дурту» деп бижээн.

* 42:10 Өске бурунгу сөзүглелде «мурнуу» деп бижээн.

+ 42:13 Сан. 18:9

+ 42:14 Лев. 6:11; Иез. 44:19

* 42:16 Өске бурунгу сөзүглелде 500 мерге дурту эвес (40:5 көр), а 500 кыры дурту деп бодап турар.

+ 42:20 Иез. 40:5

+ 43:1 Иез. 40:6

+ 43:2 Иез. 10:18; 11:22-23

+ 43:2 Иез. 1:24; Ажыд. 1:15

+ 43:2 Ажыд. 18:1

+ 43:3 Иез. 1:1; 3:15; 10:15

+ 43:3 Иез. 2:1

* 43:3 Өске бурунгу сөзүглелде «мен» деп бижээн.

+ 43:5 Иез. 3:12

+ 43:5 Иез. 8:16

+ 43:7 1 Чыл. 28:2; Иса. 60:13; 66:1

+ 43:7 Иез. 20:39; 39:7

* 43:7 Азы: «Мөгейиишкин кылыр бедик черлер-биле».

+ 43:10 Иез. 40:4

+ 43:13 Хост. 27:1-8

* 43:13 Анаа кыры дурту чээрби дөрт илигге деңнежир, а узун кыры дурту чээрби сес илигге азы бежен ийи хире сантиметрге деңнежир (Иез. 40:5 көр).

+ 43:15 Хост. 27:2; 3 Хаан. 1:50; 2:28

+ 43:17 Хост. 20:26

+ 43:18 Лев. 1:5

+ 43:19 3 Хаан. 2:35; Иез. 40:46

+ 43:19 Иез. 45:18

+ 43:20 Хост. 29:12; Лев. 8:15; Иез. 45:19

+ 43:21 Хост. 29:14

+ 43:24 Лев. 2:13

+ 43:25 Хост. 29:35; Лев. 8:33

+ 43:27 Лев. 1:3; 3:1

+ 44:4 Иез. 1:28

+ 44:5 Иез. 40:4

+ 44:6 Иез. 45:9

+ 44:7 Аж.-ч. 21:28

+ 44:7 Лев. 3:11

+ 44:15 3 Хаан. 2:35; Иез. 40:46

+ 44:16 Иез. 41:21

+ 44:18 Хост. 28:39-43; Лев. 16:4

+ 44:19 Лев. 6:11; 16:23; Иез. 42:14

+ 44:20 Лев. 21:5; Сан. 6:5

+ 44:21 Лев. 10:9

+ 44:22 Лев. 21:7,[13]

+ 44:23 Лев. 10:10; 11:47

+ 44:24 Ы. х. к. 17:9; 19:17

+ 44:25 Лев. 21:1-3

+ 44:26 Сан. 19:11-12

+ 44:27 Лев. 4:3

+ 44:28 Сан. 18:20; Ы. х. к. 10:9

+ 44:29 Лев. 27:21; Сан. 18:14

+ 44:30 Хост. 23:19; 34:26; Ы. х. к. 26:2

+ 44:30 Сан. 15:20

+ 44:30 Мал. 3:10

+ 44:31 Хост. 22:31; Лев. 11:39; 22:8; Иез. 4:14

+ 45:1 Иез. 47:21

* 45:1 Өске бурунгу сөзүглелде «20 000» деп бижээн. Бо үзүндүде узунун кыры дурту-биле эвес, а хемчээр мерге дурту-биле айыткан бооп чадавас (40:5; 42:16; 48:9-13 көр).

+ 45:2-3 Иез. 48:9-10

+ 45:4 Иез. 48:11-12

+ 45:5 Иез. 48:13

* 45:5 Өске бурунгу сөзүглелде «Оларның чурттаар хоорайлары» эвес, а «Чээрби өрээл» деп бижээн.

+ 45:6 Иез. 48:15

+ 45:7 Иез. 48:21

+ 45:9 Иез. 44:6

+ 45:9 Сан. 36:7; 3 Хаан. 21:1-16

+ 45:10 Лев. 19:36; Ы. х. к. 25:13; У. ч. 11:1

+ 45:12 Хост. 30:13

* 45:12 Ооң мурнунда бир мина бежен шекелге дең турган.

+ 45:17 Сан. 28:9-15

+ 45:18 Лев. 16:16

+ 45:19 Хост. 12:7; 29:12; Лев. 8:15; Иез. 43:20

+ 45:21 Лев. 23:5-6

+ 45:23 Лев. 23:8; Сан. 28:15

+ 45:24 Лев. 2:1

+ 45:25 Лев. 23:34

+ 46:2 Иез. 44:3

+ 46:4 Сан. 28:9-10; Иез. 45:17

+ 46:6 Сан. 28:11-15

+ 46:9 Хост. 23:14-17; Ы. х. к. 16:16

+ 46:12 Лев. 7:16; 22:23

+ 46:13 Хост. 29:38; Сан. 28:3

+ 46:17 Лев. 25:10

+ 46:18 Сан. 36:7; 3 Хаан. 21:1-16

* 46:22 Өске бурунгу сөзүглелде «бичии» эвес, а «херимнеп каан» деп бижээн.

+ 47:1 Иоил 3:18; Зах. 14:8; Ажыд. 22:1

+ 47:3 Иез. 40:3

+ 47:8 Ы. х. к. 3:17; Иис. 3:16

+ 47:10 Иис. 15:62

+ 47:10 Иса. 15:8

+ 47:10 Иез. 26:5

+ 47:12 Э. д. 2:9

+ 47:12 Ажыд. 22:2

+ 47:14 Э. д. 12:7

+ 47:19 Иез. 48:28

+ 47:22 Иса. 14:1

+ 48:1 Сан. 2:25-31; Иис. 19:40

+ 48:2 Иис. 19:24

+ 48:3 Иис. 19:32

+ 48:4 Иис. 16:1,[5]

+ 48:5 Иис. 17:7

+ 48:6 Иис. 13:15

+ 48:7 Иис. 15:1

+ 48:8 Иез. 45:1-6

+ 48:9 Иез. 45:2-3

* 48:9 Өске бурунгу сөзүглелде «10 000» эвес, а «20 000» деп бижээн.

+ 48:11 3 Хаан. 2:35; Иез. 40:46

+ 48:11 Иез. 44:10

+ 48:13 Иез. 45:4

+ 48:15 Иез. 45:6

+ 48:16 Ажыд. 21:16

+ 48:21 Иез. 45:7

+ 48:23 Иис. 18:11

+ 48:24 Иис. 19:1

+ 48:25 Иис. 19:17

+ 48:26 Иис. 19:10

+ 48:27 Иис. 13:24

+ 48:28 Иез. 47:19

+ 48:30-31 Ажыд. 21:13

+ 48:35 Иса. 60:14; Иоил 3:21

+ 1:1 4 Хаан. 24:1; Иер. 25:1

+ 1:1 2 Чыл. 36:5-7

+ 1:2 4 Хаан. 24:13; 2 Чыл. 36:10

* 1:2 Сеннаар – Вавилон черниң эрги ады (Э. д. 10:10 көр).

+ 1:6 Иез. 14:14,[20]

+ 1:7 4 Хаан. 23:34; 24:17

+ 1:8 Иез. 4:13; Ос. 9:3

* 1:8 Ол аъш-чем биле араганың дээжизин вавилон бурганнарга өргүп турган чадавас.

+ 1:9 Э. д. 39:21

* 1:11 Азы: «Амелцар деп кижиге».

+ 1:12 Рим. 14:2

+ 1:17 Э. д. 41:12

+ 1:20 Э. д. 41:8,[24]

+ 1:21 Дан. 6:28; 10:1

+ 2:1 Э. д. 41:8

+ 2:4 3 Хаан. 1:31; Дан. 3:9; 5:10; 6:6; 6:21

* 2:4 Бо домактан эгелээш, 7:28 чедир тоожуушкун арамей дылда бижиттинген (4 Хаан. 18:26; Иса. 36:11 көр).

+ 2:5 Эзра 6:11; Дан. 3:29

* 2:5 Азы: «Тайылбырлаар сөс тыппас-тыр мен».

+ 2:6 Дан. 5:7,[16]

* 2:8 Азы: «Чугаалаар сөс тыппас боорумга».

+ 2:9 Эсф. 4:11

+ 2:12 Дан. 3:13,[19]

+ 2:17 Дан. 1:6

+ 2:21 Иов 12:18; Дан. 5:20

+ 2:22 Иов 12:22; Эккл. 12:14; 1 Кор. 4:5

+ 2:28 Э. д. 40:8

+ 2:28 Дан. 10:14

+ 2:30 Э. д. 41:16

* 2:36 Бо дүштүң символиказын анаада мынчаар билип турар. Көжээниң алдын бажы – вавилон күрүне. Мөңгүн хөрек болгаш холдар – мидий күрүне. Хүлер ижин болгаш дөңмектер – перси империя. А демир чодалар болгаш майыктар – Александр Македонскийниң болгаш ооң соон салгааннарның күрүнелерин көргүскен.

+ 2:37 Эзра 7:12; Иез. 26:7; Ажыд. 17:14

+ 2:38 Иер. 27:6

+ 2:39 Зах. 6:1

+ 2:40 Дан. 7:7,[23]

+ 2:44 Агг. 2:22

+ 2:44 Евр. 12:28

+ 2:46 Аж.-ч. 10:25; 16:29

+ 2:46 Аж.-ч. 14:13

+ 2:47 Ы. х. к. 10:17; 4 Хаан. 5:15

+ 3:1 Э. д. 11:2

+ 3:6 Ажыд. 13:15

+ 3:8 Дан. 6:12-13

+ 3:9 3 Хаан. 1:31

+ 3:12 Дан. 2:49

+ 3:13 Дан. 2:12

+ 3:15 4 Хаан. 18:35

+ 3:19 Дан. 2:12

* 3:23 Чамдык бурунгу грек сөзүглелдерде ол үш кижиниң Бурганны алдаржыткан ырызы мында кирген.

+ 3:25 Иса. 43:2

+ 3:26 Аж.-ч. 16:17

+ 3:29 Эзра 6:11; Дан. 2:5

+ 3:31 Дан. 6:25; 1 Пет. 1:2; 2 Пет. 1:2

+ 3:33 Дан. 2:44

+ 4:2 Дан. 2:1; 7:15

+ 4:4 Дан. 2:2, 10-11

+ 4:5 Дан. 1:7

+ 4:5 Э. д. 41:38; Дан. 5:11,[14]

+ 4:7 Башт. 9:15; Иез. 31:3-7; Мк. 4:32

* 4:13, 20, 22,[29] Азы: «Чеди хуусаа».

+ 4:14 Иер. 27:5

+ 4:15 Э. д. 41:8

+ 4:16 1 Хаан. 25:26; 2 Хаан. 18:32

+ 4:19 Иер. 27:6

+ 4:24 У. ч. 16:6

+ 4:24 Аж.-ч. 8:22; 2 Тим. 2:25

* 4:29 4:13-те немелде тайылбырны көр.

* 4:30 Өске бурунгу сөзүглелде «Арзылаңныы дег» деп бижээн.

+ 4:31 Дан. 2:44; 6:26

+ 4:32 Ыд. ыр. 61:10; Иса. 40:17

+ 4:32 Иов 23:13; Иса. 14:27

+ 4:33 2 Чыл. 33:13

+ 5:1 Дан. 7:1; 8:1

+ 5:1 Э. д. 40:20; Эсф. 1:3; 2:18; Мк. 6:21

+ 5:2 Дан. 1:2

+ 5:4 Ыд. ыр. 113:12-15

+ 5:6 Наум 2:10

+ 5:7 Дан. 2:2; 4:6

+ 5:8 Э. д. 41:8

+ 5:10 3 Хаан. 1:31; Дан. 2:4

+ 5:11 Э. д. 41:38; Дан. 4:5

+ 5:11 Дан. 2:48

+ 5:12 Дан. 1:7; 4:5

+ 5:12 Дан. 1:17

+ 5:17 4 Хаан. 5:16

+ 5:20 Дан. 4:27-30

+ 5:21 Дан. 4:31

+ 5:23 Иов 12:10; Иер. 10:23

+ 5:23 Аж.-ч. 12:23; Ажыд. 16:9

+ 5:27 Иов 31:6; Ыд. ыр. 61:10

* 5:26-28 МЕНЕ – «санаар», ТЕКЕЛ – «деңзилээр» дээн уткалыг, а ПАРСИН/ПЕРЕС – «чарар» болгаш «перстер» деп арамей сөстерге дөмейлешкек. Парсин дээрге «перс» деп сөстүң хөйнүң саны болур.

+ 5:31 Иер. 51:11; Дан. 9:1

+ 6:3 Э. д. 41:40; Эсф. 10:3

+ 6:4 Иез. 14:14

+ 6:6 3 Хаан. 1:31; Дан. 2:4

+ 6:8 Эсф. 1:19; 8:8

+ 6:10 Ыд. ыр. 136:5-6

+ 6:10 3 Хаан. 8:48; 2 Чыл. 6:38; Ыд. ыр. 118:23

+ 6:13 Дан. 3:8

+ 6:17 Мф. 27:66; Ажыд. 20:3

+ 6:21 3 Хаан. 1:31; Дан. 2:4

+ 6:23 Дан. 3:25

+ 6:24 Ы. х. к. 19:19

+ 6:24 Эсф. 7:9; Ыд. ыр. 7:16; У. ч. 11:5

+ 6:25 Дан. 3:31

+ 6:26 Дан. 4:31

+ 6:27 Дан. 3:33

+ 6:28 2 Чыл. 36:22; Эзра 1:1; Иса. 44:28; 45:1

+ 7:1 Дан. 5:1; 8:1

+ 7:2 Иер. 49:36; Ажыд. 7:1

+ 7:3 Ажыд. 13:1-2

* 7:5 Азы: «Үш азыг».

+ 7:6 Ажыд. 13:2

+ 7:7 Ажыд. 12:3; 17:3,[12]

+ 7:8 Дан. 8:9

+ 7:8 Ажыд. 9:7; 13:5

+ 7:9 Ажыд. 20:4

+ 7:9 3 Хаан. 22:19; Иса. 6:1; Ажыд. 4:2

+ 7:9 Ажыд. 1:14

* 7:9 Бурунгу еврейлерниң бодалы-биле, Бурганның дүжүлгези дугуйлуг чууза-тергеге дөмей (Иез. 1 эгени көр).

+ 7:10 Ы. х. к. 33:2; Ажыд. 5:11

+ 7:10 Ажыд. 20:12

+ 7:11 Ажыд. 19:20

* 7:12 Бо көстүүшкүннүң символиказын анаада мынчаар билип турар: арзылаң – вавилон күрүне, адыг – мидий күрүне, леопард – перси күрүне, а он мыйыстыг моос – Александр Македонскийниң күрүнези болгаш ону солаан Селевкидтер күрүнези.

+ 7:13 Иез. 1:26; Ажыд. 1:13

+ 7:13 Мф. 26:64; Мк. 14:62; Ажыд. 1:7; 14:14

+ 7:14 Ыд. ыр. 109:1-2; Иса. 9:6; Мф. 28:18

+ 7:14 Дан. 7:27; Авд. 1:21; Зах. 14:9; Лк. 1:33; 1 Кор. 15:24; Ажыд. 11:15

+ 7:15 Дан. 4:2

+ 7:18 Мф. 25:34

+ 7:21 Дан. 8:24; Ажыд. 13:7

+ 7:23 Дан. 2:43

* 7:25 «Чыл» деп сөстүң болгу дег өске утказы: «Хуусаа» (12:7 көр).

+ 7:27 Дан. 7:14

+ 7:28 Лк. 2:19,[51]

+ 8:1 Дан. 5:1; 7:1

+ 8:2 Неем. 1:1; Эсф. 1:2

+ 8:7 Дан. 11:11

+ 8:8 Дан. 7:3

+ 8:9 Дан. 7:8

* 8:9 Каас чурт – израиль чер дээни ол (Иез. 20:6,[15] көр).

+ 8:10 Ажыд. 12:4

+ 8:11 Хост. 29:38-42

+ 8:11 Дан. 11:31; 12:11

* 8:12 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Аг-шериг бодунуң бузут-багы дээш ооң холунче кирген».

* 8:12 Ийиги болгаш чедиги эгелер-биле деңнээрге, бо эгеде вавилон күрүнени дүрзүлеп көргүспээн. Мидий болгаш перси күрүнелерни чаңгыс дириг амытан – кошкар-биле көргүскен: ооң ийи мыйызы Мидия биле Персияны дүрзүлеп көргүскен. Хуна Александр Македонскийниң болгаш ооң соон салгааннарның күрүнелерин илереткен.

+ 8:13 Дан. 12:6

+ 8:16 Дан. 9:21; Лк. 1:19,[26]

+ 8:17 Ажыд. 1:17

+ 8:17 Иез. 2:1

+ 8:18 Дан. 10:9; Зах. 4:1

+ 8:19 Дан. 11:36

+ 8:21 Дан. 11:3

+ 8:24 Дан. 7:21; Ажыд. 13:7

* 8:24 Азы: «Ол күштүг боор, ынчалза-даа бодунуң күжү-биле эвес».

+ 8:25 Иов 34:20

+ 8:26 Дан. 10:14

+ 9:1 Дан. 5:31; 6:1; 11:1

+ 9:2 Иер. 25:11; 29:10; Зах. 1:12; 7:5

+ 9:3 Эсф. 4:3

+ 9:4 Лев. 26:40; 3 Хаан. 8:47; 2 Чыл. 6:37; Неем. 9:2

+ 9:4 Неем. 1:5; 9:32

+ 9:4 Ы. х. к. 7:9

+ 9:5 Эзра 9:6-7; Неем. 1:7

+ 9:6 Неем. 9:34

+ 9:9 Неем. 9:17

+ 9:11 Ы. х. к. 8:19-20; 28:15

+ 9:12 Иез. 5:9

+ 9:13 Лев. 26:14-45; Ы. х. к. 28:15-68

+ 9:14 Неем. 9:33

+ 9:15 Хост. 32:11

+ 9:16 Ыд. ыр. 30:2; 70:2

+ 9:16 Ыд. ыр. 43:14; 78:4; Мих. 6:16

+ 9:17 Сан. 6:25

+ 9:18 4 Хаан. 19:16; Неем. 1:6

+ 9:19 Ыд. ыр. 78:9; Лк. 18:13

+ 9:19 Ыд. ыр. 24:10; 78:9

+ 9:20 Неем. 1:6

+ 9:21 Иса. 65:24

+ 9:21 Дан. 8:16; Лк. 1:19,[26]

+ 9:21 Хост. 29:39

+ 9:23 Дан. 10:11,[19]

+ 9:24 Неем. 11:1; Иса. 48:2; Мф. 4:5; 27:53

+ 9:26 Мф. 24:6-14

* 9:26 Бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Ол чок апаар» деп бижээн.

+ 9:27 Дан. 11:31; 12:11; Мф. 24:15; Мк. 13:14

* 9:27 Азы: «Өргээге».

* 9:27 Хоозуралдың бужар чуду – чугаа Бурганның өргээзин б. э. чедир 167 ч. бужартатканының дугайында чоруп турары ылап болгу дег: сирий хаан Антиох Эпифан ону Зевс бурганның өргээзи кылдыр эде кылып каан.

+ 10:1 2 Чыл. 36:22; Эзра 1:1; Иса. 44:28; 45:1

+ 10:1 Дан. 1:7; 4:5

+ 10:4 Э. д. 2:14

+ 10:5 Иез. 9:2; Ажыд. 1:13

+ 10:6 Иез. 1:14, 16; Мф. 28:3

+ 10:6 Ажыд. 1:14; 19:12

+ 10:6 Иез. 1:7; Ажыд. 1:15

+ 10:7 Аж.-ч. 9:7

+ 10:9 Дан. 8:18; Зах. 4:1; Ин. 18:6; Ажыд. 1:17

+ 10:10 Иез. 2:9; 8:3

+ 10:11 Дан. 9:23; 10:19

+ 10:12 Дан. 9:23

+ 10:13 Дан. 10:21; 12:1; Иуда 1:9; Ажыд. 12:7

+ 10:14 Дан. 2:28; 8:26

+ 10:14 Авв. 2:3

+ 10:16 Иса. 6:7; Иер. 1:9

+ 10:19 Дан. 9:23; 10:11

+ 10:20-21 Дан. 12:1

+ 11:1 Дан. 5:31; 6:1; 9:1

+ 11:2 Дан. 10:21

+ 11:3 Дан. 7:6; 8:5,[21]

* 11:3 «Маадыр хаан» – Александр Македонский дээн чадапчок.

* 11:5-6 «Мурнуу хаан» – Египеттиң хааны (11:8 көр), а «соңгу хаан» – Сирияның хааны дээн чадапчок.

* 11:6 Өске бурунгу сөзүглелде «төлү» эвес, а «адазы» деп бижээн.

+ 11:10 Иса. 8:8; 30:28

+ 11:11 Дан. 8:7

+ 11:15 Иез. 4:2

+ 11:16 Дан. 8:9

* 11:16 8:9-та немелде тайылбырны көр.

+ 11:19 Иез. 26:21

* 11:22 Чагыг-керээниң баштыңы – Бурганның дээди бараалгакчызы дээн чадавас.

* 11:30 Китт чон – израильчилер ол үеде Чер ортузу далайның ортулуктары биле чартык ортулуктарының чурттакчыларын ынчаар адап турган (Э. д. 10:4; Сан. 24:24 көр).

+ 11:31 Дан. 8:11; 9:27; Мф. 24:15; Мк. 13:14

+ 11:33 Дан. 12:3,[10]

+ 11:36 2 Фес. 2:4

+ 11:36 Ы. х. к. 10:17; Дан. 2:47

+ 11:36 Ажыд. 13:5

+ 11:36 Дан. 8:19

* 11:37 Ажы-төлдүг болурунуң бурганы Адонисти ынча дээн чадавас.

+ 11:41 Иса. 11:14

* 11:41 8:9-та немелде тайылбыр көр.

+ 11:43 2 Чыл. 12:3; Иез. 30:4; Наум 3:9

* 11:45 Каас даг – Сион дагда турар Иерусалим хоорайны ойзу адааны ол.

+ 12:1 Дан. 10:13; Иуда 1:9; Ажыд. 12:7

+ 12:1 Иер. 30:7; Мф. 24:21; Мк. 13:19; Ажыд. 16:18

+ 12:1 Хост. 32:32, 33; Дан. 10:21; Ажыд. 20:12

+ 12:2 Иса. 26:19; Иез. 37:12

+ 12:2 Мф. 25:46; Ин. 5:28-29; Аж.-ч. 24:15

+ 12:3 Дан. 11:33; 12:10

+ 12:3 Мф. 13:43

+ 12:3 Иов 11:17; 22:28; У. ч. 4:18; Иса. 60:3

+ 12:4 Иса. 8:16; 29:11; Ажыд. 5:1; 10:4; 22:10

* 12:4 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Хөй кижилер азып-тениир».

+ 12:6 Дан. 10:5

+ 12:6 Дан. 8:13

* 12:7 «Чыл» деп сөстүң болгу дег өске утказы: «Хуусаа» (7:25 көр).

+ 12:10 Дан. 11:35

+ 12:10 Ажыд. 22:11

+ 12:10 Дан. 11:33; 12:3

+ 12:10 Ыд. ыр. 106:43; Ос. 14:10

+ 12:11 Дан. 8:11; 9:27; 11:31

+ 12:13 Иса. 57:2

+ 1:1 4 Хаан. 14:23; 15:1; 16:1; 18:1; Иса. 1:1; Ам. 1:1; Мих. 1:1

+ 1:2 Ос. 2:4

+ 1:2 Иез. 16:15

* 1:4 Б. э. чедир IX вектиң ортан үезинде Иеху Израильдиң шериинге бедик дужаалдыг шериг баштыңчызы турган. Иеху хан төгүүшкүннүг эргилде кылгаш, Иорам хаанны-даа, ооң төрелдерин өлүрген (4 Хаан. 9:24, 10:11).

+ 1:5 Иис. 17:16; Башт. 6:33

+ 1:6 1 Пет. 2:10

* 1:6 Ло-рухама – «Ээ-хайыра албаан» дээн уткалыг ат.

+ 1:7 1 Хаан. 17:47; Зах. 4:6

* 1:9 Ло-амми – «Мээң чонум эвес» дээн уткалыг ат.

+ 1:10 Э. д. 22:17

+ 1:10 Иса. 62:4; Рим. 9:26

+ 1:11 Иса. 11:13; Иер. 3:18; 50:4; Иез. 37:19

* 1:11 Азы: «Үндүр сывыртадып алган черинден дедир чанып кээр».

* 1:11 Изреел – «Бурган тарып турар» дээн уткалыг ат. Израильдиң өзүп-көвүдээринче, ооң чериниң дүжүткүр болурунче айтып турар.

+ 2:1 Ос. 1:6,[9]

+ 2:2 Иса. 50:1

+ 2:3 Иез. 16:39

+ 2:4 Ос. 1:6

+ 2:4 Ос. 1:2

+ 2:7 Иса. 54:5; Иер. 3:14

+ 2:8 Иез. 16:19

+ 2:10 Ыы. 1:8; Иез. 16:37; 23:29

+ 2:11 Сан. 28:9-15

+ 2:11 Иса. 24:8; Иер. 7:34; 16:9; Ам. 8:10

+ 2:12 Ос. 9:1; Мих. 1:7

+ 2:13 3 Хаан. 16:31-32; Ос. 11:2

+ 2:13 Иез. 23:40

+ 2:14 Иез. 20:35

+ 2:14 Иса. 40:2

* 2:15 Хай-халап шынаазы – еврей сөзүглелде «Ахор шынаазы» дээн. Израильчилер Ханаанны эжелеп эгелээш, ол черге айыыл-халапка таварышкан (Иис. 7:24-26 көр).

* 2:15 Бо сөстерниң болгу дег өске уткалары мындыг: «Ырлай бээр», «Томаарый бээр».

* 2:16 Ваал – хананей бурганның ады, «дээрги» азы «ээ» дээн уткалыг.

+ 2:17 Хост. 23:13; Зах. 13:2

+ 2:18 Иса. 54:10; Иез. 34:25; 37:26

+ 2:18 Иса. 2:4; Иез. 39:9; Мих. 4:3

+ 2:19 2 Кор. 11:2

+ 2:20 Иер. 31:34

* 2:22 Изреел – мында бүгү Израильге хамааржыр ойзу адаан ат. 1:11-ге немелде тайылбырны көр.

+ 2:23 Ос. 1:10

+ 2:23 Ос. 1:6

+ 2:23 1 Пет. 2:10

+ 2:23 Ос. 1:9

+ 2:23 Рим. 9:25

* 3:1 Азы: «Өске кижи аңаа ынак».

* 3:1 Үзүмнүг боовалар – олар хананей бурганнарга мөгеери-биле харылзаалыг бооп чадавас.

+ 3:2 Лев. 27:16

* 3:4 Эфод – Бурганның бараалгакчыларының Ооң күзел-соруун билип алырынга дузалаар херексел (Хост. 28:6-30; Башт. 8:27; 17:5 көр).

+ 3:5 Иер. 50:4

+ 3:5 Иер. 23:5; 33:15; Иез. 34:23

+ 4:1 Иса. 3:14; Мих. 6:2

+ 4:3 Иса. 24:4; Иер. 4:28; Иоил 1:10

+ 4:3 Иоил 1:18; Соф. 1:3

* 4:4 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «А сээң чонуң Бурганның бараалгакчызы-биле маргыжып турар ышкаш-тыр».

* 4:5 Сээң иең – израиль күрүнени албаты чоннуң иези кылдыр ойзу адап көргүскен бооп чадавас.

+ 4:6 У. ч. 10:21; Иса. 5:13

+ 4:8 Лев. 10:17

+ 4:9 Иса. 24:2

+ 4:10 Лев. 26:26; Мих. 6:14; Агг. 1:6

+ 4:11 У. ч. 20:1

+ 4:12 Башт. 18:5

+ 4:12 Ос. 5:4

+ 4:13 Иез. 6:13

+ 4:14 Ы. х. к. 23:17

+ 4:15 Ос. 9:15; 12:11; Ам. 4:4; 5:5

* 4:15 Бет-Авен – еврей дылдан очулдурарга, «Бузуттуң бажыңы» азы «Дүрзү-бурган бажыңы» дээн уткалыг, мында оон ыңай Вефил хоорайны ойзу адап көргүскен ат (Ос. 5:8; 10:5 көр).

+ 4:19 Иер. 4:11-12; 51:1; Ос. 13:15

+ 5:1 Башт. 4:6

+ 5:2 Сан. 25:2

* 5:2 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Үймээнчилерниң өлүрүүшкүнү кедереп тур».

+ 5:4 Иса. 59:2

+ 5:4 Ос. 4:12

+ 5:5 Ос. 7:10

* 5:5 Азы: «Израильдиң чоргааралы куду көрдүрген».

+ 5:6 Иса. 1:11; Ос. 6:6

* 5:7 Еврей сөзүглелде бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Ай чаазының байырлалы».

+ 5:8 Иер. 4:5; Ос. 8:1; 9:9

+ 5:8 Ос. 4:15; 10:5

+ 5:8 Иоил 2:1; Ам. 3:6

+ 5:10 Ы. х. к. 19:14

* 5:11 Өске бурунгу сөзүглелде «Чүге дээрге ол дужаалды күүсеткен-дир» деп бижээн.

+ 5:13 4 Хаан. 15:19; Ос. 7:11; 8:9; 12:1

+ 5:13 Мих. 1:9; Наум 3:19

* 5:13 Азы: «Иарев хаанче» (Ос. 10:6 көр).

+ 5:14 Ос. 13:7

+ 5:15 Лев. 26:40-42

+ 6:1 Ы. х. к. 30:1-10; 1 Хаан. 7:3; 3 Хаан. 8:48; Иоил 2:12

+ 6:1 Ы. х. к. 32:39; Иов 5:18; Ыд. ыр. 102:3; 146:3; Иер. 30:17

+ 6:2 Ыд. ыр. 70:20

+ 6:4 Ос. 13:3

+ 6:5 Иер. 23:29

+ 6:5 3 Хаан. 19:17

+ 6:6 Мф. 9:13; 12:7

* 6:7 Азы: «Адам ышкаш».

+ 6:8 Ос. 12:11

+ 6:9 Иис. 24:1

+ 6:11 Иоил 3:13

* 6:11 Азы: «Бодумнуң чонумнуң туттурган улузун эгидип эккээримге».

+ 7:7 4 Хаан. 15:10, 14, 25,[30]

+ 7:8 Ыд. ыр. 105:35

+ 7:9 Иса. 42:25

+ 7:10 Ос. 5:5

+ 7:11 4 Хаан. 17:3-4; Ос. 5:13

+ 7:12 Иез. 12:13

* 7:12 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Оларның чыыжының дыңнаанын ёзугаар кезедир мен».

+ 7:14 Ыд. ыр. 77:36-37

+ 7:16 Ыд. ыр. 77:57

+ 8:1 Иер. 4:5; Ос. 5:8

+ 8:1 Ы. х. к. 28:49

* 8:1 Азы: «Дээрги-Чаяакчының өргээзинче».

+ 8:2 Мф. 7:21-23

+ 8:4 3 Хаан. 12:20; Ос. 7:7

+ 8:5 3 Хаан. 12:28; Ос. 10:5; 13:2

* 8:5 Азы: «Самария, сээң дүрзү-бугажыың сени каапкаш баар».

+ 8:7 Ос. 10:13

+ 8:8 4 Хаан. 17:6

+ 8:9 Ос. 5:13; 7:11

+ 8:9 Иер. 2:24; Иез. 16:33-34

+ 8:13 Иер. 7:21

+ 8:13 Иер. 14:10

+ 8:13 Ы. х. к. 28:68

+ 8:14 Ы. х. к. 32:18; Иса. 17:10; Иер. 3:21

+ 8:14 Иер. 17:27; Ам. 2:5

+ 9:1 Ос. 2:5

* 9:1 Шаңнар – улус шак ол черлерге Ваалга мөгейип, оларга элбек дүжүттү ол хайырлаан деп бодап турган.

+ 9:3 Ы. х. к. 28:68; Ос. 8:13

+ 9:3 Иез. 4:13; Дан. 1:8

+ 9:4 Ы. х. к. 26:14

+ 9:4 Сан. 19:11-22

+ 9:7 4 Хаан. 9:11; Иер. 29:26

+ 9:8 Иез. 3:17; 33:7

+ 9:9 Башт. 19:22; Ос. 10:9

+ 9:9 Иер. 14:10; Ос. 8:13

+ 9:10 Ыд. ыр. 79:9; Иса. 5:1; Мф. 21:33

+ 9:10 Сан. 25:1-5; Ыд. ыр. 105:28

+ 9:13 Ос. 14:1

+ 9:15 Ос. 4:15; 12:11; Ам. 4:4; 5:5

* 9:15 Азы: «Бодумнуң өргээмден».

+ 9:17 Ы. х. к. 28:64-65

+ 10:1 Ыд. ыр. 79:9; Иса. 5:1; Мф. 21:33

* 10:4 Азы: «Ынчангаш Бурганның шииткели болур».

+ 10:5 3 Хаан. 12:28; Ос. 4:15; 8:5; 13:2

* 10:6 Азы: «Иарев хаанга» (Ос. 5:13 көр).

+ 10:8 Лк. 23:30; Ажыд. 6:16

+ 10:9 Башт. 19:22; Ос. 9:9

+ 10:11 Иер. 46:20

+ 10:12 У. ч. 11:19; Гал. 6:8

+ 10:12 Иер. 4:3

+ 10:13 Ос. 8:7

+ 10:14 4 Хаан. 17:3-4

+ 10:14 Иса. 13:16

* 10:14 Салман – азы моав хаан Саламану азы ассирий хаан Салманассар V бооп чадавас.

+ 11:1 Ы. х. к. 7:8

+ 11:1 Хост. 4:22; Иер. 31:9; Мал. 1:6

+ 11:1 Мф. 2:15

+ 11:3 Хост. 15:26

+ 11:4 Ин. 6:44; 12:32

+ 11:4 Хост. 16:14-31

* 11:4 Азы: «Эптиг-ээлдээ-биле».

* 11:5 Өске бурунгу сөзүглелде «Дедир ээлбес» деп бижээн.

* 11:7 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Мээң чонум Менден ойталаарындан могап-шылааш, Дээди Өрүкү Бурганны кый деп, Мени шупту чаңгыс эптиг алдаржыдар».

* 11:8 Адма биле Цевоим – Бурганның Содом болгаш Гоморра хоорайлар-биле кады узуткап каан хоорайлары (Э. д. 14:8; Ы. х. к. 29:23 көр).

+ 11:9 Сан. 23:19

+ 11:9 Иса. 12:6

* 11:9 Азы: «Хоорайже чедип келбес мен».

+ 11:10 Иса. 31:4

+ 11:10 Иса. 11:11; Мих. 7:12; Зах. 8:7

+ 11:11 Иса. 60:8; Зах. 10:10

* 11:12 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Иудея ам-даа Бурганга бердинип, ыдыктыг Бурганга шынчы турар».

+ 12:1 Иса. 44:20

+ 12:1 Ос. 5:13

+ 12:3 Э. д. 32:24-32

* 12:3 «Ажып эрткен» деп кылыг сөзү еврей дылда Иаков деп атка дөмей дыңналыр (Э. д. 25:26; 27:36 көр).

+ 12:4 Э. д. 28:12, 19; 35:9,[15]

* 12:4 Өске бурунгу сөзүглелде «аңаа» эвес, а «биске» деп бижээн.

+ 12:5 Хост. 3:15

+ 12:6 Мих. 6:8

+ 12:7 Ам. 8:5; Мих. 6:11

+ 12:8 Зах. 11:5; Ажыд. 3:17

* 12:9 Чадырлар байырлалының дугайында чугаалап турар (Лев. 23:39-43 көр).

* 12:10 Еврей сөзүглелде бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Медээчилерни дамчыштыр угаадыглыг чугаалар-биле чугаалап турган мен».

+ 12:11 Ос. 6:8

+ 12:11 Ос. 4:15; Ам. 4:4; 5:5

+ 12:12 Э. д. 28:5; 29:20

+ 12:13 Хост. 12:50-51; Ыд. ыр. 76:21

+ 12:14 4 Хаан. 17:17

+ 13:1 Ос. 11:2

+ 13:2 3 Хаан. 12:28; Ос. 8:5; 10:5

+ 13:3 Ос. 6:4

+ 13:3 Ыд. ыр. 1:4; 36:20

+ 13:4 Хост. 20:3; Иса. 43:11; 45:21

+ 13:5 Ы. х. к. 8:15; 32:10

+ 13:6 Ы. х. к. 8:12-14; 31:20; Ыд. ыр. 77:11; 105:21; У. ч. 30:9

+ 13:7 Иер. 5:6; Ос. 5:14

+ 13:8 2 Хаан. 17:8; У. ч. 17:12; Ыы. 3:10

+ 13:10 1 Хаан. 8:5,[19]

+ 13:11 1 Хаан. 8:22; 15:23

+ 13:13 4 Хаан. 19:3

+ 13:14 Ыд. ыр. 48:16; Иса. 25:8; 26:19; Иез. 37:12

+ 13:14 Иез. 9:10

+ 13:14 1 Кор. 15:55

* 13:14 Бо домактың болгу дег өске утказы мындыг: «Израильчилер, силерге Мен өлүмнүг хамчык аарыг дег болур мен, алдыы оранче аппаар халдавырлыг аарыг дег болур мен».

+ 13:15 Иер. 4:12; 51:1; Иез. 19:12; Ос. 4:19

+ 14:1 4 Хаан. 18:12

+ 14:1 4 Хаан. 8:12; Ос. 9:13; Ам. 1:13

+ 14:2 Ос. 6:1; 12:6

+ 14:3 Евр. 13:15

+ 14:4 Ос. 5:13

+ 14:4 Ыд. ыр. 9:35

+ 14:6 Иса. 27:6

* 14:8 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Олар тараа дег өзер».

+ 14:10 Ыд. ыр. 106:43; Дан. 12:10

+ 1:3 Ы. х. к. 4:9; Ыд. ыр. 77:4

+ 1:4 Ы. х. к. 28:38,[42]

+ 1:5 Иса. 24:11

+ 1:6 Ажыд. 9:8

+ 1:10 Иса. 24:4; Иер. 4:28; Ос. 4:3

+ 1:10 Иса. 24:7

+ 1:11 Иер. 14:4

+ 1:12 Иса. 24:11

+ 1:13 Иер. 4:8

+ 1:13 Иоил 1:9; 2:14

+ 1:14 Иоил 2:15-16

+ 1:15 Иса. 13:6; Авд. 1:15; Соф. 1:7

+ 1:16 Ы. х. к. 12:6-7

+ 1:19 Иер. 9:10

+ 1:20 Ыд. ыр. 103:21

+ 2:1 Ос. 5:8; Ам. 3:6

+ 2:2 Ам. 5:18, 20; Соф. 1:15

+ 2:2 Иоил 1:6

+ 2:3 Иоил 1:19

+ 2:3 Э. д. 2:8

+ 2:4 Ажыд. 9:7,[9]

+ 2:6 Наум 2:10

+ 2:7 У. ч. 30:27

* 2:8 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Оларны согуннар-даа, чыдалар-даа доктаадып шыдавас».

+ 2:9 Иса. 33:4

+ 2:10 Иоил 3:15; Ажыд. 8:12

+ 2:11 Мал. 3:2; Ажыд. 6:17

+ 2:12 Ы. х. к. 30:1-10; 1 Хаан. 7:3; 3 Хаан. 8:48; Иса. 55:7; Иер. 4:1; Ос. 6:1; 12:6

+ 2:13 Хост. 34:6

+ 2:14 2 Хаан. 12:22; Ам. 7:3, 6; Иона 1:6; 3:9

+ 2:14 Иоил 1:9,[13]

+ 2:15 Иоил 2:1

+ 2:15 Сан. 10:3

+ 2:16 Иоил 1:14

+ 2:17 3 Хаан. 6:3; Иез. 8:16

+ 2:17 Ыд. ыр. 41:4; 78:10; 113:10; Мих. 7:10

+ 2:18 Зах. 1:14; 8:2

+ 2:20 Зах. 14:8

+ 2:20 Иса. 34:3

* 2:20 Чөөн чүкте далай – Өлүг далай. Барыын чүкте далай – Чер ортузу далай.

* 2:20 Азы: «Бурганның херектери өндүр улуг-дур».

+ 2:21 Ыд. ыр. 125:2-3

+ 2:22 Иоил 1:18

+ 2:23 Авв. 3:18; Зах. 10:7

+ 2:23 Лев. 26:4; Ы. х. к. 11:14; Иер. 5:24

* 2:23 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы: «Ол силерге чөптүг-шынныг чорукка өөредир башкыны чорудуп бээр».

+ 2:25 Иоил 1:4

* 2:25 Азы: «Чип турганы дүжүттүң орнун ийи дакпыр тургузуп бээр мен».

+ 2:27 Хост. 20:2; Иез. 39:18

+ 2:28 Иса. 32:15; 44:3; Иез. 39:29

+ 2:30 Мф. 24:30; Лк. 21:11; Ажыд. 8:7

+ 2:31 Иса. 13:10; Иез. 32:7-8; Ажыд. 6:12

+ 2:32 Рим. 10:13

+ 2:32 Авд. 1:17

+ 3:1 Иер. 30:3

* 3:1 Азы: «Иудеяның база Иерусалимниң чонун туттуруушкундан эгидипкенимде».

+ 3:2 Соф. 3:8; Зах. 14:2

+ 3:2 Иса. 66:16

* 3:2 Иосафат шынаазы – «Дээрги-Чаяакчының шииткелиниң шынаазы» дээн ат.

+ 3:3 Авд. 1:11; Наум 3:10

+ 3:4 Иса. 23:1; Иер. 47:4; Иез. 28:21; Ам. 1:9

* 3:4 Азы: «Силер Меңээ удур чүү сагыштыг силер?»

+ 3:5 2 Чыл. 21:16-17

+ 3:8 3 Хаан. 10:1; 2 Чыл. 9:1

+ 3:10 Иса. 2:4; Мих. 4:3

+ 3:12 Ыд. ыр. 95:13; 97:9; 109:6; Иса. 2:4; 3:13; Мф. 25:32

+ 3:13 Ос. 6:11; Мф. 13:39; Мк. 4:29; Ажыд. 14:15,[19]

+ 3:13 Ажыд. 19:15

+ 3:14 Иоил 1:15

+ 3:15 Иоил 2:10

+ 3:16 Иер. 25:30; Ам. 1:2

+ 3:16 Иса. 25:4

+ 3:17 Иса. 52:1; Наум 1:15

+ 3:18 Ам. 9:13

+ 3:18 Иса. 30:25

+ 3:18 Иез. 47:1; Зах. 14:8

+ 3:18 Сан. 25:1

+ 3:19 Иса. 19:1; Иез. 29:2

+ 3:19 Иса. 34:5; Иер. 49:10; Иез. 35:3; Ам. 1:11; Авд. 1:10; Мал. 1:3

+ 3:20 Иез. 37:25

+ 3:21 Иса. 4:4; Иез. 36:25

+ 1:1 2 Хаан. 14:2; 2 Чыл. 11:6; Неем. 3:5

+ 1:1 4 Хаан. 14:23; 15:1; 2 Чыл. 26:1; Иса. 1:1; Ос. 1:1

+ 1:1 Зах. 14:5

* 1:1 Археологтуг медээлер ёзугаар, бо чер шимчээшкини б. э. чедир 760 хире ч. болган.

+ 1:2 Иер. 25:30; Иоил 3:16

+ 1:2 Иис. 19:26; 3 Хаан. 18:19

* 1:2 Азы: «Кадарчыларның одар-белчиирлери кургап каар».

+ 1:3 Иса. 17:1; Иер. 49:23

+ 1:3 4 Хаан. 10:32-33; Иса. 21:10

+ 1:4 4 Хаан. 8:12; 13:22

+ 1:4 Иер. 49:27

* 1:4 Сирияның хааны Азаил чагырып турда, б. э. чедир IX вектиң ортан үезинде, ооң найысылалы Дамаск бодунуң күчү-күжүнүң дээди чадазынга четкен. Азаилдиң соонда ооң оглу Венадад чагырып турган.

+ 1:5 Иер. 51:30

+ 1:5 Ос. 4:15

+ 1:5 Иез. 27:23

+ 1:5 4 Хаан. 16:9; Иса. 22:6; Ам. 9:7

+ 1:6 Иер. 47:1,[5]

+ 1:6 2 Чыл. 28:18; Иоил 3:6

+ 1:8 1 Хаан. 5:1; Ам. 3:9

+ 1:8 Соф. 2:4; Зах. 9:5

+ 1:9 Иса. 23:1; Иер. 47:4; Иез. 26:2; Иоил 3:4; Зах. 9:4

+ 1:9 3 Хаан. 5:1

+ 1:11 Иса. 34:5; 63:1; Иер. 49:7-22; Иез. 25:12-14; Авд. 1:1-16; Мал. 1:3-4

+ 1:11 2 Чыл. 28:17; Иез. 35:5

* 1:11 Исав (Эдом) биле Иаков (Израиль) – кады төрээн алышкылар, Исаактың оолдары (Э. д. 25:19-33).

+ 1:13 Иер. 49:1; Иез. 21:28; 25:2; Соф. 2:8

+ 1:13 4 Хаан. 8:12; Ос. 14:1

+ 1:14 Ы. х. к. 3:11; 2 Хаан. 12:26

+ 1:15 Иер. 49:3

+ 2:1 Иса. 15:1; 25:10; Иер. 48:1; Иез. 25:8; Соф. 2:8

+ 2:2 Иер. 48:24

+ 2:4 Лев. 26:14-15

+ 2:4 Иер. 16:19-20

+ 2:5 Иер. 17:27; Ос. 8:14

+ 2:6 Лев. 25:39; 4 Хаан. 4:1; Ам. 8:6

+ 2:7 Иов 24:4; Иса. 10:2

+ 2:7 Лев. 18:8; Ы. х. к. 22:30

* 2:8 Ыдыктыг хоойлуда долаа төлевири кылдыр алган хепти дүн дүшпээнде ээзинге дедир эгидерин дужааган турган (Хост. 22:26; Ы. х. к. 24:12-13 көр).

* 2:8 Азы: «Бурганының өргээлеринге».

+ 2:9 Сан. 13:33-34

+ 2:9 Иис. 24:8

+ 2:10 Хост. 12:51

+ 2:10 Ы. х. к. 8:2

+ 2:11-12 Иса. 30:10; Иер. 11:21; Ам. 7:13; Мих. 2:6

* 2:11-12 Назорейлер дээрге Бурганга онзагай аазаашкын кылган улус болур. Чижээ, оларга арага ижерин хоруп каан турган (Сан. 6:1-21 көр).

+ 2:14 Ыд. ыр. 32:16-17

+ 3:1 Хост. 12:51

+ 3:2 Ы. х. к. 7:6; 10:15

+ 3:6 Иез. 33:4; Ос. 5:8; Иоил 2:1

+ 3:6 Ыы. 3:38; Мих. 1:12

+ 3:7 Э. д. 18:17

+ 3:8 Иса. 31:4

+ 3:8 Сан. 22:38

+ 3:9-10 3 Хаан. 21:1

+ 3:9-10 Иса. 3:14; Мих. 6:10-12

+ 3:11 Ы. х. к. 28:52; 4 Хаан. 17:5-6; 18:9-12

+ 3:14 Хост. 27:2; 3 Хаан. 13:1-3; 4 Хаан. 23:15

+ 3:15 Иер. 36:22

+ 3:15 3 Хаан. 22:39

+ 4:1 Ыд. ыр. 21:12; Иез. 39:18

+ 4:2 Ыд. ыр. 88:36

+ 4:2 4 Хаан. 19:28; Иез. 29:4; 38:4; Авв. 1:15

+ 4:3 Иез. 12:5,[12]

* 4:3 Бо сөстүң утказы эки билдинмес. Чамдык бурунгу очулгаларда «Эрмон даг» азы «Армения» деп бижээн.

+ 4:4 Ам. 5:5

+ 4:4 Сан. 28:3-4

* 4:4 Вефил биле Галгалга израильчилерниң ыдыктыг черлери турган. Оларны Дээрги-Чаяакчы хоруп каан, чүге дээрге Иерусалимде Бурганның өргээзи бар апарган турган.

+ 4:5 Лев. 7:13; 22:18

+ 4:5 Мф. 23:13

+ 4:6 Иер. 5:3; Агг. 2:17

+ 4:7 Иер. 3:3

+ 4:9 Лев. 26:16; Ы. х. к. 28:22; Агг. 2:17

+ 4:9 3 Хаан. 8:37; 2 Чыл. 6:28; Иоил 1:4

+ 4:10 Хост. 9:3; Ы. х. к. 28:27,[60]

+ 4:11 Э. д. 19:24

+ 4:11 Зах. 3:2

+ 4:13 Мих. 1:3

+ 5:2 Иса. 47:1

+ 5:4 Иса. 55:6; Соф. 2:3

+ 5:5 Ос. 4:15; 9:15; 12:11; Ам. 4:4

+ 5:5 Ам. 8:14

+ 5:6 Ы. х. к. 4:24; Евр. 12:29

* 5:6 Иосифтиң оолдары Эфрем биле Манассиядан Израиль күрүнениң эң улуг аймактары укталган.

+ 5:8 Иов 9:9; 38:31

+ 5:8 Ам. 4:13

+ 5:10 У. ч. 15:12

+ 5:11 Ы. х. к. 28:30, 39; Мих. 6:15; Соф. 1:13

+ 5:12 Хост. 23:8

+ 5:12 Иса. 29:21

+ 5:15 Ыд. ыр. 96:10; Рим. 12:9

+ 5:16 Иер. 9:17

+ 5:17 Хост. 12:12

+ 5:18 Иоил 1:15; 2:2; Соф. 1:15

+ 5:21-22 Иса. 1:11-14; Иер. 6:20; Мал. 1:10

+ 5:21-22 Лев. 3:1-17

+ 5:25 Аж.-ч. 7:42-43

* 5:26 Бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Силер Молохтуң чадырын, бурганыңар болур Ремфанның сылдызын – боттарыңарга кылып алган дүрзү-бурганнарыңарны ап алгаш чордуңар чоп» деп бижээн.

+ 5:27 4 Хаан. 17:6

+ 6:1 Иса. 32:9; Соф. 1:12

+ 6:2 Иса. 10:9

+ 6:2 Наум 3:8

+ 6:8 Иер. 51:14

* 6:10 Бо домактың утказы эки билдинмес. Чедип келген төрели кижи Дээрги-Чаяакчының кичээнгейин бодунче хаара тырткаш, айыыл-халапка таваржырындан сезинген бооп чадавас.

* 6:12 «Хая-дашты» деп сөстүң болгу дег өске утказы: «Далайны».

+ 7:1 Хост. 10:4; Иоил 1:4

+ 7:3 Иоил 2:13-14; Иона 1:6; 3:9

+ 7:8 Иер. 1:11, 13; Ам. 8:2

+ 7:9 4 Хаан. 15:8-12

+ 7:10 3 Хаан. 12:32

+ 7:11 Ам. 6:7

+ 7:12 Мих. 3:5

+ 7:13 Ам. 2:12

+ 7:13 3 Хаан. 12:29-33

+ 7:14 Ам. 1:1

+ 7:16 Иса. 30:10; Мих. 2:6

+ 8:1 Иер. 24:1; Мих. 7:1

+ 8:2 Иер. 1:11, 13; Ам. 7:8

+ 8:2 Ыы. 4:18; Иез. 7:2-3

* 8:2 Еврей дылда «төнчү» деп сөс (кец) «бышкан чимис» (кайиц) деп сөс-биле дөмей дыңналыр.

+ 8:5 Сан. 28:11

+ 8:5 Неем. 13:15-16

+ 8:5 Лев. 19:36; Мих. 6:10

+ 8:6 Лев. 25:39; 4 Хаан. 4:1; Ам. 2:6

* 8:7 Азы: «Дээрги-Чаяакчы израиль чоннуң улуургак чоруу-биле даңгыраглап».

+ 8:8 Ам. 9:5

+ 8:9 Иер. 15:9; Мих. 3:6; Лк. 23:44

+ 8:10 Иер. 16:9; Ыы. 5:15; Ос. 2:11

+ 8:10 Иер. 6:26; Зах. 12:10

+ 8:11 1 Хаан. 3:1; Ыд. ыр. 73:9

+ 8:14 3 Хаан. 12:29-30

+ 9:1 Башт. 16:26-30

+ 9:2 Ыд. ыр. 138:8-10

+ 9:3 Ыд. ыр. 67:23

+ 9:5 Ыд. ыр. 45:7

+ 9:5 Ам. 8:8

+ 9:6 Ыд. ыр. 103:3

+ 9:6 Ам. 4:13

+ 9:7 Иер. 47:4

+ 9:7 4 Хаан. 16:9; Иса. 22:6; Ам. 1:5

+ 9:9 Лк. 22:31

+ 9:10 Ам. 6:3

+ 9:11 Аж.-ч. 15:16-18

* 9:11 Шак бо ойзу сөглээн сөстер Давид хаанның салгалының ышкынып алган эрге-чагыргазын көргүзүп турар чадавас.

+ 9:13 Иоил 3:18

+ 9:14 Иов 3:14; Иса. 58:12; 61:4

+ 9:14 Иер. 31:5

* 9:14 Азы: «Израиль чонумну туттуруушкундан эгидер мен».

+ 1:1 Иса. 34:5; Иер. 49:7-22; Иез. 25:12-14; 35:1-15; Ам. 1:11-12; Мал. 1:3-4

+ 1:4 Сан. 24:21; Авв. 2:9

* 1:5 Ыдыктыг хоойлуну ёзугаар (Лев. 19:10; Ы. х. к. 24:21), виноград ажаап тура, дүжүттүң артыын ядыыларга арттырар ужурлуг турган.

* 1:9 Мында Эдом Исавтың улуг уйнуунуң ады-биле адаткан (Э. д. 36:10-11; Иов 2:11; Ам. 1:12).

+ 1:11 4 Хаан. 25:13-17

+ 1:11 Иоил 3:3; Наум 3:10

+ 1:11 Ыд. ыр. 136:7

* 1:11 Азы: «Израильдиң аг-шериин тудуп аппарып турда».

+ 1:12 Мих. 4:11; 7:8

+ 1:13 У. ч. 17:5

+ 1:13 Иез. 35:10

+ 1:15 Иса. 13:6; Иоил 1:15; Соф. 1:7

+ 1:15 Иер. 50:29; Иез. 35:15; Авв. 2:8

+ 1:16 Иер. 25:27-28

+ 1:16 Ыд. ыр. 74:8; Иса. 51:17; Иер. 25:15; Зах. 12:2; Ажыд. 14:10

+ 1:17 Иса. 4:3; Иоил 2:32

+ 1:18 Зах. 12:6

+ 1:20 3 Хаан. 17:9

+ 1:21 Дан. 7:14, 27; Зах. 14:9; Лк. 1:33; 1 Кор. 15:24; Ажыд. 11:15

* 1:21 «Тиилекчи улус» – бо сөстерниң болгу дег өске уткалары мындыг: «Камгалакчылар» азы «Камгалал алган улус».

+ 1:1 4 Хаан. 14:25

+ 1:2 Наум 1:1; Соф. 2:13

+ 1:3 3 Хаан. 10:22; Иса. 23:1

+ 1:3 Иис. 19:46

+ 1:4 Ыд. ыр. 106:25

+ 1:5 Аж.-ч. 27:18

+ 1:6 Иоил 2:13-14; Ам. 7:3, 6; Иона 3:9

+ 1:7 1 Хаан. 14:41-42

+ 1:9 Ыд. ыр. 94:5; 145:6

+ 1:14 Ы. х. к. 21:8

+ 1:15 Ыд. ыр. 64:8

+ 1:16 Иса. 19:21

+ 2:1 Мф. 12:40; 16:4

+ 2:3 Ыд. ыр. 3:5; 17:7; 117:5

+ 2:4 Ыд. ыр. 87:7

+ 2:4 Иов 22:11; Ыд. ыр. 17:5; 41:7; 68:3

* 2:5 Азы: «Сээң ыдыктыг өргээңче база катап берзимзе!»

+ 2:6 Ыд. ыр. 17:5

+ 2:8 Ыд. ыр. 17:7

+ 2:9 Ыд. ыр. 31:7

* 2:9 Азы: «Энерел көргүскен Сени каапканнар».

+ 2:10 Ыд. ыр. 49:14

+ 2:10 Ыд. ыр. 3:9

+ 3:2 Иона 1:1-2

+ 3:5 2 Чыл. 20:3; Эзра 8:21; Иер. 36:9

+ 3:6 Иов 2:8; Иез. 27:30

+ 3:8 Иер. 18:8-11; 36:3

+ 3:9 2 Хаан. 12:22; Иоил 2:13-14; Ам. 7:3, 6; Иона 1:6

+ 3:10 Хост. 32:14; 2 Хаан. 24:16; Иер. 18:8

+ 4:2 Хост. 34:6

+ 4:3 Сан. 11:15; 3 Хаан. 19:4; Иов 6:9

* 4:6 Еврей сөзүглелде «киккайон» деп үнүш ады бар. Ол үнүштен касторлуг үс алыр турган: сывы 3-5 м чеде бээр, дүрген өзер, калбак бүрүлерлиг.

* 4:11 Азы: «Оң холун солагай холундан ылгап шыдавас 120 000 ажыг бичии уруглуг».

+ 1:1 4 Хаан. 16:1; 18:1; Иса. 1:1; Ос. 1:1

+ 1:1 Иса. 7:9; Иер. 23:13-14

+ 1:2 3 Хаан. 22:28; Ыд. ыр. 48:2

+ 1:2 Иса. 34:1

+ 1:2 Ыд. ыр. 10:4; Иона 2:8; Авв. 2:20

+ 1:3 Иса. 26:21

+ 1:3 Ам. 4:13

+ 1:4 Ыд. ыр. 96:5

+ 1:7 1 Хаан. 5:4

+ 1:7 Ос. 2:12; 9:1

+ 1:8 Иса. 22:4; Иер. 9:1

+ 1:8 Иса. 20:2

+ 1:8 Иов 30:29; Иса. 13:21; 34:13; Иер. 50:39

+ 1:9 Ос. 5:13; Наум 3:19

+ 1:10 2 Хаан. 1:20

* 1:10-15 Еврей дылда ол хоорай-суурларның аттары оларның хуу-салымын айтып турар сөстер-биле үннешкек. Ол суурлар Иерусалимниң чоок-кавызынга турган. Шак ол баш бурунгаар чугаалаан сөстер ассирий хааннар Саргоннуң (б. э. чедир 711 ч.) болгаш Синаххерибтиң (б. э. чедир 701 ч.) халдаашкыннарының үезинде боттанган.

+ 1:12 Ам. 3:6

+ 1:13 4 Хаан. 18:14

+ 1:14 Иис. 15:44

+ 1:15 1 Хаан. 22:1

+ 1:16 Иса. 22:12

+ 2:1 Ыд. ыр. 35:5; Мих. 2:1

+ 2:2 Иса. 5:8

+ 2:6 Иса. 30:10; Иер. 11:21; Ам. 2:12

* 2:8 Бо домактың утказы эки билдинмес. Ооң болгу дег өске утказы мындыг: «Силер дүүн Мээң чонумга удур дайзын дег тура халыдыңар».

+ 2:10 Лев. 18:25

+ 2:13 Иса. 52:12

+ 3:1 Ыд. ыр. 81:2-4

+ 3:3 Ыд. ыр. 13:4; Иез. 34:3

+ 3:4 1 Хаан. 8:18; У. ч. 1:28; Иса. 1:15; Иер. 11:11

+ 3:5 Иер. 23:32

+ 3:5 Иер. 6:14; 8:11; Иез. 13:10

+ 3:6 Иез. 12:24; 13:23

+ 3:6 Ам. 8:9

+ 3:7 Зах. 13:4

+ 3:8 Иса. 58:1; Мих. 1:5

+ 3:10 Иез. 22:27; Авв. 2:12

+ 3:11 Иса. 1:23

+ 3:11 Иер. 6:13

+ 3:11 Иса. 48:1; Иер. 7:4

+ 3:12 Ыд. ыр. 128:3

+ 3:12 Иер. 26:18

+ 4:2 Иса. 56:7; 60:3; 66:20; Мал. 1:11

+ 4:2 Иса. 27:13; Иер. 31:6; Зах. 8:20-22

+ 4:3 Иоил 3:10

+ 4:3 Иез. 39:9; Ос. 2:18; Зах. 9:10

+ 4:4 3 Хаан. 4:25

+ 4:4 Лев. 26:6; Иер. 30:10; 46:27; Иез. 39:26

+ 4:5 Аж.-ч. 14:16

+ 4:6 Соф. 3:19

+ 4:9 Иер. 8:19

+ 4:9 Иса. 13:8; Иер. 6:24; 50:43

+ 4:10 Иса. 39:6

+ 4:12 Иса. 10:7

+ 4:13 3 Хаан. 22:11

+ 4:13 Иис. 3:11; Ыд. ыр. 96:5; Зах. 4:14; 6:5

+ 5:2 1 Чыл. 5:2; Мф. 2:6; Ин. 7:42

* 5:2 Эфрата – Вифлеем хоорайны эфрат деп бир төрел бөлүк улус ээлеп чурттап турган. Давид хаан ол хоорайга төрүттүнген чүве-дир (Руф 1:2; 1 Хаан. 17:12; 1 Чыл. 2:50-51 көр).

+ 5:4 Иса. 40:11

+ 5:4 Соф. 3:13

+ 5:4 Ыд. ыр. 71:8

+ 5:5 Иса. 9:6; 26:12

* 5:6 Нимрод – Ассирияның найысылалы Ниневияның үндезилекчизи (Э. д. 10:8-12 көр).

* 5:6 Азы: «Ооң бодунуң хаалгазынга».

+ 5:10 Агг. 2:22; Зах. 9:10

+ 5:11 Иса. 17:9; 27:10

+ 5:12 Ы. х. к. 18:10

+ 5:13 Иса. 17:8; Зах. 13:2

+ 5:14 Хост. 34:13; Ы. х. к. 16:21

+ 6:2 Иез. 36:4

+ 6:2 Иса. 3:14; Ос. 4:1

+ 6:3 Иса. 43:22

+ 6:4 Хост. 12:51; 15:20; Сан. 12:2

+ 6:5 Сан. 22:5-6; 23:7-10; Башт. 11:25

* 6:5 Ситтим биле Галгал – Ханаанче кирерде израильчилерниң турлаглары (Иис. 3:1; 4:20 көр).

+ 6:6 1 Хаан. 15:22

+ 6:7 Хост. 13:2; 4 Хаан. 3:27

+ 6:8 Ы. х. к. 10:12

+ 6:8 Иса. 1:17; Иер. 21:12; Зах. 7:9-10; Евр. 13:16

* 6:9 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Хоорайда чыылган улус-чон, дыңнаңар!»

+ 6:10 Ам. 3:10

+ 6:10 Ам. 8:5

+ 6:11 Лев. 19:35-36; Ос. 12:7

+ 6:12 Ам. 3:10

+ 6:12 Иер. 9:8

+ 6:14 Лев. 26:26; Ос. 4:10; Агг. 1:6

+ 6:15 Лев. 26:16; Ы. х. к. 28:38-40; Ам. 5:11; Соф. 1:13; Агг. 1:6

+ 6:16 3 Хаан. 16:25-33

+ 6:16 Ыд. ыр. 43:14; 78:4; Дан. 9:16

+ 7:1 Иса. 24:13; Иер. 24:1; Ос. 9:10; Ам. 8:1-2; Мк. 11:13

+ 7:2 Ыд. ыр. 11:1; 13:1-3

+ 7:2 Ыд. ыр. 9:29-30

+ 7:3 У. ч. 17:23; Иса. 1:23

+ 7:4 Иез. 2:6

+ 7:5 Иер. 9:4

+ 7:6 Мф. 10:35-36; Лк. 12:53

+ 7:7 Ыы. 3:25,[26]

+ 7:8 Авд. 1:12; Мих. 4:11

+ 7:8 Ыд. ыр. 36:24; У. ч. 24:16-18

+ 7:8 Ыд. ыр. 26:1; 111:4

+ 7:9 Иса. 58:8

+ 7:10 Ыд. ыр. 41:4; 78:10; 113:10; Иоил 2:17

+ 7:10 2 Хаан. 22:43; Ыд. ыр. 17:42; Зах. 10:5

+ 7:12 Иса. 11:11-12; 43:5; Ос. 11:11; Зах. 8:7; 10:10

+ 7:14 Ыд. ыр. 22:4

+ 7:14 Иер. 50:19

+ 7:15 Ыд. ыр. 77:12; Иса. 11:16

+ 7:16 Иса. 26:11

+ 7:16 Иов 21:5; У. ч. 30:32

+ 7:17 Э. д. 3:14; Ыд. ыр. 71:9; Иса. 49:23

+ 7:17 2 Хаан. 22:46; Ыд. ыр. 17:46

+ 7:18 Хост. 15:11

+ 7:18 Ыд. ыр. 102:9

+ 7:18 Хост. 34:6-7

+ 7:19 Иса. 38:17

+ 7:20 Э. д. 17:2; 26:3; Ыд. ыр. 104:9

+ 1:1 Иона 1:2

+ 1:1 Авв. 1:1

+ 1:2 Хост. 20:5

+ 1:2 Ы. х. к. 7:10; Иса. 59:18

+ 1:3 Хост. 34:6-7

+ 1:3 Ыд. ыр. 17:10

+ 1:4 Хост. 14:21-22; Ыд. ыр. 105:9

+ 1:4 Иса. 33:9

+ 1:5 Ыд. ыр. 96:5; Иер. 4:24; Иез. 38:20

+ 1:6 Ыд. ыр. 75:8; Мал. 3:2

+ 1:6 Иез. 38:20

+ 1:7 Ыд. ыр. 45:2

+ 1:8 Иса. 8:22

+ 1:10 Мих. 7:4

+ 1:10 Иоил 2:5

+ 1:13 Иса. 10:27; 14:25

+ 1:14 Иез. 32:23

* 1:14 Сеңээ – Ассирия күрүнеге азы ооң хаанынга хамаарыштыр чугаалаан.

+ 1:15 Иса. 52:7

+ 1:15 Сан. 30:3

+ 1:15 Иса. 52:1; Иоил 3:17

+ 2:2 Ыд. ыр. 79:9; Иса. 5:1; Мф. 21:33

+ 2:3 Иез. 23:14

* 2:3 Өске бурунгу сөзүглелде «Оларның хадылары сирилеп турар» деп бижээн.

+ 2:5 Иер. 46:12

+ 2:6 Иса. 45:1

* 2:6 Ниневияны Хуцур хемниң суу-биле долдурган оңгар камгалап турган. Грек төөгүчүлернии-биле, Ниневияны вавилон аг-шериг бүзээлеп турда, аажок суггур чаъстардан хем эриктерин ажып, хоорай ханазының кезиин бузуп каапкан.

+ 2:7 Иса. 38:14; Иез. 7:16

+ 2:10 Соф. 2:13

+ 2:10 Иоил 2:6

+ 2:11 Иса. 5:29; Иер. 2:15

+ 2:12 Иер. 51:38

+ 2:13 Наум 3:5

+ 2:13 4 Хаан. 19:9-10

+ 3:1 Иез. 24:8

+ 3:3 4 Хаан. 19:36

+ 3:4 Ажыд. 17:1-2; 18:3

+ 3:5 Наум 2:13

+ 3:5 Иер. 13:22, 26; Авв. 2:16

+ 3:7 Иса. 10:5; 14:25; Соф. 2:13

+ 3:7 Иса. 51:19; Иер. 15:5; Ыы. 1:2

+ 3:8 Иер. 46:25; Иез. 30:14; Ам. 6:2

* 3:8 Фивы (евр. Но-Амон) – чугула египет хоорай. Ону ассирийлер бистиң эрага чедир 663 чылда эжелеп алган.

+ 3:9 2 Чыл. 12:3

+ 3:10 Иса. 20:4

+ 3:10 4 Хаан. 8:12; Иса. 13:16

+ 3:10 Иоил 3:3; Авд. 1:11

+ 3:11 Иер. 25:17

+ 3:13 Иса. 19:16; Иер. 51:30

+ 3:19 Ос. 5:13; Мих. 1:9

+ 3:19 Иов 27:23; Ыы. 2:15

* 3:19 Библияда ол хол шимчээшкини болганчок-ла чүүлзүнгенин эвес, а өжү ханып амыраанын көргүзер.

+ 1:1 Наум 1:1

+ 1:2 Ыд. ыр. 12:1; 88:47

+ 1:2 Иов 24:12

+ 1:4 Мих. 7:3

+ 1:5 Аж.-ч. 13:41

+ 1:6 Иер. 5:15-17; Иез. 28:7; 31:12

+ 1:8 Иер. 4:13

+ 1:8 Ы. х. к. 28:49

* 1:9 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Ооң карактары бурунгаар көрүнген».

* 1:11 Азы: «Ынчан ооң туразы улгадып, калчаарап чоруп бээр, ол бодунуң күчү-күжүн бурганчыдар».

+ 1:12 Ы. х. к. 33:27; Ыд. ыр. 89:3; 92:2

+ 1:12 Иса. 10:5-6

* 1:12 Өске бурунгу сөзүглелде «Бис өлбес бис!» деп бижээн.

+ 1:13 Ыд. ыр. 34:17

+ 1:13 Иов 12:6; Иер. 12:1

+ 1:15 4 Хаан. 19:28; Ам. 4:2

+ 1:15 Иер. 16:16

+ 2:1 Иса. 21:8; Иер. 6:17; Иез. 3:17; 33:2; Ос. 9:8

* 2:1 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Мээң канчаар харыылаарымны» деп бижээн. Аввакум медээчини айыыл дугайында сагындырган доскуулчу-биле дөмейлеп турар (Иез. 3:17, 33:1-9 көр).

+ 2:2 Ы. х. к. 27:8; Иса. 8:1; 30:8

* 2:2 Азы: «Ону номчаан кижи маңнап ыңай болзун дээш».

+ 2:3 Дан. 10:14

+ 2:3 Соф. 3:8

+ 2:3 2 Пет. 3:9; Евр. 10:37

+ 2:4 Рим. 1:17; Гал. 3:11; Евр. 10:38

+ 2:5 У. ч. 27:20

+ 2:5 Иер. 27:7

* 2:5 Бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Байлакшыл» эвес, а «Арага» деп бижээн.

+ 2:6 Иса. 14:4

+ 2:8 Иер. 50:29; Иез. 35:15; Авд. 1:15

+ 2:9 Иер. 49:16

+ 2:11 Лк. 19:40

+ 2:12 Иер. 22:13; Мих. 3:10

+ 2:13 Иер. 51:58

+ 2:14 Сан. 14:21; Ыд. ыр. 71:19; Иса. 6:3; 11:9

+ 2:15 Иер. 51:7

+ 2:16 Иер. 13:26; Наум 3:5

+ 2:16 Ыы. 4:21

+ 2:18 Зах. 10:2

+ 2:18 Иса. 44:10-11

+ 2:19 Ыд. ыр. 134:17; Иер. 10:14

+ 2:20 Ыд. ыр. 10:4; Мих. 1:2

+ 2:20 Соф. 1:7

* 3:3 Теман биле Фаран – Израильдиң мурнуу талазында ээн кургаг ховуда черлер (Ы. х. к. 33:2).

+ 3:4 Иов 36:32; Иез. 1:27

* 3:5 Бурганның чорудупкан аарыглары Ооң дайзыннарынга удур дайын херекселдери кылдыр санаттынып турган (4 Хаан. 19:35; 1 Чыл. 21:11-15 көр).

+ 3:6 Э. д. 49:26; Ы. х. к. 33:15

* 3:6 Өске бурунгу сөзүглелде «Хемчээй көрүпкен» эвес, а «Божаңнадыпкан» деп бижээн.

+ 3:7 Башт. 7:21

+ 3:8 Иса. 66:15

* 3:9 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Сен Бодуңнуң чаңны белеткеп алдың, Сээң даңгырааң сөстери согуннар дег».

+ 3:10 Хост. 19:18

+ 3:10 Ыд. ыр. 76:17; 92:3

* 3:10 Мында бүгү делегейге суг халавын тодарадып бижээн хире (Э. д. 6–9 эгелер).

+ 3:11 Иис. 10:12-13

* 3:13 Азы: «Шилип алганың хаанны».

+ 3:15 Ыд. ыр. 76:20

+ 3:16 Иов 4:14; Ыд. ыр. 118:120

* 3:16 Азы: «Ындыг-даа болза, айыыл-халап хүнүн – кажан үптекчи дайзын чонумче халдап кээр хүннү оожум шөлээн манаар ужурлуг мен».

+ 3:18 Ыд. ыр. 12:6; 20:2; 34:9; Иоил 2:23; Зах. 10:7

+ 3:19 2 Хаан. 22:34; Ыд. ыр. 17:34

+ 3:19 Ыд. ыр. 4:1; 60:1

+ 1:1 4 Хаан. 22:1; Иер. 1:2

+ 1:3 Ос. 4:3

+ 1:4 4 Хаан. 23:4

+ 1:5 Иер. 19:13

+ 1:5 3 Хаан. 11:5,[33]

+ 1:5 4 Хаан. 17:33

* 1:5 «Милхом бурган» деп сөстерниң болгу дег өске утказы мындыг: «Боттарының хааны».

+ 1:7 Авв. 2:20

+ 1:7 Иса. 13:6; Иер. 46:10; Иоил 1:15

+ 1:7 Иса. 34:6; Иез. 39:17

+ 1:8 4 Хаан. 24:12; 25:7

* 1:9 Эргин арта халып турар улус – өске бурганнарга мөгеер улусту ойзу адааны ол бооп чадавас (1 Хаан. 5:5 көр).

+ 1:10 Неем. 3:3; 12:39; 2 Чыл. 33:14

+ 1:10 4 Хаан. 22:14

+ 1:12 Иер. 48:11

+ 1:12 Ыд. ыр. 93:7; Мал. 3:14

+ 1:13 Ы. х. к. 28:30, 39; Ам. 5:11; Мих. 6:15

+ 1:15 Иез. 7:7; Иоил 2:2; Ам. 5:18

+ 1:17 Иса. 59:10

+ 1:17 Ыд. ыр. 78:3

+ 1:18 У. ч. 11:4; Иез. 7:19

+ 1:18 Соф. 3:8

+ 2:1-2 Иер. 6:15; Соф. 3:5

+ 2:3 Иса. 55:6; Ам. 5:4,[6]

+ 2:3 Иса. 2:10; 26:20

* 2:4 Ол хоорайлар филистим чонга хамааржып турган (Ам. 1:6-8; Зах. 9:5 көр).

+ 2:5 1 Хаан. 30:14; 2 Хаан. 8:18

+ 2:5 Иер. 47:7; Иез. 25:16

* 2:5 Керет аймак филистимнер турган хире (Иер. 47:4; Иез. 25:16; Ам. 9:7). Ол ат филистимнерниң оон келгени Крит (азы Кафтор) ортулуктуң адындан үнген.

+ 2:6 Иса. 65:10

* 2:7 Азы: «Туттурган улузун дедир чандырар».

+ 2:8 Иса. 15:1; 25:10; Иер. 48:1; Иез. 25:8; Ам. 2:1-3

+ 2:8 Иер. 49:1; Иез. 21:28; 25:2; Ам. 1:13-15

+ 2:9 Иса. 49:18; Иез. 16:48

+ 2:9 Э. д. 19:24; Ы. х. к. 29:23; Иса. 13:19; Иер. 49:18

+ 2:10 Иса. 16:6; Иер. 48:29

+ 2:11 Ыд. ыр. 21:28

+ 2:12 Иса. 18:1-7

+ 2:13 Иса. 10:5; 14:25; Наум 2:10; 3:7

+ 2:14 Иса. 13:21-22; 34:11,[14]

+ 2:15 Иса. 47:8

+ 2:15 Иер. 19:8

* 2:15 Ниневия хоорай б. э. чедир 612 чылда вавилон-мидий аг-шеригге дүжүп берген.

+ 3:1 Иер. 6:6

+ 3:3 Иез. 22:27

+ 3:4 Иер. 23:11

+ 3:5 Соф. 2:1

+ 3:8 Авв. 2:3

+ 3:8 Иоил 3:2; Зах. 14:2

+ 3:8 Соф. 1:18

* 3:8 Азы: «Чоннарны үптээр дээш».

+ 3:9 Иса. 6:7; 19:18

+ 3:11 Иса. 54:4

+ 3:12 Иса. 14:32

+ 3:13 Ажыд. 14:5

+ 3:13 Мих. 5:4

+ 3:14 Зах. 2:10; 9:9

+ 3:15 Лк. 1:75

+ 3:17 Иса. 62:5; Иер. 32:41

* 3:17 Өске бурунгу сөзүглелде «сени чаартыр» деп бижээн.

* 3:18 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Ол байырлалдар силерге үүрге-чүък дег болуп, адыңарны баксырадып турар».

+ 3:19 Мих. 4:6-7

+ 3:20 Ы. х. к. 30:3; Иса. 11:12; Иер. 32:37; Иез. 11:17

* 3:20 Азы: «Туттурган улузун дедир чандыргаш».

+ 1:1 Эзра 4:24; Зах. 1:1

+ 1:1 Эзра 5:1; 6:14

+ 1:1 1 Чыл. 3:19; Эзра 3:2; Неем. 12:1; Агг. 2:20-23; Зах. 4:6-10

+ 1:1 1 Чыл. 6:15

* 1:1 Б. э. ч. 520 чылдың август 21.

+ 1:4 Неем. 2:3; Ыд. ыр. 131:3-5

+ 1:6 Ы. х. к. 28:38

+ 1:6 Лев. 26:16; Ос. 4:10; Мих. 6:15

+ 1:10 3 Хаан. 8:35

+ 1:11 3 Хаан. 17:1

+ 1:12 Эзра 5:2

+ 1:13 Иис. 1:5, 9; Агг. 2:4

* 1:15 Б. э. ч. 520 чылдың сентябрь 21.

+ 2:1 Лев. 23:34

* 2:1 Б. э. ч. 520 чылдың октябрь 17.

+ 2:2 Агг. 1:1; 2:20-23

+ 2:3 Эзра 3:12; Зах. 4:10

+ 2:4 Агг. 1:13

+ 2:5 Хост. 29:45

+ 2:6 Иов 9:6; Иса. 2:19; 13:13; Евр. 12:26

+ 2:8 1 Чыл. 29:16

* 2:10 Б. э. ч. 520 чылдың декабрь 18.

* 2:12 Ыдыктап каан эът – Бурганга өргүл кылдыр салган малдың эъдиниң кезээ (Лев. 6:24-28 көр).

+ 2:13 Лев. 22:4-6; Сан. 19:22

+ 2:14 Иса. 64:6

+ 2:17 Лев. 26:16; Ы. х. к. 28:22; 3 Хаан. 8:37; 2 Чыл. 6:28; Ам. 4:9

+ 2:17 Иер. 5:3; Ам. 4:6

+ 2:18 Эзра 3:10; Зах. 8:9

* 2:18 Б. э. ч. 520 чылдың декабрь 18.

+ 2:19 Зах. 8:12

+ 2:21 Агг. 1:1; 2:2

+ 2:22 Дан. 2:44; Зах. 12:9

+ 2:22 Мих. 5:10

+ 2:22 Зах. 14:13

+ 2:23 Сол. ыр. 8:6; Иер. 22:24

* 2:23 Таңмалыг билзек – кандыг-даа дужаалга ол таңманы базып каарга, күштүг апаар. Бурган Зоровавелге Бодунуң дужаалдарын күүседир эрге-чагырганы хайырлаар бооп турары ол (Эсф. 8:8,[10] көр).

+ 1:1 Эзра 4:24; Агг. 1:1

+ 1:1 Неем. 12:16

+ 1:1 Эзра 5:1; 6:14; Мф. 23:35

* 1:1 Б. э. ч. 520 чылдың октябрь-ноябрь.

+ 1:3 Иса. 31:6; Мал. 3:7

+ 1:4 Ыд. ыр. 77:8

+ 1:4 2 Чыл. 36:15-16; Иер. 5:13; Дан. 9:6

+ 1:6 Ы. х. к. 28:2

+ 1:6 Ыы. 2:17

* 1:7 Б. э. чедир 519 чылдың февраль 15. Ол болза Иерусалимде Бурганның өргээзин катап тургузуп эгелээниниң соонда беш ай эрткенде болган (Агг. 1:14-15, 2:15).

+ 1:8 Ажыд. 6:4

+ 1:8 4 Хаан. 6:17; Зах. 6:2-7

+ 1:12 Ыд. ыр. 79:5; 88:47

+ 1:12 Иер. 25:11; 29:10; Дан. 9:2; Зах. 7:5

+ 1:14 Иоил 2:18; Зах. 8:2

+ 1:15 Иса. 47:6

+ 1:16 Эзра 6:14

+ 1:16 Зах. 2:2

+ 1:17 Иса. 40:1

+ 1:17 Иса. 14:1; Зах. 2:12

+ 1:19 3 Хаан. 22:11

+ 2:1 Иез. 40:3

+ 2:2 Зах. 1:16

+ 2:4 Иса. 49:19; Иер. 31:27

* 2:4 Азы: «Иерусалимчилер чоок-кавы көдээ черлерге, суурларга безин чурттай бээр».

+ 2:5 Иса. 4:5

+ 2:6 Иса. 48:20

+ 2:6 Иез. 5:10; 17:21

+ 2:7 Иса. 52:11

+ 2:8 Ы. х. к. 32:10; Ыд. ыр. 16:8

* 2:8 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Ол мени алдаржызын дээш айбылап чоруткан».

+ 2:9 Иез. 39:10

+ 2:9 Зах. 2:11; 4:9; 6:15; Иез. 2:5; 33:33

+ 2:10 Иса. 12:6; Соф. 3:14; Зах. 9:9

+ 2:10 Иез. 37:27

+ 2:11 Эсф. 9:27; Иса. 56:3; Зах. 8:22

+ 2:12 Ы. х. к. 32:9

+ 2:12 Зах. 1:17

+ 3:1 Эзра 3:2; 5:2; Неем. 12:1

+ 3:1 1 Чыл. 21:1; Иов 1:6; Ажыд. 12:9-10

+ 3:2 Иуда 1:9

+ 3:2 Ам. 4:11

+ 3:4 Лк. 15:22

+ 3:4 Иса. 61:10; Ажыд. 7:14; 19:8

+ 3:5 Хост. 29:6

* 3:5 Өске бурунгу сөзүглелде «Ол» деп бижээн.

* 3:8 Өзүм – Бурганның аазап кааны, израиль чонну чагырар ужурлуг Давидтиң салгакчызының ойзу адаан ады (Иса. 11:1; Иер. 23:5; 33:15 көр).

+ 3:9 Иса. 28:16

* 3:9 Азы: «Чеди карактыг» (Зах. 4:10 көр).

+ 3:10 3 Хаан. 4:25

+ 4:1 Дан. 8:18; 10:9

+ 4:2 Хост. 25:31, 37; Ажыд. 1:12; 4:5

+ 4:3 Ажыд. 11:4

+ 4:6 1 Чыл. 3:19; Эзра 3:2; 5:2; Неем. 12:1; Агг. 1:1; 2:20-23

+ 4:6 Эзра 5:2

+ 4:6 Ос. 1:7

+ 4:7 Иса. 28:16

* 4:7 Азы: «Магалыг чаагайын!»

+ 4:9 Эзра 3:10

+ 4:9 Зах. 2:9; 6:15; Иез. 33:33

+ 4:10 Эзра 3:12; Агг. 2:3

+ 4:10 2 Чыл. 16:9; У. ч. 5:21; 15:3

* 4:12 Азы: «Алдынналчак олива үзүн».

+ 4:14 Иис. 3:11; Мих. 4:13; Зах. 6:5

* 4:14 Шилип чаап каан ийи кижи – израиль чоннуң чагырыкчызы биле дээди бараалгакчы ол-дур.

+ 5:1 Иез. 2:9

+ 5:3 Ы. х. к. 29:27; Иса. 24:6

+ 5:3 Хост. 20:7, 15,[16]

+ 5:4 Ы. х. к. 28:15; У. ч. 3:33; Мал. 2:2

+ 5:4 Лев. 19:12; Мал. 3:5

* 5:6 Өске бурунгу сөзүглелде «Бүгү чер-чурттуң чурттакчыларының ынчаар көстүп турары ол-дур» деп бижээн.

* 5:11 Сеннаар – вавилон черниң эрги ады (Э. д. 10:10; 11:2 көр).

+ 6:1 Дан. 2:39

+ 6:1 4 Хаан. 6:17; Ажыд. 6:4

+ 6:3 Зах. 1:8; Ажыд. 6:2-4

+ 6:5 Иис. 3:11; Мих. 4:13; Зах. 4:14

* 6:5 Азы: «Дөрт сүлде-дир».

* 6:6 Израиль чонче Ассирия биле Вавилон соңгу чүктен халдап кээп турган. Ынчангаш эрте-бурунгу еврейлер ол чурттарны «соңгу чүктүң чурттары» деп адап турган.

* 6:6 Азы: «Барыын чүкче».

+ 6:11 Зах. 3:1

+ 6:12 Зах. 3:8

+ 6:12 Зах. 4:7,[9]

* 6:13 Азы: «Дүжүлгезинге ол Бурганның бараалгакчызы база болур».

* 6:14 Өске бурунгу сөзүглелде «Хелдай» эвес, «Хелем» деп бижээн.

+ 6:15 Иса. 60:10

+ 6:15 Зах. 2:9; 4:9; Иез. 33:33

+ 7:1 Зах. 1:1,[7]

+ 7:1 Неем. 1:1

* 7:1 Б. э. ч. 518 чылдың декабрь 7.

* 7:3 Бурганның өргээзин болгаш Иерусалимни үрегдеп, өрттеткенин демдеглээн шээрлээшкинни доктаадып каарга, чон ону Вавилонга туттуруушкун үезинде база оон ээп келгеш-даа, чылдың-на сагып кылып турган.

+ 7:5 Иер. 25:11; 29:10; Дан. 9:2; Зах. 1:12

+ 7:5 Иса. 58:5

+ 7:9 Иса. 1:17; Иер. 21:12; Мих. 6:8

+ 7:10 Хост. 22:21-22; Ы. х. к. 27:19; У. ч. 22:22

+ 7:10 Зах. 8:17

+ 7:12 Иез. 3:9

+ 7:13 У. ч. 1:24-28; Иса. 1:15; Иер. 11:11

+ 7:14 Лев. 26:33

+ 8:2 Иоил 2:18; Зах. 1:14

+ 8:3 Зах. 2:10

+ 8:3 Иса. 1:26

+ 8:7 Иса. 43:5; Ос. 11:11; Мих. 7:12

+ 8:8 Иер. 31:33; Зах. 13:9

+ 8:9 Эзра 3:10; Агг. 2:18

+ 8:12 Лев. 26:4; Агг. 2:19

+ 8:15 Иер. 32:42

+ 8:16 Эф. 4:25

+ 8:17 Зах. 7:10

+ 8:17 Зах. 5:4

* 8:19 Ол айлар дээрге улус-чоннуң Иерусалимни болгаш Бурганның өргээзин үрегдээнин сактып, ону демдеглээн шээрлээшкиннер чарлаан үези болур.

+ 8:21 Ыд. ыр. 121:1; Иса. 2:3

+ 8:22 Зах. 2:11

+ 8:23 Иса. 45:14; 1 Кор. 14:25

+ 9:1 Иса. 17:1; Иер. 49:23; Ам. 1:3

+ 9:1 2 Чыл. 16:9; У. ч. 15:3; Зах. 4:10

* 9:1 Азы: «Дээрги-Чаяакчыже, Израильдиң шупту аймактары дег, бүгү улус-чоннар көрүп турар».

+ 9:3 Иов 27:16; Иез. 28:4

+ 9:4 Иса. 23:1; Иер. 47:4; Иез. 26:2; Иоил 3:4; Ам. 1:9

* 9:5 Ол хоорайлар филистим чонга хамааржып турган (Ам. 1:6-8; Соф. 2:4 көр).

+ 9:7 Лев. 3:17

* 9:7 Азы: «Иудеяда баштыңчы дег».

* 9:7 Давид хаан иевустарның хоорайын эжелеп алган соонда, олар иудейлер-биле холужуп калган чадавас (2 Хаан. 5:6-9 көр).

+ 9:9 Соф. 3:14; Зах. 2:10

+ 9:9 Мф. 21:5; Ин. 12:15

* 9:9 Өске бурунгу сөзүглелде «Камгалакчы» деп бижээн.

+ 9:10 Иса. 2:4; Мих. 5:10; Агг. 2:22

+ 9:10 Ыд. ыр. 71:8; Мих. 5:4

+ 9:11 Хост. 24:8; Евр. 13:20

+ 9:11 Э. д. 37:24; Иса. 42:7; 51:14; 61:1; Иер. 38:6

+ 9:12 Иса. 61:7

+ 9:13 Э. д. 10:4

* 9:13 Бо болза б. э. чедир 167–160 чч. Маккавейлерниң тура халыышкынының дугайында баш бурунгаар чугаалааны бооп чадавас.

+ 9:14 2 Хаан. 22:15; Ыд. ыр. 17:15; Авв. 3:11

+ 9:14 Иов 38:1

* 9:15 Өске бурунгу сөзүглелде «Олар дайзыннарының ханын арага дег ижер» деп бижээн.

+ 9:16 Ыд. ыр. 99:3

+ 9:16 Иса. 62:3

+ 10:1 Лев. 26:4; Иер. 14:22; Иез. 34:26

+ 10:2 Иер. 10:14; Авв. 2:18

+ 10:2 Ы. х. к. 13:1; Иер. 23:25

+ 10:2 Сан. 27:17; 3 Хаан. 22:17; Иса. 53:6; Иер. 50:6; Иез. 34:5; Мф. 9:36; Мк. 6:34

+ 10:3 Иез. 34:17

+ 10:4 Ыд. ыр. 117:22

+ 10:5 2 Хаан. 22:43; Ыд. ыр. 17:42; Мих. 7:10

+ 10:7 Иоил 2:23; Авв. 3:18

+ 10:8 Иса. 49:19; Иез. 36:11

+ 10:10 Иса. 11:11-12; 27:13; Ос. 11:11; Мих. 7:12

+ 10:10 Иса. 49:20

+ 10:11 Иез. 30:13

+ 11:1 Иса. 2:13

+ 11:2 Иса. 2:13; Иез. 27:6

+ 11:3 Иер. 25:34

+ 11:3 Иез. 19:1-3

+ 11:5 Ос. 12:8; Ажыд. 3:17

+ 11:5 Иез. 34:3

+ 11:6 Иер. 13:14

* 11:7 Азы: «Мен дөгерер дээн – эң түреңги хойларны кадарып берип турдум».

* 11:8 Азы: «Ол үш кадарчы»; «Кодан хой».

+ 11:9 Иер. 15:2

* 11:11 Азы: «Эң түреңги хойлар».

+ 11:12 Хост. 21:32; Мф. 26:15

+ 11:13 Мф. 27:9-10

* 11:13 Өске бурунгу сөзүглелде «Бурганның өргээзиниң шыгжамырынче октавыт!» деп бижээн.

+ 11:16 Иез. 34:3-4

+ 11:17 Иер. 23:1; Ин. 10:13

+ 11:17 1 Хаан. 11:2

+ 12:1 Иов 9:8; Ыд. ыр. 103:2; Иер. 10:12; 51:15

+ 12:1 Иса. 42:5; 48:13

+ 12:2 Ыд. ыр. 74:8; Иса. 51:17, 22-23; Иер. 25:15; Авд. 1:16; Ажыд. 14:10

+ 12:4 Ы. х. к. 28:28

+ 12:6 Авд. 1:18

+ 12:10 Ин. 19:37; Ажыд. 1:7

+ 12:10 Иер. 6:26; Ам. 8:10

* 12:10 Азы: «Олар өттүр шанчып алганы Менче көөр».

+ 12:11 2 Чыл. 35:22

* 12:11 Ол дээрге Ханаанда үнүш-дүжүт бурганы Ваалдың аттарының бирээзи бооп чадавас. Чылдың-на, кажан ногаан үнүштер оңуп турда, ооң «өлүмү» дээш чүдүкчүлери кажыыдаар турган.

* 12:12 Давидтиң оглу Нафанче (2 Хаан. 5:14) айтып турар чадавас.

* 12:13 Левийниң оглунуң оглу Шимейже (Сан. 3:18) айтып турар чадавас. Өске бурунгу сөзүглелде «Шимейниң» эвес, «Симеоннуң» деп бижээн.

+ 13:1 Лев. 16:30; Иез. 36:25

+ 13:2 Хост. 23:13; Ос. 2:17; Мих. 5:13

* 13:2 Азы: «Бужар сеткил-хөөннү».

+ 13:3 Ы. х. к. 13:1-11

+ 13:4 Мих. 3:7

+ 13:4 4 Хаан. 1:6

* 13:5 Азы: «Аныяамда мени кулданыышкынче садыпкан».

* 13:6 Өске бурганнарга мөгеерде, оларның медээчилери чамдыкта боттарының мага-бодун балыглап аар турган (3 Хаан. 18:28 көр).

+ 13:7 Мф. 26:31; Мк. 14:27

+ 13:9 Иов 23:10; Ыд. ыр. 65:10; Иса. 1:25; 48:10; Иез. 22:18; Мал. 3:3

+ 13:9 Лев. 26:12; Иез. 11:20

+ 14:1 Иса. 13:6; Иоил 1:15; Авд. 1:15; Соф. 1:7

+ 14:2 Иоил 3:2; Соф. 3:8

+ 14:2 Ыы. 5:11; Иса. 13:16

+ 14:2 Мф. 24:40-41

+ 14:4 2 Хаан. 15:30; Мк. 11:1; Аж.-ч. 1:12

+ 14:4 Иез. 11:23

+ 14:5 Ы. х. к. 33:2; Мк. 8:38; 1 Фес. 3:13; Иуда 1:14

* 14:5 Озия хаан б. э. чедир VIII в. бирги чартыында чагырып турган. Шак ол чер шимчээшкинин Ам. 1:1-де айтып турар.

* 14:6 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Чырык болгаш күштүг соок чок боор».

+ 14:7 Мк. 13:32

+ 14:7 Ажыд. 21:25

+ 14:8 Иез. 47:1; Ажыд. 22:1

+ 14:8 Иоил 2:20

+ 14:9 Ыд. ыр. 46:8; Дан. 7:14, 27; Авд. 1:21; Лк. 1:33; 1 Кор. 15:24; Ажыд. 11:15

+ 14:9 Ы. х. к. 6:4; Эф. 4:5

+ 14:10 Иис. 15:32; 18:24

+ 14:10 Иер. 37:13; 38:7

+ 14:10 4 Хаан. 14:13

+ 14:10 Неем. 3:1; Иер. 31:38

+ 14:13 Агг. 2:22

* 14:14 Азы: «Иерусалимниң чанынга».

+ 14:16 Лев. 23:34, 39-43

+ 14:16 Иса. 2:2; 66:18

+ 14:17 3 Хаан. 17:1; Иса. 60:12

* 14:18 Азы: «Бир эвес египет чон барбас болза, ол база чаъс чок артар».

+ 14:20 Хост. 28:36

+ 14:21 Мк. 11:15; Ин. 2:14-15

* 14:21 Азы: «Хананей кижилер».

+ 1:2 Ы. х. к. 7:8; Иер. 31:3

+ 1:3 Рим. 9:13

+ 1:3 Иса. 34:5; Иер. 49:10; Иез. 35:3; Иоил 3:19; Ам. 1:11; Авд. 1:1

* 1:3 Исавтың даглыг чурту – Эдом. Бо болза Эдомче б. э. чедир 312 ч. набатейлерниң халдап киргениниң дугайында баш бурунгаар чугаалааны хире.

+ 1:4 Иса. 34:5; 63:1; Иер. 49:7-22; Иез. 25:12-14; 35:1-15; Ам. 1:11-12; Авд. 1:1-16

* 1:5 Азы: «Израиль черниң кырында турар Дээрги-Чаяакчы өндүр бедик!»

+ 1:6 Хост. 4:22; Иер. 31:9; Ос. 11:1

+ 1:6 Мал. 2:1

+ 1:7 Лев. 3:11

+ 1:8 Лев. 22:20, 22; Ы. х. к. 15:21

+ 1:10 Иса. 1:11-13; Иер. 6:20; Ам. 5:21

+ 1:11 Ыд. ыр. 112:3

+ 1:11 Иса. 2:2-3; 56:7; 60:3; 66:19

* 1:13 Азы: «Чазарлаттырган».

+ 1:14 Хост. 12:5

+ 1:14 Ыд. ыр. 23:10

+ 1:14 Ыд. ыр. 46:2-3; 75:12

+ 2:1 Мал. 1:6

+ 2:2 Ы. х. к. 28:15; У. ч. 3:33; Зах. 5:4

+ 2:2 Ы. х. к. 28:15-20

+ 2:3 Хост. 29:14

* 2:3 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске уткалары: «Мен холдарыңарны кемдедип каар мен» азы «Далган-тарааңарны узуткап каар мен».

+ 2:4 Сан. 3:12

+ 2:6 Лев. 10:11; Ы. х. к. 33:10

+ 2:7 У. ч. 5:2

+ 2:7 Ы. х. к. 17:9

+ 2:8 Иез. 22:26

+ 2:9 Ы. х. к. 1:17; 16:19

+ 2:10 Эф. 4:6

+ 2:11 Эзра 9:2; Неем. 13:23

* 2:15 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Сагыш-сеткили анаа кижи силер ышкаш кылдыр кылбас. Ындыг кижи чүнү күзээрил?»

+ 2:16 Мф. 19:6; Мк. 10:9; Лк. 16:18; 1 Кор. 7:10-11

* 2:16 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Мен ашак-кадай улустуң чарлырынга хөңнүм чок мен».

+ 2:17 Иса. 43:24

+ 2:17 Иса. 5:20

+ 2:17 Иов 23–24

+ 3:1 Хост. 23:20; Мф. 11:10; Мк. 1:2; Лк. 1:76; 7:27

+ 3:2 Ыд. ыр. 75:8; Иоил 2:11; Наум 1:6; Ажыд. 6:17

+ 3:3 Иса. 1:25; Иез. 22:18; Зах. 13:9

+ 3:5 Лев. 19:31

+ 3:5 Хост. 20:14, 16; Лев. 19:12

+ 3:5 Лев. 19:13

+ 3:5 Ы. х. к. 24:17

+ 3:6-7 Сан. 23:19; Ыд. ыр. 101:27-28; Иак. 1:17

+ 3:6-7 Аж.-ч. 7:51

+ 3:6-7 Иса. 31:6; Зах. 1:3

* 3:6-7 Азы: «Силер, Иаковтуң үре-салгалы, узуткатпаан-на болгай силер».

+ 3:9 Мал. 2:2

+ 3:10 Лев. 26:4; 4 Хаан. 7:2; Иер. 14:22; Иез. 34:26; Зах. 10:1

+ 3:10 2 Чыл. 31:10; У. ч. 3:9-10

+ 3:14 Иов 9:22; 35:3; Иса. 58:3; Соф. 1:12

+ 3:15 Иов 21:14-15; 22:17; Ыд. ыр. 72:3-4; Иер. 12:1

+ 3:16 Хост. 32:32; Ыд. ыр. 55:9; 68:29

+ 3:17 Хост. 19:5; 1 Пет. 2:9

+ 3:17 Ыд. ыр. 102:13

+ 3:18 Хост. 11:7

+ 4:1 Мф. 3:12; Евр. 6:8

+ 4:1 Иса. 47:14

+ 4:2 Ыд. ыр. 83:12; Лк. 1:78

+ 4:4 Хост. 20:3-17; Ы. х. к. 4:10

+ 4:5 Мал. 3:1; Мф. 11:14; 17:10; Мк. 9:11; Ин. 1:21

+ 4:6 Лк. 1:17

+ 1:1 Э. д. 22:18; 2 Хаан. 7:12-13

+ 1:2 Э. д. 21:3; 25:6; 29:35

+ 1:3 Э. д. 38:1-30; Сан. 26:21; 1 Чыл. 2:9

+ 1:4 Руф 4:18-22

+ 1:5 Иис. 2:1; 6:24

+ 1:6 1 Хаан. 17:12; Иса. 11:1

+ 1:6 2 Хаан. 11:3; 12:24

+ 1:7 1 Чыл. 3:10-14

* 1:7 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Асаф» эвес, а «Аса» деп бижээн.

+ 1:8 2 Чыл. 26:1

* 1:8 Озия хаан (ийиги ады – Азария) Иорамның дөрткү салгалда салгакчызы турган (1 Чыл. 3:11-12). Матфей мында долу салгал даңзызын бичии кызырыпкан хире.

* 1:10 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Амос» эвес, а «Амон» деп бижээн.

+ 1:11 1 Чыл. 3:16; 2 Чыл. 36:1

+ 1:11 4 Хаан. 24:14-15

* 1:11 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Иосия – Иоакимниң ачазы, а Иоаким – Иехонияның болгаш ооң акы-дуңмаларының ачазы турган» деп бижээн.

+ 1:12 1 Чыл. 3:17-19; Эзра 3:2; Агг. 1:1

+ 1:16 Лк. 1:27

+ 1:18 Лк. 1:27,[35]

* 1:18 Еврей өгленчир чаңчыл ёзугаар, дүгдээшкин бир чыл уламчылаар, а күдээ биле келин дүгдешкен үезинден эгелеп, ашак-кадай кылдыр санадыр турган. Ынчалза-даа ол чылдың дургузунда келин ада-иезиниң бажыңынга артып каап, күдээ/ашаа-биле ам-даа чурттавас турган.

+ 1:19 Ы. х. к. 22:23-24; 24:1

* 1:19 Келинниң шынчы чоруун үрээни аар бачыт деп санадыр турган. Чаа Чагыг-керээ үезинде ашаа кадайын өскерилгени дээш хөй чон мурнунга буруудаткаш, ооң-биле чарлыр ужурлуг, ооң соонда кадайынга бужартааны бүгү назынында артып каар.

+ 1:21 Иса. 49:1; Лк. 1:31

+ 1:21 Аж.-ч. 4:12; 13:38

* 1:21 Иисус – еврей дылда «Дээрги-Чаяакчы камгалап турар» дээн уткалыг ат боор.

+ 1:22-23 Иса. 7:14

+ 1:22-23 Мф. 2:14; 4:14; 21:4; 26:56; Мк. 14:49; Ин. 19:36

+ 1:22-23 Иса. 8:8,[10]

* 1:25 Өске бурунгу сөзүглелдерде «оглун» эвес, а «дун оглун» деп бижээн.

+ 2:1 Лк. 1:5

+ 2:1 Лк. 2:4-7; Ин. 7:42

* 2:1 Улуг Иродту ынча деп турар; ол хаан Иудея, Идумея болгаш Самарияны б. э. чедир 37-ден 4 чч. чагырып турган.

* 2:1 Чурагачылар – дүрзү-бурганнарның бараалгакчылары, илби-шиди кылып, сылдыстарны шинчилеп, чурагай сайгарып турганнар.

+ 2:2 Иер. 23:5

+ 2:2 Сан. 24:17

+ 2:6 2 Хаан. 5:2; Мих. 5:2

+ 2:11 Хост. 30:23; Сол. ыр. 3:6; Иса. 60:6; Ин. 19:39

+ 2:12 Э. д. 20:6

+ 2:15 Ос. 11:1

+ 2:15 Мф. 1:22

+ 2:17 Мф. 27:9

+ 2:18 Иер. 31:15

* 2:18 Рама – бо суур иудей чаңчыл ёзугаар чоннуң өгбези Иаковтуң кадайы Рахилдиң чевээниң чанынга турган.

+ 2:23 Лк. 1:26; 2:39; Ин. 1:45

* 2:23 Мында «назорей» деп сөстүң утказы болгаш укталган төөгүзү эки билдинмес. Ол сөс Сан. 6:2-5-те таваржып турар сөс-биле дөмей эвес. Анаа-ла «назаретчи» (Лк. 18:38; Аж.-ч. 24:5 көр) дээн чадавас. Оон ыңай ол сөс Мессияны «өзүм» (еврей дылда «незер») деп адап турар Иса. 11:1-же айтып турар чадавас.

+ 3:1 Лк. 1:80; Ин. 1:6

+ 3:2 Мк. 1:15

* 3:2 Дээрниң Чагыргазы – бо сөс каттыжыышкыны чүгле Матфейниң бижээни Буянныг Медээде таваржып турар. Өске бижээчилер «Бурганның Чагыргазының» дугайында чугаалап турарлар. Еврейлер Бурганны хүндүлээн сеткилинден Ооң адын ажыглаарындан ойталап, ону аңгы-аңгы тодарадып бижээн сөстер-биле солуп турганнар.

+ 3:3 Иса. 40:3

+ 3:4 4 Хаан. 1:8

+ 3:4 Лев. 11:22; 1 Хаан. 14:26

+ 3:6 Аж.-ч. 19:18

* 3:6 Сугже сугары – улустуң эрги, бачыттыг амыдыралга хамаарыштыр өлгеш, Бурганга дыңнангыр чаа амыдырал дээш төрүттүнериниң символ-демдээ.

+ 3:7 Мф. 12:34; 23:33

+ 3:7 Рим. 5:9; 1 Фес. 1:10

+ 3:9 Ин. 8:33

+ 3:10 Мф. 7:19

+ 3:11 Ин. 1:15

+ 3:11 Иоил 2:28; Аж.-ч. 2:3

* 3:11 Еврей ээзиниң идиин уштуру, көдүрүп чорууру чүгле еврей эвес кулдуң хүлээлгези болур.

+ 3:12 Иса. 30:24

+ 3:12 Мал. 4:1; Мф. 13:30; Евр. 6:8

+ 3:16 Аж.-ч. 7:56

+ 3:16 Иса. 11:2; Ин. 1:32-33

+ 3:17 Мк. 9:7; Ин. 12:28

+ 3:17 Иса. 42:1; Мф. 17:5; 2 Пет. 1:17

+ 4:2 Ы. х. к. 9:9; 3 Хаан. 19:8

+ 4:2 Мф. 21:18

+ 4:3 1 Чыл. 21:1; 1 Фес. 3:5

+ 4:4 Ы. х. к. 8:3

+ 4:5 Неем. 11:2; Иса. 48:2; 52:1

+ 4:6 Ыд. ыр. 90:11-12; Ин. 7:4

+ 4:7 Ы. х. к. 6:16

+ 4:10 Мф. 16:23

+ 4:10 Ы. х. к. 6:13

+ 4:11 Лк. 22:43

+ 4:12 Мф. 14:3

+ 4:13 Мф. 2:23

+ 4:13 Иис. 19:32-34

+ 4:13 Мк. 1:21

* 4:13 Б. э. I в. ол черге еврей эвес сөөктүг, өске чоннардан үнген хөй улус чурттап турган.

+ 4:14 Мф. 1:23

+ 4:16 Иса. 9:1-2

+ 4:18 Ин. 1:40-42

+ 4:19 Мф. 13:47

+ 4:20 Мф. 19:27

+ 4:23 Мк. 1:39

+ 4:24 Лк. 2:2

* 4:24 Ол үеде Сирия рим можу болуп, а Иудея ооң бир кезээ турган.

+ 4:25 Мк. 5:20; 7:31

+ 5:3 Соф. 3:12

+ 5:4 Эккл. 7:3; Иса. 61:2-3; 2 Кор. 7:10; Ажыд. 21:4

+ 5:5 Ыд. ыр. 36:11; У. ч. 2:21

+ 5:6 Ыд. ыр. 41:2; Иса. 55:1; Ин. 7:37

+ 5:7 У. ч. 19:17; Лк. 6:36

+ 5:8 Ыд. ыр. 23:4; 50:12

+ 5:8 1 Ин. 3:2; Евр. 12:14; Ажыд. 22:4

+ 5:9 Иак. 3:18; 2 Тим. 2:22

+ 5:9 Ин. 1:12; 1 Ин. 3:1; 5:1; Рим. 8:14

+ 5:11 Иак. 1:2; 1 Пет. 4:14

+ 5:12 Аж.-ч. 5:41; Иак. 1:2; Рим. 5:3; 2 Кор. 12:10; Евр. 10:34

+ 5:14 Эф. 5:8

+ 5:15 Мк. 4:21; Лк. 8:16; 11:33

+ 5:16 1 Пет. 2:12; 2 Кор. 9:13

+ 5:17 Рим. 3:31; 10:4

+ 5:18 Лк. 16:17

+ 5:19 Мф. 11:11; 18:4

+ 5:20 Ин. 3:5

+ 5:21 Хост. 20:13

+ 5:22 1 Ин. 3:15

* 5:22 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Хей черге килеңнээн кижи» деп бижээн.

+ 5:25 У. ч. 25:8

+ 5:25 Лк. 12:58-59

* 5:26 Көпеек – үндезин сөзүглелде кодрант деп бижээн, ол болза 1 г. хире деңзилиг рим чес чоос болур.

+ 5:27 Хост. 20:14

+ 5:28 Иов 31:1; У. ч. 6:25

+ 5:30 Мф. 18:8-9; Мк. 9:43-44

+ 5:31 Ы. х. к. 24:1-3

+ 5:32 Рим. 7:3; 1 Кор. 7:10-11

+ 5:33 Сан. 30:3; Ы. х. к. 23:21

+ 5:34 Иса. 66:1; Аж.-ч. 7:49

+ 5:35 Ыд. ыр. 98:5

+ 5:35 Ыд. ыр. 47:3

+ 5:37 Иак. 5:12

+ 5:38 Хост. 21:23-25; Лев. 24:19-20; Ы. х. к. 19:21

+ 5:39 Ыы. 3:30; 1 Пет. 2:23; Рим. 12:17; 1 Кор. 6:7

* 5:41 Рим шериглер чагырганы девискээрге кандыг-даа кижини оларның чүъгүн 1 миля (1,5 хире км) черге көдүреринче албадап болур эргелиг турган.

+ 5:42 Ы. х. к. 15:7-8; У. ч. 21:26

+ 5:43 Лев. 19:18

+ 5:44 Рим. 12:20

+ 5:44 Лк. 23:34; Аж.-ч. 7:60; 1 Пет. 3:9; Рим. 12:14

* 5:44 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Силерни каргап турарларны алгап-йөрээңер, силерни көөр хөңнү чок улуска буяндан кылып чоруңар, силерни дорамчылап турарлар дээш мөргүңер» деп сөстерни немээн (Лк. 6:28 көр).

+ 5:45 Иов 25:3

+ 5:45 Аж.-ч. 14:17

+ 5:48 Лев. 19:2; Ы. х. к. 18:13; 32:4; Ыд. ыр. 17:31; Мф. 19:21; Иак. 1:4; Эф. 5:1; Кол. 1:28

+ 6:1 1 Ин. 2:29

+ 6:2 Лк. 6:24

* 6:4, 6,[18] Өске бурунгу сөзүглелдерде «Ажыы-биле шаңнаар» деп бижээн.

+ 6:5 Лк. 18:11

+ 6:6 4 Хаан. 4:33

+ 6:7 3 Хаан. 18:26; Эккл. 5:1

+ 6:10 Мф. 26:42

+ 6:11 У. ч. 30:8

+ 6:13 Мф. 26:41

+ 6:13 Ин. 17:15; 2 Фес. 3:3

* 6:13 Азы: «Бисти шенелдеже киирбейн көр».

* 6:13 Эң бүзүрелдиг грек сөзүглелдерде «Чүге дээрге чагырга, күчү-күш база алдар Сеңээ кезээ-мөңгеде хамааржыр-дыр. Аминь» деп сөстер таварышпайн турар.

+ 6:14 Мк. 11:25-26; Эф. 4:32; Кол. 3:13

+ 6:15 Мф. 18:35; Иак. 2:13

+ 6:16 Иса. 58:5

* 6:18 6:4-те немелде тайылбырны көр.

+ 6:19 У. ч. 23:4; 1 Тим. 3:3; 6:9; Евр. 13:5

+ 6:19 Иак. 5:2-3

+ 6:20 Мф. 19:21; 1 Пет. 1:4

* 6:22,[23] «Кадык карак» деп көжүрген уткалыг чугаа иудей чонда чаагай сеткилди көргүскен, а «Четпестээн карак» – чазый-харам чорукту көргүскен боор (Ы. х. к. 15:9 көр).

+ 6:24 Лк. 16:13

+ 6:25 Флп. 4:6; 1 Пет. 5:7

+ 6:26 Мф. 10:31; 12:12

* 6:27 Азы: «Силерниң араңардан кайыңар, сагыш човааш, дурт-сынын оода бир кыры дурту хире узадып шыдааныл?»

+ 6:29 3 Хаан. 10:4-7

+ 6:30 Мф. 8:26; 14:31; 16:8

+ 6:33 Ыд. ыр. 36:4

+ 7:1 Рим. 14:10; 1 Кор. 4:5; Иак. 4:12; 5:9

+ 7:2 Мк. 4:24; Рим. 2:1

+ 7:6 Мф. 15:26

+ 7:8 У. ч. 8:17; Мф. 18:19; 21:22; Мк. 11:24; Ин. 14:13-14; 1 Ин. 3:22; 5:14

+ 7:11 Э. д. 6:5; Мф. 12:34

+ 7:12 Лк. 6:31

+ 7:12 Мф. 22:40; Гал. 5:14

+ 7:14 Ыд. ыр. 15:11

+ 7:15 Ы. х. к. 13:1-3; Иер. 14:14; 23:16; Мф. 24:11; Мк. 13:22; Аж.-ч. 13:6; 2 Пет. 2:1; 1 Ин. 4:1

+ 7:15 Аж.-ч. 20:29

+ 7:16 Иак. 2:18

+ 7:17 Мф. 12:33-35

+ 7:19 Мф. 3:10

+ 7:21 Ос. 8:2

+ 7:22 Мф. 25:11; Лк. 6:46; Ин. 13:13

+ 7:22 Мк. 9:38; Лк. 9:49

+ 7:23 Ыд. ыр. 6:9; Мф. 25:41

+ 7:27 У. ч. 10:25

+ 7:29 Мк. 1:22; Лк. 4:32

+ 8:2 Лев. 13:3; Сан. 12:10; 4 Хаан. 5:1; 2 Чыл. 26:20

+ 8:2 Мк. 9:22

+ 8:4 Мф. 9:30; 17:9; Мк. 1:34

+ 8:4 Лев. 14:1-32; Лк. 17:14

+ 8:8 Ыд. ыр. 106:20

+ 8:10 Аж.-ч. 10:2

+ 8:11 Лк. 13:29; 16:23; Эф. 3:6

* 8:11 Делегейниң бүгү чоннарын ынча деп турар. Ол үениң еврейлериниң хөй кезииниң бодалы-биле, өске чоннар улузу Бурганның камгалалын ап шыдавас турган.

+ 8:12 Мф. 13:42; 22:13; 22:30; 24:51; 25:13; Лк. 13:28

+ 8:13 Мф. 9:29

+ 8:13 Ин. 4:53

+ 8:14 1 Кор. 9:5

+ 8:15 Мк. 5:41; 9:27; Аж.-ч. 3:7; 9:41

+ 8:17 Иса. 53:4

+ 8:18 Мк. 4:35; Лк. 8:22

+ 8:26 Мф. 6:30

+ 8:26 Ыд. ыр. 64:8; 88:10; 103:7; 106:29

* 8:28 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Гадара» эвес, а «Гераса» азы «Гергеса» деп бижээн. Гадара хоорай Он-хоорайның составынче кирип турган.

+ 8:29 Мк. 1:23-24; Лк. 4:34

+ 8:34 Лк. 5:8; Аж.-ч. 16:39

+ 9:1 Мф. 4:13

* 9:1 Капернаум хоорайны ынча деп турары ылап болгу дег.

+ 9:2 Мк. 6:55

+ 9:2 Мф. 8:10; Мк. 10:52

+ 9:2 Лк. 7:48

+ 9:3 Лев. 24:16; Мф. 26:65; Ин. 10:33

+ 9:11 Мф. 11:19; Лк. 15:2

+ 9:13 Ос. 6:6

+ 9:13 Лк. 15:7

+ 9:13 1 Тим. 1:15

+ 9:14 Мф. 11:2; 14:12; Лк. 11:1; Ин. 1:35

+ 9:14 Лк. 18:12

+ 9:15 Мф. 25:1-13; Ин. 3:29; Ажыд. 19:7; 21:2

+ 9:15 Мк. 14:7; Лк. 17:22; Ин. 16:20

* 9:20 Моисейниң хоойлузун ёзугаар, ханы төктүп аараан херээжен кижи арыг эвес болуп, кымга-даа дээр эргези чок турган (Лев. 15:25).

+ 9:21 Мк. 3:10

+ 9:22 Мк. 10:52; Лк. 7:50; Эф. 2:8

* 9:23 Ол үениң иудейлери хөөржүдүлге ёзулалын шоорга ойнап үдээр чаңчылдыг турган хире.

+ 9:24 Ин. 11:11

+ 9:25 Аж.-ч. 9:40

+ 9:25 Мк. 1:31; 9:27; Аж.-ч. 3:7; 9:41

+ 9:27 2 Хаан. 7:12-16; Мф. 22:42; Лк. 1:32

+ 9:27 Мф. 20:29-34

+ 9:29 Мф. 8:13

+ 9:30 Мф. 8:4; 12:16; 17:9; Мк. 1:44

+ 9:31 Мк. 1:45; 7:36

+ 9:34 Мф. 10:25; 12:24

+ 9:36 Мк. 8:2

+ 9:36 Сан. 27:17; 3 Хаан. 22:17; Иез. 34:5; Зах. 10:2; Мк. 6:34

+ 9:38 Лк. 10:2; Ин. 4:35

* 10:3 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Фаддей» эвес, а «Фаддей деп адаткан Леввей» деп бижээн.

* 10:4 Кананит – арамей дылдан укталган бо сөс Кана хоорайның адынга дүүшпес, а «Төрээн чурту дээш, чүткүлдүг демисекчи» дээн уткалыг бооп чадавас (Лк. 6:15 көр).

+ 10:6 Ыд. ыр. 118:176; Иса. 53:6; Иер. 50:6; Зах. 10:2; Мф. 15:24; 1 Пет. 2:25

+ 10:7 Мф. 3:2; 4:17

+ 10:8 Лев. 13:3; Мф. 8:2

+ 10:8 Аж.-ч. 20:35

+ 10:10 1 Тим. 5:18

* 10:12 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домакка «„Бо бажыңга амыр-тайбың доктаазын!“ – деп чугаалаңар» деп немээн (Лк. 10:5 көр).

+ 10:14 Аж.-ч. 13:51

* 10:14 Еврейлер даштыкыдан ээп кээп тура, оларның хеви биле идиинге чыпшынган довуракты кактап кааптар турган. Ооң-биле олар өске чоннар улузунуң багындан арыгланып ап турарын көргүзерлери ол.

+ 10:15 Э. д. 18:20; 19:24; Иер. 23:14; Иез. 16:48

+ 10:16 Лк. 10:3

+ 10:16 Э. д. 3:1

* 10:17 Тус чер судтары хоорай бүрүзүнге синагогаларга турган, аңаа баштыңнар шииткекчилер болур. Иудей бүзүрелден ойталаан улусту үжен тос катап хаак-биле эриидеп, кезедир турган.

+ 10:18 Аж.-ч. 17:6; 18:12; 24:1; 25:6

+ 10:18 Ыд. ыр. 118:46

+ 10:20 У. ч. 16:1

+ 10:21 Мф. 24:10

+ 10:22 Мф. 24:9; Ин. 15:18

+ 10:22 Иак. 5:11; Гал. 6:9; Ажыд. 2:10

+ 10:23 Аж.-ч. 8:1; 14:6

+ 10:24 Лк. 6:40; Ин. 13:16

+ 10:25 4 Хаан. 1:2; Мф. 9:34; 12:24

+ 10:26 Мк. 4:21; Лк. 8:17; 12:2

+ 10:28 Ыд. ыр. 55:5; 117:6; У. ч. 29:25; Иса. 51:7,[12]

+ 10:31 Мф. 6:26; 12:12

+ 10:32 Рим. 10:9; Ажыд. 3:5

+ 10:33 Мф. 25:12; 1 Ин. 2:23; 2 Тим. 2:12

+ 10:34 Аж.-ч. 14:4

+ 10:36 Мих. 7:6

+ 10:38 Мф. 16:24-25; Мк. 8:34-35; Лк. 9:23

* 10:38 Белдир-ыяшка хере шаап шаажылаары рим чагырга үезинде Израильге болганчок-ла ажыглаттынар турган. Шииттирген кижи белдир-ыяштың доора ооргазын шаажылал черинче боду чүктеп чедире бээр. Мында оюскан утка-биле: Христостуң өөреникчизи бодунуң бүзүрели дээш хилинчекке база харын-даа өлүмге белен болур ужурлуг.

+ 10:39 Ин. 12:25

+ 10:40 Мф. 25:40; Лк. 10:16; Ин. 12:44; 13:20; Гал. 4:14

+ 10:41 3 Хаан. 17:10-15; 4 Хаан. 4:8

+ 10:42 Мк. 9:41; Евр. 6:10

+ 11:2-3 Мф. 14:3; Лк. 3:19-20; Ин. 3:24

+ 11:2-3 Ин. 4:25; 6:14; 11:27

* 11:2-3 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бодунуң ийи өөреникчизин» деп бижээн.

+ 11:5 Иса. 35:5; 61:1

+ 11:6 Ин. 6:61; 16:1

+ 11:7 Мф. 3:1

+ 11:9 Мф. 14:5; 21:26

+ 11:10 Хост. 23:20; Мал. 3:1; Мк. 1:2

+ 11:11 Лк. 1:15

+ 11:12 Лк. 16:16

* 11:13 Азы: «Бурганның хамык медээчилери биле ыдыктыг хоойлунуң номнарында өттүр билген медеглелдер Иоаннче эккел чораан».

+ 11:14 Мал. 4:5; Мф. 17:12-13; Лк. 1:17

+ 11:15 Ажыд. 2:7

+ 11:18 Мф. 3:4; Лк. 1:15

+ 11:19 Ин. 2:1; 12:2

+ 11:19 Мф. 9:10-11

+ 11:21 Мк. 6:45; 8:21

+ 11:21 Мк. 3:7

* 11:21 Хоразин биле Вифсаида – Капернаумдан ырак эвесте хоорайлар. Тир биле Сидон – Эрги Чагыг-керээде Бурганның медээчилери бо хоорайларның чурттакчыларын оларның Бургандан ойталааны дээш ажынып сойгалап турганнар.

+ 11:22 Иса. 23:1; Иер. 47:4; Иез. 26:2; Иоил 3:4; Ам. 1:9; Зах. 9:2; Мф. 15:21

+ 11:23 Иса. 14:13,[15]

+ 11:24 Иез. 16:48

+ 11:25 Иов 37:24; Иса. 29:14

+ 11:27 Ин. 13:3; 17:2

+ 11:27 Ин. 6:46; 7:29; 8:19; 10:15

+ 11:28 Ыд. ыр. 54:23; 67:20; Ин. 7:37

+ 11:29 Иер. 28:10-14; Ос. 10:11

+ 11:29 Зах. 9:9

+ 11:29 Иер. 6:16

+ 11:30 1 Ин. 5:3

+ 12:2 Хост. 20:8-10; Сан. 15:32-36

* 12:1-2 Моисейниң хоойлузу аштаан кижилеринге өскениң шөлүнге тараа баштары чулуп, тараа чиирин чөпшээреп каан (Ы. х. к. 23:25). Ынчалза-даа фарисейлер Иисустуң өөреникчилериниң кылып турар чүүлүн тараа кезилдези болгаш бастырылгазы деп санаан, а ону амыр-дыш хүнүнде кылырын хоруп каан.

+ 12:3 1 Хаан. 21:1-6

+ 12:4 Хост. 25:30; Лев. 24:5-9

+ 12:5 Сан. 28:9

+ 12:6 Мф. 12:41

+ 12:7 Ос. 6:6

+ 12:10 Лк. 11:54; 20:20

+ 12:12 Мф. 6:26; 10:31

+ 12:13 3 Хаан. 13:6

+ 12:16 Мф. 8:4; 9:30

+ 12:17 Иса. 42:1-4

+ 12:23 2 Хаан. 7:12-16; Мф. 9:27

+ 12:24 4 Хаан. 1:2; Мф. 9:34; 10:25

+ 12:27 Мк. 9:38; Аж.-ч. 19:13

* 12:27 Азы: «Ажы-төлүңер».

+ 12:29 Иса. 49:24-25

+ 12:30 Мк. 9:40

+ 12:31 Мк. 3:29; Лк. 12:10

+ 12:33 Мф. 7:17-20; Лк. 6:43-45

+ 12:34 Мф. 3:7; 23:33

+ 12:34 Э. д. 6:5; Мф. 7:11

+ 12:34 Мф. 15:18; Иак. 3:6

+ 12:35 У. ч. 12:5

+ 12:36 У. ч. 10:19; Рим. 14:12

+ 12:37 Мф. 5:22; Иак. 3:2-12

+ 12:38 1 Кор. 1:22

+ 12:39 Мф. 16:4

+ 12:40 Иона 2:1

+ 12:41 Рим. 2:27

+ 12:41 Иона 3:5

+ 12:41 Мф. 12:6

+ 12:42 3 Хаан. 10:1-13

+ 12:45 2 Пет. 2:20

+ 12:46 Мф. 13:55; Ин. 2:12; 7:3; Аж.-ч. 1:14; 1 Кор. 9:5; Гал. 1:19

* 12:46 Болгу дег өске утказы мындыг: «Авазы биле акылары».

+ 12:50 Ин. 15:14; Евр. 2:11

+ 13:7 Иер. 4:3

* 13:8 Ол дээрге кончуг байлак дүжүт-түр, чүге дээрге ол үеде анаа дүжүт чашканындан чеди дакпыр хөй боор.

+ 13:9 Мф. 11:15

+ 13:11 Мф. 19:11

+ 13:12 У. ч. 9:9; Мф. 25:29

+ 13:13 Иса. 42:20; Иер. 5:21

+ 13:15 Иса. 6:9-10; Ин. 12:40; Аж.-ч. 28:26-27

+ 13:16 Лк. 10:23-24

+ 13:17 Евр. 11:13; 1 Пет. 1:10-12

+ 13:21 Гал. 1:6; Евр. 6:4

+ 13:22 Мф. 6:25

+ 13:22 Мк. 10:23; 1 Тим. 6:10

+ 13:23 Ин. 15:5

+ 13:30 Мф. 3:12

+ 13:32 Мф. 17:20; Лк. 17:6

+ 13:32 Иез. 17:23; 31:6; Дан. 4:9

+ 13:33 1 Кор. 5:6; Гал. 5:9

+ 13:35 Ыд. ыр. 77:2

+ 13:38 Ин. 8:44

+ 13:39 Иоил 3:13; Ажыд. 14:15-16

+ 13:41 Мф. 24:31

+ 13:42 Дан. 3:6; Ин. 15:6; Ажыд. 20:15

+ 13:42 Мф. 8:12

+ 13:43 У. ч. 4:18; Дан. 12:3

+ 13:43 Мф. 11:15

+ 13:47 Мф. 4:19

+ 13:48 Ин. 21:11

+ 13:49 Мф. 25:32

+ 13:50 Дан. 3:6

+ 13:50 Мф. 8:12

+ 13:54 Мф. 2:23; Лк. 2:39; 4:23

+ 13:54 Мк. 1:21

+ 13:55 Ин. 6:42

+ 13:55 Мф. 12:46

+ 13:57 Мф. 11:6

+ 13:57 Ин. 4:44

* 14:1 Улуг Иродтуң оглу Ирод Антипаны ынча деп турар; Галилея биле Переяны б. э. чедир 4 чылдан б. э. 39 чылынга чедир чагырып турган.

+ 14:2 Мф. 16:14

+ 14:3 Мф. 4:12; 11:2; Лк. 3:19-20; Ин. 3:24

* 14:4 Моисейниң хоойлузу акызы ам-даа дириг турда, чаавазы-биле өгленчип аарын хоруп турган (Лев. 18:16; 20:21).

+ 14:5 Мф. 11:9; 21:26

+ 14:7 Эсф. 5:3; 7:2

+ 14:12 Мф. 9:14

+ 14:16 4 Хаан. 4:42-44

+ 14:21 Мф. 15:38

+ 14:23 Мк. 1:35; Лк. 4:42; 5:16

+ 14:26 Лк. 24:37

+ 14:31 Мф. 6:30

+ 14:33 Ыд. ыр. 2:7; Лк. 1:35

+ 14:34 Сан. 34:11; Мк. 6:53; Лк. 5:1

+ 15:2 Лк. 11:38

* 15:2 Холдарын ёзулал ёзугаар чуурун ынча деп турар. Кандыг-бир багай («арыг эвес») чүвеге дээпкенинден сезингеш, иудейлер холдарын арыглап аар ужурлуг турган.

+ 15:3 Гал. 1:14

+ 15:4 Хост. 20:12; 21:17

+ 15:7 Мф. 23:13

+ 15:7 Аж.-ч. 28:25

+ 15:9 Иса. 29:13; Кол. 2:22

+ 15:11 Аж.-ч. 10:15

+ 15:13 Иса. 60:21; 61:3

+ 15:13 Иуда 1:12

+ 15:14 Мф. 23:16

+ 15:14 Лк. 6:39

+ 15:18 Мф. 12:34; Иак. 3:6

+ 15:19 Гал. 5:19-21; 1 Кор. 6:9-10

+ 15:21 Иис. 19:28-29; Иса. 23:1-18

+ 15:22 2 Хаан. 7:12-16; Мф. 9:27; Лк. 1:32

+ 15:24 Ыд. ыр. 118:176; Иса. 53:6; Иер. 50:6; Зах. 10:2; Мф. 10:6; 1 Пет. 2:25

+ 15:26 Мф. 7:6

* 15:26 Бурганның ажы-төлү деп израильчилерни адаар турган. Израильдиң чурттакчылары өске чоннар улузун ыттар деп адаар, ол болза коргунчуг дорамчылал деп санадыр.

+ 15:30 Иса. 35:5-6

+ 15:32 Мф. 9:36

+ 15:33 4 Хаан. 4:42-44

+ 15:38 Мф. 14:21

* 15:39 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Магаддаан» эвес, а «Магдала» деп бижээн.

+ 16:1 Мф. 3:7

+ 16:1 1 Кор. 1:22

+ 16:4 Иона 2:1; Мф. 12:39

+ 16:6 Лк. 12:1; 1 Кор. 5:7-8

+ 16:8 Мф. 6:30

+ 16:9 Мф. 14:13-21

+ 16:10 Мф. 15:36-37

+ 16:14 Мф. 14:2

+ 16:14 3 Хаан. 17:1; Мал. 4:5

+ 16:14 Иер. 1:1

+ 16:16 Ыд. ыр. 2:7

+ 16:17 1 Кор. 2:13

+ 16:18 Мк. 3:16; Ин. 1:42

+ 16:18 Эф. 2:20

+ 16:19 Иса. 22:22

+ 16:20 Мф. 9:30

+ 16:21 Лк. 17:25

+ 16:21 Мк. 9:31; 10:34; Ин. 2:19

+ 16:23 Мф. 4:10

+ 16:23 Флп. 3:19

+ 16:24 Мф. 10:38-39

* 16:24 Белдир-ыяшка хере шаап шаажылаары рим чагырга үезинде Израильге болганчок-ла ажыглаттынар турган. Шииттирген кижи белдир-ыяштың доора ооргазын шаажылал черинче боду чүктеп чедире бээр. Мында оюскан утка-биле: Христостуң өөреникчизи бодунуң бүзүрели дээш хилинчекке база харын-даа өлүмге белен болур ужурлуг.

+ 16:25 Мф. 19:29

+ 16:26 Ыд. ыр. 48:8

+ 16:27 Ы. х. к. 33:2; Дан. 7:13; Зах. 14:5; Мф. 24:30; 25:31; 1 Фес. 4:16

+ 16:27 Эккл. 3:17; Ажыд. 2:23

+ 16:28 Мф. 24:34; Ин. 21:22

+ 17:1 Мк. 5:37; 14:33

+ 17:2 Дан. 7:9; Ажыд. 1:16

+ 17:3 Мал. 4:5

+ 17:5 Иса. 42:1; Мф. 3:17

+ 17:5 Ы. х. к. 18:15; 2 Пет. 1:17

+ 17:9 Мф. 8:4; 9:30; Мк. 1:44

+ 17:11 Мал. 4:5

+ 17:12 Иса. 53:7

+ 17:13 Мф. 11:14; Лк. 1:17

+ 17:18 Мк. 1:26; Аж.-ч. 8:7

+ 17:20-21 Мф. 13:31; Лк. 17:6

+ 17:20-21 Мк. 11:23

* 17:20-21 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Ындыг букту чүгле Бурганга тейлеп база шээрленип тургаш, үндүр сывырып болур-дур» деп сөстерни немээн.

+ 17:23 Мф. 16:21; 20:19

+ 17:24 Мк. 9:33

+ 17:24 Хост. 30:13; 38:26; Мф. 22:17

+ 17:27 Рим. 13:7

* 17:27 Үндезин грек сөзүглелде статер деп сөс бар. Ол дээрге дөрт драхмага деңнежир чоос турган.

+ 18:3 1 Кор. 14:20

+ 18:3 Мф. 19:16

+ 18:5 Мф. 10:40; Лк. 10:16; Ин. 13:20

+ 18:7 Мф. 26:24

+ 18:8 Мф. 5:30

+ 18:8 Мф. 25:41; Ажыд. 20:10

+ 18:9 Иса. 66:24

+ 18:9 Мф. 5:29

* 18:10-11 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Кижи амытан Оглу читкен чүвени тыпкаш, камгалаар дээш келген болгай» деп сөстерни немээн.

+ 18:14 Ин. 6:39

+ 18:15 Лев. 19:17

+ 18:15 Иак. 5:19; Гал. 6:1

+ 18:16 Ы. х. к. 19:15; 2 Кор. 13:1

+ 18:17 Мф. 5:46-47; Тит. 3:10

+ 18:19 Мф. 7:7-8

+ 18:21 Лк. 17:4

* 18:22 Азы: «Чеден чеди удаа».

* 18:24 Грек сөзүглелде 10 000 талант дээн. Бир талант 30 хире кг деңзилиг болур.

+ 18:25 Лев. 25:39-41; 4 Хаан. 4:1; Неем. 5:5

* 18:28 Грек сөзүглелде 100 динарий. Бир динарий 4 г. бичии аар деңзилиг.

+ 18:30 У. ч. 28:3

+ 18:35 Мф. 6:15; Иак. 2:13

* 19:3 Моисейниң хоойлузу чарлырын чөпшээрээн (Ы. х. к. 24:1), ынчалза-даа ыдыктыг хоойлунуң башкыларының аразынга чарлы берип болгу дег чылдагаан дугайында маргылдаа чоруп турган. Гиллелдиң школазы ашаа кандыг-даа чылдагаан-биле кадайындан чарлып болур деп санаан. А Шаммайның школазы чүгле кадайы ашак-кадайның шынчы чоруун үрээн таварылгада чарлып болур деп санап турган.

+ 19:4 Э. д. 1:27

+ 19:5 Э. д. 2:24; Эф. 5:31

+ 19:6 1 Кор. 6:16

+ 19:6 Мал. 2:16; 1 Кор. 7:10

+ 19:7 Ы. х. к. 24:1

+ 19:9 Мф. 5:32; 1 Кор. 7:10

* 19:9 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Ашаандан чарылган херээженни кадайланып алган кижи база ашак-кадайның шынчы чоруун үрээни ол болур» деп сөстерни немээн (Лк. 16:18 көр).

+ 19:11 Мк. 4:11; 1 Кор. 7:7; 1 Тим. 5:14

+ 19:14 Мф. 18:3

+ 19:16 Лк. 10:25

* 19:16 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Башкы» эвес, «Буянныг Башкы» деп бижээн (Мк. 10:17; Лк. 18:17 көр).

+ 19:17 Ыд. ыр. 105:1; 118:68

+ 19:17 Лев. 18:5; Неем. 9:29; Иез. 20:11; Рим. 10:5; Гал. 3:12

+ 19:19 Хост. 20:12-16; Лев. 19:18

+ 19:20 Флп. 3:6

* 19:20 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бичиимден-не» деп сөстерни немээн.

+ 19:21 Мф. 5:48

+ 19:21 Лк. 12:33

+ 19:21 Мф. 6:20; 1 Пет. 1:4

+ 19:23 Ыд. ыр. 48:7-8

+ 19:26 Э. д. 18:14; Иов 42:2; Иер. 32:17; Мк. 14:36

+ 19:27 Мф. 4:20-22

+ 19:28 Мф. 16:27; 25:31

+ 19:28 Дан. 7:9; Лк. 22:30; 1 Кор. 6:2; Ажыд. 3:21

+ 19:29 Мф. 16:25

* 19:29 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «кадайын» деп сөстү немээн (Лк. 18:29-30 көр).

+ 19:30 Мф. 20:16; Лк. 13:30

+ 20:8 Лев. 19:13; Ы. х. к. 24:15

+ 20:16 Мф. 19:30; Лк. 13:30

+ 20:19 Мф. 16:21; 17:23

+ 20:20 Мф. 10:2; Мк. 1:19

+ 20:21 Мф. 19:28

+ 20:22 Мф. 26:39; Ин. 18:11

* 20:22 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Мээң шыдажып эртерим дег, шак ындыг хилинчекти силер база шыдажып эртип шыдаар силер бе?» деп сөстерни немээн.

+ 20:26 1 Пет. 5:3

+ 20:26 Мф. 23:11; Мк. 9:35

+ 20:28 Ин. 13:4-5

+ 20:28 Иса. 53:10-11; Ин. 11:51; 1 Пет. 1:18-19; Рим. 4:25; Гал. 1:4; 1 Тим. 2:6; Тит. 2:14

+ 20:29 Иис. 6:1; 3 Хаан. 16:34

+ 20:30 2 Хаан. 7:12-16; Мф. 9:27-31

+ 20:34 Лк. 7:13

+ 21:1 2 Хаан. 15:30; Зах. 14:4; Аж.-ч. 1:12

+ 21:4-5 Иса. 62:11

+ 21:4-5 Зах. 9:9; Ин. 12:15

+ 21:4-5 Мф. 1:23; 26:56; Ин. 19:36

+ 21:8 4 Хаан. 9:13

+ 21:9 2 Хаан. 7:12-16; Мф. 9:27

+ 21:9 Ыд. ыр. 117:25-26; 148:1; Мф. 23:39

* 21:9,[15] Осанна – еврей дылда «Камгалап көрем» дээн (Ыд. ыр. 117:25 көр). Мында ол сөс иудейлерниң манап турары хаан – Мессияны алдаржыткан кыйгы кылдыр ажыглаттынган.

+ 21:11 Лк. 7:16

+ 21:12 Лев. 1:14; 5:7; 12:8; Лк. 2:24

* 21:12 Акша солукчулары – Бурганның өргээзиниң мурнунда өске чоннар улузунуң туруп болур шөлүнге рим болгаш грек акшаны өргээ үндүрүү төлээр тускай чооска орнап турган.

+ 21:13 Иса. 56:7; Иер. 7:11

+ 21:15 2 Хаан. 7:12-16; Мф. 9:27

+ 21:16 Лк. 19:39

+ 21:16 Ыд. ыр. 8:2-3

+ 21:17 Лк. 19:29; 24:50; Ин. 11:18

+ 21:18 Мф. 4:2

+ 21:19 Иер. 24:8; 29:16-17; Ос. 9:10; Мих. 7:1; Мф. 24:32; Лк. 13:6

+ 21:21 Мф. 17:20; Иак. 1:6; 1 Кор. 13:2

+ 21:22 Мф. 7:8; 17:20; 1 Кор. 13:2

+ 21:23 Аж.-ч. 4:7

+ 21:25 Мф. 3:6

+ 21:25 Лк. 7:30

+ 21:26 Мф. 11:9; 14:5

+ 21:32 Лк. 7:29

+ 21:33 Ыд. ыр. 79:9; Иса. 5:1

+ 21:33 Сол. ыр. 8:11

+ 21:33 Мк. 13:34

+ 21:35 Мф. 22:6; 23:34; Евр. 11:36-37

+ 21:37 Мф. 3:17; Евр. 1:1

+ 21:38 Евр. 1:2

+ 21:39 Евр. 13:12

+ 21:41 Аж.-ч. 13:46

+ 21:42 Ыд. ыр. 117:22-23; Аж.-ч. 4:11; 1 Пет. 2:7

+ 21:44 Иса. 8:14-15; 28:16

* 21:44 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домак таварышпайн турар.

+ 21:46 Мк. 11:18,[32]

+ 22:1 Мф. 13:34

+ 22:2 Мф. 25:10; Ажыд. 19:7; 21:2

+ 22:6 Мф. 21:35; 23:34; Евр. 11:36-37

+ 22:7 Мф. 21:41

+ 22:8 Мф. 10:11; Аж.-ч. 13:46; Ажыд. 3:4

+ 22:13 Мф. 8:12

+ 22:15 Лк. 11:54

+ 22:16 Ы. х. к. 10:17; Кол. 3:25

* 22:16 Иродианнар – Галилеяның ол үедеги хааны Ирод Антипаны деткип турган еврей политиктиг бөлүктүң кежигүннери.

+ 22:17 Мф. 17:24-25

+ 22:18 Мк. 7:6; Лк. 12:1

+ 22:21 Рим. 13:7

+ 22:23 Аж.-ч. 4:1; 23:8

+ 22:24 Э. д. 38:8; Ы. х. к. 25:5

+ 22:32 Хост. 3:2,[6]

* 22:32 Ол дээрге Авраам, Исаак болгаш Иаков оларны Бурганның чанында ам-даа дириг хевээр деп турары ол-дур.

+ 22:37 Ы. х. к. 6:5; 11:13; Иис. 22:5

+ 22:39 Лев. 19:18; Мф. 19:19

+ 22:40 Мф. 7:12; Гал. 5:14

+ 22:42 2 Хаан. 7:12-16; Мф. 9:27

+ 22:44 Ыд. ыр. 109:1; Аж.-ч. 2:34-35

+ 22:46 Лк. 20:40

+ 23:3 Рим. 2:17-23

+ 23:5 Хост. 13:9; Ы. х. к. 6:8; 11:18

+ 23:5 Сан. 15:38

* 23:5 Бурганның айтыышкынын күүсеткениниң демдээ кылдыр (Хост. 13:9) еврейлер мөргүп тура, хаваа биле солагай холунче иштинде Хосталыышкын ному болгаш Ыдыктыг хоойлуну катаптаанындан үзүндүлерлиг бичии хөм хапчыгаштар кедип аар турган. Фарисейлер ол хапчыгаштарны чүгле мөргүл үезинде эвес, а хүнзедир кедер турган хире. Оон аңгыда Бурганга бүзүрээр улус хевиниң кыдыгларынга салбактар чыпшыр даарап алыр ужурлуг турган.

+ 23:6 Лк. 14:7-8

+ 23:8 Иак. 3:1

+ 23:8 Лк. 22:32; Флм. 1:16

+ 23:9 Хост. 4:22; Иер. 31:9; Ос. 11:1; Мал. 1:6

+ 23:11 Мф. 20:26; Мк. 9:35; 10:43

+ 23:12 Лк. 14:11; 18:14

+ 23:13-14 Мф. 15:7

* 23:13-14 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Ном-хоойлу тайылбырлакчылары болгаш фарисейлер, ат болур силер! Ийи арынныглар! Силер дулгуяк херээженнерниң эт-хөреңгизин сыырыпкаш, ооң соонда карак чаап үр мөргүүр-дүр силер, ол дээш, шыңгыы кеземче алыр силер» деп сөстерни немээн.

+ 23:16 Мф. 15:14

+ 23:17 Хост. 30:29

+ 23:19 Хост. 29:37

+ 23:21 Ыд. ыр. 25:8; 131:14

+ 23:22 Иса. 66:1

+ 23:23 Ы. х. к. 14:22

+ 23:23 Ыд. ыр. 32:5; Мих. 6:8; Зах. 7:9

+ 23:27 Аж.-ч. 23:1

+ 23:27 У. ч. 26:23

* 23:27 Улус чевеглерге душ бооп дээп шыдавазын дээш, оларны агарты чугайлап каар турган, чүге дээрге кижи сөөгүнге азы чевегге дээри кижини ёзулал ёзугаар арыг эвес кылып каар.

+ 23:30 Аж.-ч. 7:52

+ 23:33 Мф. 3:7; 12:34

+ 23:34 Мф. 21:35; 22:6; Евр. 11:36-37

+ 23:34 Мф. 10:17; Мк. 13:9; Лк. 21:12

+ 23:35 Э. д. 4:8; 1 Ин. 3:12; Евр. 11:4

+ 23:35 2 Чыл. 24:21; Зах. 1:1

+ 23:35 Неем. 9:26; Ажыд. 18:24

+ 23:37 2 Чыл. 24:21; Неем. 9:26; Аж.-ч. 7:52

+ 23:37 Ы. х. к. 32:11-12; Руф 2:12; Ыд. ыр. 146:2

+ 23:39 Ыд. ыр. 117:26; Мф. 21:9

+ 24:2 Лк. 19:44

+ 24:4 1 Ин. 3:7; Кол. 2:8; 2 Фес. 2:3

+ 24:5 Иер. 14:14

+ 24:6 Иер. 51:46

+ 24:7 2 Чыл. 15:6; Ажыд. 6:4

+ 24:7 Аж.-ч. 11:28; Ажыд. 6:8,[12]

+ 24:9 Мф. 10:22; Ин. 15:18

+ 24:10 Мф. 10:21

+ 24:11 Мф. 7:15

+ 24:13 Иак. 5:11; Ажыд. 2:10

+ 24:14 Мф. 28:19; Рим. 10:18; Кол. 1:6,[23]

+ 24:15 Дан. 9:27; 11:31; 12:11

* 24:15 Еврейлер Дээрги-Чаяакчыдан аңгы бүгү бурганнарга мөгеерин «бужар чут» деп санап турганнар. Хөй-ле шинчилекчилер Даниил медээчиниң өттүр билген сөстери (Дан. 9:27) б. э. чедир 167 ч. боттанган деп санап турганнар. Ол чылын Антиох Эпифан хаан Иерусалимде Бурганның өргээзинге Зевс бурганга өргүл бедигээжи тудуп каан. Ол чорук Бурганның өргээзин бужартадып, «хоозуралга» азы аңаа Бурганга бараан болуушкуннарны соксадырынга чедирген.

+ 24:17 Лк. 17:31

* 24:17 Бажың кыры – Иудеяда бажыңнар крышалары ийленчек эвес, а калбак болур турган, а чурттакчы чон оларны дыштаныр чер база үстүкү каът кылдыр ажыглап турган.

+ 24:19 Лк. 23:29

+ 24:21 Иер. 30:7; Дан. 12:1; Ажыд. 16:18

+ 24:22 Иса. 65:8; Лк. 18:7

+ 24:23 Лк. 17:23

+ 24:24 Ы. х. к. 13:1; 2 Фес. 2:9; Ажыд. 13:13; 16:14

+ 24:25 Ин. 13:19; 14:29

+ 24:27 Лк. 17:24

+ 24:28 Лк. 17:37

+ 24:29 Ам. 8:9

+ 24:29 Иса. 13:10, 13; 34:4; Иоил 2:31; Агг. 2:6; Аж.-ч. 2:20; Ажыд. 6:13

+ 24:30 Дан. 7:13; Мф. 16:27

+ 24:30 Зах. 12:10-12

+ 24:31 Иса. 27:13; 1 Кор. 15:52; 1 Фес. 4:16; Ажыд. 11:15

+ 24:31 Мф. 13:41; 2 Фес. 2:1

+ 24:34 Мф. 16:28

+ 24:35 Ыд. ыр. 101:26-27; Иса. 51:6; 2 Пет. 3:10

+ 24:36 Зах. 14:7

* 24:36 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Оглу-даа» деп сөс таварышпайн турар.

+ 24:37 Э. д. 6:5

+ 24:39 Э. д. 7:21

+ 24:40 Зах. 14:2

+ 24:42 Мф. 25:13

+ 24:43 2 Пет. 3:10; 1 Фес. 5:2

+ 24:44 Ажыд. 3:3; 16:15

+ 24:46 Мф. 25:21; Ин. 13:17

+ 24:48 Мф. 25:5

+ 24:51 Мф. 8:12

+ 25:1 Мф. 9:15; Ин. 3:29; Ажыд. 19:7; 21:2

* 25:1 Еврей чаңчыл ёзугаар күдээ душтуун алыр дээш, ооң ада-иезиниң бажыңынче чоруптар турган. Душтук кыстың эштери уруглар ону куда байырлалы болуп эртер черже – күдээниң ада-иезиниң бажыңынче үдээр ужурлуг.

+ 25:5 Мф. 24:48

+ 25:10 Мф. 22:2

+ 25:11 Мф. 7:22; Лк. 6:46; 13:25

+ 25:12 Мф. 10:33

+ 25:13 1 Кор. 16:13

+ 25:13 Мф. 24:36,[42]

* 25:13 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Кижи амытан Оглунуң чедип кээр» деп сөстер таварышпайн турар.

* 25:15 Грек сөзүглелде беш талант, ийи талант болгаш бир талант дээн. Бир талант 30 хире кг деңзилиг болур.

+ 25:19 Рим. 14:12

+ 25:21 Лк. 16:10

+ 25:21 Евр. 12:2

+ 25:26 У. ч. 20:4

+ 25:29 Мф. 13:12

+ 25:30 Мф. 8:12

+ 25:31 Дан. 7:13; Мф. 16:27

+ 25:31 Мф. 19:28

+ 25:32 Иоил 3:12; 2 Кор. 5:10

+ 25:32 Иез. 34:17; Мф. 13:49

+ 25:34 Дан. 7:18; Ажыд. 21:7

+ 25:35 Иса. 58:7; Лк. 3:11; Иак. 2:15-16

+ 25:36 2 Тим. 1:16-18

+ 25:40 Мф. 10:40

+ 25:41 Ыд. ыр. 6:9; Мф. 7:23

+ 25:41 Мк. 9:43-44; Иуда 1:7; Ажыд. 20:10

+ 25:45 Лк. 10:16

+ 25:46 Дан. 12:2

+ 26:2 Хост. 12:1-30

+ 26:6 Мф. 21:17; Ин. 11:1,[18]

+ 26:6 Лев. 13:3

* 26:6 Кежи аарыг кижи ёзулал ёзугаар арыг эвес болгаш, аалчылар хүлээп ап шыдавас турган. Ынчангаш Симон мурнунда кеш аарыглыг тургаш, ол үеде экирий берген деп даап бодап турар.

+ 26:11 Ы. х. к. 15:11

+ 26:11 Мф. 9:15; Ин. 7:33

+ 26:12 Ин. 19:40

+ 26:13 Мф. 24:14

+ 26:14 Ин. 13:2; Аж.-ч. 1:16

+ 26:15 Хост. 21:32; Зах. 11:12

+ 26:21 Ыд. ыр. 40:10; Ин. 13:18

+ 26:24 Иса. 53:1-12

+ 26:24 Мф. 18:7

+ 26:26 Ин. 6:51; 1 Кор. 10:16; Евр. 10:10

+ 26:28 Хост. 24:8

+ 26:30 Лк. 22:39

+ 26:31 Зах. 13:7

+ 26:31 Ин. 16:32

+ 26:32 Мф. 28:7

+ 26:35 Ин. 11:16; 21:19

+ 26:37 Мк. 5:37; 9:2

+ 26:38 Ин. 12:27

+ 26:39 Евр. 5:7

+ 26:39 Мк. 10:38; Ин. 18:11

+ 26:39 Ин. 5:30; 6:38; Гал. 1:4

+ 26:41 Мф. 6:13; 1 Пет. 4:7

+ 26:42 Мф. 6:10

+ 26:45 Ин. 2:4

+ 26:45 Мф. 16:21; 17:22; 20:18

+ 26:47 Аж.-ч. 1:16

* 26:50 Азы: «Өңнүк, чүнү кылыр дээш, бээр чедип келдиң?»

+ 26:51 Лк. 22:38

+ 26:52 Ажыд. 13:10

+ 26:55 Мф. 21:23; Лк. 21:37

+ 26:56 Мф. 1:22-23; 21:4; Ин. 19:36

+ 26:56 Мф. 26:31; Ин. 16:32

+ 26:60 Ыд. ыр. 26:12; 34:11

+ 26:61 Мк. 15:29; Ин. 2:19

+ 26:62 Мф. 27:13

+ 26:63 Ыд. ыр. 2:7

+ 26:64 Ыд. ыр. 109:1; Дан. 7:13; Мф. 16:27; 24:30; Евр. 1:13

+ 26:65 Сан. 14:6; Аж.-ч. 14:14

+ 26:65 Мф. 9:3; Ин. 10:36

+ 26:66 Лев. 24:16

+ 26:67 Иса. 50:6

+ 26:75 Мф. 26:34

+ 27:2 Лк. 3:1; 13:1; Аж.-ч. 3:13; 1 Тим. 6:13

+ 27:5 2 Хаан. 17:23

+ 27:6 4 Хаан. 12:9; Мк. 12:41; Ин. 8:20

+ 27:9 Мф. 2:17

+ 27:10 Иер. 18:3; 32:7-9; Зах. 11:12-13

+ 27:11 Мф. 2:2

+ 27:13 Мф. 26:62

+ 27:18 Ин. 12:19

+ 27:20 Аж.-ч. 3:14

+ 27:23 Лк. 23:41; Евр. 4:15

+ 27:24 Ы. х. к. 21:6; Ыд. ыр. 25:6; 72:13

+ 27:25 1 Фес. 2:16

+ 27:26 Мф. 20:19

+ 27:30 Иса. 50:6; Мф. 20:19

+ 27:34 Ыд. ыр. 68:22

* 27:34 Ол үеде шаажылаттырып өлүртүр улуска аарышкы намдадыр бир-ле ажыг наркотиктиг бүдүмел холаан суксун бээр турган.

+ 27:35 Ыд. ыр. 21:19

* 27:38 Ол үеде римчилер-биле демисежип турган, чонда нептереңгей дайынчыларны болганчок-ла «дээрбечилер» деп адаар турган.

+ 27:39 Ыд. ыр. 21:7; 108:25

+ 27:40 Мк. 14:58; Ин. 2:19

+ 27:40 Мф. 4:3-6

+ 27:42 Ин. 10:18

+ 27:42 Ин. 1:49; 12:13

+ 27:42 Ин. 20:29

+ 27:46 Аж.-ч. 3:1

+ 27:46 Ыд. ыр. 21:2

+ 27:48 Ыд. ыр. 68:22

+ 27:51 Хост. 26:33; Лев. 16:2

+ 27:52 Иса. 26:19; Иез. 37:12; Дан. 12:2; Ин. 5:21,[25]

+ 27:53 Неем. 11:2; Иса. 48:2; 52:1

+ 27:56 Лк. 8:2

+ 27:56 Мф. 20:20

* 27:57 Аримафея – бо болза Эрги Чагыг-керээде (1 Хаан. 1:1) Раматаим деп адап турар суур.

* 27:58 Еврей чаңчыл ёзугаар, чок болган кижини мөчээн хүнүнде ажаар ужурлуг, артында-ла пятницаның кежээзинде суббота, амыр-дыш хүнү, эгелей бээр. Оон аңгыда Ы. х. к. 21:22-23 ёзугаар, ыяшка астынган азы белдир-ыяшка хере шаптырган кижиниң мага-бодун ол-ла хүн дүжүргеш, ажаар ужурлуг турган.

+ 27:60 Иса. 53:9

+ 27:63 Мф. 16:21; 17:23; 20:19

+ 27:66 Дан. 6:17; Ажыд. 20:3

+ 28:1 Лк. 8:2

+ 28:1 Мф. 27:61

+ 28:2 Мф. 27:60

+ 28:3 Иез. 1:14; Дан. 7:9; 10:6; Мк. 9:3; Аж.-ч. 1:10

+ 28:4 Ажыд. 1:17

+ 28:7 Мф. 26:32

+ 28:9 Ин. 20:19,[21]

+ 28:9 4 Хаан. 4:27

+ 28:9 Мф. 28:17; Лк. 24:52

+ 28:10 Мф. 12:50; Ин. 20:17; Рим. 8:29; Евр. 2:11

+ 28:17 Ин. 20:25

+ 28:18 Иса. 9:6; Дан. 7:13-14; Мф. 11:27; Ин. 17:2

+ 28:19 2 Кор. 13:13

+ 28:19 Ин. 4:1-2; Аж.-ч. 8:13

+ 28:19 Кол. 1:23

+ 28:20 Ин. 14:15

+ 28:20 Мф. 13:39

+ 1:1 Ыд. ыр. 2:7

+ 1:2 Хост. 23:20; Мал. 3:1; Мф. 11:10; Лк. 7:27

* 1:2 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Исайя медээчиниң номунда» деп эвес, а «Медээчилерниң номнарында» деп бижээн.

+ 1:3 Иса. 40:3

+ 1:4 Лк. 1:80; Ин. 1:6

+ 1:5 Аж.-ч. 19:18

* 1:5 Сугже сугары – улустуң эрги, бачыттыг амыдыралга хамаарыштыр өлгеш, Бурганга дыңнангыр чаа амыдырал дээш төрүттүнериниң символ-демдээ.

+ 1:6 4 Хаан. 1:8

+ 1:6 Лев. 11:22; 1 Хаан. 14:26

+ 1:8 Иоил 2:28

+ 1:9 Мф. 2:23; Лк. 2:39

+ 1:10 Аж.-ч. 7:56

+ 1:10 Иса. 11:2; Ин. 1:32-33

+ 1:11 Мк. 9:7; Ин. 12:28

+ 1:11 Иса. 42:1; Мк. 9:7; 2 Пет. 1:17

+ 1:13 1 Чыл. 21:1; 1 Фес. 3:5

+ 1:13 Лк. 22:43

+ 1:14 Иис. 21:39; 3 Хаан. 9:11; Иса. 9:1

+ 1:15 Гал. 4:4

+ 1:15 Мф. 3:2

+ 1:16 Сан. 34:11; Мф. 14:34; Мк. 6:53

+ 1:16 Ин. 1:40-42

+ 1:17 Мф. 13:47

+ 1:18 Мк. 10:28

+ 1:21 Мф. 4:13

+ 1:22 Мф. 7:28-29

+ 1:24 Мк. 5:7

+ 1:24 Аж.-ч. 19:15

+ 1:24 Ин. 6:69

+ 1:26 Мк. 9:20; Аж.-ч. 8:7

+ 1:27 Аж.-ч. 17:19

+ 1:30 1 Кор. 9:5

+ 1:31 Мк. 5:41; 9:27; Аж.-ч. 3:7; 9:41

+ 1:34 Мф. 12:16; Мк. 3:12

+ 1:35 Мф. 14:23; Лк. 5:16

+ 1:38 Иса. 61:1

+ 1:40 Лев. 13:3; Сан. 12:10; 4 Хаан. 5:1; 2 Чыл. 26:20

+ 1:40 Мк. 9:22

+ 1:42 Лк. 17:14

+ 1:43 Мф. 9:30

+ 1:44 Лев. 14:1-32; Лк. 17:14

+ 1:45 Мк. 7:36

+ 2:1 Мф. 4:13; Мк. 1:21

+ 2:4 Мк. 6:55

+ 2:5 Мф. 8:10; Мк. 10:52

+ 2:5 Лк. 7:48

+ 2:7 Мк. 14:64

+ 2:7 Ыд. ыр. 31:5; Иса. 43:25

+ 2:16 Лк. 15:2

+ 2:17 Лк. 15:7

+ 2:17 1 Тим. 1:15

+ 2:18 Мф. 11:2; Лк. 11:1; Ин. 1:35

+ 2:18 Лк. 18:12

+ 2:19 Мф. 25:1-13; Ин. 3:29; Ажыд. 19:7; 21:2

+ 2:20 Мк. 14:7; Лк. 17:22

+ 2:23 Ы. х. к. 23:25

+ 2:24 Хост. 20:8-10; Сан. 15:32-36

* 2:23-24 Моисейниң хоойлузу аштаан кижилеринге өскениң шөлүнге тараа баштары чулуп, тараа чиирин чөпшээреп каан (Ы. х. к. 23:25). Ынчалза-даа фарисейлер Иисустуң өөреникчилериниң кылып турар чүүлүн тараа кезилдези болгаш бастырылгазы деп санаан, а ону амыр-дыш хүнүнде кылырын хоруп каан.

+ 2:25 1 Хаан. 21:1-6

+ 2:26 1 Хаан. 22:20; 2 Хаан. 8:17

+ 2:26 Хост. 25:30; Лев. 24:5-9

+ 2:27 Хост. 23:12; Ы. х. к. 5:14

+ 3:1 Мк. 1:21

+ 3:2 Лк. 14:1; 20:20

+ 3:4 Лк. 14:3

+ 3:5 Эф. 4:18

+ 3:5 3 Хаан. 13:6

* 3:6 Иродианнар – Галилеяның ол үедеги хааны Ирод Антипаны деткип турган еврей политиктиг бөлүктүң кежигүннери (Мк. 12:13 көр).

+ 3:7-8 Иса. 34:5; Иез. 35:15

+ 3:7-8 Мф. 11:21

+ 3:10 Мк. 5:28

+ 3:11 Мф. 14:33; Мк. 1:24

+ 3:12 Мф. 12:16; Мк. 1:34

* 3:14-15 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Элчиннер деп адап каан» деп сөстер таварышпайн турар.

+ 3:16 Мф. 16:18; Ин. 1:42

+ 3:17 Мк. 1:19

+ 3:18 Мф. 9:9

* 3:18 Кананит – арамей дылдан укталган бо сөс Кана хоорайның адынга дүүшпес, а «Төрээн чурту дээш чүткүлдүг демисекчи» дээн уткалыг бооп чадавас (Лк. 6:15 көр).

+ 3:19 Мк. 14:10,[44]

+ 3:20 Мк. 6:31

+ 3:21 2 Кор. 5:13

+ 3:22 4 Хаан. 1:2; Мф. 9:34; 10:25

+ 3:27 Иса. 49:24-25

+ 3:29 Лк. 12:10; 1 Ин. 5:16; Евр. 10:26,[29]

+ 3:31 Мк. 6:3; Ин. 2:12; 7:3; Аж.-ч. 1:14; 1 Кор. 9:5; Гал. 1:19

* 3:31 Болгу дег өске утказы мындыг: «Иисустуң авазы биле акылары».

+ 3:35 Ин. 15:14; Евр. 2:11

+ 4:7 Иер. 4:3

* 4:8 Ол дээрге кончуг байлак дүжүт-түр, чүге дээрге ол үеде анаа дүжүт чашканындан чеди дакпыр хөй боор.

+ 4:9 Мф. 11:15; Ажыд. 2:7

+ 4:11 Мф. 19:11

+ 4:11 1 Кор. 5:12-13

+ 4:12 Иса. 6:9-10; 42:20; Ин. 12:40; Аж.-ч. 28:26-27

+ 4:14 Иса. 55:10-11; Аж.-ч. 8:4

+ 4:17 Гал. 1:6; Евр. 6:4

+ 4:19 Мф. 6:25

+ 4:19 Мк. 10:23; 1 Тим. 6:10

+ 4:20 Ин. 15:5

+ 4:21 Мф. 5:15; Лк. 11:33

+ 4:22 Мф. 10:26; Лк. 12:2

+ 4:23 Мф. 11:15; Мк. 4:9

+ 4:24 Мф. 7:2

+ 4:25 У. ч. 9:9

+ 4:29 Иоил 3:13; Мф. 13:38; Ажыд. 14:15

+ 4:31 Мф. 17:20; Лк. 17:6

+ 4:32 Иез. 17:3; 31:6; Дан. 4:9

+ 4:35 Мф. 8:18; Лк. 8:22

+ 4:37 Аж.-ч. 27:14

+ 4:39 Ыд. ыр. 64:8; 88:10; 103:7

* 5:1 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Гераса» эвес, а «Гадара» азы «Гергеса» деп бижээн.

+ 5:7 Мк. 1:24

+ 5:17 Лк. 5:8; Аж.-ч. 16:39

+ 5:19 Ыд. ыр. 65:16

+ 5:20 Мф. 4:25; Мк. 7:31

+ 5:22 Лк. 13:14; Аж.-ч. 13:15; 18:8

* 5:25 Моисейниң хоойлузун ёзугаар, ханы төктүп аараан херээжен кижи арыг эвес болуп, кымга-даа дээр эргези чок турган (Лев. 15:25).

+ 5:28 Мк. 3:10

+ 5:30 Лк. 5:17; 6:19

+ 5:34 Мк. 10:52

+ 5:37 Мк. 9:2; 14:33

+ 5:39 Ин. 11:11

+ 5:41 Мк. 1:31; 9:27; Аж.-ч. 3:7; 9:41

+ 5:41 Лк. 7:14

+ 5:43 Мк. 1:44; 9:9

+ 6:1 Мф. 2:23; Лк. 2:39; 4:23

+ 6:2 Мк. 1:21

+ 6:3 Мф. 11:6

* 6:3 Болгу дег өске утказы мындыг: «Иаков, Иосий, Иуда база Симоннуң дуңмазы».

+ 6:4 Ин. 4:44

+ 6:7 Мк. 3:13-18

+ 6:11 Аж.-ч. 13:51

* 6:11 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Силерге алыс шынны чугаалап тур мен: ол хоорайга көөрде, Содом биле Гоморрага шииткел хүнүнде өршээл улуг болур» деп сөстерни немээн.

+ 6:12 Мк. 1:15

+ 6:13 Иак. 5:14

+ 6:14 Мк. 8:28

* 6:14 Ирод – Иисус Христостуң төрүттүнген үезинде Иудеяның хааны турган Улуг Ирод хаанның оглу, адазының өлүмүнүң соонда Галилея болгаш Переяны чагырып эгелээн Ирод Антипа.

+ 6:15 Мф. 21:11

+ 6:17-18 Лев. 18:16; 20:21

+ 6:17-18 Мф. 11:2; Лк. 3:19-20; Ин. 3:24

* 6:17-18 Моисейниң хоойлузу акызы ам-даа дириг турда, чаавазы-биле өгленчип аарын хоруп турган (Лев. 18:16, 20:21).

+ 6:21 Э. д. 40:20; Эсф. 1:3

+ 6:23 Эсф. 5:3; 7:2

+ 6:29 Мк. 2:18

+ 6:30 Мк. 6:7

+ 6:31 Мк. 3:20

+ 6:34 Сан. 27:17; 3 Хаан. 22:17; Иез. 34:5; Зах. 10:2; Мф. 9:36

+ 6:37 4 Хаан. 4:42-44

* 6:37 200 мөңгүн чоос – Азы: «Ийи чүс динарий мөңгүн». Сес ай иштинде ажылдап алыр ортумак шалыңга дең түң-дүр.

+ 6:45 Мф. 11:21; Мк. 8:22

+ 6:46 Лк. 6:12; 9:28

+ 6:49 Лк. 24:37

+ 6:52 Мк. 6:41

+ 6:52 Мк. 8:17; Ин. 12:40; 2 Кор. 3:14

+ 6:53 Сан. 34:11; Мф. 14:34; Лк. 5:1

+ 6:55 Мк. 2:4; Аж.-ч. 5:15

+ 6:56 Мк. 5:27

+ 7:3 Гал. 1:14

+ 7:4 Евр. 9:10

* 7:4 Азы: «Олар садып эккелген хамык чүвезин чугбаан шаанда».

+ 7:5 Лк. 11:38

+ 7:6 Мф. 23:13

+ 7:7 Иса. 29:13; Кол. 2:22

* 7:8 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Аяк-сава чуурун сагып база өске-даа шак ындыг чүүлдерни хөйү-биле кылып турар-дыр силер» деп сөстерни немээн.

+ 7:10 Хост. 20:12; 21:17

+ 7:15-16 Аж.-ч. 10:15; Тит. 1:15

* 7:15-16 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Дыңнаар кулаа бар кижи дыңназын!» деп сөстерни немээн (Мф. 11:15; Мк. 4:9 көр).

+ 7:19 Аж.-ч. 10:15; 11:9; Тит. 1:15

+ 7:20 Мф. 12:34; Иак. 3:6

+ 7:21 Гал. 5:19-21; 1 Кор. 6:9-10

+ 7:24 Иис. 19:28-29; Иса. 23:1-18

+ 7:26 Аж.-ч. 21:2-3

* 7:26 Ол үеде Сирия рим можу болуп, а Иудея ооң составынче кирип турган.

+ 7:27 Мф. 7:6

* 7:27 Бурганның ажы-төлү деп израильчилерни адаар турган. Израильдиң чурттакчылары өске чоннар улузун ыттар деп адаар, ол болза коргунчуг дорамчылал деп санадыр.

+ 7:31 Мк. 8:24

+ 7:31 Мк. 5:20

+ 7:31 Мк. 1:9

+ 7:32 Иса. 35:5-6

+ 7:33 Мк. 8:23; Ин. 9:6

+ 7:36 Мк. 1:44-45

+ 8:2 Мф. 9:36

+ 8:4 4 Хаан. 4:42-44

+ 8:11 Лк. 11:16; 1 Кор. 1:22

+ 8:15 Лк. 12:1; 1 Кор. 5:7-8

+ 8:17 Мк. 6:52; 7:18

+ 8:18 Иер. 5:21

+ 8:19 Мк. 6:41-43

+ 8:20 Мк. 8:8

+ 8:22 Мк. 6:45

+ 8:23 Мк. 7:33; Ин. 9:6

* 8:26 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Ол дугайында суурда кымга-даа чугаалава» деп сөстерни немээн.

+ 8:28 Мк. 6:14

+ 8:28 3 Хаан. 17:1; Мал. 4:5

+ 8:29 Мк. 14:61-62; Ин. 11:27

+ 8:30 Мф. 9:30

+ 8:31 Лк. 17:25

+ 8:31 Мк. 9:31; 10:34; Ин. 2:19

+ 8:32 Ин. 16:25

+ 8:33 Мф. 4:10

+ 8:33 Флп. 3:19

+ 8:34 Мф. 10:38-39

* 8:34 Белдир-ыяшка хере шаап шаажылаары рим чагырга үезинде Израильге болганчок-ла ажыглаттынар турган. Шииттирген кижи белдир-ыяштың доора ооргазын шаажылал черинче боду чүктеп чедире бээр. Мында оюскан утка-биле: Христостуң өөреникчизи бодунуң бүзүрели дээш хилинчекке база харын-даа өлүмге белен болур ужурлуг.

+ 8:35 Мк. 10:29

+ 8:36 Лк. 12:20

+ 8:37 Ыд. ыр. 48:8-9

+ 8:38 Иса. 57:3

+ 8:38 Рим. 1:16; 2 Тим. 1:8

+ 8:38 Ы. х. к. 33:2; Дан. 7:13; Зах. 14:5

+ 9:1 Мк. 13:30; Ин. 21:22

+ 9:2 Мк. 5:37; 14:33

+ 9:3 Дан. 7:9

+ 9:4 Мал. 4:5

+ 9:7 Ы. х. к. 18:15; 2 Пет. 1:17

+ 9:9 Мк. 1:44; 5:43

+ 9:12 Иса. 53:7

+ 9:13 Мф. 11:14; Лк. 1:17

+ 9:17 Лк. 11:14

+ 9:20 Мк. 1:26

+ 9:22 Мк. 1:40

+ 9:23 Мф. 17:20-21

+ 9:26 Мк. 1:26

+ 9:27 Мк. 1:31; 5:41; Аж.-ч. 3:7; 9:41

* 9:29 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «База шээрленип тургаш» деп сөстерни немээн.

+ 9:31 Мк. 8:31; 10:32-34

+ 9:32 Мк. 6:52

+ 9:33 Мф. 17:24

+ 9:35 Мк. 10:43-44

+ 9:36 Мк. 10:16

+ 9:37 Мф. 10:40; Лк. 10:16; Ин. 13:20

+ 9:38 Мф. 7:22; 12:27; Аж.-ч. 19:13

+ 9:38 Сан. 11:28

+ 9:40 Мф. 12:30; Лк. 11:23

+ 9:41 Мф. 10:42

+ 9:42 Лк. 17:2

+ 9:43-44 Мф. 5:30

+ 9:43-44 Мф. 25:41; Ажыд. 20:10

* 9:43-44, 45-46 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Курттар үзүк-соксаал чок хемирер база оду кажан-даа өшпес» деп сөстерни немээн.

+ 9:47-48 Иса. 66:24

* 9:49 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Ол ышкаш өргүл бүрүзүн дус-биле дузаар» деп сөстерни немээн (Лев. 2:13 көр).

+ 9:50 Мф. 5:13; Лк. 14:34

+ 9:50 Иез. 43:24

+ 9:50 Рим. 12:18; 2 Кор. 13:11; 1 Фес. 5:13

* 10:2 Моисейниң хоойлузу чарлырын чөпшээрээн (Ы. х. к. 24:1), ынчалза-даа ыдыктыг хоойлунуң башкыларының аразынга чарлы берип болгу дег чылдагаан дугайында маргылдаа чоруп турган. Гиллелдиң школазы ашаа кандыг-даа чылдагаан-биле кадайындан чарлып болур деп санаан. А Шаммайның школазы чүгле кадайы ашак-кадайның шынчы чоруун үрээн таварылгада чарлып болур деп санап турган.

+ 10:4 Ы. х. к. 24:1-3

+ 10:6 Э. д. 1:27

+ 10:7-8 Э. д. 2:24; 1 Кор. 6:16; Эф. 5:31

+ 10:7-8 1 Кор. 6:16

+ 10:9 Мал. 2:16; 1 Кор. 7:10

+ 10:12 Мф. 5:32

+ 10:15 Мф. 18:3

+ 10:16 Мк. 9:36

+ 10:17 Лк. 10:25

+ 10:18 Ыд. ыр. 105:1; 118:68

+ 10:19 Хост. 20:12-16; Ы. х. к. 24:14; 1 Кор. 6:8

+ 10:20 Флп. 3:6

+ 10:21 Лк. 12:33

+ 10:23 Ыд. ыр. 48:7-8; Мк. 4:19

* 10:24 Өске бурунгу сөзүглелде «Бодунуң байлаанга ынаныр улуска» деп сөстерни немээн.

+ 10:27 Э. д. 18:14; Иов 42:2; Иер. 32:17; Мк. 14:36; Лк. 1:37

+ 10:28 Мк. 1:18-20

+ 10:29 Мк. 8:35

+ 10:29 Лк. 14:26

+ 10:30 2 Кор. 12:10

+ 10:31 Мф. 20:16; Лк. 13:30

+ 10:34 Мк. 8:31; 9:31

+ 10:35 Мк. 1:19

+ 10:37 Мф. 19:28

+ 10:38 Мк. 14:36; Ин. 18:11

+ 10:38 Лк. 12:50

+ 10:39 Аж.-ч. 12:2; Ажыд. 1:9

+ 10:43 1 Пет. 5:3

+ 10:43 Мф. 23:11; Мк. 9:35

+ 10:45 Ин. 13:4-5

+ 10:45 Иса. 53:10-11; Ин. 11:51; Рим. 4:25; Гал. 1:4; 1 Тим. 2:6; Тит. 2:14; 1 Пет. 1:18-19

+ 10:46 Иис. 6:1; 3 Хаан. 16:34

+ 10:47 2 Хаан. 7:12-16; Лк. 1:32

+ 10:52 Мк. 5:34; Лк. 7:50; 17:19

+ 11:1 2 Хаан. 15:30; Зах. 14:4; Аж.-ч. 1:12

+ 11:1 Мф. 21:17; Лк. 24:50; Ин. 11:18

* 11:3 Азы: «Ол кижи ону ол-ла дораан бээр чорудуптар».

+ 11:8 4 Хаан. 9:13

* 11:9 Осанна – еврей дылда «Камгалап көрем» дээн уткалыг сөс (Ыд. ыр. 117:25 көр). Мында ол сөс иудейлерниң манап турары хаан – Мессияны алдаржыткан кыйгы кылдыр ажыглаттынган.

+ 11:10 Ыд. ыр. 117:25-26; 148:1; Мф. 23:39

+ 11:12 Мф. 4:2

+ 11:13 Иер. 24:8; 29:16-17; Ос. 9:10; Мих. 7:1; Мк. 13:28; Лк. 13:6

+ 11:15 Лев. 1:14; 5:7; 12:8; Лк. 2:24

* 11:15 Акша солукчулары – Бурганның өргээзиниң мурнунда өске чоннар улузунуң туруп болур шөлүнге рим болгаш грек акшаны өргээ үндүрүү төлээр тускай чооска орнап турган.

+ 11:17 Иса. 56:7; Иер. 7:11

+ 11:18 Мф. 21:46

+ 11:19 Лк. 21:37

+ 11:23 Мф. 7:7; 17:20; 1 Кор. 13:2

+ 11:24 Мф. 7:7; Иак. 1:6

+ 11:25-26 Мф. 6:14; Кол. 3:13

* 11:25-26 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «А өршээвес болзуңарза, Дээрде Адаңар база силерниң бачыттарыңарны өршээвес» деп сөстерни немээн.

+ 11:28 Аж.-ч. 4:7

+ 11:30 Мк. 1:4

+ 11:31 Лк. 7:30

+ 11:32 Мф. 11:9; 14:5

+ 12:1 Ыд. ыр. 79:9; Иса. 5:1

+ 12:1 Сол. ыр. 8:11

+ 12:1 Мк. 13:34

+ 12:5 Мф. 22:6; 23:34; Евр. 11:36-37

+ 12:5 Евр. 11:36-37

+ 12:6 Мф. 3:17; Евр. 1:1

+ 12:7 Евр. 1:2

+ 12:7 3 Хаан. 21:19

+ 12:8 Евр. 13:12

+ 12:9 Аж.-ч. 13:46

+ 12:11 Ыд. ыр. 117:22-23; Аж.-ч. 4:11; 1 Пет. 2:7

+ 12:12 Мк. 11:18,[32]

+ 12:13 Лк. 11:54

* 12:13 Иродианнар – Галилеяның ол үедеги хааны Ирод Антипаны деткип турган еврей политиктиг бөлүктүң кежигүннери (Мк. 3:6 көр).

+ 12:14 Мф. 17:24-25

+ 12:15 Мк. 7:6; Лк. 12:1

+ 12:17 Рим. 13:7

+ 12:18 Мф. 3:7; Аж.-ч. 23:8

+ 12:19 Э. д. 38:8; Ы. х. к. 25:5-6

+ 12:26 Хост. 3:2,[6]

* 12:26 Ол дээрге Авраам, Исаак болгаш Иаков оларны Бурганның чанында ам-даа дириг хевээр деп турары ол.

+ 12:30 Ы. х. к. 6:4-5; 11:13; Иис. 22:5

+ 12:31 Лев. 19:18; Мф. 19:19

+ 12:32 Ы. х. к. 4:35; 6:4

+ 12:33 3 Хаан. 15:22; Ос. 6:6; Мих. 6:6-8

+ 12:34 Лк. 20:40

+ 12:35 2 Хаан. 7:12-16; Мк. 10:47; Лк. 1:32

+ 12:36 Ыд. ыр. 109:1; Аж.-ч. 2:34-35

+ 12:37 Мк. 6:20

+ 12:39 Лк. 11:43

+ 12:41 4 Хаан. 12:9; Мф. 27:6

+ 12:44 2 Кор. 8:1-3,[12]

+ 13:2 Лк. 19:44

+ 13:5 1 Ин. 3:7; Кол. 2:8; 2 Фес. 2:3

+ 13:6 Иер. 14:14

+ 13:7 Иер. 51:46

+ 13:8 2 Чыл. 15:6; Ажыд. 6:4

+ 13:8 Аж.-ч. 11:28; Ажыд. 6:8,[12]

+ 13:9 Ыд. ыр. 118:46

+ 13:9 Аж.-ч. 17:6; 18:12; 24:1; 25:6

* 13:9 Тус чер судтары хоорай бүрүзүнге синагогаларга турган, аңаа шииткекчилер болур. Иудей бүзүрелден ойталаан улусту үжен тос катап хаак-биле эриидеп, кезедир турган.

+ 13:10 Мф. 28:19; Рим. 10:18; Кол. 1:6

+ 13:11 Аж.-ч. 4:8

+ 13:12 Мф. 10:35-36

+ 13:13 Мф. 10:22; Ин. 15:18

+ 13:13 Иак. 5:11; Ажыд. 2:10

+ 13:14 Дан. 9:27; 11:31; 12:11

* 13:14 Еврейлер Дээрги-Чаяакчыдан аңгы бүгү бурганнарга мөгеерин «бужар чут» деп санап турганнар. Хөй-ле шинчилекчилер Даниил медээчиниң өттүр билген сөстери (Дан. 9:27) б. э. чедир 167 ч. боттанган деп санап турганнар. Ол чылын Антиох Эпифан хаан Иерусалимде Бурганның өргээзинге Зевс бурганга өргүл бедигээжи тудуп каан. Ол чорук Бурганның өргээзин бужартадып, «хоозуралга» азы аңаа Бурганга бараан болуушкуннарны соксадырынга чедирген.

+ 13:15 Лк. 17:31

* 13:15 Бажың кыры – Иудеяга бажыңнар крышалары ийленчек эвес, а калбак болур турган, а чурттакчы чон оларны дыштаныр чер база үстүкү каът кылдыр ажыглап турган.

+ 13:17 Лк. 23:29

+ 13:19 Иер. 30:7; Дан. 12:1; Ажыд. 16:18

+ 13:20 Иса. 65:8; Лк. 18:7

+ 13:21 Лк. 17:23

+ 13:22 Ы. х. к. 13:1; 2 Фес. 2:9; Ажыд. 13:13; 16:14

+ 13:23 Ин. 13:19; 14:29

+ 13:24 Ам. 8:9

+ 13:25 Иса. 13:10; 24:23; 34:4; Иез. 32:7; Иоил 2:31; Аж.-ч. 2:20; Ажыд. 6:13

+ 13:26 Дан. 7:13; Мф. 16:27

+ 13:27 Мф. 13:41

+ 13:30 Мк. 9:1

+ 13:31 Ыд. ыр. 101:26-27; Иса. 51:6; 2 Пет. 3:10

+ 13:32 Зах. 14:7

+ 13:33 Эф. 6:18; 1 Фес. 5:6

+ 13:33 Мф. 25:13

+ 13:34 Мк. 12:1

+ 13:35 Мф. 25:13; 2 Пет. 3:10; 1 Фес. 5:2

+ 13:36 Мф. 25:1-13

+ 14:1 Хост. 12:1-30

+ 14:1 Ин. 11:53

+ 14:3 Мф. 21:17; Ин. 11:1,[18]

+ 14:3 Лев. 13:3

* 14:3 Кежи аарыг кижи ёзулал ёзугаар арыг эвес болгаш, аалчылар хүлээп ап шыдавас турган. Ынчангаш Симон мурнунда кеш аарыглыг тургаш, ол үеде экирий берген деп даап бодап турар.

* 14:4-5 Үш чүс мөңгүн чоос – барык бүдүн чылдың ажыл төлевири.

+ 14:7 Ы. х. к. 15:11

+ 14:7 Мк. 2:20; Ин. 7:33

+ 14:8 Ин. 19:40

+ 14:9 Мф. 24:14

+ 14:10 Ин. 13:2; Аж.-ч. 1:16

+ 14:12 Хост. 12:6; 1 Кор. 5:7

+ 14:18 Ыд. ыр. 40:10; Ин. 13:18

+ 14:21 Иса. 53:1-12

+ 14:21 Мф. 18:7

+ 14:22 Ин. 6:51; 1 Кор. 10:16

+ 14:24 Хост. 24:8

+ 14:26 Лк. 22:39

+ 14:27 Зах. 13:7

+ 14:27 Ин. 16:32

+ 14:28 Мк. 16:7

+ 14:33 Мк. 5:37; 9:2

+ 14:34 Ин. 12:27

+ 14:35 Евр. 5:7

+ 14:36 Мк. 10:27

+ 14:36 Мк. 10:38; Ин. 18:11

+ 14:36 Ин. 5:30; 6:38

* 14:36 Авва – арамей дылда ажы-төл ачазын ынчаар адаар турган (Рим. 8:15; Гал. 4:6 көр).

+ 14:38 Мф. 6:13; 1 Пет. 4:7

+ 14:41 Ин. 2:4

+ 14:41 Мк. 9:31; 10:33

+ 14:43 Аж.-ч. 1:16

+ 14:47 Лк. 22:38

+ 14:49 Мк. 11:27

+ 14:49 Мф. 1:22-23; 21:4; Ин. 19:36

+ 14:50 Мк. 14:27; Ин. 16:32

+ 14:56 Ыд. ыр. 26:12; 34:11

+ 14:56 Ы. х. к. 17:6; 19:15

+ 14:58 2 Кор. 5:1

+ 14:58 Мк. 15:29; Ин. 2:19

+ 14:60 Мк. 15:4-5

+ 14:61 Иса. 53:7

+ 14:61 Ыд. ыр. 2:7

+ 14:62 Ыд. ыр. 109:1; Дан. 7:13; Мф. 16:27; 24:30; Евр. 1:13

+ 14:63 Сан. 14:6; Аж.-ч. 14:14

+ 14:64 Мк. 2:7; Ин. 10:36

+ 14:64 Лев. 24:16

+ 14:65 Иса. 50:6

+ 14:65 Мк. 10:34

* 14:70 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Чугаалаар аяныңдан-на илдең-дир» деп сөстерни немээн.

+ 14:72 Мк. 14:30

+ 15:1 Лк. 3:1; 13:1; Аж.-ч. 3:13; 4:27; 1 Тим. 6:13

+ 15:2 Мф. 2:2

+ 15:4 Мк. 14:60-61

+ 15:5 Иса. 53:7

+ 15:10 Ин. 12:19; Аж.-ч. 5:17

+ 15:11 Аж.-ч. 3:14

+ 15:14 Лк. 23:41; Евр. 4:15

+ 15:15 Мк. 10:34

+ 15:19 Иса. 50:6; Мк. 10:34; 14:65

+ 15:21 Рим. 16:13

* 15:23 Мирра – аарбастадыр наркотик ады.

+ 15:24 Ыд. ыр. 21:19

* 15:27-28 Ол үеде римчилер-биле террорлуг дайын чорудуп турган, чонда нептереңгей дайынчыларны болганчок-ла «дээрбечилер» деп адаар турган.

* 15:27-28 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Бижилгениң: „Ону кем-херек үүлгедикчизи деп санаан“ – дээн сөзү боттанган» деп сөстерни немээн (Иса. 53:12; Лк. 22:37 көр).

+ 15:29 Ыд. ыр. 21:7; 108:25

+ 15:29 Мк. 14:58; Ин. 2:19

+ 15:31 Ин. 10:18

+ 15:32 Ин. 1:49; 12:13

+ 15:32 Ин. 20:29

+ 15:34 Ыд. ыр. 21:2

+ 15:36 Ыд. ыр. 68:22

+ 15:38 Хост. 26:33; Лев. 16:2

+ 15:40 Лк. 8:2

* 15:43 Аримафея – бо болза Эрги Чагыг-керээде (1 Хаан. 1:1) Раматаим деп адаттырган суур.

* 15:43 Еврей чаңчыл ёзугаар, чок болган кижини мөчээн хүнүнде ажаар ужурлуг, артында-ла пятницаның кежээзинде амыр-дыш хүнү эгелей бээр. Оон аңгыда Ы. х. к. 21:22-23 ёзугаар, хере шаптырган кижиниң мага-бодун ол-ла хүн дүжүргеш, ажаар ужурлуг турган.

+ 15:46 Иса. 53:9

+ 16:1 Мк. 15:40

+ 16:3 Мк. 15:46

+ 16:7 Мк. 14:28

+ 16:9 Лк. 8:2

+ 16:11 Лк. 24:11

+ 16:15 Аж.-ч. 1:8; Кол. 1:23

+ 16:16 Аж.-ч. 16:31; Рим. 10:9; 1 Пет. 3:21

+ 16:16 Ин. 3:18

+ 16:17 Лк. 10:17; Аж.-ч. 5:16; 8:7; 16:18; 19:12

+ 16:17 Аж.-ч. 2:4; 10:46; 1 Кор. 12:10; 14:2

+ 16:18 Ыд. ыр. 90:13; Лк. 10:19; Аж.-ч. 28:3-5

+ 16:18 Аж.-ч. 9:12; 28:8

+ 16:19 Лк. 24:51; Аж.-ч. 1:9; 1 Тим. 3:16

+ 16:19 Ыд. ыр. 109:1; Аж.-ч. 7:55-56; 1 Пет. 3:22; Рим. 8:34; Эф. 1:20; Кол. 3:1; Евр. 1:3; 8:1; 12:2; Ажыд. 3:21

+ 16:20 Аж.-ч. 5:12

* 16:9-20 Бо домактар Марктың номунуң эң бүзүрелдиг грек сөзүглелдеринде таварышпайн турар. Ол домактарны өске кижи немей бижээн бооп чадавас. Номнуң төнчүзү чамдык сөзүглелдерде өске кыскажак хевирлиг база бооп турар. Марктың бодунуң улаштыр бижээни номнуң төнчүзү чиде берген деп даап бодап болур.

+ 1:3 Аж.-ч. 1:1

* 1:3 Теофил дээрге Луканың бо номну бижииринге үндүрген чарыгдалдарын төлеп берген деткикчи кижи турган чадавас. Азы бо ат бүгү христиан номчукчуларның ниити овур-хевири бооп чадавас, чүге дизе «Теофил» дээрге «Бурганга ынак» дээн уткалыг.

+ 1:5 Мф. 2:1

+ 1:5 1 Чыл. 24:10

+ 1:5 Хост. 28:1

+ 1:6 Флп. 3:6

+ 1:7 1 Хаан. 1:2

+ 1:8 1 Чыл. 24:19

+ 1:9 Хост. 30:7-8

+ 1:10 Ыд. ыр. 140:2

+ 1:11 Хост. 30:1-10

+ 1:13 Аж.-ч. 10:4

+ 1:15 Лк. 7:28

+ 1:15 Сан. 6:2-3; Лк. 7:33

+ 1:15 Иса. 49:1; Иер. 1:4-5; Гал. 1:15

+ 1:17 Мал. 4:5; Мф. 11:14; 17:12-13

+ 1:17 Мал. 4:6

+ 1:17 Мал. 3:1; Мк. 1:2

+ 1:18 Э. д. 15:8; Башт. 6:17

+ 1:19 Дан. 8:16; 9:21

+ 1:25 Э. д. 30:23

+ 1:26-27 Дан. 8:16; 9:21

+ 1:26-27 Мф. 2:23; Ин. 1:45

+ 1:26-27 Мф. 1:16

+ 1:28 Башт. 13:3

* 1:28 Азы: «Өөрүп-байырла».

* 1:28 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Херээжен улустуң аразынга алгадып-йөрээдир сен!» деп сөстерни немээн.

+ 1:31 Иса. 49:1; Мф. 1:20

* 1:31 Иисус – еврей дылда «Дээрги-Чаяакчы камгалап турар» дээн уткалыг ат боор.

+ 1:32 2 Хаан. 7:13; Ыд. ыр. 88:4; Иса. 9:7; Мк. 11:10

+ 1:33 Дан. 7:14, 27; Авд. 1:21; Зах. 14:9; 1 Кор. 15:24; Ажыд. 11:15

+ 1:35 Мф. 18:20

+ 1:35 Ыд. ыр. 2:7; Мф. 14:33

+ 1:37 Э. д. 18:14; Иов 42:2; Иер. 32:17; Мк. 10:27

+ 1:46 1 Хаан. 2:1-10

+ 1:47 Ыд. ыр. 34:9; Иса. 61:10; Авв. 3:18

+ 1:48 1 Хаан. 1:11

+ 1:48 Лк. 11:27

+ 1:49 Ыд. ыр. 98:3; 110:9

+ 1:50 Ы. х. к. 5:10; 7:9

+ 1:51 Иса. 51:9

+ 1:52 Иов 5:11; Ыд. ыр. 146:6; Иез. 21:26

+ 1:53 Ыд. ыр. 106:9

+ 1:54-55 Э. д. 17:19; Рим. 4:13; Гал. 3:16; Евр. 2:16

+ 1:59 Э. д. 17:12; Лев. 12:3

+ 1:68 Ыд. ыр. 110:9; 129:8

+ 1:69-70 Аж.-ч. 3:21; Рим. 1:2; Тит. 1:1-2

+ 1:71 Ыд. ыр. 105:10

+ 1:72 Лев. 26:42; Ыд. ыр. 104:8

+ 1:73-75 Э. д. 22:16-18; 26:3; Евр. 6:13

+ 1:73-75 Соф. 3:15

+ 1:76 Лк. 7:26; 20:6

+ 1:76 Мал. 3:1; Мф. 3:3; Мк. 1:2-3

+ 1:77 Лк. 3:3

+ 1:78 Ыд. ыр. 83:12; Мал. 4:2

+ 1:79 Ыд. ыр. 106:10; Иса. 9:2; 42:7; 49:9; Мф. 4:16

+ 1:80 Лк. 3:2

+ 2:1 Сан. 1:2; 1 Чыл. 21:1; Аж.-ч. 5:37

+ 2:4-5 Лк. 1:26-27

+ 2:4-5 1 Хаан. 17:58

+ 2:9 Аж.-ч. 12:7

+ 2:11 Мф. 1:21

+ 2:11 Иса. 9:6

+ 2:12 1 Хаан. 2:34; 4 Хаан. 19:29

+ 2:13 Ажыд. 5:11

+ 2:14 Ыд. ыр. 148:1; Лк. 19:38

+ 2:19 Дан. 7:28; Лк. 2:51

+ 2:21 Э. д. 17:12-13; Лев. 12:3

+ 2:22 Лев. 12:4

+ 2:23 Хост. 13:2

+ 2:24 Лев. 12:8

+ 2:25 Иса. 40:1; 57:18

+ 2:30-32 Иса. 42:6; 49:6; Ин. 8:12

+ 2:35 Ин. 19:25

+ 2:37 Аж.-ч. 13:2; 14:23

+ 2:39 Мф. 2:23; Лк. 1:26-27

+ 2:41 Ы. х. к. 16:1

+ 2:43 Лев. 23:8

+ 2:50 Лк. 9:45; 18:34

+ 2:51 Дан. 7:28; Лк. 2:19

+ 2:52 1 Хаан. 2:26

+ 3:1 Лк. 13:1; 23:1

+ 3:1 Лк. 9:7

* 3:1 Ирод – Иисус Христостуң төрүттүнген үезинде Иудеяга хаан турган Улуг Ирод хаанның оглу, адазының өлүмүнүң соонда Галилея болгаш Переяны чагырып эгелээн Ирод Антипа ол-дур.

+ 3:2 Мф. 26:3; Ин. 11:49

+ 3:2 Лк. 1:63, 80; Ин. 1:6-7

+ 3:6 Иса. 40:3-5; 52:10

+ 3:7 Мф. 12:34; 23:33

+ 3:8 Лк. 16:24; Ин. 8:33

+ 3:9 Лк. 13:9

+ 3:9 Мф. 7:19

+ 3:10 Аж.-ч. 2:37; 16:30

+ 3:11 Иса. 58:7; Мф. 25:35; Иак. 2:15-16

+ 3:14 Лк. 19:8

+ 3:15 Ин. 1:19-20

+ 3:16 Иоил 2:28

+ 3:17 Иса. 30:24

+ 3:17 Мал. 4:1; Мф. 13:30

+ 3:20 Мф. 11:2; 14:1-12; Мк. 6:17-18; Ин. 3:24

+ 3:21 Аж.-ч. 7:56

+ 3:22 Иса. 11:2; Ин. 1:32-33

+ 3:22 Мк. 9:7; Ин. 12:28

+ 3:22 Иса. 42:1; Лк. 9:35; 2 Пет. 1:17

+ 3:23 Сан. 4:3

+ 3:27 1 Чыл. 3:17-19; Эзра 3:2; Агг. 1:1

+ 3:31 2 Хаан. 5:14

+ 3:32 1 Хаан. 17:12; Иса. 11:1

+ 3:32 Руф 4:18-22

+ 3:33 Э. д. 38:1-30; Сан. 26:21

* 3:33 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Админ» деп ат таварышпайн турар.

+ 3:34 1 Чыл. 1:17-27

+ 3:38 Э. д. 5:1-32

+ 4:2 1 Чыл. 21:1; 1 Фес. 3:5

+ 4:2 Ы. х. к. 9:9; 3 Хаан. 19:8

+ 4:2 Мф. 21:18

+ 4:4 Ы. х. к. 8:3

* 4:4 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «А ол ышкаш Бурганның чугаалаан бүгү чүвезиниң ачызында база» деп сөстерни немээн.

+ 4:6 1 Ин. 5:19; Ажыд. 13:2

+ 4:8 Ы. х. к. 6:13

+ 4:10-11 Ыд. ыр. 90:11-12

+ 4:12 Ы. х. к. 6:16

+ 4:15 Мк. 1:21

+ 4:16 Мф. 2:23; Лк. 2:39

+ 4:18-19 Иса. 11:2

+ 4:18-19 Иса. 58:6

+ 4:18-19 Лев. 25:10

+ 4:18-19 Иса. 61:1-2

* 4:18-19 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Сеткил-чүрээ муңгараан улусту экиртсин дээш» деп сөстерни немээн.

+ 4:23 Мф. 11:23; Мк. 2:1-12; Ин. 4:46-53

+ 4:24 Ин. 4:44

+ 4:25 3 Хаан. 17:1; 18:2; Иак. 5:17

+ 4:26 3 Хаан. 17:9

+ 4:27 Лев. 13:3; Сан. 12:10; 2 Чыл. 26:20

+ 4:27 4 Хаан. 5:1-14

+ 4:30 Ин. 8:59; 10:39

+ 4:31 Мф. 4:13

+ 4:32 Мф. 7:28-29

+ 4:34 Мф. 8:29; Мк. 1:23-24; Лк. 8:28

+ 4:34 Аж.-ч. 19:15

+ 4:35 Лк. 9:42; Аж.-ч. 8:7

+ 4:38 1 Кор. 9:5

+ 4:41 Ыд. ыр. 2:7

+ 4:41 Мф. 12:16; Мк. 3:12

+ 4:42 Лк. 5:16

+ 4:43 Иса. 61:1

* 4:44 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Иудеяның» эвес, а «Галилеяның» деп бижээн.

+ 5:1 Сан. 34:11; Мф. 14:34; Мк. 6:53

+ 5:4 Ин. 21:6

+ 5:8 Иса. 6:5

+ 5:10 Мф. 13:47

+ 5:12 Лев. 13:3; Сан. 12:10; 4 Хаан. 5:1; 2 Чыл. 26:20

+ 5:12 Мк. 9:22

+ 5:14 Мф. 9:30; 17:9; Мк. 1:34

+ 5:14 Лев. 14:1-32; Лк. 17:14

+ 5:16 Мф. 14:23; Лк. 4:42

+ 5:17 Лк. 6:19; 8:46

+ 5:20 Мф. 8:10; Мк. 10:52

+ 5:20 Лк. 7:48

+ 5:21 Мф. 26:65

+ 5:21 Ыд. ыр. 31:5; Иса. 43:25

+ 5:29 Лк. 19:6

+ 5:30 Лк. 15:2

+ 5:32 Лк. 15:7

+ 5:32 1 Тим. 1:15

+ 5:33 Мф. 11:2; Лк. 11:1; Ин. 1:35

+ 5:33 Лк. 18:12

+ 5:34 Мф. 25:1-13; Ин. 3:29; Ажыд. 19:7; 21:2

+ 5:35 Мк. 14:7; Лк. 17:22

* 5:38 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Ынчан ол ийи чүүл бүдүн-бүрүн артар» деп сөстерни немээн (Мф. 9:17 көр).

+ 6:1 Ы. х. к. 23:25

* 6:1 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Амыр-дыш хүнүнде» деп сөстерге «Ийиги-бирги» деп утказын билип аары берге сөстерни немээн.

+ 6:2 Хост. 20:8-10; Сан. 15:32-36

* 6:1-2 Моисейниң хоойлузу аштаан кижилеринге өскениң шөлүнге тараа баштары чулуп, тараа чиирин чөпшээреп каан (Ы. х. к. 23:25). Ынчалза-даа фарисейлер Иисустуң өөреникчилериниң кылып турар чүүлүн тараа кезилдези болгаш бастырылгазы деп санаан, а ону амыр-дыш хүнүнде кылырын хоруп каан.

+ 6:3 1 Хаан. 21:6

+ 6:4 Хост. 25:30; Лев. 24:5-9

+ 6:6 Мк. 1:21

+ 6:7 Лк. 14:1; 20:20

+ 6:9 Лк. 14:3

+ 6:10 3 Хаан. 13:6

+ 6:14 Мф. 16:18; Ин. 1:42

+ 6:15 Мф. 9:9

* 6:15 Зилот – грек дылда бо сөс «Төрээн чурту дээш чүткүлдүг демисекчи» дээн уткалыг (Мк. 3:18 көр).

+ 6:16 Лк. 22:47

+ 6:19 Лк. 5:17; 8:46

+ 6:20 Соф. 3:12

* 6:20 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Ядыылар» эвес, а «Сагыш-хөңнү ядарааннар» деп бижээн.

+ 6:21 Ыд. ыр. 41:2; Иса. 55:1; Ин. 7:37

+ 6:21 Эккл. 7:3; 2 Кор. 7:10

+ 6:22 1 Пет. 4:14

+ 6:23 Аж.-ч. 5:41; Иак. 1:2; 2 Кор. 12:10

+ 6:24 Ам. 6:1; Мф. 6:2; Иак. 5:1

+ 6:25 Иса. 65:13

+ 6:25 У. ч. 14:13; Иса. 65:14

+ 6:26 Иса. 30:10; Мих. 2:11

+ 6:28 Лк. 23:34; Аж.-ч. 7:60; 1 Пет. 3:9

+ 6:29 Ыы. 3:30; 1 Пет. 2:23; 1 Кор. 6:7

+ 6:30 Ы. х. к. 15:7-8; У. ч. 21:26

+ 6:31 Мф. 7:12

+ 6:35 Ыд. ыр. 36:26

+ 6:36 Мф. 5:7

+ 6:37 Рим. 14:10; 1 Кор. 4:5

+ 6:37 Рим. 2:1; 14:10

+ 6:37 Иак. 2:13

+ 6:38 2 Кор. 9:6

+ 6:38 Мк. 4:24; Рим. 2:1

+ 6:39 Мф. 15:14

+ 6:40 Мф. 10:24; Ин. 13:16

+ 6:45 У. ч. 12:5

+ 6:45 Мф. 15:18; Иак. 3:6

+ 6:46 Ос. 8:2; Мф. 7:22; 25:11; Ин. 13:13

+ 6:48 У. ч. 10:25; 12:3

+ 7:4 Аж.-ч. 10:2

+ 7:7 Ыд. ыр. 106:20

+ 7:13 Мф. 20:34

+ 7:14 Лк. 8:54

+ 7:15 3 Хаан. 17:23; 4 Хаан. 4:36

+ 7:16 Ы. х. к. 18:15; Мф. 21:11

+ 7:19 Ин. 4:25; 6:14; 11:27

+ 7:22 Иса. 35:5; 61:1

+ 7:23 Ин. 6:61; 16:1

+ 7:24 Лк. 3:2

+ 7:26 Мф. 14:5; 21:26

+ 7:27 Хост. 23:20; Мал. 3:1; Мк. 1:2

+ 7:28 Лк. 1:15

+ 7:29 Лк. 3:12

+ 7:33 Мф. 3:4; Лк. 1:15

+ 7:34 Ин. 2:1; 12:2

+ 7:34 Лк. 5:30

+ 7:39 Лк. 15:2

+ 7:41 Мф. 18:28

+ 7:42 Мф. 6:14; Мк. 11:25-26; Эф. 4:32; Кол. 3:13

+ 7:46 Ыд. ыр. 22:5

+ 7:48 Лк. 5:20

+ 7:50 Лк. 8:48; 17:19; 18:42; Эф. 2:8

+ 8:1 Лк. 4:43

+ 8:2 Лк. 23:49

+ 8:2 Мф. 27:56; Мк. 16:9; Лк. 24:10; Ин. 19:25

+ 8:3 Лк. 24:10

+ 8:7 Иер. 4:3

+ 8:8 Мф. 11:15; Ажыд. 2:7

* 8:8 Ол дээрге кончуг байлак дүжүт-түр, чүге дээрге ол үеде анаа дүжүт чашканындан чеди дакпыр хөй боор.

+ 8:10 Мф. 19:11

+ 8:10 Иса. 6:9; 42:20; Иер. 5:21

+ 8:11 Иса. 55:10-11; Аж.-ч. 8:4

+ 8:13 Гал. 1:6; Евр. 6:4

+ 8:14 Мф. 6:25

+ 8:14 Мк. 10:23; 1 Тим. 6:10

+ 8:15 Ин. 15:5

+ 8:16 Мф. 5:15; Лк. 11:33

+ 8:17 Мф. 10:26; Лк. 12:2

+ 8:18 У. ч. 9:9

+ 8:19 Мк. 6:3; Ин. 2:12; 7:3; Аж.-ч. 1:14; 1 Кор. 9:5; Гал. 1:19

* 8:19 Болгу дег өске утказы мындыг: «Авазы биле акылары».

+ 8:21 Ин. 15:14; Евр. 2:11

+ 8:22 Мф. 8:18; Мк. 4:35

+ 8:24 Ыд. ыр. 64:8; 88:10; 103:7

* 8:26,[37] Өске бурунгу сөзүглелдерде «Гераса» эвес, а «Гадара» азы «Гергеса» деп бижээн.

+ 8:28 Лк. 4:34

+ 8:35 Лк. 10:39

+ 8:37 Лк. 5:8; Аж.-ч. 16:39

+ 8:39 Ыд. ыр. 65:16

+ 8:41 Лк. 13:14; Аж.-ч. 13:15; 18:8

* 8:43 Моисейниң хоойлузун ёзугаар, ханы төктүп аараан херээжен кижи арыг эвес болуп, кымга-даа дээр эргези чок турган (Лев. 15:25).

+ 8:44 Мк. 3:10

* 8:45 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Пётр болгаш ооң-биле кады чораан улус: „Башкы, эңдерик чон Силерни үглеп алган, кызып-кыйып, ызыртыр сүрүп чоруур-дур. А Силер: ‘Меңээ кым дээпти?’ – деп чооруңар ол?“ – дээн» деп бижээн.

+ 8:46 Лк. 5:17; 6:19

+ 8:48 Лк. 7:50; Эф. 2:8

+ 8:51 Мк. 14:33; Лк. 9:28

+ 8:52 Ин. 11:11

+ 8:54 Мк. 1:31; 9:27; Аж.-ч. 3:7; 9:41

+ 8:54 Лк. 7:14

+ 8:56 Мк. 1:44; 9:9

+ 9:1 Лк. 6:12-16

+ 9:5 Аж.-ч. 13:51

+ 9:6 Мк. 1:15

+ 9:7 Лк. 3:1

+ 9:7 Лк. 9:19

* 9:7 Улуг Иродтуң оглу Ирод Антипаны ынча деп турар; Галилея биле Переяны б. э. чедир 4 чылдан б. э. 39 чылынга чедир чагырып турган.

+ 9:8 3 Хаан. 17:1; Мал. 4:5

+ 9:9 Лк. 3:19-20

+ 9:9 Лк. 23:8

+ 9:10 Лк. 9:2

* 9:10 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Вифсаида дээр хоорайга» эвес, а «Вифсаида хоорайдан ырак эвесте озалааш черге» деп бижээн.

+ 9:13 4 Хаан. 4:42-44

+ 9:19 Лк. 9:7

+ 9:19 3 Хаан. 17:1; Мал. 4:5

+ 9:20 Лк. 22:67; Ин. 11:27

+ 9:22 Лк. 17:25

+ 9:22 Лк. 18:33; 24:7; Ин. 2:19

+ 9:23 Мф. 10:38-39; Лк. 14:27

* 9:23 Белдир-ыяшка хере шаап шаажылаары рим чагырга үезинде Израильге болганчок-ла ажыглаттынар турган. Шииттирген кижи белдир-ыяштың доора ооргазын шаажылал черинче боду чүктеп чедире бээр. Мында оюскан утка-биле: Христостуң өөреникчизи бодунуң бүзүрели дээш хилинчекке база харын-даа өлүмге белен болур ужурлуг.

+ 9:25 Лк. 12:20

+ 9:26 Рим. 1:16; 2 Тим. 1:8

+ 9:26 Ы. х. к. 33:2; Дан. 7:13; Зах. 14:5

+ 9:27 Лк. 21:32; Ин. 21:22

+ 9:28 Мк. 14:33; Лк. 8:51

+ 9:29 Дан. 7:9

+ 9:30 Мал. 4:5

+ 9:35 Иса. 42:1; Лк. 23:35

+ 9:35 Ы. х. к. 18:15; 2 Пет. 1:17

* 9:35 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Шилип алган» эвес, а «Ханы ынак» деп бижээн.

+ 9:42 Лк. 4:35

+ 9:44 Лк. 9:22; 18:32-33

+ 9:45 Лк. 2:50; 18:34

+ 9:48 Мф. 10:40; Лк. 10:16; Ин. 13:20

+ 9:49 Мф. 7:22; 12:27; Аж.-ч. 19:13

+ 9:49 Сан. 11:28

+ 9:50 Лк. 11:23

+ 9:51 Лк. 24:51; Аж.-ч. 1:9

+ 9:52 Мф. 10:5

+ 9:54 4 Хаан. 1:10; Ажыд. 13:13

* 9:54 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Илия медээчи ынчаар кылган болгай» деп сөстерни немээн.

* 9:55-56 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Ол мынча дээн: „Кандыг сүлделииңерни билбес-тир силер. Кижи амытан Оглу чок кылыр дээш эвес, а камгалаар дээш келген болгай“» деп сөстерни немээн.

+ 9:61 3 Хаан. 19:20

* 10:1,[17] Өске бурунгу сөзүглелдерде «чеден ийи» эвес, а «чеден» деп бижээн.

+ 10:2 Мф. 9:37-38; Ин. 4:35

+ 10:3 Мф. 10:16

+ 10:4 4 Хаан. 4:29

+ 10:7 Гал. 6:6; 1 Тим. 5:18

+ 10:8 1 Кор. 10:27

+ 10:9 Мк. 1:15

+ 10:11 Аж.-ч. 13:51

+ 10:12 Э. д. 18:20; 19:24; Иер. 23:14; Иез. 16:48

+ 10:13 Мк. 6:45; 8:21

+ 10:13 Мк. 3:7

* 10:13 Хоразин биле Вифсаида – Капернаумдан ырак эвесте хоорайлар. Тир биле Сидон – Эрги Чагыг-керээде Бурганның медээчилери бо хоорайларның чурттакчыларын оларның Бургандан ойталааны дээш ажынып сойгалап турганнар.

+ 10:14 Иса. 23:1; Иер. 47:4; Иез. 26:2; Иоил 3:4; Ам. 1:9; Зах. 9:2

+ 10:15 Иса. 14:13,[15]

+ 10:16 Мф. 10:40; 25:45; Ин. 13:20; Гал. 4:14

+ 10:17 Мк. 16:17; Аж.-ч. 5:16; 8:7; 16:18; 19:12

* 10:17 10:1-де немелде тайылбырны көр.

+ 10:18 Иса. 14:12; Ажыд. 9:1; 12:8-9

+ 10:19 Ыд. ыр. 90:13; Мк. 16:18; Аж.-ч. 28:3-5

+ 10:20 Хост. 32:32; Ыд. ыр. 68:29; Евр. 12:23; Ажыд. 3:5

+ 10:21 Иов 37:24; Иса. 29:14

+ 10:22 Ин. 6:46; 7:29; 8:19; 10:15

* 10:22 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бүгү чүүлдү Адам Меңээ бүзүреп дааскан» деп сөстерниң мурнунда «Өөреникчилеринче хая көрнүп келгеш, Ол мынча дээн» деп сөстерни киирген.

+ 10:23 Мф. 13:16-17

+ 10:24 Евр. 11:13; 1 Пет. 1:10-12

+ 10:25 Лк. 18:18

+ 10:27 Ы. х. к. 6:5; 11:13; Иис. 22:5

+ 10:27 Лев. 19:18; Мф. 22:37; Мк. 12:30

+ 10:28 Лев. 18:5; Рим. 10:5; Гал. 3:12

+ 10:32 Сан. 8:19

+ 10:33 4 Хаан. 17:34; Ин. 4:9; 8:48

+ 10:34 Иса. 1:6

+ 10:38 Ин. 11:1; 12:2

+ 10:39 Лк. 8:35

+ 10:41 Лк. 12:25

+ 10:42 Ыд. ыр. 15:5

+ 11:1 Мф. 11:2; Мк. 2:18; Ин. 1:35

* 11:2 Өске бурунгу сөзүглелдерде 2-ги домакта «Адавыс» эвес, а «Дээрде Адавыс» деп бижээн база «Дээрге дег, черге база Сээң күзел-сорууң чогуп бүтсүн» деп сөстерни немээн.

+ 11:3 У. ч. 30:8

+ 11:4 Мф. 26:41

* 11:4 Азы: «Бисти шенелдеже киирбейн көр». Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домакка «Бузуттугдан бисти адырып көр» деп сөстерни немээн (Мф. 6:9-13 көр).

+ 11:10 У. ч. 8:17; Мф. 18:19; 21:22; Мк. 11:24; Ин. 14:13-14; 1 Ин. 3:22; 5:14

* 11:11 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Хлеб айтырган оглунче даш сунар ада бар бе?» деп сөстерни немээн (Мф. 7:9 көр).

+ 11:13 Э. д. 6:5; Мф. 12:34

+ 11:13 Аж.-ч. 2:38

+ 11:15 4 Хаан. 1:2; Мф. 9:34; 10:25

+ 11:16 Мк. 8:11; 1 Кор. 1:22

+ 11:19 Лк. 9:49; Аж.-ч. 19:13

+ 11:22 Иса. 49:24-25

+ 11:23 Лк. 9:50

+ 11:26 2 Пет. 2:20

+ 11:27 Лк. 1:48

+ 11:28 Ин. 13:17; Иак. 1:22; Рим. 2:13

+ 11:31 3 Хаан. 10:1-13

+ 11:31 Мф. 12:6

+ 11:32 Иона 3:5

+ 11:33 Мф. 5:15; Мк. 4:21; Лк. 8:16

* 11:34 «Кадык карак» деп көжүрген уткалыг чугаа иудей чонда чаагай сеткилди көргүскен, а «Четпестээн карак» – чазый-харам чорукту көргүскен боор (Ы. х. к. 15:9 көр).

+ 11:38 Мк. 7:3-5

* 11:38 Кандыг-бир багай («арыг эвес») чүвеге дээпкенинден сезингеш, иудейлер холдарын арыглап аар ужурлуг турган.

+ 11:42 Лк. 18:12

+ 11:43 Лк. 14:7; 20:46

+ 11:44 У. ч. 26:23

* 11:44 Улус чевеглерге душ бооп дээп шыдавазын дээш, оларны агарты чугайлап каар турган, чүге дээрге кижи сөөгүнге азы чевегге дээри кижини ёзулал ёзугаар арыг эвес кылып каар.

+ 11:48 Аж.-ч. 7:51-52

+ 11:49 Мф. 21:35

+ 11:50-51 Неем. 9:26; Ажыд. 18:24

+ 11:50-51 Э. д. 4:8; 1 Ин. 3:12; Евр. 11:4

+ 11:50-51 2 Чыл. 24:21

+ 11:54 Лк. 20:20

+ 12:1 Мф. 16:6; Мк. 8:15; 1 Кор. 5:7-8

+ 12:2 Мф. 10:26; Мк. 4:22; Лк. 8:17

+ 12:4 Ыд. ыр. 55:5; 117:6; У. ч. 29:25; Иса. 51:7,[12]

+ 12:5 Евр. 10:31

+ 12:7 Мф. 6:26; 12:12

+ 12:8 Рим. 10:9; Ажыд. 3:5

+ 12:9 Мф. 25:12; 1 Ин. 2:23; 2 Тим. 2:12

+ 12:10 Мф. 12:31-32; Мк. 3:29

* 12:11 Тус чер судтары хоорай бүрүзүнге синагогаларга турган, аңаа шииткекчилер болур. Иудей бүзүрелден ойталаан улусту үжен тос катап хаак-биле эриидеп, кезедир турган.

+ 12:12 У. ч. 16:1

+ 12:15 1 Тим. 6:6-10

+ 12:15 Хост. 20:17; Ыд. ыр. 61:11

+ 12:19 Иса. 22:13

+ 12:20 Ыд. ыр. 38:7; Эккл. 2:18; 6:2

+ 12:21 1 Тим. 6:18

+ 12:22 Флп. 4:6; 1 Пет. 5:7

+ 12:24 Мф. 10:31; 12:12

* 12:25 Азы: «Силерниң араңардан кайыңар, сагыш човааш, дурт-сынын оода-ла бир кыры дурту хире узадып шыдааныл?»

+ 12:27 3 Хаан. 10:4-7

+ 12:28 Мф. 8:26; 14:31; 16:8

+ 12:31 Ыд. ыр. 36:4

+ 12:32 Иса. 40:11; Ин. 10:16

+ 12:32 Лк. 22:29

+ 12:33 Мф. 19:21

+ 12:33 Лк. 18:22

+ 12:36 Ажыд. 3:20

+ 12:39 2 Пет. 3:10; 1 Фес. 5:2

+ 12:43 Мф. 25:21; Ин. 13:17

+ 12:45 Мф. 25:5

+ 12:48 Лев. 5:17

+ 12:50 Мк. 10:38

+ 12:51 Аж.-ч. 14:4

+ 12:53 Мих. 7:6

+ 12:58 У. ч. 25:8

+ 13:1 Лк. 3:1; 23:1

+ 13:2 Иов 4:7

+ 13:4 Иса. 8:6; Ин. 9:7,[11]

+ 13:6 Иса. 5:2; Мф. 21:19; Мк. 11:13

+ 13:7 Мф. 7:19; Лк. 3:9

+ 13:10 Мф. 4:23; Мк. 6:2

+ 13:13 Ыд. ыр. 144:14; 145:8

+ 13:14 Лк. 8:41; Аж.-ч. 13:15; 18:8

+ 13:14 Хост. 20:9

+ 13:15 Лк. 14:5

+ 13:17 1 Пет. 3:16

+ 13:19 Мф. 17:20; Лк. 17:6

+ 13:19 Иез. 17:23; 31:6; Дан. 4:9

+ 13:21 1 Кор. 5:6; Гал. 5:9

+ 13:25 Мф. 25:11-12

+ 13:27 Ыд. ыр. 6:9

+ 13:28 Мф. 8:12

+ 13:29 Мф. 8:11; Эф. 3:6

+ 13:30 Мф. 19:30; 20:16; Мк. 10:31

+ 13:31 Лк. 3:1; 9:7

+ 13:34 2 Чыл. 24:21; Неем. 9:26; Аж.-ч. 7:52

+ 13:34 Ы. х. к. 32:11-12; Руф 2:12; Ыд. ыр. 146:2

+ 13:35 Ыд. ыр. 117:26; Лк. 19:38

+ 14:1 Лк. 6:7; 20:20

+ 14:3 Мф. 12:10; Мк. 3:4

+ 14:5 Лк. 13:15

+ 14:7 Лк. 11:43

+ 14:8 У. ч. 25:6-7

+ 14:11 Мф. 23:12; Лк. 18:14

+ 14:14 1 Кор. 15:23; 1 Фес. 4:16

+ 14:15 Ажыд. 19:9

+ 14:20 Ы. х. к. 24:5

+ 14:26 Ин. 12:25

+ 14:27 Мф. 16:24; Лк. 9:23

* 14:27 9:23-те немелде тайылбырны көр.

+ 14:34 Мф. 5:13; Мк. 9:50

+ 14:35 Мф. 11:15; Лк. 8:8; Ажыд. 2:7

+ 15:2 Лк. 5:30; 19:7

+ 15:4 Иез. 34:6,[11]

+ 15:6 1 Пет. 2:25

+ 15:7 Лк. 5:31-32

+ 15:12 Ы. х. к. 21:17

+ 15:18 Хост. 10:16

+ 15:22 Зах. 3:4

+ 15:24 Рим. 11:15; Эф. 2:1, 5; Кол. 2:13

+ 15:30 У. ч. 29:3

+ 16:8 Ин. 12:36; 1 Фес. 5:5

+ 16:10 Мф. 25:21; Лк. 19:17

+ 16:11 У. ч. 24:4

+ 16:13 Мф. 6:24

+ 16:14 1 Тим. 6:10

+ 16:15 1 Хаан. 16:7; 3 Хаан. 8:39; У. ч. 21:2; Иер. 11:20

+ 16:16 Мф. 3:2; Лк. 4:43

+ 16:16 Мф. 11:12-13

+ 16:17 Мф. 5:18

+ 16:18 Мал. 2:16; Мф. 5:32; 19:19

+ 16:22 Мф. 18:10; Аж.-ч. 12:15

+ 16:23 Мф. 11:23

+ 16:23 Мф. 8:11

+ 16:24 Лк. 3:8

+ 16:29 Аж.-ч. 26:22; 28:23

+ 16:31 Мф. 28:11-15; Ин. 12:10-11

+ 17:1 Лк. 22:22

+ 17:2 Мк. 9:42

+ 17:3 Лев. 19:17; Мф. 18:15

+ 17:4 Мф. 6:14

+ 17:5 Мк. 9:24

+ 17:6 Мф. 17:20; Лк. 13:19

+ 17:12 Лев. 13:3; Лк. 5:11

+ 17:12 Лев. 13:46

+ 17:14 Лев. 14:1-32; Мф. 8:4; Мк. 1:44; Лк. 5:14

+ 17:16 Лк. 5:12

+ 17:16 4 Хаан. 17:34; Ин. 4:9

+ 17:19 Мк. 10:52; Лк. 7:50; Эф. 2:8

+ 17:20 Лк. 19:11; Аж.-ч. 1:6

* 17:21 Азы: «Силерниң ишти-хөңнүңерде-дир».

+ 17:22 Лк. 5:35; Ин. 8:56

+ 17:23 Мк. 13:21; Лк. 21:28

+ 17:25 Лк. 9:22

+ 17:26 Э. д. 6:5

+ 17:27 Э. д. 6:14

+ 17:27 Э. д. 7:21

+ 17:29 Э. д. 19:16, 24; 2 Пет. 2:6-8

+ 17:31 Мк. 13:15

+ 17:32 Э. д. 19:26

+ 17:33 Мф. 10:39

* 17:35-36 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Ийи кижи шөлге ажылдап турар болза, оларның бирээзин алгаш баар, а өскезин арттырып каар» деп сөстерни немээн (Мф. 24:40 көр).

+ 18:1 Лк. 21:36; Рим. 12:12; Эф. 6:18; Кол. 4:2; 1 Фес. 5:17

+ 18:7 Ыд. ыр. 21:3; 87:2; Ажыд. 6:10

+ 18:7 Мк. 13:20; Рим. 8:33; Кол. 3:12; Тит. 1:1

+ 18:8 Евр. 10:37

+ 18:9 Лк. 16:15

+ 18:10 Аж.-ч. 3:1

+ 18:11 Мф. 6:5

+ 18:12 Лк. 5:33; 11:42

+ 18:13 Ыд. ыр. 78:9; Дан. 9:19

+ 18:14 Мф. 23:12; Лк. 14:11

+ 18:17 Мф. 18:3

+ 18:18 Лк. 10:25

+ 18:19 Ыд. ыр. 105:1; 118:68

+ 18:20 Хост. 20:12-16

+ 18:21 Флп. 3:6

+ 18:22 Лк. 12:33

+ 18:24 Ыд. ыр. 48:7-8

+ 18:27 Э. д. 18:14; Иов 42:2; Иер. 32:17; Мк. 14:36

+ 18:28 Лк. 5:11

+ 18:29-30 Лк. 14:26

+ 18:33 Лк. 9:22; 24:7; Ин. 2:19

+ 18:34 Лк. 2:50; 9:45

+ 18:35 Иис. 6:1; 3 Хаан. 16:34

+ 18:38 2 Хаан. 7:12-16; Мф. 22:42; Лк. 1:32

+ 18:42 Лк. 7:50; Эф. 2:8

+ 19:1 Иис. 6:1; 3 Хаан. 16:34

+ 19:7 Лк. 5:30; 15:2

+ 19:8 Хост. 22:1; 2 Хаан. 12:6; Лк. 3:14

+ 19:9 Лк. 3:8; Ин. 8:33,[39]

+ 19:11 Лк. 17:20; Аж.-ч. 1:6

+ 19:14 Ин. 15:8

+ 19:17 Лк. 16:10

+ 19:22 Иов 9:20; 15:6; 3 Хаан. 20:40

+ 19:26 Мф. 13:12

+ 19:27 Мф. 22:7; Лк. 20:16

+ 19:29 2 Хаан. 15:30; Зах. 14:4; Аж.-ч. 1:12

+ 19:36 4 Хаан. 9:13

+ 19:38 Ыд. ыр. 117:25-26; 148:1

+ 19:39 Мф. 21:15-16

+ 19:40 Авв. 2:11

+ 19:41 Ин. 11:35

+ 19:42 Ыд. ыр. 80:14; Иса. 48:18

+ 19:43 Иса. 29:3; Иер. 6:6; Иез. 4:2; 26:8

+ 19:44 Ыд. ыр. 136:9; Лк. 21:6

+ 19:46 Иса. 56:7; Иер. 7:11

+ 20:2 Аж.-ч. 4:7

+ 20:4 Лк. 3:3

+ 20:5 Лк. 7:30

+ 20:6 Лк. 7:26; 9:8

+ 20:9 Ыд. ыр. 79:9; Иса. 5:1

+ 20:9 Сол. ыр. 8:11

+ 20:9 Мк. 13:34

+ 20:12 Лк. 11:48-49

+ 20:13 Мф. 3:17; Евр. 1:1

+ 20:14 Евр. 1:2

+ 20:15 Евр. 13:12

+ 20:16 Аж.-ч. 13:46

+ 20:17 Ыд. ыр. 117:22

+ 20:18 Иса. 8:14-15; 28:16

+ 20:20 Лк. 6:7; 14:1

+ 20:20 Лк. 11:54

+ 20:22 Мф. 17:24-25

+ 20:23 Мк. 7:6; Лк. 12:1

+ 20:25 Рим. 13:7

+ 20:27 Аж.-ч. 23:8

+ 20:28 Ы. х. к. 25:5

+ 20:35 2 Фес. 1:5

+ 20:37 Хост. 3:2,[6]

* 20:37 Ол дээрге Авраам, Исаак болгаш Иаков оларны Бурганның чанында ам-даа дириг хевээр деп турары ол-дур.

+ 20:40 Мф. 22:46

+ 20:41 2 Хаан. 7:12-16; Лк. 1:32; 18:38

+ 20:42-43 Ыд. ыр. 109:1; Аж.-ч. 2:34-35

+ 20:46 Лк. 11:43

+ 21:1 4 Хаан. 12:9; Мф. 27:6; Ин. 8:20

+ 21:4 2 Кор. 8:1-3,[12]

+ 21:6 Лк. 19:44

+ 21:8 1 Ин. 3:7; Кол. 2:8; 2 Фес. 2:3

+ 21:8 Иер. 14:14

+ 21:10 2 Чыл. 15:6; Ажыд. 6:4

+ 21:11 Аж.-ч. 11:28

+ 21:11 Ажыд. 6:8,[12]

+ 21:12 Аж.-ч. 4:3; 17:6; 18:12; 24:1; 25:6

+ 21:15 Аж.-ч. 6:10

+ 21:18 1 Хаан. 14:45; 2 Хаан. 14:11; Аж.-ч. 27:34

+ 21:23 Мф. 27:25; 1 Фес. 2:16

+ 21:24 Ажыд. 11:2

+ 21:27 Дан. 7:13

+ 21:32 Лк. 9:27

+ 21:33 Ыд. ыр. 101:26-27; Иса. 51:6; 2 Пет. 3:10

+ 21:34-35 Иса. 24:17

+ 21:36 Мф. 25:13; 1 Фес. 5:6

+ 21:36 Лк. 18:1; Рим. 12:12; Эф. 6:18; Кол. 4:2; 1 Фес. 5:17

+ 21:37 Мф. 21:23; 26:55

+ 22:1 Хост. 12:1-30

+ 22:3 Ин. 13:2

+ 22:6 Аж.-ч. 1:16

+ 22:7 Хост. 12:6; 1 Кор. 5:7

+ 22:16 Ажыд. 19:9

+ 22:19 Ин. 6:51; 1 Кор. 10:16; 11:24

+ 22:20 Хост. 24:8; Иер. 31:31

+ 22:21 Ыд. ыр. 40:10; Ин. 13:18

+ 22:22 Аж.-ч. 2:23

+ 22:26 Мф. 20:26; Мк. 10:43-44

+ 22:27 Мф. 20:28; Ин. 13:4-5

+ 22:28 Евр. 2:18

+ 22:29 Лк. 12:32

+ 22:30 Мф. 19:28; Ажыд. 3:21

+ 22:31 Иов 1:6-12; Ам. 9:9

+ 22:32 Ин. 17:9

+ 22:33 Ин. 21:19; Аж.-ч. 12:4

+ 22:35 Лк. 9:3; 10:4

+ 22:37 Иса. 53:12

+ 22:40 Мф. 6:13

+ 22:42 Мк. 10:38; Ин. 18:11; Евр. 5:7

+ 22:42 Мф. 6:10

+ 22:43-44 Мф. 4:11; Мк. 1:13

* 22:43-44 Ол ийи домак эң бүзүрелдиг грек сөзүглелдерде таварышпайн турар.

+ 22:47 Аж.-ч. 1:16

* 22:47 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Чүге дээрге ол оларга мындыг демдек айтып берген турган: „Ошкап каарым кижи Ол болур эвеспе“» деп домакты немээн.

+ 22:49 Лк. 22:38

+ 22:53 Лк. 20:1

+ 22:53 Эф. 6:12

+ 22:61 Лк. 22:34

+ 22:63 Иса. 50:6

* 22:68 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Мени хостап салыр эвес силер» деп сөстерни немээн.

+ 22:69 Ыд. ыр. 109:1; Мк. 16:19; Аж.-ч. 7:56; Евр. 1:3

+ 22:71 Мф. 9:3; Ин. 10:36

+ 23:1 Лк. 3:1; 13:1; Аж.-ч. 3:13; 4:27; 1 Тим. 6:13

+ 23:2 Аж.-ч. 17:7

+ 23:2 Лк. 20:25

+ 23:3 Мф. 2:2

+ 23:4 Ин. 18:38; 19:4; Евр. 4:15

+ 23:7 Лк. 3:1; 9:7

+ 23:8 Лк. 9:9

* 23:16-17 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «А Пилат Хосталыышкын байырлалын таварыштыр бир херектенни чоннуң күзели-биле хостап бээр ужурлуг турган» деп сөстерни немээн (Мф. 27:13; Мк. 15:6 көр).

* 23:23 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөске «База Бурганның дээди бараалгакчыларының» деп сөстерни немээн.

+ 23:29 Мк. 13:17; Лк. 21:23

+ 23:30 Ос. 10:8; Ажыд. 6:16

+ 23:31 Иез. 20:47

+ 23:34 Аж.-ч. 7:60

+ 23:34 Ыд. ыр. 21:19

* 23:34 Эң бүзүрелдиг грек сөзүглелдерде бо сөстер таварышпайн турар.

+ 23:35 Иса. 42:1; Лк. 9:35

+ 23:35 Ин. 10:18

* 23:38 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Грек, латин болгаш еврей дылдарга бижээн» деп сөстерни немээн (Ин. 19:20 көр).

+ 23:41 Лк. 23:4; Евр. 4:15

* 23:43 Дываажаң – Бурганга шынчы улустуң өлүм соонда турар чыргалдыг оранын ынча дээн (2 Кор. 12:4; Ажыд. 2:7 көр).

+ 23:44 Ам. 8:9

+ 23:45 Хост. 26:33; Лев. 16:2

+ 23:46 Ыд. ыр. 30:6; Аж.-ч. 7:59

+ 23:48 Лк. 18:13

+ 23:49 Лк. 8:2

* 23:50-51 Аримафея – бо болза Эрги Чагыг-керээде (1 Хаан. 1:1) Раматаим деп адаттырган суур.

* 23:52 Еврей чаңчыл ёзугаар, чок болган кижини мөчээн хүнүнде ажаар ужурлуг, артында-ла пятницаның кежээзинде суббота, амыр-дыш хүнү, эгелей бээр. Оон аңгыда Ы. х. к. 21:22-23 ёзугаар, хере шаптырган кижиниң мага-бодун ол-ла хүн дүжүргеш, ажаар ужурлуг турган.

+ 23:53 Иса. 53:9

* 23:54 Еврейлерниң шак-үе санаашкынын ёзугаар чаа хүннүң эгезин хүн ашкан соонда санап эгелээр турган.

+ 23:56 Хост. 20:10; Ы. х. к. 5:14

* 24:1 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Олар-биле кады чамдык өске улус база чораан» деп сөстерни немээн.

+ 24:4 Ин. 20:12

+ 24:7 Лк. 9:22; 18:33; Ин. 2:19

+ 24:8 Ин. 2:22

+ 24:10 Мк. 15:40; Лк. 8:2-3

+ 24:11 Мк. 16:11

* 24:13 Он ийи километр хире.

+ 24:16 Ин. 20:14

+ 24:18 Ин. 19:25

+ 24:20 Аж.-ч. 2:23

+ 24:26 1 Пет. 1:11

+ 24:27 Э. д. 3:15; 12:3; 22:8; Сан. 21:9; 24:17; Ы. х. к. 18:15

+ 24:27 2 Хаан. 7:12-14; Ыд. ыр. 15:10; Иса. 7:14; 9:2; 11:1; 50:6; 53:1-12; Иер. 23:5-6; Дан. 7:13; 9:24-27; Мих. 5:2; Зах. 9:9; 12:10; 13:7

+ 24:27 Аж.-ч. 8:35

+ 24:30 Лк. 9:16

+ 24:34 1 Кор. 15:5

+ 24:37 Мф. 14:26; Мк. 6:49

+ 24:39 1 Ин. 1:1

+ 24:41 Ин. 21:5

* 24:42 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «База ары өөнге турган ары-чигирин» деп сөстерни немээн.

+ 24:45 Аж.-ч. 16:14

+ 24:46 Лк. 24:27

+ 24:48 Аж.-ч. 1:8

+ 24:49 Ин. 14:26; Аж.-ч. 1:8

+ 24:49 Аж.-ч. 1:4; 2:4

+ 24:50 Мф. 21:17; Лк. 19:29; Ин. 11:18

+ 24:50 Аж.-ч. 1:9

+ 24:52 Мф. 28:9

+ 24:53 Аж.-ч. 2:46; 3:1; 5:21

+ 1:1 Э. д. 1:1

+ 1:1 Ажыд. 19:13

+ 1:1 Ин. 20:28; 1 Ин. 5:20; Флп. 2:6

+ 1:3 Ыд. ыр. 32:6; 1 Кор. 8:6; Кол. 1:16; Евр. 1:2

+ 1:4 Ин. 5:26; 11:25; 1 Ин. 1:2; 5:11

+ 1:4 Ин. 8:12; 9:5; 12:46

+ 1:6 Мф. 3:1; Мк. 1:4; Лк. 1:80; 3:2

+ 1:7 Ин. 3:26; 5:33; 10:41

+ 1:7 Ин. 20:31; Аж.-ч. 19:4

+ 1:9 Ыд. ыр. 35:10; Иса. 49:6; 1 Пет. 2:9

* 1:9 Азы: «Ол Сөс – бо делегейге келген кижи бүрүзүн чырыдып турар Чырык-тыр».

+ 1:11 Ин. 5:43

+ 1:12 Мф. 5:9; 1 Ин. 3:1; 5:1; Рим. 8:14

+ 1:13 Ин. 3:3; Иак. 1:18

+ 1:14 1 Ин. 4:2; 2 Ин. 1:7; 1 Тим. 3:16; Евр. 2:14

+ 1:15 Мф. 3:11

+ 1:17 Ы. х. к. 33:4; Ин. 7:19

+ 1:17 Ин. 14:6

+ 1:18 Хост. 33:20; Ин. 6:46; 1 Ин. 4:12; Кол. 1:15; 1 Тим. 6:16

* 1:18 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Адазы-биле тудуш харылзаалыг эр чаңгыс Бурган» деп бижээн.

+ 1:20 Аж.-ч. 13:25

+ 1:21 Мал. 4:5; Мф. 17:12-13; Лк. 1:17

+ 1:21 Ы. х. к. 18:15, 18-19

+ 1:23 Иса. 40:3

* 1:25 Сугже сугары – улустуң эрги, бачыттыг амыдыралга хамаарыштыр өлгеш, Бурганга дыңнангыр чаа амыдырал дээш төрүттүнериниң символ-демдээ.

+ 1:29 Хост. 12:3; Лев. 1:10; Иса. 53:7; 1 Пет. 1:19; 1 Ин. 2:2; 4:10

+ 1:31 Лк. 1:17

+ 1:32 Иса. 11:2; Мф. 3:16; Мк. 1:10; Лк. 3:22

+ 1:33 Иоил 2:28; Аж.-ч. 1:5

+ 1:35 Мф. 11:2; Мк. 2:18; Лк. 11:1

+ 1:36 Ин. 1:29

+ 1:38 Ин. 18:4,[7]

+ 1:40 Мф. 4:18-20; Мк. 1:16-20; Лк. 5:2-11

+ 1:41 Ин. 4:25

+ 1:42 Мф. 16:18; Мк. 3:16; Гал. 1:18; 1 Кор. 1:12

+ 1:44 Ин. 12:21

+ 1:45 Ин. 21:2

+ 1:45 Ы. х. к. 18:15; Лк. 24:27

+ 1:45 Мф. 2:23; Лк. 2:39

* 1:46 Назарет болза Эрги Чагыг-керээде чаңгыс-даа айыттынмаан улуг эвес суур болур. Назарет Галилеяга турган, а Галилея шуут «арыг эвес» деп санадыр, чүге дээрге аңаа өске чоннардан үнген, Моисейниң хоойлузун сагывас хөй улус чурттап чораан.

+ 1:47 Ыд. ыр. 31:2

+ 1:47 Рим. 9:6

+ 1:49 Ыд. ыр. 2:7; Мф. 27:11, 42; Ин. 11:27

+ 1:51 Э. д. 28:12; Дан. 7:13

+ 2:1 Ин. 4:46; 21:2

* 2:1 Азы: «Неделяның үшкү хүнүнде».

+ 2:4 Мк. 14:41; Ин. 7:6; 7:30; 8:20; 13:1

+ 2:6 Ин. 3:25

* 2:6 Ийи азы үш метретес – 80 азы 120 литр ишкир.

+ 2:12 Мк. 3:31; 6:3; Ин. 7:3; Аж.-ч. 1:14; 1 Кор. 9:5; Гал. 1:19

* 2:12 Болгу дег өске утказы мындыг: «Авазы, акылары».

+ 2:13 Ы. х. к. 16:1, 16; Ин. 6:4; 11:55

* 2:14 Акша солукчулары – Бурганның өргээзиниң мурнунда өске чоннар улузунуң туруп болур шөлүнге рим болгаш грек акшаны өргээ үндүрүү төлээр тускай чооска орнап турган.

+ 2:16 Лк. 2:49

+ 2:17 Ыд. ыр. 68:10

+ 2:18 Ин. 4:48; 6:30; 1 Кор. 1:22

+ 2:19 Мк. 8:31

+ 2:19 Мк. 14:58; 15:29; Ин. 10:18

+ 2:22 Лк. 24:8; Ин. 12:16

+ 2:23 Ин. 11:45

+ 3:1 Ин. 7:50; 19:39

* 3:3,[7] Грек дылда «Катап төрүттүнген» болгаш «Өрүтен төрүттүнген» деп уткаларны чаңгыс ол сөс илередир.

+ 3:5 Мк. 16:16; Аж.-ч. 2:38

+ 3:5 Мф. 5:20; 1 Кор. 15:50

* 3:8 Хат – грек дылда «хат» биле «сүлде» деп сөстерни бижиири дөмей болгаш, чаңгыс ол сөс ийи уткалыг болур.

+ 3:13 У. ч. 30:4; Ин. 6:38; 1 Кор. 15:47; Эф. 4:9

* 3:13 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Дээрден дүжүп келген» деп сөстерге «Дээрде амыдыраан» деп сөстерни немээн.

+ 3:14 Сан. 21:9

+ 3:15 Ин. 8:28; 12:32

* 3:15 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Мөңге амыдыралдыг» деп сөстерге «Өлбес» деп сөстерни немээн.

+ 3:16 Рим. 5:8; Эф. 2:4; 1 Ин. 3:1; 4:10

+ 3:17 Ин. 8:15; 12:47

+ 3:18 Мк. 16:16

+ 3:19 Ин. 1:4; 8:12

+ 3:19 Ин. 7:7

+ 3:20 Эф. 5:13

+ 3:22 Ин. 4:1-2

+ 3:24 Мф. 11:2; Мк. 6:17-18; Лк. 3:19-20

+ 3:25 Ин. 2:6

* 3:25 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бир иудей» деп эвес, а «Чамдык иудейлер» деп бижээн.

+ 3:26 Ин. 1:7; 5:33

+ 3:27 1 Кор. 4:7

+ 3:28 Мал. 3:1; Мк. 1:2; Ин. 1:20

+ 3:29 Мф. 9:15; 25:1-13; Ажыд. 19:7; 21:2

+ 3:29 Мф. 9:15; Мк. 2:19

+ 3:33 Ин. 8:26

+ 3:35 Мф. 3:17; 17:5; Ин. 5:20

+ 3:36 Ин. 5:24; 6:40; 1 Ин. 5:12-13

+ 4:2 Ин. 3:22

+ 4:3 Ин. 2:11-12

+ 4:4 Лк. 9:52-53

+ 4:5 Э. д. 33:19; 48:22

* 4:6 Ол кудук Гаризим дагның эдээнге турган.

* 4:9 Азы: «Иудейлер Самария чурттуглар-биле харылзашпас».

+ 4:10 Ыд. ыр. 35:10; Иер. 2:13; 17:13

+ 4:14 Иса. 55:1; Ин. 7:38

+ 4:19 Ин. 9:20

+ 4:20 Э. д. 12:6-7; 33:18; Ы. х. к. 11:29; 27:12; Башт. 9:7

+ 4:20 Ы. х. к. 12:5

* 4:20 Гаризим даг самарийлерге ыдыктыг турган, олар аңаа дайзыннар ыдыктыг өргээзин үреп бузарының мурнунда-даа, соонда-даа Дээрги-Чаяакчыга мөгейип турганнар.

+ 4:22 4 Хаан. 17:28-34

+ 4:22 Ыд. ыр. 147:8-9; Аж.-ч. 13:23; Рим. 3:1-2

+ 4:23 Рим. 8:15; Эф. 6:18

+ 4:23 Ыд. ыр. 144:18

+ 4:24 2 Кор. 3:17

+ 4:25 Ин. 1:41

+ 4:25 Мф. 11:2

+ 4:25 Ы. х. к. 18:18

+ 4:26 Ин. 9:37

+ 4:34 Ы. х. к. 8:3

+ 4:34 Ин. 5:30; 6:38; 9:4; 14:31

+ 4:35 Мф. 9:38; Лк. 10:2

+ 4:36 1 Кор. 3:6-9

+ 4:42 Ин. 1:29; 1 Ин. 4:14

+ 4:44 Мф. 13:57; Мк. 6:4; Лк. 4:24

* 4:44 Төрээн чурт – Иоанн мында Иудеяны ынча деп турары ол чадавас.

+ 4:45 Ин. 2:23

+ 4:46 Ин. 2:1; 21:2

+ 4:46 Ин. 2:12

+ 4:48 Ин. 2:18; 6:30; 1 Кор. 1:22

+ 4:53 Мф. 8:13

+ 4:53 Аж.-ч. 16:34; 18:8

+ 4:54 Ин. 2:11

+ 5:2 Неем. 3:1; 12:39

* 5:3-4 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Олар сугнуң дойлурун манап чыдар турган. Чамдыкта Дээрги-Чаяакчының төлээзи бадып келгеш, сугну доюлдуруптарга, эштир черже мурнай кирген кижи кандыг-даа аарыындан экирий бээр турган чүве-дир» деп сөстерни немээн.

+ 5:8 Мф. 9:6-7; Мк. 2:11; Лк. 5:24

+ 5:10 Хост. 20:10; Иер. 17:21

+ 5:16 Ин. 15:20

+ 5:18 Ин. 7:1

+ 5:18 Флп. 2:6

+ 5:20 Мф. 3:17; 17:5; Ин. 3:35; 10:17; 15:9; 17:26

+ 5:21 Иса. 26:19; Иез. 37:5, 12; Дан. 12:2

+ 5:21 Рим. 8:11; 1 Кор. 15:45

+ 5:22 Ин. 17:2; Аж.-ч. 10:42

+ 5:23 Мф. 10:40; Лк. 10:16; Ин. 13:20; 15:23

+ 5:24 Ин. 3:36; 6:40; 20:31; 1 Ин. 5:9-13

+ 5:24 1 Ин. 3:14

+ 5:25 Мф. 27:52-53; Эф. 2:1,[5]

+ 5:26 Ин. 1:4; 11:25; 1 Ин. 1:2; 5:11

+ 5:27 Дан. 7:13

+ 5:28 Иса. 26:19; Иез. 37:12; Ин. 11:25,[43]

+ 5:29 Дан. 12:2

+ 5:30 Мк. 14:36; Ин. 6:38; 8:16

+ 5:31 Ин. 8:13

+ 5:33 Ин. 1:7; 3:26; 10:41

+ 5:35 Мф. 5:16; 2 Пет. 1:19

+ 5:36 Ин. 8:18; 10:25; 1 Ин. 5:9

+ 5:39 Лк. 24:27

+ 5:41 1 Фес. 2:6

+ 5:43 Ин. 10:25; 12:12

+ 5:43 Ин. 1:11; 3:11-12

+ 5:44 Ин. 12:43

+ 5:46 Сан. 21:9; Ы. х. к. 28:15

+ 6:4 Хост. 12:1-30; Ы. х. к. 16:1, 16; Ин. 2:13; 11:55

+ 6:5 Ин. 1:44

+ 6:5 4 Хаан. 4:42-44

* 6:7 Ийи чүс мөңгүн чоос – Азы: «Ийи чүс динарий мөңгүн». Сес ай иштинде ажылдап алыр ортумак шалыңга дең түң-дүр.

+ 6:8 Ин. 1:40,[44]

+ 6:11 Мф. 15:36

+ 6:14 Мф. 11:2-3; Ин. 4:25; 11:27

* 6:19 Беш азы алды хире километр.

+ 6:27 Иса. 55:2

+ 6:29 1 Ин. 3:23

+ 6:30 Мф. 12:38; Ин. 2:18; 4:48; 1 Кор. 1:22

+ 6:31 Хост. 16:15; Сан. 11:7-9

+ 6:31 Неем. 9:15; Ыд. ыр. 77:24

+ 6:34 Ин. 4:15

+ 6:35 Ин. 4:14; 7:37

+ 6:37 Ин. 17:6

+ 6:38 Ин. 3:13; 1 Кор. 15:47

+ 6:38 Мк. 14:36; Ин. 5:30

+ 6:39 Мф. 18:14; Ин. 10:28-29

+ 6:40 Ин. 3:35; 5:24; 1 Ин. 5:12-13

+ 6:42 Мф. 13:55

+ 6:44 Ос. 11:4; Ин. 12:32

+ 6:45 Иса. 54:13

+ 6:46 Хост. 33:20; Мф. 11:27; Ин. 1:18

+ 6:51 Ин. 3:13

+ 6:51 Мф. 26:26-28

+ 6:53 Мк. 14:22-24; 1 Кор. 10:16; 11:27

+ 6:56 Ин. 15:4-5; 1 Ин. 3:24

+ 6:62 Мк. 16:19; Лк. 24:51; Аж.-ч. 1:9

+ 6:63 2 Кор. 3:6

+ 6:64 Ин. 13:11

+ 6:69 Мк. 1:24

* 6:69 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бурганның Ыдыктыг Төлээлекчизи» деп эвес, а «Христос, дириг Бурганның Оглу» деп бижээн.

+ 6:70 Ин. 13:2,[27]

+ 6:71 Ин. 18:2-3

+ 7:1 Ин. 5:18; 8:37; 11:53

+ 7:2 Лев. 23:34; Ы. х. к. 16:13-15

+ 7:3 Мк. 3:31; 6:3; Ин. 2:12; Аж.-ч. 1:14; 1 Кор. 9:5; Гал. 1:19

* 7:3 Болгу дег өске утказы мындыг: «Иисустуң акылары».

+ 7:6 Мк. 14:41; Ин. 2:4; 8:20; 13:1

+ 7:7 Ин. 15:18

+ 7:7 Ин. 3:19

* 7:8 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Амдыызында» деп сөс таварышпайн турар.

+ 7:13 Ин. 19:38

+ 7:16 Ин. 8:28; 12:49; 14:10

+ 7:18 Ин. 5:41; 8:50

+ 7:19 Ы. х. к. 33:4; Ин. 1:17

+ 7:20 Мк. 3:22; Ин. 8:48; 10:20

+ 7:23 Мф. 12:2; Ин. 5:16

+ 7:24 Ин. 8:15

+ 7:27 Ин. 8:14; 9:29; 19:9

* 7:27 Хөй улус Иисустуң Галилеядан уктуунга бүзүрээр болгаш, Ол Бурганның шилип алган хааны бооп шыдавас деп санап турган (7:41-42, 7:52, 9:29 көр).

+ 7:29 Мф. 11:27; Ин. 8:55

+ 7:30 Ин. 10:39

+ 7:30 Мк. 14:41; Ин. 2:4; 7:6; 8:20; 13:1

+ 7:31 Ин. 8:30

+ 7:33 Мк. 14:7; Ин. 14:19

+ 7:33 Ин. 16:5

+ 7:34 Ин. 8:21-22; 13:33

+ 7:37 Лев. 23:36; Сан. 29:35; Неем. 8:18

+ 7:37 Мф. 11:28

+ 7:37 Ыд. ыр. 41:2; Иса. 55:1; Мф. 5:6; Ин. 4:14; 6:35

+ 7:38 Ыд. ыр. 35:10; Иса. 58:11; Иер. 2:13; 17:13; Зах. 14:8

+ 7:39 Иса. 44:3

+ 7:39 Иоил 2:28; Аж.-ч. 2:4

+ 7:40 Ы. х. к. 18:15, 18-19; Ин. 1:21

+ 7:42 2 Хаан. 7:12,[16]

+ 7:42 1 Хаан. 16:1

+ 7:42 Мих. 5:2; Мф. 2:1; Лк. 2:4-7

+ 7:43 Ин. 9:16; 10:19

+ 7:48 1 Кор. 1:20; 2:8

+ 7:50 Ин. 3:1; 19:39

+ 7:51 Сан. 35:30; Ы. х. к. 17:6; 19:15

+ 7:52 4 Хаан. 14:25

+ 8:5 Лев. 20:10; Ы. х. к. 22:22-24; Иез. 16:38

+ 8:6 Лк. 11:54; 20:20

+ 8:7 Ы. х. к. 17:7; Рим. 2:1,[22]

* 8:7 Моисейниң хоойлузун ёзугаар, херечи кижи өлүмге шииттирген кижиже дашты эң баштай октаар ужурлуг (Ы. х. к. 17:7).

+ 8:11 Ин. 5:14

* 7:53–8:11 Эң бүзүрелдиг грек сөзүглелдерде ол домактар таварышпайн турар.

+ 8:12 Иса. 42:6; 49:6; Лк. 2:30; Ин. 1:4,[9]

+ 8:12 Ин. 12:35

+ 8:13 Ин. 5:31

+ 8:14 Ин. 13:3; 16:28

+ 8:14 Ин. 7:27

+ 8:15 Ин. 3:17; 7:24; 12:47

+ 8:16 Ин. 5:30; 16:32

+ 8:17 Сан. 35:30; Ы. х. к. 17:6; 19:15

+ 8:18 Ин. 5:36; 1 Ин. 5:9

+ 8:19 Мф. 11:27; Ин. 16:3

+ 8:20 Мк. 14:41; Ин. 2:4; 7:6; 13:1

+ 8:21 Иез. 3:18; 33:8

+ 8:21 Ин. 7:34-35; 13:33

+ 8:23 1 Ин. 4:5

+ 8:23 Ин. 17:14

+ 8:26 Ин. 15:15

+ 8:26 Ин. 3:33

+ 8:28 Сан. 21:9; Ин. 3:14; 12:32

+ 8:28 Ин. 5:30; 7:16

+ 8:29 Ин. 4:34; 6:38

+ 8:30 Ин. 7:31

+ 8:32 Иак. 2:12; 1 Пет. 2:16; Рим. 6:18; 1 Кор. 7:22; 2 Кор. 3:17; Гал. 5:1

+ 8:33 Мф. 3:9

+ 8:34 2 Пет. 2:19; Рим. 6:16-20; Тит. 3:3

+ 8:35 Э. д. 21:10; Гал. 4:30

+ 8:37 Ин. 5:18; 7:1; 11:53

+ 8:39 Лк. 19:9

+ 8:41 Ы. х. к. 32:6; Иса. 63:16; 64:8

+ 8:43 Иер. 6:10

+ 8:44 1 Ин. 3:8, 10,[12]

+ 8:44 Э. д. 3:4; 2 Кор. 11:3; Ажыд. 12:9

+ 8:48 Мк. 3:22; Ин. 7:20

+ 8:49 Ин. 5:23

+ 8:50 Ин. 5:41; 7:18

+ 8:51 Ин. 5:24; 11:26

+ 8:54 Евр. 5:5

+ 8:54 Ин. 17:1; Аж.-ч. 3:13; 2 Пет. 1:17

+ 8:55 Ин. 7:28-29

+ 8:56 Мф. 13:17; Лк. 17:22

* 8:58 Иисустуң чугаалаан «МЕН-ДИР МЕН» деп сөстери Бурганның ыдыктыг адынга дөмей бооп турар (Хост. 3:14 көр).

+ 8:59 Ин. 10:31

* 8:59 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бурганның өргээзинден үнүп чоруй барган» деп эвес, а «Оларның аразы-биле өде кылаштааш, Бурганның өргээзинден үнгеш, улаштыр базып чорупкан» деп бижээн (Лк. 4:30 көр).

+ 9:2 Хост. 20:5; Иез. 18:19

+ 9:4 Ин. 4:34

+ 9:4 Ин. 11:9; 12:35

+ 9:5 Ин. 1:4; 8:12; 12:46

+ 9:6 Мк. 7:33; 8:23

+ 9:7 Иса. 8:6; Лк. 13:4

+ 9:14 Ин. 5:9

+ 9:16 Хост. 20:8-10; Сан. 15:32-36

+ 9:16 Ин. 7:43; 10:19

+ 9:17 Ин. 4:19; 6:14

+ 9:22 Ин. 7:13

+ 9:22 Ин. 12:42; 16:2

+ 9:24 Иис. 7:19

+ 9:29 Ин. 7:27; 8:14

+ 9:31 Иов 27:9; Ыд. ыр. 65:18; У. ч. 15:8; 28:9; Иса. 59:2

* 9:35 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Кижи амытан Оглу» деп эвес, а «Бурганның Оглу» деп бижээн.

+ 9:37 Ин. 4:26

+ 9:40 Рим. 2:19

+ 9:41 Ин. 15:22; Иак. 4:17

* 10:4 Эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке кадарчы кижи өөр малдың соонга эвес, а мурнунга чоруур.

+ 10:6 Мк. 6:52; 8:17

+ 10:9 Ыд. ыр. 22:2; Иез. 34:14

+ 10:11 Ыд. ыр. 22:1; 79:2; Иса. 40:11; Иез. 34:11-15, 31; Эккл. 12:12; Евр. 13:20

+ 10:11 Ин. 15:13; 1 Ин. 3:16

+ 10:12 Мф. 7:15; Аж.-ч. 20:29

+ 10:13 Зах. 11:16-17

+ 10:15 Мф. 11:27

+ 10:16 Иса. 56:8; Ин. 11:52

+ 10:16 Иса. 40:11; Иез. 34:23; 37:24; Лк. 12:32

+ 10:17 Мф. 3:17; Ин. 5:20

+ 10:18 Ин. 2:19

+ 10:19 Ин. 7:43; 9:16

+ 10:20 Мк. 3:22; Ин. 7:20; 8:48

+ 10:20 Ос. 9:7

+ 10:21 Хост. 4:11; Ыд. ыр. 145:8

* 10:22 Чаартылга байырлалы – еврей дылда Ханука деп адаар, Бурганның өргээзин Антиох Эпифан дээр сирий хаан бужартаткан соонда, бистиң эрага чедир 164 чылда ону катап арыглаанынга тураскааткан, ноябрь төнчүзүнде азы декабрь айда эгелээр, сес хүн уламчылаар байырлал.

+ 10:23 Аж.-ч. 3:11; 5:12

+ 10:24 Мф. 26:63; Ин. 1:24-25,[41]

+ 10:25 Ин. 5:36

* 10:26 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Мээң чугаалап турганым дег» деп сөстерни немээн.

+ 10:28 Ин. 3:16; 17:12

+ 10:30 Ин. 17:11

+ 10:31 Ин. 8:59

+ 10:33 Лев. 24:16; Мф. 9:3

+ 10:34 Ыд. ыр. 81:6

+ 10:36 Ин. 3:17

+ 10:36 Ыд. ыр. 2:7

+ 10:36 Мк. 2:7; 14:64

+ 10:38 Ин. 14:10

+ 10:39 Лк. 4:30; Ин. 7:30

+ 10:40 Ин. 1:28

+ 10:41 Ин. 1:7; 3:26; 5:33

+ 10:42 Ин. 7:31

+ 11:1 Лк. 10:38-39

+ 11:2 Ин. 12:3

+ 11:8 Ин. 8:59; 10:31

+ 11:9 Ин. 9:4; 12:35

+ 11:10 Иер. 13:16

+ 11:11 Мф. 9:24; Мк. 5:39

+ 11:11 4 Хаан. 4:31

+ 11:16 Мф. 10:3; Мк. 3:18; Лк. 6:15; Ин. 14:5; 20:24; 21:2; Аж.-ч. 1:13

+ 11:16 Ин. 13:37

* 11:18 Он беш стадий – үш километр хире.

+ 11:24 Лк. 14:14; Ин. 5:29; 6:39

+ 11:25 Ин. 1:4; 5:26; 1 Ин. 1:2; 5:11

+ 11:26 Ин. 5:24; 8:51

+ 11:27 Ыд. ыр. 2:7; Мф. 11:2; Ин. 1:49

+ 11:27 Мф. 16:16; Мк. 8:29

+ 11:35 Лк. 19:41

+ 11:37 Ин. 9:6-7

+ 11:38 Мф. 27:60

+ 11:41 Ин. 17:1

+ 11:42 Ин. 3:17

+ 11:43 Ин. 5:28

+ 11:44 Ин. 5:28

+ 11:45 Ин. 2:23

* 11:49 Бурганның дээди бараалгакчыларын чаңгыс чылдан хөй хуусаада соңгуур турган, ынчалза-даа римчилер боттарынга таарышпас дээди бараалгакчыларны болганчок-ла солуп кааптар турганнар.

+ 11:50 Ин. 18:14

+ 11:51 Иса. 53:10-11; Мк. 10:45

+ 11:52 Иса. 49:6; Ин. 10:16; 1 Ин. 2:2

+ 11:53 Мк. 14:1; Ин. 5:18; 7:1; 8:37

+ 11:55 Хост. 12:1-30; Ы. х. к. 16:1, 16; Ин. 2:13; 6:4

+ 11:55 2 Чыл. 30:17-18

+ 11:57 Ин. 7:11

+ 12:1 Хост. 12:1-30; Ин. 11:55

+ 12:1 Мф. 21:17; Ин. 11:1,[18]

+ 12:2 Лк. 10:38

+ 12:3 Ин. 11:2

* 12:3 Бир литра – 320 грамм азы чартык литр хире.

* 12:4 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Иуда Искариот» деп эвес, а «Симоннуң оглу Иуда Искариот» деп бижээн.

* 12:5 Үш чүс мөңгүн чоос – барык бүдүн чылдың ажыл төлевири.

+ 12:6 Ин. 13:29

+ 12:8 Ы. х. к. 15:11

+ 12:9 Ин. 11:44

+ 12:13 Ыд. ыр. 117:25-26

* 12:13 Осанна – еврей дылда «Камгалап көрем» дээн сөс (Ыд. ыр. 117:25 көр). Мында ол сөстү Мессияны мендилээн кыйгы кылдыр ажыглап турар.

+ 12:15 Зах. 9:9; Мф. 21:4-5

+ 12:16 Ин. 2:22

+ 12:19 Ин. 11:47-48

+ 12:21 Ин. 1:44

+ 12:23 Ин. 2:4; 17:1

+ 12:24 1 Кор. 15:36

+ 12:25 Мф. 10:39; Лк. 14:26

+ 12:27 Мк. 14:34; Ин. 13:21

+ 12:28 Мк. 1:11; 9:7

+ 12:29 Аж.-ч. 23:9

+ 12:30 Ин. 11:42

+ 12:31 Ин. 16:11; 2 Кор. 4:4; Кол. 2:15

* 12:31 Бо делегейниң чагырыкчызы – эрликти ынча деп турары ол.

+ 12:32 Сан. 21:9; Ин. 3:14; 8:28

+ 12:32 Ос. 11:4; Ин. 6:44

+ 12:33 Ин. 18:32

+ 12:34 Ыд. ыр. 88:5; 109:4; Иса. 9:7

+ 12:35 Иса. 2:5; Ин. 1:4; 8:12; Эф. 5:8

+ 12:35 У. ч. 4:19; Иер. 13:16; Ин. 9:4; 11:9; 1 Ин. 1:6

+ 12:36 Лк. 16:8; 1 Фес. 5:5

+ 12:38 Иса. 53:1; Рим. 10:16

+ 12:40 Иса. 6:10; Мф. 13:15; Мк. 4:12; Аж.-ч. 28:27

+ 12:41 Иса. 6:1

+ 12:42 Ин. 3:1

+ 12:42 Ин. 9:22; 16:2

+ 12:43 Ин. 5:44

+ 12:44 Мф. 10:40; Ин. 13:20; 14:1

+ 12:45 Ин. 14:9

+ 12:46 Ин. 1:4; 8:12; 9:5

+ 12:47 Ин. 3:17; 4:42; 8:15

+ 12:48 Ы. х. к. 18:19

+ 13:1 Хост. 12:1-30; Ин. 12:1

+ 13:1 Мк. 14:41; Ин. 2:4; 7:6; 8:20

+ 13:2 Ин. 6:70

+ 13:3 Мф. 11:27; Ин. 17:2

+ 13:3 Ин. 8:14; 16:28

+ 13:5 Мф. 20:28; Лк. 22:27

* 13:5 Иудей ёзу-чаңчыл ёзугаар еврей кул безин бодунуң дээргизиниң буттарын чуур хүлээлгелиг турбаан.

+ 13:8 1 Кор. 6:11; Эф. 5:26; Тит. 3:5; Евр. 10:22

+ 13:10 Ин. 15:3

+ 13:11 Ин. 6:64; 18:2

+ 13:13 Мф. 7:22; 23:8; Лк. 6:46; Флп. 2:11

+ 13:14 1 Тим. 5:10

+ 13:15 1 Пет. 2:21

+ 13:16 Лк. 6:40; Ин. 15:20

+ 13:17 Мф. 24:46; Лк. 11:28; Иак. 1:22; Рим. 2:13

+ 13:18 Ин. 6:70

+ 13:18 Ыд. ыр. 40:10

+ 13:19 Мк. 13:23; Ин. 14:29; 16:4

+ 13:20 Мф. 10:40; Лк. 10:16; Ин. 12:44

+ 13:21 Мк. 14:34; Ин. 12:27

+ 13:23 Ин. 19:26; 20:2; 21:7; 21:20

* 13:23 Дойлаашкын үезинде хүндүткелдиг аалчы (бо таварылгада Иисустуң онза ынак өөреникчизи) анаада ээниң оң талазынга хөлестеп чыдар турган, ынчанганда, ооң бажы ээниң хөрээ-биле деңнежир. Ынчангаш ол аалчы өскелерге дыңналбас кылдыр чугаалажып шыдаар.

+ 13:29 Ин. 12:6

+ 13:31 1 Пет. 4:11

+ 13:32 Ин. 17:1,[5]

+ 13:33 Ин. 7:34; 8:21

+ 13:34 1 Ин. 2:7-8; 3:11; 2 Ин. 1:5

+ 13:34 Лев. 19:18; Ин. 15:12

+ 13:37 Ин. 11:16; 21:19

+ 13:38 Ин. 18:27

+ 14:1 Ин. 12:44

* 14:2 Азы: «„Силерге турар чер белеткээр дээш, чоруптум“ – деп, Мен силерге чугаалаважык мен бе?»

+ 14:3 Ин. 14:1; 1 Фес. 4:17

+ 14:5 Ин. 11:16

+ 14:6 Ин. 1:17; 11:25; Евр. 10:20

* 14:7 Өске бурунгу сөзүглелде «Силер Мени билир турган болзуңарза, Адамны база билген турар ийик силер» деп бижээн.

+ 14:8 Ин. 1:43; 12:21

+ 14:9 Ин. 12:45

+ 14:10 Ин. 10:38

+ 14:11 Ин. 5:36

+ 14:12 Ин. 8:14; 13:3; 16:28

+ 14:14 Мф. 7:7-8; Мк. 11:24; Ин. 15:16; 16:23; 1 Ин. 3:22

+ 14:15 Мф. 28:20; 1 Ин. 5:3; 2 Ин. 1:6; Рим. 13:10

+ 14:16 Ин. 15:26; 16:13

+ 14:17 1 Кор. 2:14

+ 14:17 Аж.-ч. 2:4

+ 14:19 Ин. 7:33

+ 14:21 У. ч. 8:17; Ин. 16:27

+ 14:22 Лк. 6:16; Аж.-ч. 1:13

+ 14:23 Ажыд. 3:20

+ 14:26 Ин. 15:26; 16:13; 1 Кор. 2:10; 1 Ин. 2:20

+ 14:26 Лк. 24:49

+ 14:27 Флп. 4:7; Кол. 3:15

+ 14:28 Ин. 14:1-2

+ 14:28 1 Кор. 11:3; 15:24

+ 14:29 Мк. 13:23; Ин. 13:19

+ 14:30 Ин. 12:31; Эф. 2:2

+ 15:1 Иса. 5:1

+ 15:2 Иер. 2:21; Мф. 3:10; 7:19

+ 15:3 Ин. 13:10

+ 15:4 1 Ин. 2:6

+ 15:5 Рим. 11:17

+ 15:5 Ин. 6:56; 1 Ин. 3:24

+ 15:5 Мк. 4:20

+ 15:6 Мф. 13:42

+ 15:7 Ин. 14:14

+ 15:9 Мф. 3:17; Ин. 5:20

+ 15:11 Ин. 3:29; 16:24; 17:13; 1 Ин. 1:4; 2 Ин. 1:12

+ 15:12 Ин. 13:34

+ 15:13 Ин. 10:11; 1 Ин. 3:16; Рим. 5:7-8; Эф. 5:2

+ 15:14 Мк. 3:35

+ 15:15 Ин. 3:32; 8:26

+ 15:16 Мф. 7:7-8; Мк. 11:24; Ин. 14:14; 16:23

+ 15:17 1 Ин. 2:7; 3:11; 2 Ин. 1:5

+ 15:18 Мк. 13:13; Ин. 7:7; 1 Ин. 3:13

+ 15:19 Ин. 8:23; 17:14

+ 15:20 Мф. 10:24; Лк. 6:40; Ин. 13:16

+ 15:20 Ин. 5:16; 1 Кор. 4:12; 2 Кор. 4:9; 1 Фес. 2:15; 2 Тим. 3:12

+ 15:22 Ин. 9:41

+ 15:23 Ин. 5:23

+ 15:24 Ин. 7:31; 10:37

+ 15:25 Ыд. ыр. 34:19; 68:5

+ 15:26 Ин. 14:17; 16:13

+ 15:26 Аж.-ч. 5:32; 1 Ин. 5:6-8

+ 15:27 Лк. 24:48; Ин. 19:35; Аж.-ч. 1:8

+ 16:2 Ин. 9:22; 12:42

+ 16:2 Аж.-ч. 8:1; 9:1; 26:9

+ 16:3 Ин. 18:19

+ 16:4 Мк. 13:23; Ин. 13:19; 14:29

+ 16:5 Ин. 7:33; 14:12

+ 16:7 Ин. 15:26

+ 16:9 Ин. 8:24

+ 16:11 Ин. 12:31; Кол. 2:15

+ 16:13 Ин. 14:17; 15:26

+ 16:13 1 Ин. 2:20; 1 Кор. 2:10

+ 16:15 Ин. 17:10

+ 16:16 Ин. 7:33

* 16:16 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Чүге дээрге Мен Адамче чоруптарым ол-дур» деп сөстерни немээн.

+ 16:20 Мф. 9:15

+ 16:21 Иса. 26:17

+ 16:22 2 Кор. 6:10

+ 16:23 Мф. 7:7-8; Мк. 11:24; Ин. 14:14; 15:16

+ 16:24 Ин. 3:29; 15:11; 17:13; 2 Ин. 1:12

+ 16:25 Мк. 8:32

+ 16:27 Ин. 14:21

+ 16:28 Ин. 8:14; 13:3

+ 16:30 Ин. 2:24-25

+ 16:32 Мф. 26:31; Мк. 14:27

+ 16:32 Ин. 8:16

+ 16:33 Ин. 14:27; Кол. 3:15

+ 16:33 Рим. 8:37; Ажыд. 3:21

+ 17:1 Ин. 11:41

+ 17:1 Ин. 2:4; 12:23

+ 17:1 Ин. 8:54; 13:32

+ 17:2 Мф. 28:18; Ин. 5:22; 13:3

+ 17:5 Ин. 1:1-2

+ 17:8 Ин. 6:69

+ 17:9 Лк. 22:32

+ 17:10 Ин. 16:15

+ 17:10 Иса. 49:3

+ 17:11 Ин. 10:30

+ 17:12 2 Фес. 3:3

+ 17:12 Ин. 13:2

+ 17:12 Ин. 10:28

+ 17:13 Ин. 3:29; 15:11; 16:24; 2 Ин. 1:12

+ 17:14 Ин. 8:23; 15:19

+ 17:15 Мф. 6:13

+ 17:17 Ыд. ыр. 118:160

+ 17:18 Ин. 20:21

+ 17:22 Рим. 8:30

+ 17:24 Ин. 14:3

+ 17:25 Иер. 12:1

+ 17:25 Ин. 8:55; 10:15

+ 17:26 Мф. 3:17; Ин. 5:20

+ 18:1 Мф. 26:36

+ 18:2 Лк. 22:39

+ 18:3 Аж.-ч. 1:16

+ 18:4 Ин. 13:1

+ 18:4 Ин. 1:38; 20:15

* 18:6 Иисустуң чугаалаан «Мен-дир мен» деп сөстери Бурганның ыдыктыг адынга дөмей бооп турар (Хост. 3:14; Ин. 8:58 көр).

+ 18:9 Ин. 17:12

+ 18:10 Лк. 22:38

+ 18:11 Мк. 10:38; 14:36

+ 18:13 Лк. 3:2; Аж.-ч. 4:6

+ 18:14 Ин. 11:50

+ 18:20 Ин. 7:26

+ 18:22 3 Хаан. 12:24; Аж.-ч. 23:2

+ 18:22 Аж.-ч. 23:4

+ 18:26 Ин. 18:10

+ 18:27 Мф. 26:64; Мк. 14:72; Лк. 22:60; Ин. 13:38

+ 18:28 Аж.-ч. 10:28

+ 18:28 Ы. х. к. 16:1

+ 18:29 Лк. 3:1; 13:1; Аж.-ч. 3:13; 4:27; 1 Тим. 6:13

+ 18:32 Мк. 10:33; Ин. 12:33

+ 18:33 Мф. 2:2

+ 18:36 Ин. 8:23; 17:14

+ 18:37 Ин. 3:11

+ 18:37 1 Ин. 4:6

+ 18:38 Лк. 23:41; Евр. 4:15

+ 18:39 Мк. 15:6-7

+ 19:4 Лк. 23:41; Евр. 4:15

+ 19:7 Ин. 10:36

+ 19:7 Лев. 24:16

+ 19:9 Иса. 53:7; Аж.-ч. 8:32-33

+ 19:11 Ин. 18:2,[14]

+ 19:12 Аж.-ч. 3:13

+ 19:15 Ыд. ыр. 92:1

+ 19:20 Евр. 13:12

+ 19:24 Ыд. ыр. 21:19

+ 19:25 Лк. 24:18

+ 19:25 Лк. 8:2

+ 19:26 Ин. 13:23

+ 19:28 Ыд. ыр. 68:22

+ 19:31 Ы. х. к. 21:23; Иис. 8:29; 10:26-27

* 19:31 Өлүмнү дүргедедир дээш, рим дайынчылар чамдыкта белдир-ыяшка хере шаптыртканнарның чодаларын демир маска-биле сый шааптар турганнар. Ынчан хере шаптыртканнар тептинер аргазын чидирип, белдир-ыяшка чүгле херли берген холдарынга астына бергеш, тыныжы муңгашталып, өлүп каар турган (кажан кижи херилген холдарынга астынып турда, хөрек өкпени кыза базыптар болгаш, өкпениң агаар-биле долдунары болдунмас апаар чүве-дир).

+ 19:34 1 Ин. 5:6

+ 19:35 Ин. 15:27; Аж.-ч. 1:8; 1 Ин. 1:1-3; Ажыд. 1:2

+ 19:36 Хост. 12:46; Сан. 9:12; Ыд. ыр. 33:21

+ 19:36 Мф. 1:23; 21:4; 26:56

+ 19:37 Зах. 12:10

+ 19:38 Ин. 7:13

* 19:38 Аримафея – бо болза Эрги Чагыг-керээде (1 Хаан. 1:1) Раматаим деп адаттырган суур.

* 19:38 Еврей чаңчыл ёзугаар, чок болган кижини мөчээн хүнүнде ажаар ужурлуг, артында-ла пятницаның кежээзинде суббота, амыр-дыш хүнү, эгелей бээр. Оон аңгыда Ы. х. к. 21:22-23 ёзугаар, хере шаптырган кижиниң мага-бодун ол-ла хүн дүжүргеш, ажаар ужурлуг турган.

+ 19:39 Ин. 3:1; 7:50

+ 19:39 Мф. 2:11

* 19:39 Чүс литра – үжен кил хире деңзилиг.

+ 19:40 Ин. 11:44

+ 19:41 4 Хаан. 21:18,[26]

+ 20:1 Лк. 8:2

+ 20:2 Ин. 13:23

+ 20:9 Ыд. ыр. 15:10; Лк. 24:27

+ 20:12 Лк. 24:4; Аж.-ч. 1:10

+ 20:14 Лк. 24:16, 31; Ин. 21:4

+ 20:15 Ин. 1:38; 18:4

+ 20:17 Мф. 28:10; Рим. 8:29; Евр. 2:11

+ 20:21 Ин. 17:18

+ 20:22 Э. д. 2:7

+ 20:23 Мф. 16:19; 18:18

+ 20:24 Ин. 11:16

+ 20:28 Ин. 1:1; 1 Ин. 5:20; Флп. 2:6

+ 20:29 Мк. 15:32

+ 20:29 1 Пет. 1:8

+ 20:30 Ин. 21:25

+ 20:31 Ыд. ыр. 2:7; Мф. 14:33; Лк. 1:35

+ 20:31 Ин. 1:7; 3:14-15; Аж.-ч. 19:4; 1 Ин. 5:13

+ 21:1 Ин. 6:1

+ 21:2 Ин. 11:16; 14:5; 20:24

+ 21:2 Ин. 1:45; 2:1

+ 21:2 Мф. 4:21; Лк. 5:10

+ 21:4 Лк. 24:16, 31; Ин. 20:14

+ 21:5 Лк. 24:41

+ 21:6 Лк. 5:4

+ 21:7 Ин. 13:23

+ 21:14 Ин. 20:19,[26]

+ 21:16 Аж.-ч. 20:28; 1 Пет. 5:1

+ 21:19 Ин. 13:37; 2 Пет. 1:14

* 21:19 Эртеги христиан төөгүчүлернии-биле, хөй чылдар эрткенде, Пётрну римчилер белдир-ыяшка буттарын өрү кылдыр хере шаап шаажылаан.

+ 21:20 Ин. 13:23,[25]

+ 21:22 Мф. 16:27; Мк. 9:1

+ 21:24 Ин. 15:27; 3 Ин. 1:12

+ 21:25 Ин. 20:30

+ 1:1-2 Лк. 1:3

+ 1:1-2 Мк. 16:19; Лк. 24:51

* 1:1-2 Теофил дээрге Луканың бо номну бижииринге үндүрген чарыгдалдарын төлеп берген деткикчи кижи турган чадавас. Азы бо ат бүгү христиан номчукчуларның ниити овур-хевири бооп чадавас, чүге дизе «Теофил» дээрге «Бурганга ынак» дээн уткалыг.

+ 1:3 Мф. 28:17; Мк. 16:14; Лк. 24:15-49; Ин. 20:19-29; 1 Кор. 15:5-7

+ 1:4 Лк. 24:49

* 1:4 Азы: «Оларны чаңгыс черге чыып алгаш».

+ 1:5 Лк. 3:3

+ 1:5 Иоил 2:28

+ 1:6 Ам. 9:11; Мих. 4:8; Лк. 17:20; 19:11

* 1:6 Израиль Римге чагыртып алган болгаш, еврей чон тускай хамаарышпас күрүнени катап тургузарын күзеп турган. Ынчангаш чон Бурганның чорутканы тиилекчи хаанның (Мессияның) кээрин манап турган.

+ 1:7 1 Фес. 5:1

+ 1:8 Аж.-ч. 8:1,[14]

+ 1:8 Лк. 24:48-49; Мк. 16:15

+ 1:9 Мк. 16:19

+ 1:10 Дан. 7:9; 10:6; Мк. 9:3; Ин. 20:12

+ 1:11 Мф. 16:27

+ 1:12 2 Хаан. 15:30; Зах. 14:4

* 1:12 Иудей раввиннерниң ыдыктыг хоойлуну боттарының тайылбырлаарын ёзугаар, улуска амыр-дыш хүнүнде эртерин чөпшээрээни чер аразы (бир километр хире хемчээл).

+ 1:13 Мф. 10:2-4; Мк. 3:17-18; Лк. 6:14-16

+ 1:14 Мк. 3:31; 6:3; Ин. 2:12; 7:3; 1 Кор. 9:5; Гал. 1:19

* 1:14 Болгу дег өске утказы мындыг: «Ооң акылары».

+ 1:16 Лк. 22:47

+ 1:16 Лк. 22:37; 24:44

+ 1:17 Ин. 6:71; 13:21

+ 1:19 Мф. 27:8

+ 1:20 Ыд. ыр. 68:26; 108:8

+ 1:22 Лк. 3:3

+ 1:22 Лк. 24:48

+ 1:23 Аж.-ч. 18:7; Кол. 4:11

* 1:23 Арамей дылда Варсава дээрге «амыр-дыш хүнүнүң оглу» дээн уткалыг (ындыг атты анаада амыр-дыш хүнүнде төрүттүнген чаш төлге тыпсыр турган). А Иуст деп шола латин дылда «чөптүг-шынныг» дээн уткалыг.

+ 1:24 3 Хаан. 8:39; 1 Чыл. 28:9; 2 Чыл. 6:30; Аж.-ч. 15:8

+ 1:26 У. ч. 16:33

+ 2:1 Хост. 23:16; 34:22; Лев. 23:15; Ы. х. к. 16:9; Аж.-ч. 20:16

+ 2:3 Мф. 3:11

+ 2:4 Аж.-ч. 4:31; 13:52

+ 2:4 Лк. 24:49; Аж.-ч. 1:4-5

+ 2:11 Аж.-ч. 6:5; 13:43

* 2:11 Прозелиттер – Израильдиң Бурганынга бүзүрей бергеш, кыртыжадып демдектедип, Моисейниң хоойлузун сагып эгелээн улус.

+ 2:13 1 Кор. 14:23

* 2:15 Үшкү шак – иудейлер чүгле эртенги мөргүл соонда чем чиир турган болгаш, ындыг эрте эзирик болбас ужурлуг турган.

+ 2:16 Иоил 2:28-32

+ 2:17 Иса. 32:15; 44:3; Иез. 39:29

+ 2:19 Мф. 24:30; Лк. 21:11; Ажыд. 8:7

+ 2:20 Иса. 13:10; Иез. 32:7-8; Ажыд. 6:12

+ 2:21 Рим. 10:13

+ 2:22 Ин. 3:2

+ 2:23 Лк. 22:22

+ 2:23 Лк. 23:33

+ 2:24 Лк. 24:5-6; Рим. 8:11

+ 2:25 Ыд. ыр. 15:8-11

+ 2:27 Иов 33:28; Ыд. ыр. 29:4; 48:16; 85:13; Иса. 38:17

+ 2:28 Мф. 7:14

+ 2:28 Ыд. ыр. 15:8-11; Аж.-ч. 13:35

+ 2:29 3 Хаан. 2:10; Неем. 3:16; Аж.-ч. 13:36

+ 2:30 2 Хаан. 23:2

+ 2:30 2 Хаан. 7:12-16; Ыд. ыр. 131:11

+ 2:31 Ыд. ыр. 15:10

+ 2:33 Ыд. ыр. 109:1; Мк. 16:19; Аж.-ч. 7:55-56; Рим. 8:34; Евр. 1:3

+ 2:34-35 Ыд. ыр. 109:1; Лк. 20:42-43

+ 2:37 Лк. 3:10; Аж.-ч. 16:30

+ 2:38 Мк. 1:4; Аж.-ч. 10:48

+ 2:38 Лк. 11:13; Аж.-ч. 8:15

+ 2:39 Эф. 2:13

* 2:43 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Иерусалимге» деп сөстү немээн.

+ 2:44 Аж.-ч. 4:32-37

+ 3:2 Аж.-ч. 14:8

+ 3:6 2 Кор. 6:10

+ 3:7 Мк. 1:31; 5:41; 9:27; Аж.-ч. 9:41

+ 3:8 Иса. 35:6; Аж.-ч. 14:10

+ 3:11 Ин. 10:23; Аж.-ч. 5:12

+ 3:13 Хост. 3:6

+ 3:13 Ин. 8:54; 17:1; 2 Пет. 1:17

+ 3:13 Лк. 23:14; Ин. 19:12

+ 3:14 Лк. 23:18

+ 3:17 Аж.-ч. 13:27; 1 Тим. 1:13

+ 3:21 Лк. 1:69-70; Рим. 1:2

+ 3:22 Ы. х. к. 18:15-16; Мф. 17:5; Аж.-ч. 7:37

* 3:22 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Ада-өгбеңерге» деп сөстерни немээн.

+ 3:23 Лев. 23:29; Ы. х. к. 18:19

+ 3:24 1 Хаан. 3:19-20

+ 3:25 Э. д. 22:18; 26:4

+ 4:1 Мф. 22:23; Аж.-ч. 23:8

+ 4:3 Лк. 21:12

+ 4:6 Мф. 26:3; Лк. 3:2; Ин. 18:13

+ 4:7 Лк. 20:2

+ 4:8 Мк. 13:11; Аж.-ч. 6:10; 13:9

+ 4:9 Аж.-ч. 3:6-8

+ 4:11 Ыд. ыр. 117:22; Лк. 20:17; 1 Пет. 2:7

+ 4:12 Мф. 1:21

+ 4:14 Аж.-ч. 3:11

+ 4:19 Аж.-ч. 5:29

+ 4:21 Лк. 20:6; 22:2; Аж.-ч. 5:26

+ 4:24 Хост. 20:11

+ 4:26 Ыд. ыр. 2:1-2

+ 4:27 Лк. 23:1, 11; Аж.-ч. 3:13

+ 4:29 Эф. 6:19

+ 4:31 Аж.-ч. 2:4; 13:52

+ 4:32 Аж.-ч. 2:44

+ 4:34 2 Кор. 8:14

+ 4:36 Аж.-ч. 9:27; 13:2; 15:36; Гал. 2:9

+ 5:4 Эккл. 5:4-5

+ 5:12 Мк. 16:20

+ 5:12 Ин. 10:23; Аж.-ч. 3:11

+ 5:15 Мк. 6:55; Аж.-ч. 19:11-12

+ 5:17 Аж.-ч. 4:1; 23:8

+ 5:17 Мк. 15:10; Аж.-ч. 13:45

+ 5:18 Лк. 21:12; Аж.-ч. 4:3

+ 5:19 Аж.-ч. 12:7-10; 16:26

+ 5:26 Лк. 20:6; 22:2; Аж.-ч. 4:21

+ 5:27 Мф. 10:17; 26:59

+ 5:28 Аж.-ч. 4:17-18

+ 5:28 Мф. 27:25

+ 5:29 Аж.-ч. 4:19

+ 5:32 Лк. 24:48

+ 5:32 Ин. 15:26

+ 5:33 Аж.-ч. 7:54

+ 5:34 Иер. 26:17

* 5:34 Гамалиил – ыдыктыг хоойлунуң ат-сураглыг башкызы. Павел элчин христиан апаар мурнунда, ылап-ла Гамалиил ооң башкызы турган чадавас (Аж.-ч. 22:3).

+ 5:37 Сан. 1:2; 1 Чыл. 21:1; Лк. 2:2

+ 5:38 Ыы. 3:37

+ 5:39 Иса. 8:9-10

+ 5:41 Мф. 5:12; 1 Пет. 4:13-14; 2 Кор. 12:10

+ 6:1 Аж.-ч. 9:29

+ 6:3 1 Тим. 3:8

+ 6:5 Аж.-ч. 8:5; 21:8

+ 6:5 Аж.-ч. 2:11; 13:43

+ 6:6 1 Тим. 4:14; 5:22; 2 Тим. 1:6

* 6:6 Ол дээрге элчиннер соңгутканнарны албан-хүлээлгезинге бадылап, боттарының хүлээлгелериниң чамдыызын оларга дагзып берген дээни ол.

+ 6:7 Аж.-ч. 12:24; 19:20

+ 6:10 Аж.-ч. 4:8

+ 6:10 Лк. 21:15

+ 6:11 3 Хаан. 21:10; Мф. 26:59

+ 6:13 Аж.-ч. 21:28

+ 6:14 Мф. 26:61; Ин. 2:19-22

+ 6:14 Мф. 5:17

+ 7:2 Э. д. 11:31; 12:4

+ 7:3 Э. д. 12:1

+ 7:4 Э. д. 11:32

+ 7:5 Э. д. 15:3; 18:10

+ 7:5 Э. д. 12:7; 13:15; 15:18

+ 7:6 Э. д. 15:13; Хост. 12:40

+ 7:7 Э. д. 15:14; Хост. 3:12

+ 7:8 Э. д. 17:9-14

+ 7:8 Э. д. 21:2-4

+ 7:8 Э. д. 25:26; 29:31-35; 30:5-24

+ 7:9 Э. д. 37:11, 28; 39:2

+ 7:10 Э. д. 41:37-43

+ 7:12 Э. д. 42:1-5

+ 7:13 Э. д. 43:1-15; 45:1-4

+ 7:14 Э. д. 45:9-10; 46:27

+ 7:15 Э. д. 46:5,[28]

+ 7:15 Э. д. 49:33; Хост. 1:6

+ 7:16 Э. д. 50:25; Иис. 24:32

+ 7:17 Хост. 1:7,[12]

+ 7:18 Хост. 1:8

+ 7:19 Хост. 1:10-11,[16]

+ 7:20 Хост. 2:2-3; Евр. 11:23

+ 7:21 Хост. 2:3-10

+ 7:24 Хост. 2:11-12

+ 7:28 Хост. 2:13-14

+ 7:29 Хост. 2:15

+ 7:29 Хост. 2:22; 18:3-5

+ 7:30 Хост. 3:2

+ 7:32 Хост. 3:6

+ 7:33 Иис. 5:15

+ 7:34 Хост. 3:5, 8-10

+ 7:35 Хост. 2:14

+ 7:36 Хост. 14:27-31; Ы. х. к. 1:3; 8:2

+ 7:37 Ы. х. к. 18:15; Аж.-ч. 3:22

* 7:37 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Ону дыңнап чоруңар» деп сөстерни немээн.

+ 7:38 Хост. 19:3; Ы. х. к. 5:27

+ 7:39 Хост. 16:3; Сан. 11:4-6

+ 7:40 Хост. 32:1,[23]

+ 7:41 Хост. 32:4-6; Иса. 2:8

+ 7:42 Ы. х. к. 4:19; Ыд. ыр. 80:13

+ 7:43 3 Хаан. 11:5-7; 4 Хаан. 23:13

+ 7:43 Ам. 5:25-27

+ 7:44 Хост. 38:21; Ажыд. 15:5

+ 7:44 Хост. 25:40

+ 7:45 Иис. 3:14-17

+ 7:45 Иис. 3:10

+ 7:46 Ыд. ыр. 88:20-21

+ 7:46 2 Хаан. 7:1-2; 3 Хаан. 8:17

+ 7:47 3 Хаан. 6:1-38

+ 7:48 3 Хаан. 8:27; Аж.-ч. 17:24

+ 7:50 Иса. 66:1-2

+ 7:51 Хост. 32:9; Ы. х. к. 10:16

+ 7:51 Ы. х. к. 10:16; Иер. 4:4; 9:26

+ 7:51 Иса. 63:10

+ 7:51 Мал. 3:6

+ 7:52 3 Хаан. 18:4; 2 Чыл. 24:21; Иер. 2:30; Мф. 23:37

+ 7:53 Ы. х. к. 33:2; Гал. 3:19; Евр. 2:2

+ 7:54 Аж.-ч. 5:33

+ 7:55 Хост. 24:16; Иса. 6:1; Ыд. ыр. 109:1; Мк. 16:19

+ 7:56 Мк. 1:10

+ 7:56 Ыд. ыр. 109:1; Дан. 7:13; Мк. 16:19; Аж.-ч. 7:56; Евр. 1:3

+ 7:58 Лев. 24:14-16; Сан. 15:35-36; 3 Хаан. 21:13

+ 7:58 Аж.-ч. 8:1; 22:20

+ 7:59 Ыд. ыр. 30:6; Лк. 23:46

+ 7:60 Лк. 22:41

+ 7:60 Лк. 23:34

+ 8:1 Аж.-ч. 22:20

+ 8:1 Ин. 16:2

+ 8:1 Мф. 10:23

+ 8:3 Гал. 1:13; 1 Кор. 15:9; Флп. 3:6

+ 8:4 Мк. 4:14; Аж.-ч. 11:19

+ 8:5 Аж.-ч. 6:5; 21:8

+ 8:7 Лк. 4:35; Мк. 16:17-18

+ 8:13 Мф. 28:19; Аж.-ч. 16:33; 18:8

+ 8:14 Аж.-ч. 1:8

+ 8:15 Аж.-ч. 2:38

+ 8:16 Мф. 28:19; Аж.-ч. 19:5

+ 8:16 Аж.-ч. 10:44; 11:15

+ 8:17 Аж.-ч. 9:17; 19:6

+ 8:22 Дан. 4:24; 2 Тим. 2:25

+ 8:24 Хост. 8:8

+ 8:25 Ин. 4:39

+ 8:26 Аж.-ч. 5:19; 10:4; 11:13; 12:7; 27:23

+ 8:27 Иер. 38:7

* 8:27 Эрте-бурунгу литературага Хушту (амгы Суданның девискээри) Эфиопия деп адап турган.

+ 8:29 Аж.-ч. 10:19

+ 8:31 Рим. 10:14

+ 8:33 Иса. 53:7-8

+ 8:35 Лк. 24:27

* 8:36-37 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Филипп: „Сеткилиңер ханызындан бүзүрээр болзуңарза, болдуна бээр“ – деп харыылаан. А дүжүмет мынча дээн: „Иисус Христос – Бурганның Оглу ылап дээрзинге бүзүреп тур мен“» деп сөстерни немээн.

+ 8:39 4 Хаан. 2:16; Иез. 3:12; 8:3

* 8:39 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Дээрги-Чаяакчының Сүлдези Филиппти алгаш барган» эвес, а «Ыдыктыг Сүлде дүжүметче бадып келген, а Филиппти Дээрги-Чаяакчының төлээзи алгаш барган» деп бижээн.

+ 8:40 Иис. 13:3

+ 9:1 Аж.-ч. 8:3

+ 9:1 Ин. 16:2

+ 9:3 Аж.-ч. 22:6-11; 26:12-18

* 9:5-6 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «„Сени сүрген кымчыже бажың чайгаш, хей-ле бодуңга хора чедирер сен“. Ол коргуп-сүртеп, мынча дээн: „Дээрги, чүнү кылырын дужаар силер?“ Дээрги-Чаяакчы аңаа мынчаар харыылаан…» деп сөстерни немээн.

+ 9:7 Дан. 10:7

+ 9:10 Аж.-ч. 22:12

+ 9:10 Э. д. 22:1

+ 9:11 Аж.-ч. 21:39; 22:3

+ 9:15 Рим. 1:5; Гал. 1:15-16; 1 Тим. 2:7

+ 9:15 Иер. 1:4-5

+ 9:16 Аж.-ч. 20:23; 1 Фес. 3:3

+ 9:17 Аж.-ч. 8:17; 19:6

+ 9:19 Гал. 1:17

+ 9:21 Гал. 1:13,[23]

+ 9:22 1 Тим. 1:12

+ 9:22 Аж.-ч. 18:28

+ 9:23 Аж.-ч. 20:3; 23:30

+ 9:25 Иис. 2:15; 1 Хаан. 19:12; 2 Кор. 11:32-33

+ 9:27 Аж.-ч. 4:36; 13:2; 15:36; Гал. 2:9; 1 Кор. 9:6

+ 9:27 Гал. 1:18-19

+ 9:29 Аж.-ч. 6:1

+ 9:30 Аж.-ч. 11:25

+ 9:34 Аж.-ч. 3:6

+ 9:36 Иис. 19:46

+ 9:36 Ин. 13:14; 1 Тим. 2:10; 5:10

+ 9:40 Мф. 9:25

+ 9:40 Аж.-ч. 28:8; Иак. 5:16

+ 9:41 Мк. 1:31; 5:41; 9:27; Аж.-ч. 3:7

+ 10:2 Мф. 8:10; Лк. 7:4-5

+ 10:3 Аж.-ч. 3:1

+ 10:4 Аж.-ч. 8:26

+ 10:4 Ажыд. 8:4

+ 10:6 Аж.-ч. 9:43

* 10:6 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Сени база бүгү өг-бүлеңни камгалаар сөстерни ол сеңээ чугаалап бээр» деп сөстерни немээн.

* 10:8 Кесариядан Иоппияга (амгы Яффа) чедир мурнуу чүкче углай 48 км.

+ 10:9 Аж.-ч. 11:5-14

+ 10:14 Лев. 11:2; Ы. х. к. 14:3; Иез. 4:14

+ 10:15 Мк. 7:15-16; Рим. 14:14; 1 Тим. 4:4; Тит. 1:15

+ 10:19 Аж.-ч. 8:29

+ 10:22 Лк. 7:4-5

+ 10:25 Дан. 2:46; Аж.-ч. 16:29

+ 10:26 Ажыд. 19:10; 22:8-9

+ 10:28 Ин. 4:9; 18:28

* 10:30 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бо өйде» эвес, а «Бо өйге чедир шээрленгеш» деп бижээн.

+ 10:34 Ы. х. к. 10:17; Рим. 2:11; 10:12

+ 10:35 Иса. 64:5; Рим. 10:12

+ 10:36 Иса. 52:7

+ 10:37 Мк. 1:14

+ 10:38 Мф. 3:16; Ин. 1:32-33

+ 10:38 Мф. 4:24; Лк. 13:16

+ 10:42 Ин. 5:22; Аж.-ч. 17:31; 1 Пет. 4:5; 2 Тим. 4:1

+ 10:43 Лк. 24:27; Рим. 3:21

+ 10:46 Мк. 16:17; 1 Кор. 12:10

+ 10:47 Аж.-ч. 2:4

+ 10:48 Аж.-ч. 2:38

+ 11:2 Аж.-ч. 15:1; Гал. 2:12

+ 11:3 Лк. 15:2; Гал. 2:12

+ 11:5 Аж.-ч. 10:9-32

+ 11:9 Мк. 7:19; Аж.-ч. 10:15

+ 11:12 Аж.-ч. 15:9

+ 11:13 Аж.-ч. 8:26

+ 11:15 Аж.-ч. 10:44

+ 11:16 Аж.-ч. 1:5

+ 11:17 Аж.-ч. 2:38

+ 11:19 Аж.-ч. 8:1

* 11:19 Антиохия – рим можу Сирияның кол хоорайы, хемчээл талазы-биле империяда Рим биле Александрияның соонда үшкү хоорай боор. Антиохияга улуг еврей ниитилел турган.

+ 11:22 Аж.-ч. 4:36; 9:27; 13:1

+ 11:24 Аж.-ч. 6:5

+ 11:25 Аж.-ч. 9:30

* 11:26 «Христианнар» деп ат эгезинде удурланыкчыларының оларга тывысканы шооткан шола турган боор. Христианнар боттары өске аттарны дээре деп санап турганнар: «ха-дуңма, ыдыктыглар, Иисустуң өөреникчилери, Иисустуң оруу».

+ 11:27 Аж.-ч. 13:1; 15:32

+ 11:28 Аж.-ч. 21:10

+ 11:28 Мф. 24:7

+ 11:28 Аж.-ч. 18:2

* 11:28 Клавдий 41-ден 54 ч. чедир Римниң императору турган; ооң чагыргазының үезинде дүжүт үнмээн элээн каш чылдар турган; Иудеяга 46 ч. күштүг аш болганы билдингир.

* 12:1 Ирод Агриппа бирги – Улуг Ирод хаанның оглунуң оглу, бистиң эраның 41-44 чылдарында Иудея биле Самарияның хааны.

+ 12:2 Лк. 5:10

+ 12:2 Мк. 10:39

+ 12:3 Хост. 12:15

+ 12:4 Лк. 22:33

+ 12:5 2 Кор. 1:11; Эф. 6:18

+ 12:7 Аж.-ч. 8:26

+ 12:7 Аж.-ч. 16:26

+ 12:10 Аж.-ч. 5:19; 16:26

+ 12:11 Ыд. ыр. 33:7; 90:11; 2 Кор. 1:10

+ 12:12 Аж.-ч. 13:5; 15:37; 1 Пет. 5:13; Кол. 4:10; 2 Тим. 4:11; Флм. 1:24

+ 12:15 Мф. 18:10-11; Евр. 1:14

* 12:15 Еврейлер кижи бүрүзүнде бодунуң дээрден төлээзи-камгалакчызы бар деп бүзүрээр турганнар. Ындыг дээрниң төлээзиниң даштыкы хевири ооң камгалап турганы кижинии дег болур.

+ 12:17 Аж.-ч. 15:13; 21:18; Иак. 1:1; Гал. 1:19; 2:9

* 12:17 Иаков – Иисус Христостуң дуңмазы, Иерусалимде христиан ниитилелдиң удуртукчуларының бирээзи.

+ 12:23 Дан. 5:23; Ажыд. 16:9

+ 12:23 2 Хаан. 24:16; 4 Хаан. 19:35

+ 12:24 Аж.-ч. 6:7; 19:20

+ 12:25 Аж.-ч. 11:29-30

+ 12:25 Аж.-ч. 12:12

* 12:25 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Иерусалимче ээп келгеннер» эвес, а «Иерусалимден Антиохияже ээп келгеннер» деп бижээн.

+ 13:1 Аж.-ч. 11:27

+ 13:1 Аж.-ч. 4:36; 11:22

+ 13:1 Лк. 3:1

+ 13:2 Лк. 2:37

+ 13:2 Рим. 1:1; Гал. 1:15

+ 13:5 Аж.-ч. 12:12; 15:37; Кол. 4:10

+ 13:6 Мф. 7:15

* 13:8 Элима – 6-гы домакта Вариисус (арамей дылда «Иисустуң оглу» дээни ол) деп адап турар ол-ла кижи.

+ 13:9 Аж.-ч. 4:8; 6:10

+ 13:13 Аж.-ч. 15:38

+ 13:15 Лк. 8:41; Аж.-ч. 18:8

+ 13:17 Хост. 1:7; 12:51

+ 13:18 Хост. 16:35; Ыд. ыр. 94:10

+ 13:18 Ы. х. к. 9:7

* 13:18 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Шыдажып келген» эвес, а «Сагыш човап келген» деп бижээн.

+ 13:19-20 Ы. х. к. 7:1

+ 13:19-20 Иис. 14:1

+ 13:19-20 Башт. 2:16; 3:9; 1 Хаан. 12:11

* 13:19-20 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Ооң соонда Самуил медээчиниң үезинге чедир Бурган оларга 450 чыл дургузунда баштыңчылар берип келген» деп бижээн.

+ 13:21 1 Хаан. 8:5

+ 13:21 1 Хаан. 9:1; 10:1; 13:1

+ 13:22 1 Хаан. 15:23

+ 13:22 1 Хаан. 13:14; Ыд. ыр. 88:20-21; Иса. 44:28

+ 13:24 Лк. 3:3

+ 13:25 Лк. 3:16; Ин. 1:20,[27]

+ 13:27 Аж.-ч. 3:17

+ 13:27 Лк. 24:26-27

+ 13:28 Лк. 23:23

+ 13:29 Лк. 23:53

+ 13:30 Лк. 24:6

+ 13:31 Аж.-ч. 1:3

+ 13:31 Лк. 24:48

+ 13:32-33 Ыд. ыр. 2:7; Евр. 1:5; 5:5

+ 13:34 Рим. 6:9

+ 13:34 Иса. 55:3

+ 13:35 Ыд. ыр. 15:10; Аж.-ч. 2:27

+ 13:36 3 Хаан. 2:10; Аж.-ч. 2:29

+ 13:38 Мф. 1:21; 1 Ин. 2:12

+ 13:39 Рим. 3:20; Гал. 2:16; 3:11

+ 13:39 Иса. 53:11; Рим. 3:28

+ 13:40-41 Авв. 1:5

* 13:42 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Улус» эвес, а «Өске чоннар улузу» деп бижээн.

+ 13:43 Аж.-ч. 2:11; 6:5

+ 13:45 Аж.-ч. 5:17

+ 13:46 Аж.-ч. 4:30; Эф. 6:19

+ 13:46 Мф. 10:11; 22:8; Ажыд. 3:4

+ 13:46 Мк. 12:9; Аж.-ч. 18:6

+ 13:47 Иса. 49:6; Аж.-ч. 26:23

+ 13:50 1 Фес. 2:15

+ 13:51 Мф. 10:14; Мк. 6:11; Лк. 9:5

+ 13:52 Аж.-ч. 2:4; 4:31

+ 14:1 Аж.-ч. 13:5

+ 14:3 Аж.-ч. 4:30; Эф. 6:19

+ 14:4 Мф. 10:34; Лк. 12:51

+ 14:6 Мф. 10:23

+ 14:8 Аж.-ч. 3:2

+ 14:9 Мф. 9:2

+ 14:10 Иса. 35:6; Аж.-ч. 3:8

* 14:10 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Дээрги Иисус Христостуң ады-биле сеңээ чугаалап тур мен» деп сөстерни немээн.

+ 14:11 Аж.-ч. 28:6

* 14:12 Зевс – бурунгу грек шажын-чүдүлгеде кол бурган. Гермес – айбычы бурган.

+ 14:13 Дан. 2:46

+ 14:14 Сан. 14:6; Мк. 14:63

+ 14:15 Хост. 20:11

+ 14:15 1 Фес. 1:9

+ 14:16 Мих. 4:5

+ 14:17 Лев. 26:4; Мф. 5:45

+ 14:17 Ыд. ыр. 103:15

* 14:18 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Болгаш бажыңнарынче чана бээр кылдыр бүзүредип алганнар» деп сөстерни немээн.

+ 14:19 2 Кор. 11:25

* 14:19 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Элчиннер дидими-биле суртаалдап турда, иудейлер „Оларның чугаазында шын чүве чок, шуптузу меге-дир“ деп тургаш, чонну оларны каапкаш баар кылдыр бүзүредип алганнар» деп сөстерни немээн.

+ 14:22 Кол. 1:23

+ 14:22 Ин. 15:20; 1 Пет. 2:21; 5:9; 1 Фес. 3:3; 2 Тим. 3:12

+ 14:23 Аж.-ч. 13:2

+ 14:23 Аж.-ч. 20:32

+ 14:26 Аж.-ч. 13:3

+ 15:1 Лев. 12:3

+ 15:2 Гал. 5:2

* 15:4 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бүгү чүвезин» деп сөстерге «База Ооң бүзүрелдиң эжиин өске чоннар улузунга канчаар ажыдып бергенин» деп сөстерни немээн.

+ 15:7 Аж.-ч. 10:20

+ 15:8 3 Хаан. 8:39; 1 Чыл. 28:9; 2 Чыл. 6:30; Аж.-ч. 1:24

+ 15:8 Аж.-ч. 10:44,[47]

+ 15:9 Аж.-ч. 11:12

+ 15:9 Ыд. ыр. 50:12

+ 15:10 Гал. 5:1

+ 15:11 Эф. 2:8; Тит. 2:11; 3:7

+ 15:13 Аж.-ч. 12:17; Иак. 1:1; Гал. 1:19; 2:9

* 15:13 Иаков – Иисус Христостуң дуңмазы, Иерусалимде христиан ниитилелдиң удуртукчуларының бирээзи.

+ 15:17-18 Ам. 9:11-12

+ 15:20 Дан. 1:8; 1 Кор. 8:1; 10:19-20; Ажыд. 2:14

+ 15:20 Лев. 3:17; 17:14; Ы. х. к. 12:23-24

* 15:20 Бооп өлүрген дириг амытанның ханын төкпес, эът-ботка артып каар, а еврейлерге бичии-даа ханныг эътти чиирин хоруп каан турган. Хан амы-тынның эдилекчизи деп санадыр база чүгле Бурганга хамааржыр.

* 15:20,[29] Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Ол ышкаш боттарыңарга кылырын күзевээн чүвеңерни өске улуска база кылбаңар» деп сөстерни немээн.

+ 15:22 1 Пет. 5:12; 2 Кор. 1:19; 2 Фес. 1:1

+ 15:24 Гал. 1:7; 5:10

* 15:24 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Кыртыжап демдектеттирер база Моисейниң хоойлузун сагыыр ужурлуун чугаалааш» деп сөстерни немээн.

+ 15:28 Аж.-ч. 15:20

* 15:29 15:20-де немелде тайылбырны көр.

+ 15:32 Аж.-ч. 11:27

* 15:33-34 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Ынчалза-даа Сила ол черге артып каарын шиитпирлээн, а Иуда Иерусалимче чана берген» деп сөстерни немээн.

+ 15:35 Аж.-ч. 13:1

+ 15:37 Аж.-ч. 12:12; 13:5; Кол. 4:10

+ 15:38 Аж.-ч. 13:13

+ 15:40 Аж.-ч. 15:32

+ 16:1 Рим. 16:21; 1 Кор. 4:17; Флп. 2:19; Кол. 1:1; 1 Фес. 3:2; 2 Фес. 1:1; 1 Тим. 1:2; 2 Тим. 1:2

+ 16:3 1 Кор. 9:20; Гал. 2:3

* 16:3 Тимофейниң кыртыжадып демдектетпээни, ол авазының талазы-биле еврей деп санадып-даа турза, еврей ниитилелдиң мурнунга ооң адын баксырадып турган. Павелге еврейлер ооң оруктажынга хүндүлүг хамаарылгалыг боору херек болган.

+ 16:4 Аж.-ч. 15:28-29

+ 16:5 Аж.-ч. 6:7

+ 16:6 Аж.-ч. 18:23

+ 16:7 Флп. 1:19

* 16:7 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Иисустуң» деп сөс таварышпайн турар.

+ 16:8 Аж.-ч. 20:5; 2 Кор. 2:12; 2 Тим. 4:13

+ 16:12 Флп. 1:1

+ 16:14 Лк. 24:45

+ 16:15 Аж.-ч. 11:14; 16:33-34

+ 16:17 Дан. 3:26

+ 16:18 Мк. 9:38

+ 16:21 Эзра 4:13; Эсф. 3:8

+ 16:22 2 Кор. 6:4-5; 11:23-25

+ 16:24 Иер. 20:2; 29:26

+ 16:24 1 Фес. 2:2

+ 16:25 Ыд. ыр. 41:9; 118:62

+ 16:26 Аж.-ч. 4:31

+ 16:26 Аж.-ч. 5:19; 12:7,[10]

+ 16:27 3 Хаан. 20:39; Аж.-ч. 12:19

+ 16:29 Дан. 2:46; Аж.-ч. 10:25

+ 16:30 Лк. 3:10; Аж.-ч. 2:37

+ 16:31 Мк. 16:16; Рим. 10:9

+ 16:33 Аж.-ч. 11:14; 16:15

+ 16:34 Ин. 4:53; Аж.-ч. 18:8

+ 16:37 Аж.-ч. 22:25

* 16:37 Рим империяга чурттап турган улустуң элээн кезии рим хамаатылар болбас. Римниң хамаатызы боору ооң эдилекчизинге чамдык эргелер болгаш чиигелделерни бээр. Чижээ, оларны албан ёзузу-биле суд чокка эттеп-эриидеп болбас.

+ 16:39 Мф. 8:34

+ 16:40 Аж.-ч. 16:14

+ 17:1 Флп. 4:16

+ 17:2 Аж.-ч. 13:5; 14:1

+ 17:3 Лк. 24:26-27

+ 17:5 1 Фес. 2:14-16

+ 17:7 Лк. 23:2

+ 17:16 2 Пет. 2:8

+ 17:19 Мк. 1:27

* 17:19 Ареопаг – Афинының эң ат-сураглыг хамаатыларындан тургустунган чөвүлелдиң хуралдаарда чыглыр тейи база ол чөвүлелдиң ады. Ареопагтың кежигүннери шииткекчилерниң бүрүн эргелерин база эдилеп чорааннар.

* 17:23 Бир-тээ гректер хөй бурганнар барынга бүзүрээр болганда, олар болганчок-ла өргүл салыр черлерни «билдинмес бурганнарга» тураскаадылар: олар боттарының билбези кандыг-бир бурганның таарзынмазын боттарынче душ бооп халдадырындан сестир турганнар.

+ 17:24 Иса. 42:5; Мф. 11:25

+ 17:24 3 Хаан. 8:27; Аж.-ч. 7:48

+ 17:25 Ыд. ыр. 49:8-12

+ 17:25 Э. д. 2:7; Иов 33:4

+ 17:26 Э. д. 3:20

+ 17:26 Ы. х. к. 32:8

+ 17:28 Сан. 16:22; Иов 12:10

* 17:28 Бо цитата Аратос деп шүлүкчүден (б. э. чедир III в.)

+ 17:29 Иса. 40:18-19; 46:5

+ 17:30 1 Пет. 1:14; Рим. 3:25-26; Эф. 4:18

+ 17:31 Мф. 12:36; Ин. 5:22; Аж.-ч. 10:42; 1 Пет. 4:5

* 17:34 Эрте-бурунгу христиан төөгүчүлернии-биле, Дионисий Афиныга чаа христиан ниитилелдиң бирги удуртукчузу апарган.

+ 18:2 Рим. 16:3; 1 Кор. 16:19; 2 Тим. 4:19

+ 18:2 Аж.-ч. 11:28

* 18:2 Клавдий ындыг чарлыкты 49/50 чылда христиан суртаалдың соонда Римде еврей ниитилелге хөлзээзин болурга, үндүрген.

* 18:3 Еврей чонда күш-ажыл бедик хүндүткелдиг турган, а грек чонда ону кулдарның херээ деп санаар. Ыдыктыг хоойлу тайылбырлакчылары, чижээлээрге, амыдыраар акша ажылдап алыр дээш, кандыг-бир ус ажылды кезээде кылып билир турганнар, чүге дээрге шажынчы өөредилге дээш төлевир негеп болбас. Акила биле Прискилла майгыннар кылыр бичии мастерскаялыг турганнар хире. Ол үеде майгыннарны бөдүүн дүктүг пөстен азы хөмден даараар турган.

+ 18:4 Аж.-ч. 13:5

+ 18:5 1 Фес. 3:6

* 18:5 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Павел бодунуң бүгү үезин суртаал кылырынга бараалгадып» эвес, а «Павел Сүлдеге албадаткаш» деп бижээн.

+ 18:6 Иез. 18:13; 33:4

+ 18:6 Аж.-ч. 13:46

* 18:6 Павелдиң ынчаар кылганы иудейлерниң бүзүрел чогун ооң ам черле шыдажыр арга чок апарганын херечилеп турар (Неем. 5:13 көр).

* 18:7 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Тит» деп ат таварышпайн турар.

+ 18:8 Лк. 8:41; Аж.-ч. 13:15; 1 Кор. 1:14

+ 18:8 Ин. 4:53; Аж.-ч. 16:34

* 18:12 Лу́ций Анне́й Нова́т Галлион 51 ч. рим можу Ахайяның проконсулу апарган. Ол болза ат-сураглыг рим философ Сенеканың акызы турган.

+ 18:15 Аж.-ч. 23:29

+ 18:18 Аж.-ч. 18:2

+ 18:18 Рим. 16:1

+ 18:18 Сан. 6:5,[9]

+ 18:19 Аж.-ч. 19:1; 20:16

+ 18:21 Иак. 4:15

* 18:21 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домакка «Чоокшулап олурар байырлалды Иерусалимге уткуурум эргежок чугула-дыр» база «А Акила биле Прискилла Эфеске артып калганнар» деп сөстерни немээн.

+ 18:23 Аж.-ч. 16:6

+ 18:24 Аж.-ч. 19:1; 1 Кор. 1:12; 3:5; 4:6; 16:12; Тит. 3:13

+ 18:25 Лк. 3:3; Аж.-ч. 19:3

+ 18:26 Аж.-ч. 4:30; Эф. 6:19

+ 18:27 1 Кор. 16:3; 2 Кор. 3:1

+ 18:28 Аж.-ч. 9:22

+ 19:1 Аж.-ч. 18:21

+ 19:3 Аж.-ч. 18:25

+ 19:4 Лк. 3:3

+ 19:4 Ин. 1:7

+ 19:5 Мф. 28:19; Аж.-ч. 8:16

+ 19:6 Аж.-ч. 8:17; 9:17

+ 19:6 Аж.-ч. 10:46

+ 19:8 Аж.-ч. 4:30; Эф. 6:19

+ 19:12 Аж.-ч. 5:15

+ 19:13 Мф. 12:27; Мк. 9:38; Лк. 9:49

+ 19:15 Лк. 4:34; Иак. 2:19

+ 19:18 Мк. 1:5; Иак. 5:16

+ 19:20 Аж.-ч. 6:7; 12:24

+ 19:21 Рим. 15:26; 1 Кор. 16:5

+ 19:21 Рим. 15:23-24

+ 19:22 Аж.-ч. 16:1

* 19:24 Эфеске Артемида дээр кыс бурганның алдарлыг өргээзи турган. Өргээ Афиныда Парфенондан дөрт катап улуг бооп, чер кырында чеди кайгамчык чүүлдүң бирээзи кылдыр санадып келген. Аңаа «Артемиданың дажы» – кыс бурганның дээрден кээп дүшкен ыдыктыг дүрзүзү (хевири-биле кижи дүрзүзүнге дөмейлежир метеорит болган хире) бар турган.

+ 19:26 Иса. 44:10-20; Иер. 10:3-6

+ 19:29 Аж.-ч. 19:29; Кол. 4:10; Флм. 1:24

* 19:29 Эфестиң театры ажык дээр адаанга туруп, чоннуң чыыштары болур чер турган, 25 000 хире кижини сыңырар.

+ 20:1 Аж.-ч. 19:21

+ 20:3 Аж.-ч. 9:23; 23:30

+ 20:4 Аж.-ч. 19:29

+ 20:4 Эф. 6:21; Кол. 4:7; 2 Тим. 4:12, 20; Тит. 3:12

* 20:4 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Үдеп чорааннар» деп сөстерге «Асияга чедир» деп сөстерни немээн.

+ 20:5 Аж.-ч. 16:8

+ 20:6 Хост. 12:15; Аж.-ч. 12:3

+ 20:7 1 Кор. 16:2; Ажыд. 1:10

+ 20:9 4 Хаан. 1:2

+ 20:10 3 Хаан. 17:21; 4 Хаан. 4:34

* 20:15 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Самос ортулукка доктаадывыс» деп сөстерге «Оон Трогиллийге барыпкаш» деп сөстерни немээн.

+ 20:16 Хост. 23:16; 34:22; Лев. 23:15; Ы. х. к. 16:9; Аж.-ч. 2:1

+ 20:18 Аж.-ч. 18:19

+ 20:18 1 Фес. 1:5

+ 20:23 Аж.-ч. 9:16; 21:33

+ 20:24 2 Тим. 4:7

+ 20:26 Ы. х. к. 8:19

+ 20:28 Ин. 21:16-17; 1 Пет. 5:2

+ 20:28 1 Пет. 1:18-19

+ 20:29 Мф. 7:15; Ин. 10:12

+ 20:30 2 Пет. 2:1; 2 Кор. 11:13; 1 Тим. 4:1

+ 20:31 Мк. 14:38

+ 20:32 Аж.-ч. 14:23

+ 20:32 1 Пет. 1:4

+ 20:33 1 Хаан. 12:3; 2 Кор. 7:2

+ 20:34 Аж.-ч. 18:3

+ 20:35 Мф. 10:8

+ 20:36 Аж.-ч. 21:5

+ 21:4 Аж.-ч. 20:23

+ 21:5 Аж.-ч. 20:36

+ 21:8 Аж.-ч. 6:5; 8:5

+ 21:9 4 Хаан. 22:14; Лк. 2:36; Аж.-ч. 2:17-18

+ 21:10 Аж.-ч. 11:28

+ 21:11 3 Хаан. 11:30; Иер. 27:2

+ 21:12 Мф. 16:21-23

+ 21:13 Аж.-ч. 20:24; Флп. 2:17

+ 21:18 Аж.-ч. 12:17; Иак. 1:1

+ 21:20 Рим. 10:2

+ 21:21 Рим. 2:28-29; 1 Кор. 7:19

+ 21:23 Сан. 6:2-5, 13-21

+ 21:24 Аж.-ч. 18:18

* 21:24 Павел өске чоннарның девискээринге үр үени эрттиргеш, ёзулал аайы-биле арыгланыр ужурлуг турган хире. Чүгле ооң соонда ол ыдыктыг өргээ шөлүнче кирип кээп, еврейлерниң шажынчы ёзулалдарынга киржип болур турган. Назорей боорунуң түр када аазаашкынының дугайында Сан. 6:13-21 көр.

+ 21:25 Аж.-ч. 15:29

+ 21:26 Сан. 6:9-12

* 21:26 Арыгланыр үе чеди хонук үргүлчүлээр.

+ 21:28 Аж.-ч. 6:13

+ 21:28 Иез. 44:7

+ 21:29 Аж.-ч. 20:4

* 21:29 Иерусалимде Бурганның өргээзинге өске чоннардан келген улуска чүгле Даштыкы улустуң шөлүнге турарын чөпшээрээн. Оон аңгы шөлдерже кирерин оларга, өлүрүп шаажылаары-биле коргудуп, хоруп каан.

+ 21:33 Аж.-ч. 20:23; 21:11

+ 21:34 Аж.-ч. 19:32

* 21:38 Еврей төөгүчү Иосиф Флавийнии-биле, ооң мурнунда бир египет кижи бөлүк дайынчыларны Елеон дагже үндүре берген, олар аңаа ооң айтыышкыны-биле Иерусалимниң ханалары буступ кээп дүжерин манаар ужурлуг турганнар. Прокуратор Феликс оларга удур шериг чорудупкаш, оларны чылча шаап каан, ынчалза-даа египет кижи чашты берип шыдаан.

+ 21:39 Аж.-ч. 9:11; 22:3

+ 22:3 Аж.-ч. 9:11; 21:39

+ 22:3 Аж.-ч. 5:34

+ 22:3 Флп. 3:6

+ 22:4 Аж.-ч. 8:3

+ 22:5 Аж.-ч. 9:1-2

+ 22:6 Аж.-ч. 9:3-6; 26:12-18

+ 22:12 Аж.-ч. 9:17

+ 22:15 Аж.-ч. 9:15

+ 22:16 Аж.-ч. 9:18

+ 22:17-18 Аж.-ч. 9:26

+ 22:20 Аж.-ч. 7:58

* 22:23 Хеп ора согары, агаарже довурак чажары – Бурганны бак сөглээн сөстер дыңнааш (оларның билиишкини-биле), иудейлерниң хөлзеп-доюлганын көргүскени ол болур.

+ 22:25 Аж.-ч. 16:37

+ 23:1 1 Кор. 4:4; 2 Кор. 1:12; 2 Тим. 1:3; Евр. 13:18

+ 23:2 Аж.-ч. 24:1

+ 23:2 3 Хаан. 12:24

* 23:2 Анания 47–58/59 чч. дээди бараалгакчы турган. 66 ч. ону еврей тура халыкчылар римчилер талазынче туружу дээш өлүрүп кааннар.

+ 23:3 Ы. х. к. 25:1-2

* 23:3 Агартыр чугайлаан хана – дора көрүп, бак сөглээн уткалыг сөстер болур (Мф. 23:27 көр).

+ 23:4 Ин. 18:22

+ 23:5 Хост. 22:28

+ 23:6 Аж.-ч. 4:1

+ 23:6 Флп. 3:5

+ 23:6 1 Кор. 15:13

+ 23:8 Мф. 22:23; Лк. 20:27

+ 23:9 Ин. 12:29

* 23:9 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Бурганга удурланган болбас бис бе?» деп сөстерни немээн.

+ 23:11 Аж.-ч. 27:23

+ 23:24 Аж.-ч. 24:3; 25:14

* 23:24 Тиберий Клавдий Феликс – ооң акызы Римниң императорларының сеткилинге кирер чоок кижизи турган болгаш, Феликс 52 ч. Иудеяның чагырыкчызы апарган.

+ 23:27 Аж.-ч. 21:32-33; 22:27

+ 23:28 Аж.-ч. 22:30

+ 23:29 Аж.-ч. 18:15

+ 23:30 Аж.-ч. 9:23; 20:3

* 23:30 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Байырлыг, менди-чаагай!» деп сөстерни немээн.

+ 23:34 Аж.-ч. 21:39

* 23:35 Иродтуң ордузу – Улуг Ирод хаанның туттуруп каан ордузу. Римден келген чагырыкчының чурттаар чери турган; шериглер база аңаа чурттап турган.

+ 24:1 Аж.-ч. 23:2

+ 24:5 Лк. 23:2

* 24:5 Тертулл бо сөстер-биле Назарет чурттуг Иисусту база Ону эдерген улусту куду көрген хөөн-биле адап турары ол.

+ 24:6-8 Аж.-ч. 21:27-29

* 24:6-8 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Ону ыдыктыг хоойлувус ёзугаар шиидер деп турдувус. Ынчалза-даа муң шериг баштыңы Лисий келгеш, ону бистиң холувустан күш-биле ушта тыртып алгаш, силерже чорудупту. Ооң буруудадыкчыларынга база силерге баарын дужаады» деп сөстерни немээн.

+ 24:15 Дан. 12:2; Ажыд. 20:6,[13]

+ 24:16 Аж.-ч. 23:1; Евр. 13:18

+ 24:17 Рим. 15:25-28; 1 Кор. 16:1; Гал. 2:10

+ 24:18 Аж.-ч. 21:26

+ 24:21 Аж.-ч. 23:6

* 24:24 Друзилла – Ирод Агриппа I-ниң уруу. Феликс Друзилланы ашаандан чарылгаш, ооң кадайы апаар кылдыр көгүдүп алган.

+ 24:25 Аж.-ч. 17:32

* 24:27 Порций Фест – Иудеяның 58 чылдан бодунуң 62 чылда өлүмүнге чедир Римден салып каан удуртукчузу.

+ 25:3 Аж.-ч. 23:12

+ 25:10 Рим. 13:1

* 25:11 Рим хамаатыларның бир эргези болза шииткел херээн императорнуң бодунуң мурнунга сайгарып көөрүн негээри турган. Ол үеде Нерон император турган (Римни 54-68 чч. чагырган).

+ 25:12 Аж.-ч. 23:11

* 25:13 Агриппа биле Вереника олар бирги Ирод Агриппа хаанның ажы-төлү турган (Аж.-ч. 12:1 көр).

+ 25:19 Аж.-ч. 18:15; 23:29

+ 25:24 Аж.-ч. 22:22

+ 25:25 Лк. 23:14; Аж.-ч. 23:29

+ 26:1 Ыд. ыр. 118:46; Мф. 10:18; Аж.-ч. 9:15

+ 26:4 Гал. 1:13

+ 26:5 Аж.-ч. 23:6; Флп. 3:5

+ 26:7 Мф. 19:28; Иак. 1:1

+ 26:8 1 Кор. 5:12

+ 26:9 Ин. 16:2; 1 Тим. 1:13

+ 26:10 Аж.-ч. 8:3

+ 26:11 Аж.-ч. 9:1

+ 26:12 Аж.-ч. 9:3-6; 22:6-11

+ 26:18 Иса. 35:5; 42:7

+ 26:18 Евр. 2:14-15

+ 26:20 Аж.-ч. 9:20

+ 26:21 Аж.-ч. 21:27,[30]

+ 26:23 1 Кор. 15:20; Кол. 1:18; Ажыд. 1:5

+ 26:23 Иса. 42:6; 49:6; Аж.-ч. 13:47

+ 26:29 Аж.-ч. 21:33

+ 26:31 Аж.-ч. 23:29

+ 26:32 Аж.-ч. 25:12

+ 27:1 Аж.-ч. 25:12

+ 27:2 Аж.-ч. 19:29

+ 27:6 Аж.-ч. 28:11

* 27:9 Эң чугула иудей шээр хүнү – ол үеде (күс эгезинде, Лев. 16:29-31 көр) ук черлерниң далай-суунга күштүг шуурганнар хадып эгелээр турган.

+ 27:14 Мк. 4:37

+ 27:18 Иона 1:5

+ 27:23 Аж.-ч. 8:26

+ 27:24 Аж.-ч. 23:11

+ 27:26 Аж.-ч. 28:1

* 27:27 Адриатика далайы – ол үеде ындыг ат-биле амгы Адриатика далайындан оранчок улуг, Италияның мурнуу чүгүнде далайны адап турган.

+ 27:34 1 Хаан. 14:45; 2 Хаан. 14:11; 3 Хаан. 1:52; Лк. 21:18

+ 27:35 Мф. 15:36

+ 27:43 Аж.-ч. 27:3

+ 28:5 Ыд. ыр. 90:13; Мк. 16:18; Лк. 10:19

+ 28:6 Аж.-ч. 14:11

+ 28:8 Аж.-ч. 9:40; Иак. 5:16

+ 28:11 Аж.-ч. 27:6

* 28:11 Ийис бурганнар – Зевс бурганның оолдары, Кастор биле Поллукс ийистер. Олар далайга эжиндирериниң камгалакчылары деп санадып турганнар, ынчангаш корабльдиң думчуун оларның ыяш дүрзүлери каастап турган.

* 28:16 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Шериг баштыңчызы хоругдаттырганнарны таңныылдар даргазынга хүлээдип берген» деп сөстерни немээн.

+ 28:18 Аж.-ч. 23:29; 26:31-32

+ 28:23 Лк. 24:27

+ 28:25 Мф. 15:7

+ 28:27 Иса. 6:9-10; Мф. 13:15; Мк. 4:12; Ин. 12:40

+ 28:28-29 Иса. 40:5; Лк. 3:6

* 28:28-29 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Павел ынча дээрге, иудейлер аразында изиг-изиг маргышпышаан, тарай бергеннер» деп сөстерни немээн.

+ 28:31 Аж.-ч. 4:29; Эф. 6:19

+ 1:1 Мф. 13:55; Аж.-ч. 12:17; 15:13; 21:18; Гал. 1:19; 2:9

+ 1:1 Лк. 22:30; Ин. 7:35; Аж.-ч. 26:7; 1 Пет. 1:1

* 1:1 Он ийи израиль аймак – ынча деп тура, Иаков Бурганның бүгү чонун, христиан ниитилелди киириштир, бодап турар чадавас.

+ 1:2 Мф. 5:11-12; 1 Пет. 1:6-7

+ 1:3 Рим. 5:3

+ 1:4 2 Пет. 1:6

+ 1:4 Мф. 5:48

+ 1:5 3 Хаан. 3:9-12; У. ч. 2:3-6

+ 1:6 Мф. 21:21; Мк. 11:24

+ 1:7-8 Иак. 4:8

+ 1:9 Иер. 9:23-24; 1 Кор. 1:31; 2 Кор. 10:17

+ 1:11 Иса. 40:7; 1 Пет. 1:24

+ 1:12 Мф. 10:22; Мк. 13:13

+ 1:12 Иак. 5:11; 2 Тим. 4:8; Ажыд. 2:10

+ 1:15 Иов 15:35; Ыд. ыр. 7:15; Иса. 59:4

+ 1:15 Рим. 5:12; 6:23

+ 1:16 Мк. 13:5; 1 Ин. 3:7; Кол. 2:8; 2 Фес. 2:3

+ 1:17 Э. д. 1:16

+ 1:17 Мал. 3:6; 1 Ин. 1:5

+ 1:18 Иер. 2:3; 2 Фес. 2:13; Ажыд. 14:4

+ 1:18 Ин. 1:13

+ 1:19 У. ч. 10:19

+ 1:19 У. ч. 14:29; Эккл. 7:9

+ 1:21 Кол. 3:8

+ 1:22 Лк. 11:28; Ин. 13:17; 1 Ин. 3:18; Рим. 2:13

+ 1:25 Иак. 2:12

+ 1:25 Лк. 11:28

+ 1:26 Ыд. ыр. 38:2; Иак. 3:2-3

+ 1:27 Иов 31:17-18; Иса. 1:17; Мф. 25:36

+ 1:27 2 Пет. 3:14; 1 Ин. 5:18; 1 Тим. 5:22

+ 2:1 Ы. х. к. 1:17; 16:19; Мф. 22:16; Лк. 20:21; Рим. 2:11

+ 2:5 1 Кор. 1:27-28

+ 2:5 2 Кор. 8:9; Ажыд. 2:9

+ 2:8 Лев. 19:18

+ 2:9 Хост. 23:2-3; Лев. 19:15; Ы. х. к. 1:17

+ 2:10 Мф. 5:19; Гал. 3:10

+ 2:11 Хост. 20:13-14

+ 2:12 Иак. 1:25

+ 2:13 Мф. 6:15; 18:35; Лк. 6:37

+ 2:16 Ы. х. к. 15:7; У. ч. 21:13; Иса. 58:7; Мф. 25:35; Лк. 3:11; 1 Ин. 3:17-18

+ 2:18 Мф. 7:16; Гал. 5:6

+ 2:19 Ы. х. к. 6:4

+ 2:19 Мф. 8:29; Мк. 1:24; 5:7; Аж.-ч. 16:17; 19:15

* 2:20 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Ажык чок» эвес, а «Өлүг» деп бижээн.

+ 2:21 Э. д. 22

+ 2:22 Евр. 11:17-18

+ 2:23 Э. д. 15:6; Рим. 4:3; Гал. 3:6

+ 2:23 2 Чыл. 20:7; Иса. 41:8

+ 2:25 Иис. 2:1, 16; 6:24

* 2:25 Өске бурунгу сөзүглелдерде «төлээлекчилер» эвес, а «хайгыылчылар» деп бижээн.

+ 3:1 Мф. 23:8

+ 3:2 3 Хаан. 8:46; 2 Чыл. 6:36; У. ч. 20:9; Эккл. 7:20; 1 Ин. 1:8-10; Рим. 3:23

+ 3:2 Ыд. ыр. 38:2; Иак. 1:26

+ 3:3 Ыд. ыр. 31:9; У. ч. 26:3

+ 3:6 Мф. 12:34; 15:18

+ 3:6 У. ч. 16:27

+ 3:8 Ыд. ыр. 119:2; 139:4

+ 3:9 Э. д. 1:26

+ 3:13 Иак. 2:18

+ 3:15 1 Тим. 4:1; Ажыд. 2:24

+ 3:18 Мф. 5:9; Гал. 6:8

+ 4:1 1 Пет. 2:11

+ 4:3 У. ч. 10:3

+ 4:4 Иер. 3:8; 31:22; Иез. 16:32; Ос. 5:7

+ 4:4 Ин. 15:19; 1 Ин. 2:15; Рим. 8:7

+ 4:5 1 Кор. 6:19

* 4:5 Азы: «Бурганның иштивиске чаяап кааны сагыш-сеткилди дошкун күзээшкиннер бүргээн».

+ 4:6 У. ч. 3:34; 1 Пет. 5:5

+ 4:7 1 Пет. 5:8-9; Эф. 4:27

+ 4:8 2 Чыл. 15:2; Ыд. ыр. 72:28

+ 4:8 Иак. 1:7-8

+ 4:8 Ыд. ыр. 50:4; Иса. 1:16; Иер. 4:14

+ 4:10 Иса. 57:15

+ 4:11 Рим. 14:4,[10]

+ 4:12 Иак. 5:9

+ 4:12 Лк. 12:5

+ 4:12 Мф. 7:1

+ 4:14 У. ч. 27:1; Лк. 12:18-20

+ 4:14 Ыд. ыр. 101:4

+ 4:15 Аж.-ч. 18:21

+ 4:17 Ин. 9:41

+ 5:1 Ам. 6:1; Лк. 6:24

+ 5:2 Иов 13:28; Иса. 50:9; Мф. 6:19-20

+ 5:3 Рим. 2:5

+ 5:4 Лев. 19:13; Ы. х. к. 24:14-15

+ 5:4 Ы. х. к. 24:15; Иса. 5:9

+ 5:5 Иер. 12:3

* 5:6 Азы: «Чөптүг-шынныг Кижини».

+ 5:7 Ы. х. к. 11:14

+ 5:8 1 Пет. 4:7

+ 5:9 Мф. 7:1

+ 5:9 Иак. 4:12

+ 5:10 Мф. 5:12; 23:34; Аж.-ч. 7:52; Евр. 11:32-38

+ 5:11 Мф. 10:22; Мк. 13:13; Иак. 1:12; Ажыд. 2:10

+ 5:11 Иов 1:21-22; 2:10; 42:10

+ 5:11 Хост. 34:6

+ 5:12 Мф. 5:34-37

+ 5:13 1 Кор. 14:15; Эф. 5:19

+ 5:14 Мк. 6:13

+ 5:15 Иов 22:30

+ 5:16 Мк. 1:5; Аж.-ч. 19:18

+ 5:16 Э. д. 20:17; Сан. 11:2; 3 Хаан. 13:6; 4 Хаан. 4:33-34; Иов 42:8; Аж.-ч. 9:40; 28:8

+ 5:17 3 Хаан. 17:1; 18:1; Лк. 4:25

+ 5:18 3 Хаан. 18:42-45

+ 5:19 Гал. 6:1

+ 5:20 У. ч. 10:12; 1 Пет. 4:8

+ 1:1 Мф. 4:18-21; Ин. 1:40-42

+ 1:1 Иак. 1:1

* 1:1 Христианнарның ёзулуг төрээн чурту – дээрде деп бодап турар (Флп. 3:20; Евр. 11:9-10).

+ 1:2 Евр. 12:24

+ 1:2 Дан. 3:31; 2 Пет. 1:2; Иуда 1:2

+ 1:3 2 Кор. 1:3; Эф. 1:3

+ 1:3 1 Пет. 3:21

+ 1:3 Ин. 3:3; Тит. 3:5

+ 1:4 Мф. 6:20; 19:21; Кол. 1:5

+ 1:5 Эф. 2:8

+ 1:6 Мф. 5:11-12; Иак. 1:2-3

+ 1:7 Иов 23:10; Ыд. ыр. 65:10; 1 Кор. 3:13

+ 1:7 Рим. 2:10

+ 1:8 Ин. 20:29

+ 1:10 2 Пет. 1:19

+ 1:11 Рим. 8:9

+ 1:11 Лк. 24:26

+ 1:12 Аж.-ч. 2:2-4

+ 1:13 Мк. 13:33-34; Эф. 6:18; 1 Фес. 5:6

+ 1:14 Аж.-ч. 17:30; Эф. 4:18-19

+ 1:14 Рим. 12:2; Тит. 3:3

+ 1:15 1 Ин. 3:3; 2 Пет. 3:11

+ 1:16 Лев. 11:44; 19:2

+ 1:17 Ы. х. к. 10:17

+ 1:17 Хост. 4:22; Иер. 31:9; 2 Кор. 6:18

+ 1:18-19 Хост. 12:3; Лев. 1:10; Иса. 53:7; Ин. 1:29

+ 1:18-19 Аж.-ч. 20:28; Евр. 9:14

+ 1:20 Евр. 1:2

+ 1:22 Ин. 13:34; Рим. 12:9; Евр. 13:1

* 1:22 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Сүлде дамчыштыр» деп сөстерни немээн.

+ 1:23 Ин. 1:13; Евр. 4:12

+ 1:25 Иса. 40:6-8; Иак. 1:10-11

+ 2:1 Эф. 4:31; Кол. 3:8

+ 2:2 Мф. 18:3; 1 Кор. 3:2; Евр. 5:13

+ 2:3 Ыд. ыр. 33:9

+ 2:4 1 Кор. 10:4

+ 2:5 Эф. 2:20-22

+ 2:5 Хост. 19:6

+ 2:6 Иса. 28:16; Рим. 9:33; 10:11

+ 2:7 Ыд. ыр. 117:22; Мк. 12:11; Аж.-ч. 4:11

+ 2:8 Иса. 8:14; Рим. 9:33

+ 2:9 Ы. х. к. 10:15

+ 2:9 Хост. 19:6; Ы. х. к. 7:6; Ажыд. 1:6; 5:10

+ 2:9 Ыд. ыр. 35:10; Ин. 1:9

+ 2:10 Ос. 1:6, 9; 2:23; Рим. 9:25

+ 2:11 Лев. 25:23

+ 2:11 Иак. 4:1; Рим. 7:23; 13:14; Гал. 5:24

+ 2:12 Мф. 5:16; 2 Кор. 9:13; Гал. 1:24

+ 2:13 Рим. 13:1; Тит. 3:1

+ 2:14 Рим. 13:3-4

+ 2:16 Ин. 8:32; Иак. 1:25; 2:12; Рим. 6:18; 1 Кор. 7:22; 2 Кор. 3:17; Гал. 5:1,[13]

+ 2:16 1 Кор. 7:22

+ 2:17 У. ч. 24:21; Рим. 13:7

+ 2:18 Эф. 6:5; Кол. 3:22; 1 Тим. 6:1; Тит. 2:9

+ 2:19 1 Пет. 3:14, 17; 4:16

+ 2:21 Аж.-ч. 14:22

+ 2:21 Ин. 13:15

+ 2:22 Иса. 53:9

+ 2:23 Мф. 5:39

+ 2:23 Иса. 53:7

+ 2:23 Лк. 23:46

+ 2:24 Рим. 6:2; Гал. 2:19; 5:24

+ 2:24 Иса. 53:4-5

+ 2:25 Ыд. ыр. 118:176; Иса. 53:6; Иер. 50:6

+ 2:25 Иез. 34:6, 11; Лк. 15:6

+ 3:1-2 Э. д. 3:16; 1 Кор. 14:34; Эф. 5:22; Кол. 3:18

+ 3:1-2 Тит. 2:5

+ 3:4 1 Тим. 2:9

+ 3:6 Э. д. 18:12

+ 3:7 Эф. 5:25; Кол. 3:19

+ 3:8 Рим. 12:16

* 3:8 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Чымчак сеткилдиг» деп сөстү немээн.

+ 3:9 Лев. 19:18; 1 Фес. 5:15; Рим. 12:17

+ 3:9 Мф. 5:44; Рим. 12:14; 1 Кор. 4:12

+ 3:12 Ыд. ыр. 33:13-17

+ 3:14 Мф. 5:10; 1 Пет. 2:19-20; 4:14-16

+ 3:14 Иса. 8:12

* 3:14 Азы: «Оларның коргар чүвезинден коргуп-сүртевеңер» (Иса. 8:12 көр).

+ 3:15 Иса. 8:13

+ 3:15 Кол. 4:6

+ 3:16 1 Пет. 2:12

+ 3:16 Лк. 13:17

+ 3:17 1 Пет. 2:20

+ 3:18 1 Пет. 2:21; 4:1; Евр. 9:26-28

+ 3:19-20 Э. д. 6:3-14

+ 3:19-20 Э. д. 7:17; 2 Пет. 2:5

+ 3:21 Рим. 6:4

+ 3:21 Мк. 16:16; 1 Пет. 1:3

+ 3:22 Лк. 24:51; Аж.-ч. 1:9

+ 3:22 Ыд. ыр. 109:1; Мк. 16:19; Рим. 8:34

+ 3:22 Рим. 8:38; 1 Кор. 15:24; Эф. 1:21

+ 4:1 1 Пет. 3:18

+ 4:1 Рим. 6:2, 7; Гал. 5:24; Кол. 3:3

+ 4:2 Рим. 6:14; 14:7-8; 2 Кор. 5:15; Тит. 2:12

+ 4:4 Эф. 4:17-19

+ 4:4 1 Пет. 2:12; 3:16

+ 4:5 Ин. 5:22; Аж.-ч. 10:42; 1 Пет. 4:5

+ 4:7 Иак. 5:8; 1 Кор. 7:29,[31]

+ 4:7 Мк. 14:38

+ 4:8 У. ч. 10:12; Иак. 5:20

+ 4:9 Евр. 13:2

+ 4:10 Рим. 12:6-8; 1 Кор. 7:7

+ 4:10 Лк. 12:42-43

+ 4:11 Ин. 13:31; 1 Кор. 10:31

+ 4:11 Иуда 1:24-25; Ажыд. 1:6; 5:13

+ 4:12 1 Пет. 1:7

+ 4:13 Аж.-ч. 5:41; Флп. 3:11

+ 4:14 Ыд. ыр. 88:51-52; Мф. 5:11

* 4:14 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Демги улус Ону бак сөглээр, а силер Ону алдаржыдар силер» деп сөстерни немээн.

+ 4:16 1 Пет. 2:19-20

+ 4:17 Рим. 2:9

+ 4:17 Иер. 25:29

+ 4:18 У. ч. 11:31

+ 4:19 Ыд. ыр. 30:6; Лк. 23:46

+ 5:1 Лк. 24:48

+ 5:1 Рим. 8:17

+ 5:2 Ин. 21:16-17; Аж.-ч. 20:28

+ 5:2 1 Тим. 3:8; Тит. 1:7

+ 5:3 Мф. 20:25-26

+ 5:3 Флп. 3:17; 2 Фес. 3:9; 1 Тим. 4:12; Тит. 2:7

+ 5:4 Ыд. ыр. 22:1; 79:2; Иса. 40:11; Иез. 34:11-15; Эккл. 12:12; Ин. 10:11; Евр. 13:20

+ 5:4 1 Кор. 9:25

+ 5:5 У. ч. 3:34; Иак. 4:6

* 5:5 Азы: «Аныяк улус, силер база шак ынчаар улуг улусту дыңнаңар».

+ 5:7 Ыд. ыр. 36:5; Мф. 6:25; Флп. 4:6

+ 5:8 Мк. 13:33-34; 1 Пет. 5:8; Эф. 6:18; 1 Фес. 5:6

+ 5:8 Иов 1:6; 2:2; 2 Кор. 2:11; Эф. 6:11

+ 5:9 Иак. 4:7

+ 5:9 Аж.-ч. 14:22; 1 Фес. 3:3

+ 5:10 2 Тим. 2:10

+ 5:11 1 Пет. 4:11

* 5:11 Өске бурунгу грек сөзүглелде бо сөстерге «Алдар» деп сөстү немээн.

+ 5:12 Аж.-ч. 15:22, 40; 1 Фес. 1:1; 2 Фес. 1:1

+ 5:13 Аж.-ч. 12:12; 13:5; 15:37

* 5:13 Вавилон – Пётр бо сөс-биле эрте-бурунгу Вавилон хоорайны эвес, а Римни ынчаар ойзу адап турары ылап хире.

+ 5:14 Рим. 16:16

* 5:14 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домак «Аминь» деп сөс-биле төнген.

+ 1:1 Мф. 4:18-21; Ин. 1:40-42

+ 1:1 Тит. 2:13

+ 1:2 Дан. 3:31; 1 Пет. 1:2; Иуда 1:2

* 1:2 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Камгалакчывыс Иисус Христосту» деп бижээн.

+ 1:4 2 Пет. 2:18

+ 1:6 Иак. 1:3-4

+ 1:7 1 Ин. 4:16; 1 Кор. 13:13; Евр. 13:1

+ 1:8 Тит. 3:14

+ 1:9 1 Ин. 1:7; Эф. 5:26; Евр. 9:14

+ 1:10 1 Фес. 1:4

+ 1:11 Кол. 1:13

+ 1:12 Иуда 1:5

+ 1:14 Ин. 21:18-19

+ 1:14 2 Тим. 4:6

+ 1:16 1 Фес. 2:19; 4:16

+ 1:16 Лк. 9:32; Ин. 1:14

+ 1:17 Мф. 3:17; 17:5; Мк. 1:11; 9:7; Лк. 9:35

+ 1:17 Ин. 8:54; 17:1; Аж.-ч. 3:13

+ 1:19 1 Пет. 1:10

+ 1:19 Ыд. ыр. 118:105; Ин. 5:35; 2 Кор. 4:6

* 1:20 Азы: «Силер бодуңарның күзээн аайыңар-биле тайылбырлап шыдавас силер».

+ 1:21 2 Тим. 3:16

+ 1:21 2 Хаан. 17:13; Неем. 9:30

* 1:21 Өске бурунгу сөзүглелдерде «улусту» деп сөске «ыдыктыг» деп сөстү немээн.

+ 2:1 Ы. х. к. 13:1-3; Иер. 14:14; 23:16; Мф. 7:15

+ 2:1 Аж.-ч. 20:30; 2 Кор. 11:13; 1 Тим. 4:1; Иуда 1:4

+ 2:1 1 Кор. 6:20; 7:23

+ 2:3 Рим. 16:18; Кол. 2:4

+ 2:4 Иуда 1:6

+ 2:5 Э. д. 7:17; 1 Пет. 3:19-20

+ 2:5 Э. д. 7:23

+ 2:6 Э. д. 19:24

+ 2:7 Э. д. 19:16

+ 2:8 Ыд. ыр. 118:136; Аж.-ч. 17:16

+ 2:9 1 Кор. 10:13; Ажыд. 3:10

+ 2:10 Иуда 1:16

+ 2:10 Иуда 1:8-9

+ 2:12 Иуда 1:10

+ 2:15 Сан. 22:5; 25:1-2; 31:16; Ы. х. к. 23:3-6; Иуда 1:11; Ажыд. 2:14

+ 2:16 Сан. 22:21-30

+ 2:17 Иуда 1:12-13

+ 2:18 2 Пет. 1:4

+ 2:19 Гал. 5:13

+ 2:19 Ин. 8:34; Рим. 6:16-20; Тит. 3:3

+ 2:20 Мф. 12:45; Лк. 11:26

+ 2:21 Рим. 7:12

+ 2:22 У. ч. 26:11

+ 3:1 2 Пет. 1:13

+ 3:2 Иуда 1:17-18

+ 3:4 Иса. 5:19; Иер. 17:15; Иез. 12:22

+ 3:5 Э. д. 1:9; Ыд. ыр. 23:2; 135:6

+ 3:6 Э. д. 7:11,[21]

+ 3:8 Ыд. ыр. 89:5

+ 3:9 Авв. 2:3

+ 3:9 Иса. 30:18; Иез. 18:23; 33:11; Рим. 2:4; 1 Тим. 2:4,[6]

+ 3:10 Мф. 24:43; Лк. 12:39; 1 Фес. 5:2

+ 3:10 Ыд. ыр. 101:26-27; Иса. 34:4; 51:6; Мк. 13:31

* 3:10 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Илдең апаар» эвес, а «Өрттенип каар» деп бижээн.

+ 3:11 1 Пет. 1:15

+ 3:12 Иуда 1:21

+ 3:13 Иса. 65:17; 66:2; Ажыд. 21:1

+ 3:13 Иса. 60:21; Ажыд. 21:27

+ 3:14 Иак. 1:27; 1 Ин. 5:18; 1 Тим. 5:22

+ 3:15 Рим. 2:4; Ажыд. 2:21

+ 3:16 Евр. 5:10

+ 3:18 Эф. 4:15; Кол. 1:10; 2:19

+ 3:18 Рим. 11:36

+ 1:1 Лк. 24:39; Ин. 1:14; 20:27; 2 Пет. 1:16

+ 1:2 Ин. 1:4; 5:26; 11:25; 1 Ин. 5:11

+ 1:2 Ин. 15:27

+ 1:2 Ин. 1:1,[18]

+ 1:3 Ин. 17:21; 1 Кор. 1:9

+ 1:4 Ин. 15:11

* 1:4 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Силерниң өөрүшкүңер» деп бижээн.

+ 1:5 Ин. 1:4; 8:12; Иак. 1:17

+ 1:6 Ин. 12:35; 2 Кор. 6:16

+ 1:7 Иса. 2:5; 60:1

+ 1:7 Эф. 1:7; Евр. 9:14

+ 1:8 3 Хаан. 8:46; 2 Чыл. 6:36; У. ч. 20:9; Эккл. 7:20; Иак. 3:2; Рим. 3:23

+ 1:9 Ыд. ыр. 31:5; 50:4; У. ч. 28:13

+ 1:10 1 Ин. 5:10

+ 1:10 Ин. 5:38; 8:37

+ 2:1 Ин. 14:26; Рим. 8:34; Евр. 7:25

+ 2:2 Ин. 1:29; 11:52; 1 Ин. 4:10; Рим. 3:25-26

+ 2:3 Ин. 14:15; 15:10; 1 Ин. 5:3

+ 2:4 Тит. 1:16

+ 2:5 1 Ин. 4:12

+ 2:7 Ин. 13:34

+ 2:7 Лев. 19:18; 2 Ин. 1:5

+ 2:8 Ин. 13:34

+ 2:8 Ин. 1:9; 8:12; Рим. 13:12; Эф. 5:8; 1 Фес. 5:5

+ 2:9 1 Ин. 4:20

+ 2:10 Ин. 11:10

+ 2:12 Аж.-ч. 10:43; 13:38

+ 2:13 Эф. 6:11

+ 2:13 Ин. 14:7

+ 2:15 Иак. 4:4

+ 2:17 1 Кор. 7:31

+ 2:18 Мф. 24:5; 1 Ин. 4:3; 2 Ин. 1:7

+ 2:18 1 Тим. 4:1; 2 Тим. 3:1

+ 2:19 Ы. х. к. 13:13; Аж.-ч. 20:30

+ 2:19 1 Кор. 11:19

+ 2:20 Ин. 14:26; 16:13; 1 Кор. 2:10

+ 2:22 1 Ин. 4:3

+ 2:23 Мф. 10:33

+ 2:24 1 Ин. 3:11

+ 2:26 Мк. 13:5; 1 Ин. 3:7; Кол. 2:8; 2 Фес. 2:3

+ 2:27 Иер. 31:34; Евр. 8:11

+ 2:28 1 Ин. 3:2; 1 Фес. 2:19

+ 2:29 Мф. 6:1

+ 2:29 3 Ин. 1:11

+ 3:1 Ин. 3:16; Рим. 5:8; Эф. 2:4

+ 3:1 Мф. 5:9; Ин. 1:12; 1 Ин. 5:1; Рим. 8:14

+ 3:1 Ин. 16:3; 17:25

+ 3:2 Рим. 8:15-16; Гал. 3:26; Эф. 1:5

+ 3:2 Рим. 8:29; 2 Кор. 3:18; Флп. 3:21

+ 3:2 Иов 19:26; Ыд. ыр. 16:15; 1 Кор. 13:12; Ажыд. 22:4

+ 3:3 2 Кор. 7:1

+ 3:5 Ин. 1:29; Евр. 9:26

+ 3:5 1 Пет. 2:22; 2 Кор. 5:21; Евр. 4:15

+ 3:6 3 Ин. 1:11

+ 3:7 Мк. 13:5; 1 Ин. 2:26; Кол. 2:8; 2 Фес. 2:3

+ 3:8 Ин. 8:44

+ 3:8 Евр. 2:14

+ 3:9 Ыд. ыр. 118:3; 1 Ин. 5:18

* 3:9 Бурганның Үрезини – Бурганның Сүлдези, медээзи азы бүдүжү дээн уткалыг бооп чадавас.

+ 3:10 1 Ин. 4:8,[20]

+ 3:11 Лев. 19:18; Ин. 13:34; 1 Ин. 1:5; 2:24; 2 Ин. 1:5

+ 3:12 Ин. 8:44

+ 3:12 Э. д. 4:3-8; Иуда 1:11; Евр. 11:4

+ 3:13 Мк. 13:13; Ин. 7:7; 15:18

+ 3:14 Ин. 5:24

+ 3:15 Мф. 5:22; Ажыд. 21:8

+ 3:16 Ин. 10:11; 15:13

+ 3:17 Ы. х. к. 15:7; У. ч. 21:13; Иак. 2:15-16

+ 3:18 Иак. 1:22; Рим. 2:13

+ 3:21 1 Ин. 2:28

+ 3:22 Мф. 7:7-8; Ин. 14:13-14

+ 3:23 Ин. 6:29

+ 3:24 Ин. 6:56; 15:4-5

+ 3:24 Рим. 8:9,[16]

+ 4:1 1 Кор. 14:29; 1 Фес. 5:20-21; Ажыд. 2:2

+ 4:1 Ы. х. к. 13:1-3; Иер. 14:14; 23:16; 29:8; Мф. 7:15; Мк. 13:22; 2 Пет. 2:1

+ 4:2 Ин. 1:14; 1 Тим. 3:16; Евр. 2:14

+ 4:2 1 Кор. 12:3

+ 4:3 1 Ин. 2:18, 22; 2 Ин. 1:7

+ 4:5 Ин. 3:31; 8:23; 15:19

+ 4:6 Ин. 18:37

+ 4:6 Ин. 14:17

+ 4:6 1 Тим. 4:1

+ 4:7 1 Кор. 13:1-13; 1 Ин. 3:10-11

+ 4:9 Ин. 3:16

+ 4:10 Ин. 1:29; 1 Ин. 4:10

+ 4:10 Ин. 3:16; Рим. 5:8

+ 4:12 Хост. 33:20; Ин. 1:18; 1 Тим. 6:16

+ 4:12 1 Ин. 2:5

+ 4:13 1 Ин. 3:24

+ 4:14 Ин. 3:17

+ 4:15 Мф. 14:33; 1 Ин. 5:5

+ 4:17 1 Ин. 2:28; 3:21

+ 4:20 1 Ин. 2:9; 3:10

+ 4:21 Лев. 19:18; Мф. 19:19; 22:39; Мк. 12:31

+ 5:1 Ин. 1:12

* 5:1 Азы: «Ооң Оглунга».

+ 5:2 1 Ин. 2:5; 3:24; 4:13

+ 5:3 Ин. 14:15; 2 Ин. 1:6

+ 5:3 Мф. 11:30

+ 5:4 Ин. 16:33

+ 5:4 Эф. 6:16

+ 5:5 Мф. 14:33; 1 Ин. 4:15

+ 5:6 Ин. 14:17; 15:26

* 5:6 Суглуг база ханныг – бо сөстер-биле Иисустуң сугже суктурганын база хере шаптыртканын көргүскен бооп чадавас (Мф. 3:16; Ин. 19:34 көр).

* 5:7 Эң сөөлзүредир бижээн каш санныг сөзүглелдерде бар «Ада, Сөс болгаш Ыдыктыг Сүлде олар-дыр. Оларның алыс бүдүжү чаңгыс» деп сөстер эң бүзүрелдиг грек сөзүглелдерде таварышпайн турар.

+ 5:9 Ин. 5:36

+ 5:10 1 Ин. 1:10

+ 5:10 Мф. 3:17

+ 5:11 Ин. 1:4; 5:26; 11:25; 1 Ин. 1:2

+ 5:13 Ин. 20:31

+ 5:14 Мф. 7:7-8; Ин. 14:13-14; 1 Ин. 3:22

+ 5:16 Мф. 12:31-32; Мк. 3:29; Евр. 6:4-6; 10:26

+ 5:18 Ыд. ыр. 118:3; 1 Ин. 3:9

* 5:18 Азы: «Бургандан төрүттүнген кижи бодун кадагалаар».

+ 5:19 Лк. 4:6; Гал. 1:4

+ 5:20 Ин. 1:1; 20:28

+ 5:21 1 Кор. 10:7,[14]

* 5:21 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Аминь» деп сөстү немээн.

+ 1:1 1 Ин. 3:1

+ 1:1 Ин. 8:32

+ 1:3 1 Тим. 1:2; 2 Тим. 1:2

* 1:3 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Ооң Оглу Дээрги Иисус Христостан келген авырал, өршээл болгаш амыр-тайбың силерге доктаазын!» деп бижээн.

+ 1:4 3 Ин. 1:4

+ 1:5 Лев. 19:18; Ин. 13:34; 15:12; 1 Ин. 3:11

+ 1:6 Ин. 14:15; 1 Ин. 5:3

+ 1:7 Ин. 1:14; 1 Ин. 4:2; 1 Тим. 3:16; Евр. 2:14

+ 1:7 1 Ин. 2:18; 4:3

+ 1:8 1 Кор. 3:8

+ 1:9 1 Ин. 2:23

+ 1:10 Рим. 16:17; 1 Фес. 5:22

+ 1:12 Ин. 15:11; 16:24; 17:13

+ 1:12 3 Ин. 1:13-14

* 1:12 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Силерниң өөрүшкүңер» деп бижээн.

* 1:13 Бурган шилээн угбаңның ажы-төлү – өске христиан ниитилелдиң кежигүннерин бодап турар хире. Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Аминь» деп сөстү немээн.

+ 1:1 1 Ин. 3:18; 2 Ин. 1:1

+ 1:4 2 Ин. 1:4

+ 1:5 Гал. 6:10; Евр. 13:1

+ 1:8 1 Тим. 5:18

+ 1:11 Ыд. ыр. 33:15; 36:27; Иса. 1:16-17

+ 1:11 1 Ин. 2:29

+ 1:11 1 Ин. 3:6

+ 1:12 Ин. 21:24

+ 1:13 2 Ин. 1:12

* 1:15 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Аминь» деп сөстү немээн.

+ 1:1 Аж.-ч. 12:17; Иак. 1:1

+ 1:1 Мф. 13:55

* 1:1 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Ынак апарганы» эвес, а «Ыдыктааны» деп бижээн.

+ 1:2 Дан. 3:31; 1 Пет. 1:2; 2 Пет. 1:2

+ 1:3 1 Тим. 6:12; 2 Тим. 4:7

+ 1:4 2 Пет. 2:1

+ 1:5 Сан. 14:36-37; 26:64; 2 Пет. 1:12; Евр. 3:17

+ 1:6 2 Пет. 2:4

+ 1:7 2 Пет. 2:6

+ 1:7 Э. д. 18:20; 19:24; Ы. х. к. 29:23; Мф. 25:41

+ 1:8 2 Пет. 2:10

+ 1:9 Дан. 10:13; 12:1; 1 Фес. 4:16; Ажыд. 12:7

+ 1:9 Ы. х. к. 34:6

+ 1:9 Зах. 3:2

+ 1:10 2 Пет. 2:12

+ 1:11 Э. д. 4:3-8; 1 Ин. 3:12; Евр. 11:4

+ 1:11 Сан. 22:5; 25:1-2; 31:16; Ы. х. к. 23:3-6; 2 Пет. 2:15

+ 1:11 Сан. 16:31-35

* 1:11 Каин бодунуң дуңмазы Авелди өлүрүп каан. Валаам акша-көпеек дээш израиль чонну каргаар бодап турган. Корах Моисей биле Аароннуң эрге-чагыргазынга удур тура халаан.

+ 1:12 2 Пет. 2:17

+ 1:12 Мф. 15:13

* 1:12 Ийи дакпыр өлген – мага-боттуң өлүмүнүң соонда Бурган-биле мөңге чарлыышкынче аллюзия хире (Ажыд. 2:11; 20:6, 14; 21:8 көр).

+ 1:13 Иса. 57:20

* 1:13 Планеталарны (лат. «тояап чоруурлар») бурун шагда чагыргадан үнген дээрниң амытаннары кылдыр билип ап турган.

+ 1:14 Ы. х. к. 33:2; Дан. 7:10; Зах. 14:5; Аж.-ч. 7:53; Гал. 3:19; 1 Фес. 3:13; Евр. 12:22

* 1:14-15 Энох Бурганга онза чоок турган болгаш, ону дээрже диригге алгаш барган (Э. д. 5:21-24). Энохтуу деп санап турган иудей ном I векте христианнар аразынга улуг ат-алдарлыг турган, ынчалза-даа ону адак сөөлүнде Библияже киирбейн барган. Цитатаны 1 Энох 1:9-тан алган.

+ 1:16 2 Пет. 2:10

+ 1:17 2 Пет. 3:2-3

+ 1:19 Рим. 8:9

+ 1:20 Эф. 6:18

+ 1:21 2 Пет. 3:12

* 1:22 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Чамдык улуска, ылгай көрүп тура, өршээлдиг болуңар» деп бижээн.

+ 1:23 Ам. 4:11; Зах. 3:2

+ 1:23 Ажыд. 3:4

* 1:23 Бо дээрге Зах. 3:1-5-че аллюзия хире. Меге башкыларның салдары-биле бачытка алзып чурттап чоруур христианнар дугайында чугаалап турар. Оларның бачыт-хайынче айтыр болза, олар бачыдын миннип болур.

* 1:23 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Өске улусту оттан ушта соп, коргуп-иргип, камгалаңар, оларны, коргуп-иргип, сойгалаңар» деп бижээн.

+ 1:24-25 Флп. 2:15; Кол. 1:22

+ 1:24-25 1 Пет. 4:11; Рим. 11:36; Ажыд. 1:6; 5:13

* 1:24-25 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бурганга» деп сөске «мерген угаанныг» деп сөстерни немээн.

+ 1:2 Лк. 1:69-70; Тит. 1:1-2

+ 1:3 Мф. 1:1

+ 1:5 Аж.-ч. 9:15

+ 1:7 1 Кор. 1:2

+ 1:8 Рим. 16:19

+ 1:8 Флп. 1:3; 2 Тим. 1:3; Флм. 1:4

+ 1:9 Рим. 9:1; 2 Кор. 1:23; Флп. 1:8; 1 Фес. 2:5

+ 1:10 Рим. 15:32

+ 1:13 Рим. 15:22-23; 1 Фес. 2:18

+ 1:13 Флп. 4:17

+ 1:14-15 1 Кор. 9:16

* 1:14-15 Гректер – еврейлер өске чоннар улузун, сөөк-язы ылгавайн, гректер азы эллиннер деп адап турар. Варварлар – гректерниң боттарындан өске бүгү чоннарны адап турган ады.

+ 1:16 Мк. 8:38; Флп. 1:20

+ 1:16 Рим. 2:9-10

+ 1:16 1 Кор. 1:18

+ 1:17 Рим. 3:21

+ 1:17 Авв. 2:4; Гал. 3:11; Евр. 10:38

+ 1:18 Эф. 5:6; Кол. 3:6

+ 1:19 Аж.-ч. 14:17; 17:24-27

+ 1:20 Ыд. ыр. 18:2-5

+ 1:21 4 Хаан. 17:15; Иер. 2:5; Эф. 4:17-18

+ 1:22 У. ч. 21:30; Иса. 44:25; 1 Кор. 1:20; 3:19

+ 1:23 Хост. 20:4-5; Ы. х. к. 4:16-18; Ыд. ыр. 105:20; Иер. 2:11; Иез. 8:10

+ 1:24 Ыд. ыр. 80:13; Иез. 20:25

+ 1:25 Иер. 10:14

+ 1:26 Кол. 3:5

+ 1:27 Лев. 18:22; 20:13

+ 1:31 2 Тим. 3:2-4

+ 1:32 Рим. 6:21

+ 2:1 2 Хаан. 12:5-7; Мф. 7:2; Лк. 6:37

+ 2:1 Ин. 8:7

+ 2:4 2 Пет. 3:9, 15; Ажыд. 2:21

+ 2:5 Иак. 5:3

+ 2:6 У. ч. 24:12

+ 2:9 1 Пет. 4:17; Рим. 1:16

+ 2:9 Иез. 18:20

+ 2:10 Иса. 57:19; 1 Пет. 1:7

+ 2:11 Ы. х. к. 10:17; Мф. 22:16; Лк. 20:21; Аж.-ч. 10:34

+ 2:12 1 Кор. 9:21

+ 2:13 Лк. 11:28; Иак. 1:22-23

+ 2:15-16 Иер. 31:33

+ 2:15-16 Эккл. 12:14

+ 2:17 Рим. 3:27; 9:4-5

+ 2:19-20 Ин. 9:40

+ 2:21 Хост. 20:15; Мф. 23:3

+ 2:22 Хост. 20:14

* 2:22 Азы: «Чүге Бурганның өргээзин чүдередип, бак атка киирдирип турар сен?»

+ 2:24 Иса. 52:5; Иез. 36:20

+ 2:25 Гал. 5:3

+ 2:26 Эф. 2:11

+ 2:27 2 Кор. 3:6

+ 2:27 Мф. 12:41

+ 2:28 Рим. 9:6-8; 1 Кор. 7:19

+ 2:29 Ы. х. к. 10:16; 30:6; Иер. 4:4; Эф. 2:11; Флп. 3:3; Кол. 2:11

+ 2:29 2 Кор. 10:18

+ 3:1 Ин. 4:22

+ 3:2 Ы. х. к. 4:8; Ыд. ыр. 147:9

+ 3:3 Рим. 9:6; 2 Тим. 2:13

+ 3:4 Ыд. ыр. 50:6

+ 3:7 Рим. 9:19

+ 3:8 Рим. 6:1,[15]

+ 3:8 2 Кор. 6:8

+ 3:9 Рим. 5:12; Гал. 3:22

+ 3:9 Рим. 1:18-32; 2:1-29

+ 3:12 Ыд. ыр. 13:1-3; Эккл. 7:20

+ 3:13 Ыд. ыр. 5:10

+ 3:13 Ыд. ыр. 139:4

+ 3:14 Ыд. ыр. 9:28

+ 3:17 У. ч. 1:16; Иса. 59:7-8

+ 3:18 Ыд. ыр. 35:2

+ 3:20 Ыд. ыр. 142:2; Аж.-ч. 13:39; Гал. 2:16; 3:11

+ 3:20 Рим. 7:7

+ 3:21 Рим. 1:17; Гал. 2:16

+ 3:21 Лк. 24:27; Аж.-ч. 10:43

+ 3:23 3 Хаан. 8:46; 2 Чыл. 6:36; Ыд. ыр. 142:2; У. ч. 20:9; Эккл. 7:20; 1 Ин. 1:8-10

+ 3:24 Тит. 3:7

+ 3:25-26 Ин. 1:29; 1 Ин. 2:2

+ 3:25-26 Аж.-ч. 17:30; Рим. 2:4

+ 3:27 Рим. 2:17; 1 Кор. 1:29; Эф. 2:9

+ 3:28 Аж.-ч. 13:39

+ 3:29 Рим. 9:24; 10:12

+ 3:30 Ы. х. к. 6:4-5; Гал. 3:20

+ 3:30 Гал. 3:8

+ 3:31 Мф. 5:17

+ 4:3 Э. д. 15:6; Иак. 2:23; Гал. 3:6

+ 4:5 Рим. 3:22

+ 4:6 Ыд. ыр. 31:1-2

+ 4:8 2 Кор. 5:19

+ 4:9 Рим. 3:30

+ 4:11 Э. д. 15:6; 17:10

+ 4:13 Э. д. 17:4-6; Гал. 3:16; Евр. 7:6

+ 4:14 Гал. 3:17-18

+ 4:15 1 Кор. 15:56; Гал. 3:10

+ 4:15 Рим. 7:7

+ 4:16 Гал. 3:22

+ 4:17 Э. д. 17:5

+ 4:17 Ин. 5:21

+ 4:18 Э. д. 15:5

+ 4:19 Э. д. 17:17

+ 4:19 Евр. 11:12

+ 4:19 Э. д. 18:11

+ 4:22 Э. д. 15:6

+ 4:24 1 Кор. 9:9-10

+ 4:24 Рим. 10:9

+ 4:25 Мф. 20:28; Гал. 1:4

+ 4:25 2 Кор. 5:21

+ 5:1 Гал. 3:28

+ 5:2 Рим. 8:17; Эф. 3:16; Флп. 3:21

+ 5:3 Мф. 5:11-12; 2 Кор. 12:10

+ 5:3 Иак. 1:3-4

+ 5:5 Аж.-ч. 2:17; Тит. 3:6

+ 5:8 Ин. 3:16; 1 Ин. 4:10

+ 5:9 Рим. 3:25

+ 5:9 Мф. 3:7; 1 Фес. 1:10

+ 5:10 2 Кор. 5:18-20; Эф. 2:16; Кол. 1:20-21

+ 5:12 Э. д. 3:6

+ 5:12 Иак. 1:15; Рим. 6:23

+ 5:12 Рим. 3:9; Эф. 2:3

+ 5:13 Рим. 3:20

+ 5:14 1 Кор. 15:45

+ 5:15 1 Кор. 15:21; 2 Кор. 5:14

+ 5:16 Иса. 53:11

+ 5:17 Ажыд. 22:5

+ 5:18 Ин. 12:32

+ 5:19 Евр. 5:8

+ 5:20 Гал. 3:19

+ 5:21 Ин. 1:17

+ 6:2 1 Пет. 2:24; Гал. 2:19; 5:24; Кол. 2:20; 3:3

+ 6:4 1 Пет. 3:21; Гал. 3:27

+ 6:4 2 Кор. 5:17; Эф. 4:24; Кол. 2:12; 3:10

+ 6:5 2 Кор. 4:10; Флп. 3:10

+ 6:6 Гал. 2:19-20; 5:24; 6:14

+ 6:7 1 Пет. 4:1

+ 6:8 2 Тим. 2:11; Ажыд. 20:4

+ 6:9 Рим. 14:9; Ажыд. 1:18

+ 6:10 Евр. 7:27

+ 6:12 Ыд. ыр. 18:14

+ 6:13 Кол. 3:5

+ 6:13 Рим. 12:1

+ 6:16 Ин. 8:34

+ 6:18 Ин. 8:32, 34; Иак. 2:12; 1 Пет. 2:16; 1 Кор. 7:22; 2 Кор. 3:17; Гал. 5:1

+ 6:22 1 Кор. 7:22

+ 6:23 Иак. 1:15; Рим. 5:12

+ 7:2 1 Кор. 7:39

+ 7:3 Мф. 5:32

+ 7:4 Гал. 5:22; Эф. 5:19

+ 7:4 Гал. 2:19; 5:18; Эф. 2:15; Кол. 2:14

+ 7:6 Рим. 6:4

+ 7:7 Рим. 3:20; 4:15

+ 7:7 Хост. 20:17

+ 7:8 1 Кор. 15:56

+ 7:10 Лев. 18:5

+ 7:12 Ы. х. к. 4:8; Ыд. ыр. 18:8-9

+ 7:15 Гал. 5:17

+ 7:16 1 Тим. 1:8

+ 7:18 Э. д. 6:5; Иов 14:4; Ыд. ыр. 50:5

+ 7:19 Гал. 5:17

+ 7:22 Ыд. ыр. 1:2

+ 7:23 1 Пет. 2:11; Гал. 5:17

* 8:1 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Боттарының кижи бүдүжүнүң аайы-биле эвес, а Сүлдениң аайы-биле амыдыраан» деп сөстерни немээн.

+ 8:2 1 Кор. 15:45

+ 8:3 Евр. 7:18

+ 8:3 Флп. 2:7

+ 8:3 Лев. 16:5; 2 Кор. 5:21

+ 8:4 Гал. 5:16,[25]

+ 8:5 Гал. 5:19-25

+ 8:7 Иак. 4:4

+ 8:7 1 Кор. 2:14

+ 8:9 1 Кор. 3:16; 6:19; 2 Кор. 6:16

+ 8:9 1 Ин. 3:24

+ 8:9 1 Пет. 1:11; Иуда 1:19

+ 8:11 Ин. 5:21; Аж.-ч. 2:24

+ 8:13 Кол. 3:5

+ 8:13 Лев. 18:5

+ 8:14 Ы. х. к. 14:1; Мф. 5:9; Ин. 1:12; 1 Ин. 3:1; 5:1

+ 8:15 2 Тим. 1:7

+ 8:15 1 Кор. 2:12

* 8:15 Авва (арамей дылда) – ажы-төл ачазын ынчаар адаар турган, ынчангаш Иисус Христос база Бурганны ынчаар адап, кый деп турган (Мк. 14:36; Гал. 4:6 көр).

+ 8:16 1 Ин. 3:2; Гал. 3:26; Эф. 1:5

+ 8:16 1 Ин. 3:24; 2 Кор. 1:22; Эф. 1:13

+ 8:17 Гал. 3:29; 4:7; Эф. 3:6

+ 8:17 Тит. 3:7

+ 8:17 2 Кор. 1:5; Флп. 3:10; Кол. 1:24

+ 8:17 1 Пет. 5:1; Рим. 5:2; Эф. 3:16; Флп. 3:21

+ 8:18 2 Кор. 4:17

+ 8:20 Э. д. 3:17-19; Эккл. 1:2

+ 8:22 Иер. 12:4,[11]

+ 8:23 2 Кор. 5:2; Гал. 5:5

+ 8:24 2 Кор. 4:18; Евр. 11:1

+ 8:27 1 Хаан. 16:7; 3 Хаан. 8:39; У. ч. 21:2; Иер. 11:20

+ 8:29 Мф. 28:10; Ин. 20:17; Кол. 1:15; Евр. 2:11

+ 8:29 1 Ин. 3:2; 2 Кор. 3:18; Флп. 3:21

+ 8:30 Ин. 17:22

+ 8:31 Сан. 14:9; Ыд. ыр. 117:6

+ 8:32 Ин. 3:16

+ 8:33 Мк. 13:20; Лк. 18:7; Кол. 3:12; Тит. 1:1

+ 8:33 Иса. 50:8

+ 8:34 Ыд. ыр. 109:1; Мк. 16:19; Аж.-ч. 7:55-56

+ 8:34 1 Ин. 2:1; Рим. 8:34; Евр. 7:25

+ 8:35 Сол. ыр. 8:6

+ 8:36 Ыд. ыр. 43:23; 1 Кор. 4:9

+ 8:37 Ин. 16:33; 1 Кор. 15:57

+ 8:38 1 Пет. 3:22; 1 Кор. 15:24; Эф. 1:21

+ 9:1 2 Кор. 11:10; 1 Тим. 2:7

+ 9:1 Рим. 1:9; Флп. 1:8

+ 9:3 1 Кор. 16:22; Гал. 1:8

* 9:5 Азы: «Оларның аразынга бүгүдеден өндүр бедик Христос кижи бооп төрүттүнген. Бурган кезээ-мөңгеде макталга төлептиг болзун».

+ 9:6 Рим. 3:3

+ 9:6 Ин. 1:47; Рим. 2:28

+ 9:7 Э. д. 21:12; Евр. 11:17

+ 9:8 Гал. 4:23,[28]

+ 9:9 Э. д. 18:10

+ 9:10 Э. д. 25:21

+ 9:11-12 Э. д. 25:23

+ 9:13 Мал. 1:2-3

+ 9:14 Ы. х. к. 32:4; Иов 34:10

+ 9:15 Хост. 33:19

+ 9:17 Хост. 9:16

+ 9:19 2 Чыл. 20:6; Рим. 3:7

+ 9:20 Иов 9:32; 33:13; 39:32; Эккл. 6:10

+ 9:20 Иса. 29:16; 45:9-10; Иер. 18:6

+ 9:21 Иса. 64:8; Иер. 18:6; 2 Тим. 2:20

+ 9:22 У. ч. 16:4

+ 9:24 Рим. 3:29

+ 9:25 Ос. 2:23; 1 Пет. 2:10

+ 9:26 Ос. 1:10

+ 9:28 Иса. 10:22-23

+ 9:29 Иса. 1:9

+ 9:30 Гал. 2:16; 3:24

+ 9:31 Гал. 5:4

+ 9:31 Рим. 11:7; Флп. 3:9

+ 9:33 Иса. 8:14; 28:16; 1 Пет. 2:6-8; Рим. 10:11

+ 10:2 Аж.-ч. 21:20

+ 10:3 Рим. 1:17; 3:21

+ 10:4 Мф. 5:17

+ 10:4 Гал. 3:24

+ 10:5 Лев. 18:5; Гал. 3:12; Флп. 3:9

+ 10:6 Ы. х. к. 9:4; 30:12

+ 10:7 Ажыд. 9:1

+ 10:8 Ы. х. к. 30:12-14

+ 10:9 Мф. 10:32; Лк. 12:8

+ 10:9 Мк. 16:16; Аж.-ч. 16:31

+ 10:11 Иса. 28:16; 1 Пет. 2:6; Рим. 9:33

+ 10:12 Аж.-ч. 10:34-36; Рим. 3:29

+ 10:13 Иоил 2:32; Аж.-ч. 2:21

+ 10:14 Аж.-ч. 8:31

+ 10:15 Иса. 52:7

+ 10:16 Иса. 53:1; Ин. 12:38

+ 10:17 Гал. 3:2

+ 10:18 Ыд. ыр. 18:5

* 10:18 Бо сөстерни оон алган ыдыктыг ырыда «олар» – дээрниң сылдыстары болуп турар. Павел мында чырымалдарның Бурган дугайында херечилелин элчиннерниң суртаалдап турары Христос дугайында херечилел-биле деңнеп турар.

+ 10:19 Ы. х. к. 32:21

+ 10:21 Иса. 65:1-2

+ 11:1 Иер. 31:37; 33:24

+ 11:1 2 Кор. 11:22; Флп. 3:5

+ 11:2 1 Хаан. 12:22; Ыд. ыр. 93:4

+ 11:3 3 Хаан. 19:10,[14]

+ 11:4 3 Хаан. 19:18

+ 11:5 Иса. 10:22; Рим. 9:27

* 11:6 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «А бир эвес ажыл-херектер дээш болза, ол ам авырал эвес-тир, оон башка ажыл-херек ам ажыл-херек эвес боор» деп сөстерни немээн.

+ 11:7 Рим. 9:31

+ 11:8 Иса. 29:10; Ы. х. к. 29:4

+ 11:10 Ыд. ыр. 68:23-24

+ 11:13 Аж.-ч. 9:15; Рим. 15:16

+ 11:15 Лк. 15:24; Эф. 2:1, 5; Кол. 2:13; Ажыд. 3:1

+ 11:16 Сан. 15:18-21; Иез. 44:30

* 11:16 «Баштайгы дүжүттүң бирги хлеви» база «Ыяштың дазылы» деп көжүрген уткалыг билиишкиннер еврейлерниң улуг өгбелеринге хамааржыр чадапчок.

+ 11:17 Иер. 11:16

+ 11:17 Ин. 15:5

+ 11:21 1 Кор. 10:12

+ 11:26 Иса. 27:9; 59:20-21

+ 11:28 Ы. х. к. 10:15

+ 11:30 Эф. 2:2; Кол. 1:21; Тит. 3:3

+ 11:33 Иса. 28:29; Кол. 2:3

+ 11:33 Ыд. ыр. 35:7; 138:6

+ 11:34 Иса. 40:13; 1 Кор. 2:16

+ 11:35 Иов 35:7; 41:11

+ 11:36 1 Кор. 8:6; Кол. 1:16; Евр. 2:10

+ 11:36 2 Пет. 3:18; Эф. 3:21

+ 12:1 Рим. 6:13

+ 12:2 Эф. 5:17; 1 Фес. 4:3

+ 12:2 2 Кор. 4:16; Эф. 4:23

+ 12:3 Эф. 3:2

+ 12:3 Эккл. 7:16

+ 12:4 1 Кор. 12:12-14; Эф. 4:16

+ 12:5 1 Кор. 10:17; 12:27; Эф. 4:25

+ 12:6 1 Пет. 4:10; 1 Кор. 12:4

+ 12:7 1 Кор. 12:5

+ 12:8 1 Тим. 5:17

+ 12:8 2 Кор. 9:7

+ 12:9 1 Пет. 1:22; 1 Тим. 1:5

+ 12:9 Ыд. ыр. 96:10; Ам. 5:15

+ 12:10 Ин. 13:34; 1 Пет. 1:22; 2 Пет. 1:7; 1 Фес. 4:9; Евр. 13:1

+ 12:10 Флп. 2:3

+ 12:12 Лк. 18:1; 21:36; Эф. 6:18; Кол. 4:2; 1 Фес. 5:17

+ 12:13 Рим. 15:25; 1 Кор. 16:1; 1 Тим. 6:18

+ 12:14 Иов 31:29-30; Мф. 5:44; 1 Пет. 3:9

+ 12:15 1 Кор. 12:26

+ 12:16 1 Пет. 3:8; Флп. 2:2

+ 12:17 Лев. 19:18; 1 Пет. 3:9; 1 Фес. 5:15

+ 12:18 Мк. 9:50; 2 Кор. 13:11; 1 Фес. 5:13

+ 12:19 У. ч. 20:22

+ 12:19 Ы. х. к. 32:35; Евр. 10:30

+ 12:20 4 Хаан. 6:22; 2 Чыл. 28:15; У. ч. 25:21-22; Мф. 5:44

+ 12:20 У. ч. 25:21-22

+ 13:1 1 Пет. 2:13; Тит. 3:1

+ 13:4 1 Пет. 2:14

+ 13:4 2 Чыл. 19:6

+ 13:7 1 Пет. 2:17

+ 13:7 Мф. 17:27; 22:21; Мк. 12:17

+ 13:8 Лев. 19:13

+ 13:8 Ин. 13:34

+ 13:9 Хост. 20:13-17

+ 13:9 Лев. 19:18

+ 13:10 Ин. 14:15

+ 13:11 Эф. 5:14

+ 13:12 Ин. 1:9; 8:12; 1 Ин. 2:8; Эф. 5:8; 1 Фес. 5:5

+ 13:12 Эф. 5:11; 6:11; 1 Фес. 5:8

+ 13:13 1 Фес. 4:12

+ 13:14 Гал. 3:27

+ 13:14 Иак. 4:1; 1 Пет. 2:11; Рим. 7:23; Гал. 5:16,[24]

+ 14:1 Рим. 15:1; 1 Кор. 8:9-11; 9:22

+ 14:2 Дан. 1:12; 1 Тим. 4:3

* 14:2 Чамдык христианнар базаарга эът садып аарындан коргарлар, чүге дээрге ону дүрзү-бурганнарга өргээн бооп болур турган (1 Кор. 8 эгени көр).

+ 14:3 Кол. 2:16

+ 14:4 Мф. 7:1; Иак. 4:11

+ 14:5 Гал. 4:10; Кол. 2:16

+ 14:6 Мф. 15:36

+ 14:6 1 Кор. 10:30-31

+ 14:7 Рим. 6:2, 7; Гал. 5:24; Кол. 3:3

+ 14:8 1 Пет. 4:2; Гал. 2:20

+ 14:8 2 Кор. 5:15; Флп. 1:20

+ 14:9 1 Фес. 5:10

+ 14:10 Мф. 7:1; Лк. 6:37

+ 14:10 2 Кор. 5:10

+ 14:11 Иса. 49:18; Иер. 22:24

+ 14:11 Иса. 45:23; Флп. 2:10-11

+ 14:12 Мф. 12:36; 25:19; Гал. 6:5

+ 14:13 Мф. 7:1

+ 14:14 Лев. 11:2; Ы. х. к. 14:3; Мк. 7:15-16; Аж.-ч. 10:15; 1 Кор. 8:8

+ 14:15 1 Кор. 8:11

+ 14:17 Кол. 2:16; Евр. 9:10

+ 14:17 Гал. 5:22

+ 14:19 2 Тим. 2:22

+ 14:20 Тит. 1:15

+ 14:20 1 Кор. 8:9-13

* 14:21 Чамдык бүзүрээн улустуң эът чивес база арага ишпес чылдагааны – ол чем биле суксунну ооң мурнуу чарыында меге бурганнарга өргээн турган чадавас деп, оларның сезии боор (Дан. 1:8 көр).

* 14:23 Бо домактың соонда өске бурунгу сөзүглелдер 16-гы эгениң 25-27 домактарын киирип турар.

+ 15:1 Рим. 14:1

+ 15:1 Гал. 6:2

+ 15:2 Флп. 2:4-5

+ 15:3 Флп. 2:5,[8]

+ 15:3 Ыд. ыр. 68:10

+ 15:4 Рим. 4:23-24

+ 15:5 Рим. 12:16

+ 15:9 Рим. 3:29

+ 15:9 2 Хаан. 22:50; Ыд. ыр. 17:50

+ 15:10 Ы. х. к. 32:43

+ 15:11 Ыд. ыр. 116:1

+ 15:12 Иса. 11:10

* 15:12 Иессейниң Дазылы – Мессияның оюскан ады, чүге дээрге Ол Иессейниң оглу Давидтиң төрел бөлүүнден үнген (Иса. 11:1-5; Ажыд. 5:5, 22:16-ны көр).

+ 15:16 Аж.-ч. 9:15; Рим. 11:13

+ 15:19 Аж.-ч. 15:12; 2 Кор. 12:12

+ 15:20 1 Кор. 3:10-11

+ 15:21 Иса. 52:15

+ 15:22 Рим. 1:13; 1 Фес. 2:18

+ 15:23-24 Аж.-ч. 19:21

+ 15:25 Аж.-ч. 24:17; 1 Кор. 16:3; 2 Кор. 9:1

+ 15:26 Аж.-ч. 19:21

+ 15:26 2 Кор. 8:4

+ 15:27 1 Кор. 9:11

+ 15:31 2 Кор. 1:10-11; 2 Фес. 3:2

+ 15:32 Рим. 1:10

+ 15:33 2 Кор. 13:11; Флп. 4:9; 1 Фес. 5:23; 2 Фес. 3:16; Евр. 13:20

+ 16:1 Аж.-ч. 18:18

+ 16:2 Флп. 2:29

+ 16:3 Аж.-ч. 18:2; 1 Кор. 16:19; 2 Тим. 4:19

+ 16:5 Кол. 4:15

* 16:5 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Асиядан» эвес, а «Ахайядан» деп бижээн.

* 16:7 Өске бурунгу сөзүглелде «Юния» эвес, а «Юний» азы «Юлия» деп бижээн.

+ 16:13 Мк. 15:21

+ 16:16 1 Пет. 5:14; 1 Кор. 16:20; 2 Кор. 13:12; 1 Фес. 5:26

+ 16:17 1 Тим. 6:3

+ 16:17 2 Ин. 1:10

+ 16:18 2 Пет. 2:3; Кол. 2:4

+ 16:19 Рим. 1:8

+ 16:20 Рим. 15:33

+ 16:20 Э. д. 3:15

+ 16:21 Аж.-ч. 16:1

* 16:22 Павел элчин чамдыкта бодунуң чагааларын секретарьга адап бижидип турган (1 Кор. 16:21; Гал. 6:11; Флм. 1:19).

+ 16:23-24 1 Кор. 1:14

* 16:23-24 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Дээрги Иисус Христостуң авыралы силер бүгүде-биле кады болзун. Аминь» деп сөстерни немээн. Чамдык бурунгу сөзүглелдерде 25-27 домактарның туружу өске болуп, 14-кү эгениң төнчүзүнче кирген.

+ 16:25 Эф. 1:9; Кол. 1:26

+ 16:26 Кол. 4:3-4

+ 16:27 Иуда 1:24-25

* 1:1 Сосфен – Аж.-ч. 18:17-де айыткан кижи ол бооп чадавас.

+ 1:2 Аж.-ч. 18:1-17

+ 1:2 Рим. 1:7

+ 1:5 2 Кор. 8:7; 9:11

+ 1:7 Лк. 17:30; 1 Фес. 3:13; 4:16-18; Флп. 3:20

+ 1:8 Флп. 1:6

+ 1:9 Ин. 17:21; 1 Ин. 1:3

+ 1:9 1 Фес. 5:24; 2 Фес. 3:3; Евр. 10:23

+ 1:10 1 Кор. 11:18

+ 1:11 1 Кор. 3:3

+ 1:12 Аж.-ч. 18:24; 19:1; 1 Кор. 3:4-5; 4:6; 6:12; Тит. 3:13

+ 1:12 Ин. 1:42

+ 1:13 Эф. 4:4-5

+ 1:14 Аж.-ч. 18:8; Рим. 16:23

+ 1:16 1 Кор. 16:15

+ 1:17 2 Кор. 10:10

+ 1:18 1 Кор. 2:1; 2 Кор. 2:15

+ 1:18 Рим. 1:16

+ 1:19 Иса. 29:14

+ 1:20 У. ч. 21:30; Иса. 44:25; Рим. 1:22; 1 Кор. 3:19

+ 1:22 Мф. 12:38; Мк. 8:11; Ин. 2:18; 4:48; 6:30

+ 1:23 Гал. 5:11

* 1:23 Иудейлерге хере шаптырган Мессияга бүзүрээри берге турган, чүге дээрге ынчалдыр шаажылаттырган кижини Бурган каргап каан деп санаар чүве-дир (Ы. х. к. 21:23). А гректер чараш-каасты болгаш күчү-күштү сиңирген бурганнарга мөгеер болгаш, оларга «кошкак» Бурганны даап бодаары болдунмас болган.

+ 1:24 1 Кор. 2:7; Кол. 2:3

+ 1:28 Иак. 2:5

+ 1:29 Рим. 3:27; Эф. 2:9

+ 1:30 Эф. 1:7; Флп. 3:9

+ 1:31 Иер. 9:24; 2 Кор. 10:17

+ 2:1 1 Кор. 1:18; 2 Кор. 2:15

* 2:1 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бурганның чажыды» эвес, а «Бурган дугайында херечилел» деп бижээн.

+ 2:2 Гал. 6:14

+ 2:3 2 Кор. 11:30; 12:5; Гал. 4:13

+ 2:4 1 Кор. 4:20

+ 2:5 2 Кор. 4:7; 6:7

+ 2:6 Флп. 3:15

* 2:6 Чагырыкчылар – бо домакта «чагырыкчыларны» анаада аза-бук күштер (Эф. 6:12) деп билип турар, ынчалза-даа политиктиг күш болгаш кижиниң мерген угаанын эдилээн улусту ынча деп турар база чадавас (1 Кор. 1:20).

+ 2:7 Кол. 2:3

+ 2:8 Ин. 7:48; Аж.-ч. 13:27

+ 2:9 Иса. 52:15; 64:4; 65:17

+ 2:10 Мф. 16:17

+ 2:10 1 Ин. 2:20

+ 2:11 У. ч. 20:27

+ 2:12 Рим. 8:15

+ 2:13 2 Кор. 1:12

+ 2:13 Ин. 6:45

* 2:13 Азы: «Сүлдеден келген алыс шынны Сүлдеге башкарткан улуска тайылбырлап турарывыс ол».

+ 2:14 Ин. 14:17; Рим. 8:7

+ 2:16 Иса. 40:13; Рим. 11:34

+ 3:2 1 Пет. 2:2; Евр. 5:13

+ 3:3 1 Кор. 1:10-11

+ 3:3 Гал. 5:19-20

+ 3:5 Аж.-ч. 18:24; 19:1; 1 Кор. 1:12; 4:6; 16:12

+ 3:5 Эф. 3:7; Кол. 1:25

+ 3:6 Аж.-ч. 18:4-11, 27-28

+ 3:6 Ин. 4:36-38

+ 3:7 Гал. 6:3

+ 3:8 Мф. 16:27; 2 Ин. 1:8

+ 3:9 2 Кор. 6:1

+ 3:9 Эф. 2:20-22

+ 3:10 Рим. 15:20

+ 3:11 Иса. 28:16; Эф. 2:20; Кол. 2:7; Ажыд. 21:14

+ 3:13 1 Кор. 1:7

+ 3:13 1 Кор. 4:5

+ 3:13 1 Пет. 1:7

+ 3:15 Ам. 4:11; Зах. 3:2

+ 3:16 Рим. 8:9; 1 Кор. 6:19; 2 Кор. 6:16

+ 3:17 Эф. 2:21

+ 3:19 У. ч. 21:30; Иса. 44:25; 1 Кор. 1:20

+ 3:19 Иов 5:13

+ 3:20 Ыд. ыр. 93:10-11

+ 3:23 2 Кор. 10:7; Гал. 3:29

+ 4:4 Аж.-ч. 23:1

+ 4:4 Иов 9:2,[15]

+ 4:5 Мф. 7:1; Рим. 2:1

+ 4:5 Иов 12:22; Эккл. 12:14; Дан. 2:22

+ 4:5 2 Кор. 10:18

+ 4:6 Аж.-ч. 18:24; 19:1; 1 Кор. 1:12; 3:5

* 4:6 Азы: «Бижилгеде бижээнинден арттыр нарыыдап турбазынга бистиң үлегер-чижээвистен билип алзыннар дээш».

+ 4:7 Ин. 3:27

+ 4:8 Ос. 12:8; Зах. 11:5; Ажыд. 3:17

+ 4:9 Рим. 8:36

* 4:9 Мында Павел Римге тиилелге демдеглеп, чыскаалып кылашташкан улус-биле деңнелге кылып турар чадавас. Эрте-бурунгу Римге тиилелге чедип алган полководчулар триумф азы чыскаал кылыр эрге алыр турган, ынчан чыскаалдың бажынга шериг тергеге тиилекчи чоруур, а ооң соондан дайын олчазын сөөртүп, туттурганнарны шууштурар. Чыскаалдың эң сөөлүнге өлүмге шииттирген туттурганнар чоруур: оларны арзылаңнарга бериптер азы бедик хаядан дүжүр октаптар.

+ 4:10 2 Кор. 11:19

+ 4:10 2 Кор. 13:9

+ 4:11 2 Кор. 11:27; Флп. 4:12

+ 4:12 Аж.-ч. 18:3

+ 4:12 Мф. 5:44; 1 Пет. 3:9; Рим. 12:14

+ 4:14 2 Кор. 6:13

+ 4:15 Флм. 1:10

+ 4:16 1 Кор. 11:1; 1 Фес. 3:7; 2 Фес. 3:7

* 4:16 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Мээң Христостуң үлегерин эдергеним дег» деп сөстерни немээн.

+ 4:17 Аж.-ч. 16:1; 1 Кор. 16:10; 1 Тим. 1:2

+ 4:19 1 Кор. 11:34; 16:5; 2 Кор. 1:15-16

+ 4:20 1 Кор. 2:4

+ 4:21 2 Кор. 10:2; 13:2

+ 5:1 2 Кор. 12:21

+ 5:1 Лев. 18:8; Ы. х. к. 22:30; 27:20; Ам. 2:7

+ 5:3-4 Кол. 2:5

+ 5:5 2 Кор. 2:6; 1 Тим. 1:20

+ 5:5 У. ч. 23:14

* 5:5 Бачыттыг кижини христиан ниитилелден үндүрерин ынча деп турар хире. Ол дээрге ооң эрликтиң чагыргазының адаанче эглири-дир.

+ 5:6 Мф. 13:33; Лк. 13:21; Гал. 5:9

+ 5:7 Хост. 12:15; Ы. х. к. 16:3

+ 5:8 Мк. 8:15; Лк. 12:1

* 5:8 Хосталыышкын байырлалының үезинде иудейлер ажыткы холаан далгандан быжырган хлеб чивес турган (Хост. 12:18-19 көр).

+ 5:9 Эф. 5:11; 2 Фес. 3:14

* 5:9 Павел элчинниң Коринфиде бүзүрээннер ниитилелинге ооң мурнунда бижээн чагаазы; биске ол чагаа четпейн барган.

+ 5:11 2 Фес. 3:6

+ 5:12-13 Мк. 4:11

+ 5:12-13 Ы. х. к. 17:7

+ 6:1 Мф. 18:17

+ 6:2 Мф. 19:28

+ 6:5 1 Кор. 15:34

+ 6:7 Мф. 5:39-40

+ 6:9 Гал. 5:21; Эф. 5:5

+ 6:9 Хост. 20:14; Евр. 13:4

+ 6:10 Мк. 7:21-23; Гал. 5:19-21

+ 6:11 Эф. 2:2

+ 6:11 Ин. 13:8; Эф. 5:26; Тит. 3:5; Евр. 10:22

+ 6:12 1 Кор. 10:23

* 6:12 Ол сөстер Павелдиң коринфичилерден алганы чагаадан цитата эвес, а Павелдиң бодунуң бадыткалы деп бодал база бар.

+ 6:15 Эф. 5:30

+ 6:16 Э. д. 2:24; Мк. 10:7-8; Эф. 5:31

+ 6:17 Эф. 4:4

+ 6:18 Гал. 5:19; Эф. 5:3; 1 Фес. 4:3

+ 6:19 Рим. 14:7

+ 6:20 2 Пет. 2:1; 1 Кор. 7:23

* 6:20 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Мага-бодуңар-биле» деп сөстерге «База Бурганга хамааржыр сеткил-сагыжыңар-биле» деп сөстерни немээн.

* 7:1 Ол сөстер Павелдиң коринфичилерден алганы чагаадан цитата эвес, а Павелдиң бодунуң бадыткалы деп бодал база бар.

+ 7:3 Хост. 21:10

+ 7:5 Хост. 19:15

+ 7:5 1 Чыл. 21:1; Мф. 4:3; 1 Фес. 3:5

+ 7:6 2 Кор. 8:8

+ 7:7 Мф. 19:11-12; 1 Кор. 12:4; 1 Пет. 4:10

+ 7:9 1 Тим. 5:14

+ 7:10 Мал. 2:16; Мк. 10:9

+ 7:11 Мк. 10:11

+ 7:12 Эзра 10:3,[11]

+ 7:14 Ы. х. к. 22:9; Мал. 2:15

* 7:15 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бурган силерни» деп эвес, а «Дээрги-Чаяакчы бисти» деп бижээн.

+ 7:16 1 Пет. 3:1

+ 7:18 Аж.-ч. 15:1-2; Гал. 5:2

* 7:18 Эрте-бурун шагда чамдык еврейлер кыртыжап демдектээшкинниң демдектерин чайладыры-биле пластикалыг кезип эмнээшкиннер кылып турганнар.

+ 7:19 Рим. 2:28-29; Гал. 3:28; 5:6; Кол. 3:11

+ 7:22 Ин. 8:32; Иак. 2:12; 1 Пет. 2:16; Рим. 6:18; 2 Кор. 3:17; Гал. 5:1; Флм. 1:16

+ 7:22 Рим. 6:22

+ 7:23 1 Кор. 6:20

+ 7:23 Лев. 25:42,[55]

+ 7:25 2 Кор. 8:10-11

+ 7:30 2 Кор. 6:10

+ 7:31 1 Пет. 4:7; 1 Ин. 2:17

+ 7:32 Мф. 6:25; Лк. 10:41

* 7:34 Чамдык бурунгу сөзүглелдерде «Чөрүшкек боор» деп сөстер кадайлыг кижиниң сонуургал-чүткүлдеринге эвес, а дараазында домакта ашаа чок херээжен кижи азы ашакка барып көрбээн кыс-биле ашактыг херээженниң аразында чөрүшкек чүүлдерге хамаарышкан бооп турар. Ооң уламындан бо кезек черниң утказы бир аңгы апаар.

+ 7:38 Евр. 13:4

* 7:36-38 Бо домактарда «Силерниң кайы-бирээңер» деп сөстер-биле Павелдиң назы четкен кыстың ачазын азы эр душтуун көргүскени тода билдинмес бооп турар. Бир эвес кыстың эр душтуун көргүскен болза, ол үш домакты мынчаар очулдуруп болур: «Силерниң кайы-бирээңер „Дүгдешкен душтуум кыска хамаарыштыр бодумну алдынып турарым буруулуг-дур, ооң өгленир назы-хары эртип бар чор, олуржуп аарывыс чугула-дыр“ деп бодаар болза, бодунуң күзелин ёзугаар кылзын. Ол душтуу кыс-биле өгленчип ап боор, ол чорук бачыттыг эвес боор. А бодунуң чүрээнде чайгылыш чок шиитпир хүлээп алган, түрегделге туттурбаан, бодун туттунуп шыдаар харыктыг база бодунуң душтуун арыг хевээр кадагалап аар деп чүрээнде шиитпирлээн кижи бар болза, ооң кылып турары эки. Ынчангаш душтуу-биле өгленчип турар эрниң кылып турары шын, а өгленишпейн турар эрниң кылып турары оон-даа эки».

+ 7:39 Рим. 7:2

+ 8:1 Аж.-ч. 15:20,[29]

+ 8:1 1 Кор. 13:4-13

* 8:1 Өргүлге салган малдың эъдин оон мынчалдыр үлээр: бирги кезээн өргүл салыр бедигээшке өрттедиптер, ийигизин бараалгакчыларга бээр, а үшкүзүн өргүл салган кижиге эгидип бээрге, ол болганчок боду болгаш чалаткан аалчылары-биле кады бурганнарның өргээзинге-ле чиптер турган.

+ 8:2 Гал. 6:3

+ 8:3 Гал. 4:9

+ 8:4 Ы. х. к. 4:35; 6:4-5; 1 Хаан. 12:21; Иса. 41:24

+ 8:6 Мал. 2:10; Эф. 4:6

+ 8:6 Ин. 1:3; Рим. 11:36; Кол. 1:16; Евр. 1:2

* 8:6,[8] Бо домактарда кавычка иштинче киирген черлер коринфичилерниң Павелге чагаазындан алдынган бооп чадавас, ынчалза-даа ол цитаталарның каяа төнүп турары ылап билдинмес.

+ 8:7 1 Кор. 10:28-29

+ 8:8 Мк. 7:19; Аж.-ч. 10:12-15; Рим. 14:14

+ 8:10 Рим. 14:1

+ 8:10 Аж.-ч. 15:29; 1 Кор. 10:19; Ажыд. 2:14

+ 8:11 Рим. 14:15

+ 8:13 Рим. 14:21

+ 9:1 1 Фес. 2:6-7; Флм. 1:8

+ 9:1 Аж.-ч. 9:3-6

+ 9:4 2 Фес. 3:8-9

+ 9:5 Мк. 6:3; Ин. 2:12; 7:3; Аж.-ч. 1:14; 1 Кор. 9:5; Гал. 1:19

+ 9:5 Мк. 1:30

* 9:5 Болгу дег өске утказы мындыг: «Дээрги Иисустуң акылары».

+ 9:6 Аж.-ч. 4:36; 13:2; 15:36; Гал. 2:9

+ 9:7 2 Кор. 10:4; 2 Тим. 2:3

+ 9:7 У. ч. 27:18

+ 9:9 Ы. х. к. 25:4; 1 Тим. 5:18

+ 9:10 Рим. 4:23-24

+ 9:10 2 Тим. 2:6

+ 9:11 Рим. 15:27; Гал. 6:6

+ 9:13 Лев. 6:16,[26]

+ 9:14 Лк. 10:7; 1 Тим. 5:18

+ 9:15 Аж.-ч. 18:3

+ 9:16 Рим. 1:14

+ 9:17 Гал. 2:7

+ 9:18 2 Кор. 11:7,[9]

+ 9:19 2 Кор. 4:5

+ 9:20 Аж.-ч. 16:3; 21:23-26

+ 9:21 Рим. 2:12, 14; Гал. 2:3

+ 9:22 2 Кор. 11:29

+ 9:22 1 Кор. 10:33

+ 9:24 Гал. 5:7

+ 9:25 1 Пет. 5:4; Флп. 3:14; 2 Тим. 2:5

* 10:1 Хосталыышкын номунда (13:21, 14:22) израильчилер Египеттен үнүп турда база Кызыл далайны кежип турда, оларның мурнунга болгаш соонга шимчеп бар чораан Бурганның булудунуң дугайында чугаалап турар.

* 10:3 Маннаны ынча деп турар (Хост. 16:15, 35; Ы. х. к. 8:3).

* 10:4 Үдеп чораан ол Хая – иудейлерниң тоолчургу чугаазын ёзугаар, оларның өгбелери ээн кургаг ховуга дөртен чыл дургузунда көжүп чорда, Бурган оларга онзагай кудук-хая берген. Ол кудук-хая оларның соондан көжүп, сугну берип чораан (Хост. 17:6; Сан. 20:7-11 көр).

+ 10:5 Сан. 14:29, 36-37

+ 10:6 Сан. 11:4-6; Ыд. ыр. 77:18

+ 10:7 Хост. 32:6

+ 10:8 Сан. 25:1-9

+ 10:9 Ыд. ыр. 94:9

+ 10:9 Сан. 21:5-6

+ 10:10 Сан. 14:29-37

+ 10:11 Рим. 4:23

+ 10:12 Рим. 11:20-21

+ 10:13 1 Кор. 1:9

+ 10:13 Иов 5:19; Ыд. ыр. 33:20; 2 Пет. 2:9

+ 10:14 1 Ин. 5:21

+ 10:16 Мк. 14:22-23; Ин. 6:51; 1 Кор. 11:23-26

+ 10:17 Рим. 12:5; 1 Кор. 12:12-13; Эф. 4:25

+ 10:18 Лев. 3:3; 7:15

+ 10:19 Аж.-ч. 15:29; 1 Кор. 8:4; Ажыд. 2:14

+ 10:20 Ы. х. к. 32:17; Ыд. ыр. 105:37

+ 10:21 2 Кор. 6:15

+ 10:22 Ы. х. к. 32:21

+ 10:22 Эккл. 6:10

+ 10:23 1 Кор. 6:12

+ 10:24 1 Кор. 13:5; Флп. 2:21

+ 10:25 1 Кор. 8:7

* 10:25 Эът садар базаарга өргүлге салган эътти болганчок-ла сада бээр турган, ону өргүл салыкчылары болгаш бараалгакчылар садып болур (8:1-ге тайылбырны көр).

+ 10:26 Ыд. ыр. 23:1

+ 10:27 Лк. 10:8

+ 10:30 Рим. 14:6

+ 10:31 Кол. 3:17

+ 10:32 1 Кор. 8:13; Рим. 14:13

+ 10:33 1 Кор. 9:22

+ 10:33 2 Кор. 12:14

+ 11:1 1 Кор. 4:16; 1 Фес. 1:6; 2 Фес. 3:7

+ 11:3 Эф. 1:22; 4:15

+ 11:3 Э. д. 3:16; Эф. 5:23

+ 11:3 Ин. 14:28; 1 Кор. 15:24

+ 11:5 4 Хаан. 22:14; Лк. 2:36; Аж.-ч. 21:9

+ 11:6 Ы. х. к. 21:12

* 11:6 Ол үеде херээжен улус чүгле кажыыдалда бажын таартыр турган.

+ 11:7 Э. д. 1:26

+ 11:8 Э. д. 2:21-23

+ 11:9 Э. д. 2:18

* 11:10 Бо домактың утказы эки билдинмес. Ооң сөс сүрүп очулдурган утказы мындыг: «Ол дээш база дээрниң төлээлери дээш, херээжен кижи бодунуң бажының кырынга эрге-чагыргалыг турар ужурлуг».

+ 11:11 Гал. 3:28

+ 11:15 Сан. 5:18

+ 11:18 1 Кор. 1:10-12

+ 11:19 1 Ин. 2:19

* 11:21 Рим империязынга калбаа-биле нептерээн, аалчыларны ийи бөлүкке чарар практиканы ынча деп турар боор: бай-шыдалдыг, ат-алдарлыг улус бажың ээзи-биле кады чемненир, а арай ядыы аалчыларга бажың даштында шөлге аңгы чем салыр. Аъш-чем болгаш суксун база аңгы-аңгы болур.

+ 11:22 У. ч. 17:5

+ 11:23 Гал. 1:12

+ 11:24 Лк. 22:19

+ 11:25 Лк. 22:20

+ 11:27 Ин. 6:53-56

+ 11:29 1 Кор. 12:27

+ 11:32 У. ч. 3:12

+ 12:1 1 Кор. 14:1

+ 12:2 Эф. 2:12

+ 12:3 1 Ин. 4:2-3

+ 12:4 Рим. 12:6

+ 12:4 Эф. 4:4-6

+ 12:5 Рим. 12:7

+ 12:6 Флп. 2:13

+ 12:9 Мф. 17:20; 1 Кор. 13:2

+ 12:10 Мк. 16:17; Аж.-ч. 2:4; 10:46; 1 Кор. 14:2

+ 12:12 Рим. 12:5; 1 Кор. 10:17; Эф. 4:25

+ 12:13 Гал. 5:6; Эф. 2:14; Кол. 3:11

+ 12:26 Рим. 12:15

+ 12:27 Рим. 12:5; Эф. 1:23; 4:12; Кол. 1:18,[24]

+ 12:28 Аж.-ч. 11:27

+ 12:28 Эф. 4:11

+ 12:31 1 Кор. 14:1,[39]

+ 13:2 Аж.-ч. 2:18

+ 13:2 Мф. 17:20; Мк. 11:23; 1 Кор. 12:9

* 13:3 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Алдаржыыр дээш» эвес, а «Өрттетсин дээш» деп бижээн.

+ 13:11 Эф. 4:14

+ 13:12 Мф. 5:8; 1 Ин. 3:2

+ 13:12 1 Кор. 8:3; Гал. 4:9

* 13:12 Бурун шагда көрүнчүктерни кылайтыр хоюглаан металлдан (мөңгүн, хүлер) кылыр турган болгаш, дүрзү тода эвес болур.

+ 14:1 1 Кор. 16:14

+ 14:1 1 Кор. 12:1

+ 14:5 Сан. 11:29

+ 14:8 Сан. 10:9

+ 14:15 Иак. 5:13; Эф. 5:19

+ 14:16 2 Кор. 1:20; Ажыд. 3:14

+ 14:20 Эф. 4:14

+ 14:20 Мф. 18:3

+ 14:20 1 Кор. 2:6

+ 14:21 Иса. 28:11-12

+ 14:22 Аж.-ч. 2:6

+ 14:23 Аж.-ч. 2:13

+ 14:25 Иса. 45:14; Зах. 8:23

+ 14:26 2 Кор. 12:19; 13:10

+ 14:29 1 Ин. 4:1; 1 Фес. 5:20-21

+ 14:34 1 Тим. 2:11-12

+ 14:34 Э. д. 3:16; 1 Пет. 3:1; Эф. 5:22; Кол. 3:18

* 14:34-35 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо ийи домакты 40-ги домактың соонда киирген.

+ 14:39 1 Кор. 12:31; 14:1

+ 14:40 Кол. 2:5

+ 15:2 Гал. 3:4

+ 15:3 Иса. 53:1-12; Лк. 24:27

+ 15:4 Ыд. ыр. 15:10; Иса. 53:11

+ 15:5 Лк. 24:34,[36]

+ 15:7 Аж.-ч. 12:17

+ 15:7 Лк. 24:50; Аж.-ч. 1:3-4

+ 15:8 2 Кор. 12:11

+ 15:9 Эф. 3:7-8

+ 15:9 Аж.-ч. 8:3

+ 15:10 2 Кор. 11:23; Кол. 1:29

+ 15:12 Аж.-ч. 23:8; 2 Тим. 2:18

+ 15:17 Рим. 4:25

+ 15:18 1 Фес. 4:16; Ажыд. 14:13

+ 15:20 1 Фес. 4:14; 2 Тим. 2:8

+ 15:20 Аж.-ч. 26:23; Кол. 1:18; Ажыд. 1:5

+ 15:21 Рим. 5:12-18

+ 15:23 1 Фес. 4:16

+ 15:24 1 Пет. 3:22; Рим. 8:38; Эф. 1:21

+ 15:24 Дан. 7:14, 27; Авд. 1:21; Зах. 14:9; Лк. 1:33; Ажыд. 11:15

+ 15:25 Ыд. ыр. 109:1; Евр. 2:8

+ 15:27 Ыд. ыр. 8:7; Эф. 1:22

+ 15:28 Ин. 14:28

+ 15:28 Эф. 1:23; Кол. 3:11

+ 15:30 2 Кор. 11:26

+ 15:31 1 Фес. 2:19

+ 15:32 Иса. 22:13

* 15:33 Ат-сураглыг грек шиичи Менандрның «Таис» деп шиизинден цитата.

+ 15:34 1 Кор. 6:5

+ 15:35 Иез. 37:3

+ 15:36 Ин. 12:24

+ 15:42 Дан. 12:2

+ 15:42 Флп. 3:21; Кол. 3:1

+ 15:45 Э. д. 2:7

* 15:45,[47] Сөөлгү Адам/ийиги Кижи – Дээрги Иисус Христосту ынча деп турары ол (Рим. 5:14,[18] көр).

+ 15:47 Э. д. 2:7

+ 15:47 Ин. 3:13; 6:38

+ 15:49 Э. д. 5:3

+ 15:51 Флп. 3:21

+ 15:52 Иса. 27:13; Мф. 24:31; 1 Фес. 4:16; Ажыд. 11:15

+ 15:52 1 Фес. 4:15; Флп. 3:21

+ 15:53 2 Кор. 5:2-4

+ 15:54 Иса. 25:8

+ 15:55 Ос. 13:14; 2 Тим. 1:10

+ 15:55 Евр. 2:14-15

* 15:55 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстер эвес, а «О, өлүм, сээң шагар дылың кайыл? О, тамы, сээң тиилелгең кайыл?» деп сөстер бижээн.

+ 15:56 Рим. 4:15; 7:8

+ 15:57 Рим. 8:37

+ 16:1 Аж.-ч. 24:17; Рим. 15:25-28; Гал. 2:10

+ 16:2 Аж.-ч. 20:7; Ажыд. 1:10

+ 16:2 2 Кор. 8:3; 9:3

+ 16:3 Аж.-ч. 18:27; 2 Кор. 3:1

+ 16:3 Аж.-ч. 24:17; Рим. 15:25-28

+ 16:5 Аж.-ч. 19:21; 2 Кор. 1:16

+ 16:8 Хост. 23:16; 34:22; Лев. 23:15; Ы. х. к. 16:9; Аж.-ч. 2:1

+ 16:10 Аж.-ч. 16:1; 1 Кор. 4:17

+ 16:12 Аж.-ч. 18:24; 19:1; 1 Кор. 1:12; 3:5; 4:6

+ 16:13 Мф. 25:13

+ 16:13 2 Фес. 2:15

+ 16:14 1 Кор. 14:1

+ 16:15 1 Кор. 1:16

+ 16:16 Флп. 2:29; 1 Фес. 5:12-13; 1 Тим. 5:17

+ 16:19 Аж.-ч. 18:2; Рим. 16:3; 2 Тим. 4:19

+ 16:20 Рим. 16:16

+ 16:21 Гал. 6:11; Кол. 4:18; 2 Фес. 3:17; Флм. 1:19

+ 16:22 Рим. 9:3; Гал. 1:8

+ 16:22 Ажыд. 22:20

* 16:22 Мара́на фа – арамей дылда сөстер.

* 16:24 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домак «аминь» деп сөс-биле төнген.

+ 1:1 Аж.-ч. 18:1-17

+ 1:3 1 Пет. 1:3; Эф. 1:3

+ 1:5 Рим. 8:17; Флп. 3:10; Кол. 1:24

+ 1:6 2 Тим. 2:10

+ 1:8 Аж.-ч. 19:23; 1 Кор. 15:32

+ 1:9 2 Кор. 4:14

+ 1:10 Аж.-ч. 12:11; 14:19-20; 21:32-33; 27:44

+ 1:11 Рим. 15:31; 2 Фес. 3:2

+ 1:11 Аж.-ч. 12:5; Эф. 6:18

+ 1:12 Аж.-ч. 23:1; 2 Тим. 1:3

+ 1:12 1 Кор. 2:4,[13]

+ 1:13-14 1 Кор. 1:8; 1 Фес. 4:16-18

+ 1:13-14 1 Фес. 2:19-20

+ 1:15 1 Кор. 4:19

+ 1:16 Аж.-ч. 19:21; 1 Кор. 16:5

+ 1:18 1 Кор. 1:9

+ 1:19 Аж.-ч. 15:22; 16:1

+ 1:20 1 Кор. 14:16; Ажыд. 3:14

+ 1:22 2 Кор. 5:5; Евр. 6:11

+ 1:22 Эф. 1:13

+ 1:23 Рим. 1:9; Гал. 1:20; Флп. 1:8; 1 Фес. 2:5

+ 2:2 2 Кор. 7:8

* 2:3 Павел элчин коринфичилерге дем бир чагааны Коринфиде христиан ниитилелден бир-ле кижи ону базымчалапкан соонда бижээн; дем бир чагаа биске четпээн, ындыг-даа болза, чамдык шинчилекчилер ол болза бо чагааның 10–13 эгелери-дир деп санап турар.

+ 2:4 2 Кор. 7:12

+ 2:6 1 Кор. 5:4-5

+ 2:11 1 Пет. 5:8

+ 2:12 Аж.-ч. 16:8; 20:6

+ 2:13 2 Кор. 7:6; 8:6; 12:18

+ 2:14 Кол. 2:15

* 2:14 Мында Павел Римге тиилелге демдеглеп, чыскаалып кылашташкан улус-биле деңнелге кылып турар. Эрте-бурунгу Римге тиилелге чедип алган полководчулар чамдыкта триумф азы чыскаал кылыр эрге алыр турган, ынчан чыскаалдың бажынга дайынчы тергеге тиилекчи чоруур, а ооң соондан туттурганнарны шууштурар. Павел элчин Дамаск баар орукка Христоска «тиилеттирген» (Аж.-ч. 9 эге), ынчангаш ам Ооң «туттурган кижизи» апарган. Тиилелге чыскаалдарының үезинде кудумчуларга кыпсыр чаагай чыттыг чүүлдерни ажыглап турган. Павел ол ышкаш бодун чаагай чыттыг чүүлдерни кыпсыры дээш харыысалгалыг кылдыр көргүскен: ол чер болганга Христос дугайында билигни тарадып турар.

+ 2:15 1 Кор. 1:18

+ 2:15 Э. д. 8:21; Хост. 29:18; Эф. 5:2; Флп. 4:18

+ 3:1 Аж.-ч. 18:27; 1 Кор. 16:3

+ 3:3 Хост. 24:12; 31:18

+ 3:3 Ы. х. к. 6:6; Иса. 51:7; Иер. 31:33

+ 3:6 Иер. 31:31; Лк. 22:20

+ 3:6 Эф. 3:7; Кол. 1:23

+ 3:6 Рим. 2:27

+ 3:6 Ин. 6:63

+ 3:7 Хост. 34:29-35

+ 3:14 Мк. 6:52

+ 3:14 Аж.-ч. 15:21

+ 3:16 Хост. 34:34

+ 3:17 Ин. 4:24

+ 3:17 Ин. 8:32; Иак. 2:12; 1 Пет. 2:16; Рим. 6:18; 1 Кор. 7:22; Гал. 5:1

+ 3:18 1 Ин. 3:2; Рим. 8:29; Флп. 3:21

+ 4:1 2 Кор. 3:6

+ 4:2 2 Кор. 2:17; 1 Фес. 2:3

+ 4:3 2 Кор. 3:14

+ 4:3 2 Кор. 2:15

+ 4:4 Ин. 12:31

+ 4:4 Кол. 1:15; Евр. 1:3

* 4:4 Эрликти ынча деп турар.

* 4:4 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бурганның» деп сөске «көзүлбес» деп сөстү немээн.

+ 4:5 Мк. 10:43; 1 Кор. 9:19

+ 4:6 Э. д. 1:3

+ 4:7 Иов 4:19; 33:6; Иса. 64:8; Рим. 9:21-22

+ 4:7 1 Кор. 2:5

+ 4:8 2 Кор. 7:5

+ 4:9 Иис. 1:5; Ин. 15:20

+ 4:10 Рим. 6:5

+ 4:11 2 Кор. 6:9

+ 4:13 Ыд. ыр. 115:1

+ 4:14 1 Фес. 4:14

+ 4:16 Рим. 12:2; Эф. 4:23

+ 4:17 Рим. 8:18

+ 4:18 Рим. 8:24; Евр. 11:1

* 5:1 Кижиниң мага-бодунуң өлүмүн ойзу чугаалап турар (Иса. 38:12 көр).

+ 5:2 Рим. 8:23

+ 5:3 1 Кор. 15:53

* 5:3 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Кеттинип алгаш» эвес, а «Хеп кетпээн-даа болза» деп бижээн. Өлүмнү улус «хепти» – мага-ботту уштуру кылдыр билип турган. Катап дирлир бетинде кижи бир-ле ындыг мага-бот чок азы «чанагаш» байдалга турар.

+ 5:5 2 Кор. 1:22; Эф. 1:14

+ 5:7 2 Кор. 4:18

+ 5:9 Кол. 1:10

+ 5:10 Эккл. 3:17; 11:9; 12:14; Мф. 25:31-32; Аж.-ч. 10:42; Рим. 14:10

+ 5:11 2 Кор. 4:2

+ 5:12 2 Кор. 3:1; 11:16; 12:1

+ 5:13 Мк. 3:21; 2 Кор. 11:1

+ 5:14 Рим. 5:15

+ 5:15 1 Пет. 4:2; Рим. 14:7-8

+ 5:17 Иса. 43:18-19; Рим. 6:4; Ажыд. 21:5

+ 5:18 Рим. 5:10-11; Кол. 1:20

+ 5:19 Ыд. ыр. 31:1-2; Рим. 4:8

+ 5:20 Эф. 6:20

+ 5:21 Иса. 53:9; Ин. 8:46; 1 Пет. 2:22; 1 Ин. 3:5; Евр. 4:15

+ 5:21 Рим. 8:3

+ 5:21 Рим. 1:17; 4:25; 1 Кор. 1:30

+ 6:1 1 Кор. 3:9

+ 6:2 Иса. 49:8

+ 6:4-5 Аж.-ч. 9:16; 16:23; 17:5; 2 Кор. 11:23-27

+ 6:7 2 Кор. 10:4; Эф. 6:11-17

+ 6:8 Рим. 3:8

+ 6:9 2 Кор. 4:11

+ 6:10 Ин. 16:22

+ 6:10 Аж.-ч. 3:6

+ 6:13 1 Кор. 4:14

+ 6:14 Ы. х. к. 7:3; Эзра 9:2; Неем. 13:25; Эф. 5:7

+ 6:14 1 Ин. 1:6

+ 6:15 1 Кор. 10:21

* 6:15 Велиар – Чамдыкта эрликтиң бир ады кылдыр ажыглаттынып турган. Велиал деп аттың бир адаар хевири, еврей дылда «Көңгүс үне чок» дээн сөстен укталган ат.

+ 6:16 Эф. 2:21; 1 Кор. 3:16-17

+ 6:16 Лев. 26:11-12; Иез. 37:27

* 6:16 Өске бурунгу сөзүглелдерде «бис» эвес, а «силер» деп бижээн.

+ 6:17 Иса. 52:11; Иез. 20:34,[41]

+ 6:18 2 Хаан. 7:14

+ 7:1 1 Ин. 3:3

+ 7:2 Аж.-ч. 20:33

+ 7:3 Флп. 1:7

+ 7:4 Кол. 1:24

+ 7:5 2 Кор. 2:13

+ 7:5 2 Кор. 4:8

* 7:5 Азы: «Алгыш-кырыш», «Тулчуушкуннар».

+ 7:6 2 Кор. 1:4

+ 7:6 2 Кор. 2:13; 8:6; 12:18

+ 7:8 2 Кор. 2:2-4

+ 7:10 Мф. 5:4

+ 7:10 Эккл. 7:3

+ 7:12 1 Кор. 5:1-2

+ 7:12 2 Кор. 2:4

+ 8:2 Мк. 12:44

+ 8:3 1 Кор. 16:2

+ 8:4 Рим. 15:26

* 8:4 Бо таварылгада Иерусалимде христиан ниитилелди ынча деп турар, Павел элчин ол дээш үргүлчү материалдыг дуза чыып турган (Гал. 2:10 көр).

+ 8:6 2 Кор. 2:13; 7:6

+ 8:7 1 Кор. 1:5

* 8:7 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бистиң ынакшылывыс» эвес, а «Биске ынакшылыңар-даа» деп бижээн.

+ 8:8 1 Кор. 7:6

+ 8:9 Иак. 2:5

+ 8:9 Флп. 2:6-7

+ 8:10-11 1 Кор. 7:25

+ 8:12 Мк. 12:43-44; Лк. 21:3

+ 8:14 Аж.-ч. 4:34

+ 8:15 Хост. 16:18

+ 8:24 2 Кор. 7:4

+ 9:1 Рим. 15:25

+ 9:3 2 Кор. 8:6

+ 9:3 1 Кор. 16:2

+ 9:6 У. ч. 11:24-25; Лк. 6:38; Гал. 6:7

+ 9:7 Ы. х. к. 15:10

+ 9:7 1 Чыл. 29:9

+ 9:7 Хост. 25:2

+ 9:8 Флп. 4:19

+ 9:9 Ыд. ыр. 111:9

+ 9:11 1 Кор. 1:5

+ 9:13 Мф. 5:16; 1 Пет. 2:12

+ 10:1 Мф. 11:29

+ 10:2 1 Кор. 4:21; 2 Кор. 13:2,[10]

+ 10:4-5 2 Кор. 6:7; Эф. 6:11

+ 10:7 1 Кор. 3:23; Гал. 3:29

* 10:7 Азы: «Карааңар уунда турар чүүлче кичээнгейден салып көрүңер!»

+ 10:8 2 Кор. 13:10

+ 10:10 1 Кор. 1:17

+ 10:17 Иер. 9:23-24; 1 Кор. 1:31

+ 10:18 Рим. 2:29; 1 Кор. 4:5

+ 11:1 2 Кор. 5:13

* 11:2 Бурганның медээчилери Эрги Чагыг-керээниң номнарында израиль чонну болганчок-ла Бурганның өөнүң ишти азы душтуу кылдыр (чижээлээрге, Ос. 2: 19-20) көргүзүп турганнар. Чаа Чагыг-керээде христиан ниитилел Христостуң душтуу азы өөнүң ишти кылдыр адаттынган (Эф. 5:26-27; Ажыд. 19:7-8 көр).

+ 11:3 Э. д. 3:1, 4; Ин. 8:44; 1 Тим. 2:14

+ 11:4 Гал. 1:6

+ 11:5 2 Кор. 12:11

* 11:5 Эң тергиин элчиннер – бо сөстер шооткан аянныг бооп, Павелдиң Коринфиде удурланыкчыларынга хамааржып турары чадавас.

+ 11:6 1 Кор. 1:17; 2 Кор. 10:10

+ 11:7 1 Кор. 9:18

+ 11:9 2 Кор. 12:13

+ 11:9 Флп. 4:15

+ 11:10 Рим. 9:1; 1 Тим. 2:7

* 11:10 Ол дээш – Павел коринфичилерден, ол үениң улус өөредиринге мергежээн башкыларының чаңчыкканы дег, оларны өөреткени дээш, төлевир алырындан ойталаан.

+ 11:13 Флп. 1:15

+ 11:13 Аж.-ч. 20:30; 2 Пет. 2:1; Ажыд. 2:2

+ 11:14 Гал. 1:8

* 11:14 Еврей тоолчургу чугааларның бирээзин ёзугаар, Еваны күткүдүп турган чылан дээрниң чырыткылыг төлээзиниң хевирин хүлээп алган.

+ 11:15 Флп. 3:19

+ 11:16 2 Кор. 5:12

+ 11:18 Флп. 3:3-4

+ 11:19 1 Кор. 4:10

+ 11:20 Гал. 2:4; 4:3

+ 11:22 Рим. 11:1; Флп. 3:5

+ 11:23 1 Кор. 15:10

+ 11:23 2 Кор. 6:4-5

* 11:24 Үжен тос улай – Моисейниң хоойлузунда кижини кезедип эриидээрде, эң үстү-ле дөртенден хөй эвес соп болурун чөпшээрээн. Ынчалза-даа иудейлер ол сандан душ бооп ажыр эриидевес дээш, үжен тос согуг-биле кызыгаарланып каар турганнар (Ы. х. к. 25:3 көр).

+ 11:25 Аж.-ч. 16:22-23

+ 11:25 Аж.-ч. 14:19

+ 11:25 Аж.-ч. 27:41-44

+ 11:26 Гал. 2:4

+ 11:27 Аж.-ч. 18:3; 1 Фес. 2:9; 2 Фес. 3:8

+ 11:27 1 Кор. 4:11

+ 11:29 1 Кор. 9:22

* 11:32 Арета IV араб күрүне Набатеяның б. э. чедир 9 ч. эгелээш, б. э. 40 ч. чедир хааны турган.

+ 11:33 Аж.-ч. 9:24-25

+ 12:1 2 Кор. 5:12; 11:16

+ 12:1 Гал. 1:12; 2:2; Эф. 3:3

* 12:2 Үшкү дээр – Павел мында бодунга хамаарылгалыг кылдыр, эң бедик дээрге – Бурганның дүжүлгезиниң турар черинге четкеш келгенин чугаалааны чадавас.

* 12:4 Дываажаң – Бурганга шынчы улустуң өлүм соонда турар чыргалдыг оранын ынча дээн (Лк. 23:43; Ажыд. 2:7 көр).

+ 12:7 Иов 2:6

* 12:7 Мага-ботта тен – Павел элчинни хилинчектээн хоочураан аарыгны ынчаар ойзу адаан болгу дег. Чамдык шинчилекчилер эпилепсияны, малярияны азы карак аарыын даап бодап турар.

+ 12:9 Иса. 40:29

+ 12:10 Мк. 10:30

+ 12:10 Мф. 5:11-12; Рим. 5:3

+ 12:11 1 Кор. 15:8-9

+ 12:11 2 Кор. 11:5

* 12:11 Эң тергиин элчиннер – 11:5 домакка немелде тайылбырны көр.

+ 12:12 Аж.-ч. 15:12; Рим. 15:19

+ 12:13 2 Кор. 11:9

+ 12:14 2 Кор. 13:1

+ 12:14 1 Кор. 10:33

+ 12:15 Флп. 2:17; Кол. 1:24; 1 Фес. 2:8

+ 12:16 2 Кор. 11:9

+ 12:18 2 Кор. 8:6,[18]

+ 12:19 Рим. 1:9; 9:1

+ 12:19 1 Кор. 14:26

+ 12:21 1 Кор. 5:1; 6:18

+ 13:1 2 Кор. 12:14

+ 13:1 Ы. х. к. 19:15; Мф. 18:16

+ 13:4 Рим. 6:4

+ 13:9 1 Кор. 4:10

+ 13:10 2 Кор. 10:8

+ 13:11 Мк. 9:50; Рим. 12:18; 1 Фес. 5:13

+ 13:11 Рим. 15:33; 16:16

+ 13:12 Рим. 16:16

+ 13:12 Флп. 4:22

* 13:13 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домак «аминь» деп сөс-биле төнген.

+ 1:1 Гал. 1:11-12

+ 1:2 Флп. 4:21

+ 1:2 Аж.-ч. 16:6; 18:23

+ 1:4 Мф. 20:28; Рим. 4:25

+ 1:4 Мк. 14:36

+ 1:6 Мк. 4:17; Евр. 6:4

+ 1:6 2 Кор. 11:4

+ 1:7 Аж.-ч. 15:24; Гал. 5:10

+ 1:8 2 Кор. 11:14

+ 1:8 Рим. 9:3; 1 Кор. 16:22

+ 1:10 1 Фес. 2:4

+ 1:12 Аж.-ч. 9:6; 26:16; 1 Кор. 11:23

+ 1:13 Аж.-ч. 26:5

+ 1:13 Аж.-ч. 8:3; Флп. 3:6

+ 1:14 Мф. 15:2; Мк. 7:3

* 1:14 Павел фарисей кижи турган, а олар чүгле Ыдыктыг Бижилгени эвес, а ада-өгбениң чугааларын база боттарынга албан сагыыр ужурлуг деп санап чорааннар.

+ 1:15-16 Иса. 49:1; Иер. 1:4-5; Лк. 1:15

+ 1:15-16 Аж.-ч. 9:15; Рим. 1:5; 1 Тим. 2:7

* 1:17 Аравия – Кызыл далайдан Евфрат хемге чедир чаттылган Набатея күрүнезин ынча дээн хире. Б. э. чедир 9 ч. эгелээш, б. э. 40 ч. чедир ону Арета IV башкарып келген. Аж.-ч. 9:19-22 ёзугаар, Павел элчин Христос дугайында ылап-ла Дамаскы хоорайга суртаалдап эгелээн.

+ 1:18 Ин. 1:42

+ 1:18 Аж.-ч. 9:26-27

+ 1:19 Аж.-ч. 12:17; 15:13; Иак. 1:1

* 1:19 Болгу дег өске утказы мындыг: «Дээрги Иисустуң акызы Иаковту».

+ 1:20 Рим. 1:9; 9:1; 2 Кор. 1:23

+ 1:23 Аж.-ч. 9:21

+ 2:1 Аж.-ч. 9:27; 2 Кор. 2:13; 2 Тим. 4:10; Тит. 1:1

+ 2:2 Гал. 1:12; Эф. 3:3

+ 2:2 Флп. 2:16

* 2:2 Пётр, Иоанн, Иаков болгаш өске элчиннерни ынча деп турар хире.

+ 2:3 Аж.-ч. 16:3

+ 2:4 Аж.-ч. 15:24; 2 Кор. 11:26

+ 2:4 2 Кор. 11:20; Гал. 4:3,[25]

* 2:4 Бүгү христианнар, өске чоннар улузундан укталганнарны киириштир, Моисейниң хоойлузун сагыыр ужурлуг деп негээр кижилерни Павел бодап турар.

+ 2:6 Ы. х. к. 10:17

+ 2:7 Аж.-ч. 9:15; 1 Кор. 9:17

+ 2:9 Аж.-ч. 4:36; 9:27; 13:2; 15:36; 1 Кор. 9:6

+ 2:10 Аж.-ч. 24:17; Рим. 15:25-28; 1 Кор. 16:1

* 2:10 Ядыылар – Иерусалимде христиан ниитилелдиң ядыыларынга хамаарыштыр чугаалааны ылап хире.

+ 2:11 Аж.-ч. 11:20

+ 2:12 Аж.-ч. 11:3

+ 2:12 Аж.-ч. 11:2; 15:1

* 2:12 Ол үеде Иисустуң дуңмазы Иаков Иерусалимде христиан ниитилелге удуртукчу байдал ээлеп турган (40 чч. төнчүзү – 62 ч.).

+ 2:14 1 Тим. 5:20

+ 2:16 Гал. 3:11

+ 2:16 Аж.-ч. 13:39; Рим. 3:21; Гал. 3:11

+ 2:16 Ыд. ыр. 142:2; Рим. 3:20

+ 2:19 Рим. 14:8

+ 2:19 Рим. 6:6; Гал. 6:14

+ 2:20 Ин. 17:23

+ 3:2 Рим. 10:17

+ 3:4 1 Кор. 15:2

+ 3:5 1 Кор. 12:10

+ 3:6 Э. д. 15:6; Иак. 2:23; Рим. 4:3

+ 3:8 Рим. 3:30

+ 3:8 Э. д. 12:3

+ 3:10 Рим. 4:15

+ 3:10 Ы. х. к. 27:26

+ 3:11 Аж.-ч. 13:39; Рим. 3:20; Гал. 2:16

+ 3:11 Авв. 2:4; Рим. 1:17; Евр. 10:38

+ 3:12 Лев. 18:5; Рим. 10:5

+ 3:13 Ы. х. к. 21:23

+ 3:14 Аж.-ч. 1:5; 2:33

+ 3:16 Рим. 4:13; Евр. 7:6

+ 3:16 Э. д. 12:7; 17:19

+ 3:17 Хост. 12:40-41

* 3:17 Өске бурунгу сөзүглелдерде «чагыг-керээ» деп сөстерге «Христос дугайында» деп сөстерни немээн.

+ 3:18 Рим. 4:14

+ 3:19 Рим. 4:13; 5:20

+ 3:19 Ы. х. к. 33:2; Аж.-ч. 7:53

* 3:19 Дугуруштурукчу – мында Моисейниң дугайында чугаалап турар.

+ 3:20 1 Тим. 2:5; Евр. 8:6

+ 3:20 Ы. х. к. 6:4-5; Рим. 3:30

+ 3:22 Рим. 3:9

+ 3:22 Рим. 4:16

+ 3:24 Рим. 10:4

* 3:24 Кижизидикчивис (грек. пайдагого́с) – бичии уругларның чурумун хайгаараарын хүлээндирип каан кижини, анаада кулду, ынча деп адаар турган. Кижизидикчи уругларны школаже чедирер, харын-даа, кезедир. Грек комедияларда кижизидикчини бичии уругларның коргары, ынак эвези каржы, билиг чок кижи кылдыр көргүскен.

+ 3:26 1 Ин. 3:2; Рим. 8:15-16; Эф. 1:5

+ 3:27 Рим. 6:3-4

+ 3:27 Рим. 13:14

+ 3:28 1 Кор. 12:13; Эф. 6:6

+ 3:28 1 Кор. 11:11

* 3:28 Ол үедеги иудейлерниң бодап турганы-биле, өске чоннар улузу эвес, а чүгле еврейлер алыс шынныг Бурганны билир турган. А гректерниң бодап турганы-биле, чүгле хостуг улус ёзулуг кижилер деп адаттырып болур. Эртенги мөргүлүнге еврей эрлер Бурганның оларны өске чон кижизи, кул азы херээжен кижи кылып кагбааны дээш Аңаа өөрүп четтирер турган.

+ 3:29 1 Кор. 3:23; 2 Кор. 10:7

+ 3:29 Рим. 8:17; Эф. 3:6

+ 4:4 Мк. 1:15

+ 4:4 Лк. 2:7,[27]

+ 4:5 Гал. 3:13

* 4:6 Авва (арамей дылда) – ажы-төл ачазын ынчаар адаар турган, Иисус Христос база Бурганны ынчаар адап, кый деп турган (Мк. 14:36; Рим. 8:15 көр).

* 4:7 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерни эвес, а «А ындыг болганда, Иисус Христостуң ачызында Бурганның салгакчызы база сен» деп бижээн.

+ 4:8 Иса. 37:19; Иер. 16:20

+ 4:9 Ыд. ыр. 35:11

+ 4:9 1 Кор. 8:3

+ 4:9 Кол. 2:8, 20; Евр. 7:18

+ 4:10 Рим. 14:5; Кол. 2:16

* 4:10 Бо домакта иудей шажын-чүдүлгеден укталган сагылга-чаңчылдарны айтып турар.

+ 4:11 1 Фес. 3:5

+ 4:13 1 Кор. 2:3

+ 4:14 1 Хаан. 29:9

+ 4:14 Лк. 10:16; 1 Фес. 2:13

* 4:14 Сөс сүрерге, «мээң таламче дүкпүрбедиңер» дээн. Ол дээрге бурун шагда аза-четкерге алысканы кылдыр көрүп болур кандыг-бир аарыгдан (чижээлээрге, эпилепсиядан) элчинниң хилинчек көрүп чораанынче база айтып болур. Оон боттарын камгалаар дээш, улус аарыг кижиниң талазынче дүкпүрер турган.

+ 4:22 Э. д. 16:5; 21:2

* 4:22 «Эге дөс» деп номда кул херээжен Агардан Измаил, а хостуг Саррадан – Исаак төрүттүнген.

+ 4:23 Э. д. 16:3-4; 17:16

+ 4:24 Хост. 19:1-2

+ 4:26 Евр. 12:22; Ажыд. 21:2

+ 4:27 Иса. 54:1

+ 4:28 Рим. 9:8

* 4:28 Өске бурунгу сөзүглелдерде «силер» эвес, а «бис» деп бижээн.

+ 4:29 Э. д. 21:9

* 4:29 Еврей тоолчургу чугаалар ёзугаар, Измаил Исаакты истеп сүрүп, ону өлүрер деп турган.

+ 4:30 Э. д. 21:10

+ 5:1 Ин. 8:32; Иак. 2:12; 1 Пет. 2:16; Рим. 6:18; 1 Кор. 7:22; 2 Кор. 3:17; Гал. 2:4; 5:13

+ 5:1 Аж.-ч. 15:10

+ 5:2 Аж.-ч. 15:1-2; 1 Кор. 7:18

+ 5:3 Рим. 2:25

+ 5:4 Рим. 9:31

+ 5:5 Рим. 8:23

+ 5:6 1 Кор. 7:19; 12:13; Гал. 6:15; Эф. 2:14; Кол. 3:11

+ 5:6 Иак. 2:18

+ 5:7 1 Кор. 9:24

+ 5:9 Мф. 13:33; Лк. 13:21; 1 Кор. 5:6

+ 5:10 Аж.-ч. 15:24; Гал. 1:7

+ 5:11 Аж.-ч. 16:3

+ 5:11 1 Кор. 1:23

* 5:12 Азы: «А силерни хөлзеткен ол хейлерни силерден ырадыр хөөглепкен болза аар!»

+ 5:13 1 Пет. 2:16; 2 Пет. 2:19

+ 5:13 1 Кор. 9:19

+ 5:14 Мф. 7:12; 22:40

+ 5:14 Лев. 19:18

+ 5:16 Рим. 8:4

+ 5:16 Рим. 13:14; Эф. 2:3

+ 5:17 Рим. 7:15, 19,[23]

+ 5:18 Рим. 7:4; Эф. 2:15; Кол. 2:14

+ 5:19 Мк. 7:21-23; 1 Кор. 3:3; 6:9-10

+ 5:19 1 Кор. 6:18; Эф. 5:3

+ 5:20 1 Кор. 11:19

+ 5:21 1 Кор. 6:9-10; Эф. 5:5

* 5:21 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Өлүрүкчү чорук» деп сөстерни немээн.

+ 5:22 Эф. 5:9

+ 5:23 1 Тим. 1:9

+ 5:24 Иак. 4:1; 1 Пет. 2:11; Рим. 7:23; 13:14

+ 5:24 Рим. 6:2, 6; Гал. 2:19; Кол. 2:20; 3:3

+ 5:26 Флп. 2:3

+ 6:1 1 Кор. 2:15

+ 6:1 Иак. 5:19; 2 Тим. 2:25

+ 6:1 1 Фес. 5:14

+ 6:2 Рим. 15:1

+ 6:2 1 Ин. 4:21

+ 6:3 1 Кор. 3:7; 8:2

+ 6:5 Рим. 14:12

* 6:5 Азы: «Кижи бүрүзү бодунуң херектери дээш Бурганның мурнунга харыысалгалыг боор».

+ 6:6 Лк. 10:7; 1 Кор. 9:11; 1 Тим. 5:18

+ 6:7 Иов 13:9

+ 6:7 Иов 4:8; У. ч. 22:7; 2 Кор. 9:6

+ 6:8 У. ч. 11:19; Ос. 10:12; Иак. 3:18

+ 6:9 2 Фес. 3:13

+ 6:9 Мф. 10:22

+ 6:10 У. ч. 3:27; 3 Ин. 1:5; Евр. 13:1

+ 6:11 1 Кор. 16:21; 2 Фес. 3:17; Флм. 1:19

+ 6:14 1 Кор. 2:2

+ 6:14 Гал. 2:19; Рим. 6:6

+ 6:15 1 Кор. 7:19; 12:13; Гал. 5:6; Эф. 2:14; Кол. 3:11

+ 6:16 Ыд. ыр. 124:5; 127:5

* 6:17 Павел Христос дугайында суртаалы дээш хөй катап соктурган соонда артып калган сорбуларын бодап турар чадавас (2 Кор. 6:4-5, 11:23-29 көр).

* 1:1 «Эфесте» деп сөс эң бүзүрелдиг грек сөзүглелдерде таварышпайн турар. Чагааны Павел чүгле Эфесте христиан ниитилелге эвес, а Асия девискээринде өске-даа христиан ниитилелдерге база бижээн чадапчок.

+ 1:3 1 Пет. 1:3; 2 Кор. 1:3

+ 1:4 Иуда 1:24; Кол. 1:22; 1 Фес. 4:7

+ 1:5 1 Ин. 3:2; Рим. 8:15-16; Гал. 3:26

+ 1:7 Кол. 1:14

+ 1:9 Рим. 16:25; Эф. 3:3-5; 6:19

+ 1:10 Эф. 2:14; Кол. 1:20

+ 1:13 Эсф. 8:8; 2 Кор. 1:22; Эф. 4:30

+ 1:15 Кол. 1:3-4

+ 1:18 Кол. 1:27

+ 1:20 Ыд. ыр. 109:1; Аж.-ч. 7:55-56; Рим. 8:34; Эф. 2:6; Кол. 3:1

+ 1:21 1 Пет. 3:22; Рим. 8:38; 1 Кор. 15:24; Кол. 2:10; Евр. 1:4

+ 1:22 Ыд. ыр. 8:7; 109:1; 1 Кор. 15:27

+ 1:22 1 Кор. 11:3; Эф. 5:23

+ 1:23 Эф. 4:12; 5:23; 5:30; Кол. 1:18

+ 1:23 1 Кор. 15:28; Кол. 3:11

+ 2:1 Лк. 15:24; Рим. 11:15; Кол. 1:21; 2:13

+ 2:2 Ин. 12:31; 14:30

+ 2:2 Кол. 3:7

* 2:2 Сөс сүрерге, «агаар күштериниң чагырыкчызынга» дээн. Эрте-бурунгу бодалдар ёзугаар, аза-буктар чер кырында агаарга чурттап турган.

+ 2:3 Гал. 5:16

+ 2:4 Ин. 3:16; 1 Ин. 3:1; Рим. 5:8

+ 2:5 Кол. 2:13

+ 2:5 Тит. 3:5

+ 2:6 Эф. 1:20

+ 2:8 Лк. 7:50; 8:48; Аж.-ч. 15:11; 1 Пет. 1:5; Тит. 2:11; 3:5

+ 2:9 Рим. 3:27; Тит. 3:5

+ 2:9 Рим. 3:27; 1 Кор. 1:29

+ 2:10 Тит. 2:14; 3:8

+ 2:11 Рим. 2:26, 28; Кол. 2:11

+ 2:12 Кол. 1:21

+ 2:12 Рим. 9:4

+ 2:13 Зах. 6:15; Аж.-ч. 2:39

+ 2:14 Иса. 9:6; 26:12; Мих. 5:5

+ 2:14 Иса. 14:1; Эф. 1:10; Кол. 1:22

+ 2:15 Рим. 7:4; Кол. 2:14

+ 2:16 Рим. 5:10; Кол. 1:20; 3:15

+ 2:17 Иса. 57:19

+ 2:19 Флп. 3:20

+ 2:20 Кол. 2:7; Ажыд. 21:14

+ 2:20 Ыд. ыр. 117:22; Иса. 28:16

+ 2:21 1 Кор. 3:16-17

+ 2:22 1 Пет. 2:5

+ 3:1 Флп. 1:7; Флм. 1:1; 2 Тим. 2:9

+ 3:2 Эф. 4:7; Кол. 1:25

+ 3:3 Гал. 1:12; 2:2

+ 3:6 Гал. 3:29

+ 3:6 Эф. 2:16

+ 3:6 Мф. 8:11; Лк. 13:29

+ 3:7 Кол. 1:23

+ 3:8 1 Кор. 15:9

+ 3:9 Кол. 1:26

+ 3:10 Эф. 1:21

+ 3:12 Евр. 4:16; 10:19

+ 3:13 2 Тим. 2:10

* 3:14 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Аданың» эвес, а «Дээргивис Иисус Христостуң Адазының» деп бижээн.

* 3:15 Грек дылда «аймак» (патрия) деп сөс «ада» (патер) деп сөске дөмей дыңналыр.

+ 3:16 Эф. 1:18; Кол. 1:27

+ 3:16 Кол. 1:11

+ 3:17 Кол. 2:7

+ 3:19 Флп. 4:7

+ 3:19 Кол. 2:10

+ 3:20 Иуда 1:24; Рим. 16:25-27

+ 3:21 Рим. 11:36

+ 4:1 Эф. 3:1

+ 4:1 Флп. 1:27; Кол. 1:10

+ 4:2 Флп. 2:3

+ 4:2 Кол. 3:13

+ 4:3 Кол. 3:14

+ 4:4 Эф. 2:16

+ 4:4 1 Кор. 6:17

+ 4:5 1 Кор. 1:13

+ 4:6 Мал. 2:10; 1 Кор. 12:6

+ 4:7 Рим. 12:3; Эф. 3:2

+ 4:8 Ыд. ыр. 67:19

+ 4:9 Ин. 3:13

* 4:9 Азы: «Алдыы оранче».

+ 4:10 Евр. 4:14; 7:26

+ 4:11 1 Кор. 12:28

+ 4:12 1 Кор. 12:27; Эф. 1:23; Кол. 1:18

+ 4:13 Евр. 5:12-13; 6:1

+ 4:14 1 Кор. 13:11; 14:20

+ 4:15 2 Пет. 3:18; Кол. 1:10; 2:19

+ 4:17 1 Пет. 4:3-4; Кол. 3:7

+ 4:18 Рим. 1:21

+ 4:18 Мк. 3:5

+ 4:19 1 Пет. 1:14; Рим. 1:24-28

+ 4:22 Кол. 3:8-9

+ 4:23 Рим. 12:2; 2 Кор. 4:16

+ 4:24 Э. д. 1:26; Рим. 6:4; Кол. 3:10

+ 4:25 Лев. 19:11; Кол. 3:9

+ 4:25 Зах. 8:16

+ 4:25 Рим. 12:5

+ 4:26 Ыд. ыр. 4:5

+ 4:27 Иак. 4:7

+ 4:28 Хост. 20:15

+ 4:28 1 Фес. 4:11; 2 Фес. 3:8,[10]

+ 4:28 1 Тим. 6:18

+ 4:29 Кол. 3:8

* 4:29 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Улустуң хереглелдерин хандырарынга» эвес, а «Бүзүрелди быжыктырарынга» деп бижээн.

+ 4:30 Иса. 63:10; 1 Фес. 5:19

+ 4:30 Эф. 1:13

+ 4:31 1 Пет. 3:8; Кол. 3:8

+ 4:32 Мф. 6:14; Мк. 11:25-26; Лк. 7:41-42; 1 Пет. 3:8; Кол. 3:12-13

+ 5:1 Мф. 5:48

+ 5:2 Ин. 10:11; 15:13; 1 Ин. 3:16; Рим. 5:7-8; Евр. 8:3

+ 5:2 1 Кор. 13:1; Кол. 3:14

+ 5:3 1 Кор. 6:18; Гал. 5:19; 1 Фес. 4:3

+ 5:4 Эф. 4:29

+ 5:5 Кол. 3:5

+ 5:5 1 Кор. 6:9-10; Гал. 5:21

+ 5:6 Мк. 13:5; Кол. 2:8; 2 Фес. 2:3; 1 Ин. 3:7

+ 5:6 Рим. 1:18; Кол. 3:6

+ 5:7 2 Кор. 6:14

+ 5:8 Эф. 2:1-2

+ 5:8 Иса. 2:5; Мф. 5:14; Ин. 12:35; 1 Ин. 2:8; Рим. 13:12; Флп. 2:15; 1 Фес. 5:5

* 5:9 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Чырыктың үре-түңнели» эвес, а «Сүлдениң үре-түңнели» деп бижээн (Гал. 5:22 көр).

+ 5:10 1 Фес. 2:4

+ 5:11 Рим. 13:12

+ 5:13 Ин. 3:20-21

+ 5:14 Рим. 13:11

+ 5:14 Лк. 1:78-79

+ 5:15 Кол. 4:5

+ 5:17 Рим. 12:2; 1 Фес. 5:18

+ 5:18 У. ч. 20:1; 23:20; 31:4; 1 Тим. 5:23

+ 5:19 Аж.-ч. 16:25; Иак. 5:13; 1 Кор. 14:15

+ 5:19 Ыд. ыр. 26:6; Кол. 3:16

+ 5:20 Кол. 2:7; 2 Фес. 1:3; 2:13

* 5:21 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Христосту» эвес, а «Бурганны» деп бижээн.

+ 5:22 Э. д. 3:16; 1 Пет. 3:1

+ 5:23 Эф. 1:22-23

+ 5:23 1 Кор. 11:3

+ 5:25 1 Пет. 3:7

+ 5:26 Ин. 13:8; 1 Кор. 6:11; Тит. 3:5; Евр. 10:22

+ 5:27 2 Кор. 11:2; Ажыд. 14:4

+ 5:30 1 Кор. 6:15; Эф. 1:23; Кол. 1:18

* 5:30 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Ооң мага-бодундан база Ооң сөөк-даяандан» деп сөстерни немээн.

+ 5:31 Э. д. 2:24; Мф. 19:5; Мк. 10:7-8; 1 Кор. 6:16

+ 5:33 Эсф. 1:20; 1 Пет. 3:1-6

+ 6:1 Хост. 20:12; У. ч. 1:8; 6:20; 23:22

+ 6:3 Ы. х. к. 5:16

+ 6:4 Ы. х. к. 4:9; 6:7; У. ч. 13:24; 19:18; 22:6

+ 6:5 1 Пет. 2:18; Кол. 3:22; 1 Тим. 6:1; Тит. 2:9

+ 6:6 Гал. 3:28

+ 6:8 Кол. 3:24

+ 6:9 Лев. 25:43

+ 6:9 Ы. х. к. 10:17

+ 6:11 2 Кор. 6:7; 10:4

+ 6:11 1 Пет. 5:8; 1 Ин. 2:13

+ 6:12 Лк. 22:53; Кол. 1:13

+ 6:12 Эф. 1:21

+ 6:14 Иса. 11:5

+ 6:14 Иса. 59:17; 1 Фес. 5:8

+ 6:15 Иса. 52:7; Рим. 10:15

+ 6:16 1 Ин. 5:4

+ 6:17 Евр. 4:12

+ 6:18 Лк. 18:1; 21:36; Иуда 1:20; Рим. 12:12; Кол. 4:2; 1 Фес. 5:17

+ 6:18 Мк. 13:33

+ 6:19 Аж.-ч. 4:29; Кол. 4:3; 1 Фес. 5:25; 2 Фес. 3:1

+ 6:20 Аж.-ч. 21:33; 28:20

+ 6:20 2 Кор. 5:20

+ 6:21 Аж.-ч. 20:4

+ 6:22 Кол. 2:2

* 6:24 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домак «Аминь» деп сөс-биле төнген.

+ 1:1 Аж.-ч. 16:1

+ 1:3 Рим. 1:8; Флм. 1:4; 2 Тим. 1:3

+ 1:5 Аж.-ч. 16:12-40

+ 1:6 1 Кор. 1:8

+ 1:7 2 Кор. 7:3

+ 1:7 Эф. 3:1; Кол. 4:18; 2 Тим. 2:9; Флм. 1:1

+ 1:7 Флп. 4:14

+ 1:8 Рим. 1:9; 9:1

+ 1:9 Кол. 1:9; 1 Фес. 3:12-13; Флм. 1:6

+ 1:13 Аж.-ч. 28:30

+ 1:14 Аж.-ч. 4:31

+ 1:15 2 Кор. 11:13

+ 1:19 Аж.-ч. 16:7

+ 1:20 Мк. 8:38; Рим. 1:16

+ 1:20 Рим. 14:8; 2 Кор. 5:15

+ 1:23 2 Тим. 4:6

+ 1:27 Эф. 4:1

+ 1:29 Мф. 5:11-12

+ 1:30 Кол. 1:29; 1 Тим. 4:10

+ 2:2 Флп. 4:2

+ 2:2 1 Пет. 3:8; Рим. 12:16

+ 2:3 Гал. 5:26

+ 2:3 Рим. 12:10; Эф. 4:2

+ 2:4 Рим. 15:2-3

+ 2:6 Ин. 1:1; 5:18; 10:33

+ 2:7 Иса. 42:1; Мф. 20:28

+ 2:7 Рим. 8:3; 2 Кор. 8:9

+ 2:8 Мк. 14:36; Евр. 5:8

+ 2:9 Мф. 28:18; Эф. 1:21; Евр. 1:4

+ 2:10 Иса. 45:23; Рим. 14:11

+ 2:13 1 Кор. 12:6

+ 2:15 Иуда 1:24

+ 2:15 Мф. 5:14; Эф. 5:8

+ 2:16 Гал. 2:2

* 2:16 Азы: «Мөңге амыдырал дугайында медээни оларга чедириңер».

+ 2:17 Аж.-ч. 21:13; 2 Тим. 4:6

+ 2:19 Аж.-ч. 16:1

+ 2:19 1 Фес. 3:2

+ 2:21 1 Кор. 10:24; 13:5

+ 2:22 1 Кор. 14:7; 1 Тим. 1:2; 2 Тим. 1:2

+ 2:25 Флп. 4:18

+ 2:29 Рим. 16:2

+ 2:29 1 Кор. 16:18; 1 Фес. 5:12-13; 1 Тим. 5:17

+ 3:1 Флп. 4:4

+ 3:2 Ыд. ыр. 21:17,[21]

+ 3:3 Рим. 2:29; Эф. 2:11; Кол. 2:11

+ 3:4 2 Кор. 11:18

+ 3:5 Э. д. 17:12; Лев. 12:3

+ 3:5 Рим. 11:1

+ 3:5 Аж.-ч. 23:6; 26:5

* 3:5 Баштайгы еврей хаан Саул (евр. Шаул) Вениаминниң аймаандан үнген. Еврей адын база Савл/Шаул дээр Павел элчинни ол хаанга алдар кылдыр адаан боор.

+ 3:6 Аж.-ч. 8:3; Гал. 1:13

+ 3:6 Мк. 10:20; Лк. 1:6; Аж.-ч. 22:3; 26:5

+ 3:8 Иер. 9:24

+ 3:9 Рим. 9:30-31; 10:5

+ 3:10 Рим. 8:17; 2 Кор. 1:5; Кол. 1:24

+ 3:10 1 Пет. 4:13; Рим. 6:5

+ 3:12 Евр. 11:40

+ 3:14 1 Пет. 5:4; 1 Кор. 9:24-25; 2 Тим. 2:5

+ 3:15 1 Кор. 2:6

+ 3:17 1 Пет. 5:3; 2 Фес. 3:9; 1 Тим. 4:12; Тит. 2:7

+ 3:19 2 Кор. 11:15; 1 Фес. 5:3

+ 3:19 Мк. 8:33

+ 3:20 Эф. 2:19

+ 3:20 Аж.-ч. 1:11; 1 Кор. 1:7

+ 3:21 1 Кор. 15:35-52

+ 3:21 1 Ин. 3:2; Рим. 8:29; 2 Кор. 3:18; Кол. 3:1

+ 4:2 Флп. 2:2

+ 4:3 Хост. 32:32; Ыд. ыр. 68:29; Ажыд. 3:5

* 4:3 «Мээң шынчы эжим» – грек дылда «сизиг» деп сөс бо утканы илередиринден аңгыда, Павелдиң Сизиг деп эжиниң ады бооп турар чадавас.

+ 4:4 Флп. 3:1; 1 Фес. 5:16

+ 4:5 Иак. 5:8

+ 4:6 Мф. 6:25; 1 Пет. 5:7

+ 4:7 Ин. 14:27; Флп. 4:7

+ 4:7 Кол. 3:15

+ 4:9 Рим. 15:33; 2 Фес. 3:16

+ 4:11 1 Тим. 6:6,[8]

+ 4:12 1 Кор. 4:11; 2 Кор. 11:27

+ 4:13 1 Тим. 1:12

+ 4:14 Флп. 1:7

+ 4:16 Аж.-ч. 17:1

+ 4:17 Рим. 1:13

+ 4:18 Флп. 2:25

+ 4:18 Э. д. 8:21; Хост. 29:18

+ 4:19 Ыд. ыр. 22:1

+ 4:19 2 Кор. 9:8

+ 4:21 Гал. 1:2

+ 4:22 2 Кор. 13:12

* 4:23 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домак «аминь» деп сөс-биле төнген.

+ 1:1 Аж.-ч. 16:1

+ 1:3 Эф. 1:15-16

* 1:3 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бурган Адавыстан» деп сөстерге «База Дээрги Иисус Христостан» деп сөстерни немээн.

+ 1:5 Мф. 6:20; 1 Пет. 1:4

+ 1:6 Мф. 24:14; 28:19; Рим. 10:18; Кол. 1:6

+ 1:7 Кол. 4:12; Флм. 1:23

+ 1:9 2 Фес. 1:11

+ 1:9 Флп. 1:9; Флм. 1:6

+ 1:10 2 Кор. 5:9; Эф. 4:1; Флп. 1:27

+ 1:10 2 Пет. 3:18; Эф. 4:15

+ 1:11 Эф. 3:16

+ 1:13 Иса. 42:7; Аж.-ч. 26:18; Эф. 6:12

+ 1:13 2 Пет. 1:11

+ 1:14 Эф. 1:7

* 1:14 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «База Ооң өлүмүн дамчыштыр» деп сөстерни немээн.

+ 1:15 2 Кор. 4:4; Евр. 1:3

+ 1:15 Ыд. ыр. 88:28; У. ч. 8:22; Рим. 8:29; Ажыд. 3:14

+ 1:16 Ыд. ыр. 32:6; Ин. 1:3; Рим. 11:36; 1 Кор. 8:6; Евр. 1:2; 2:10

+ 1:18 Эф. 1:22-23

+ 1:18 Аж.-ч. 26:23; 1 Кор. 15:20

+ 1:18 Ажыд. 1:4-5; 3:14

+ 1:19 Кол. 2:9

+ 1:20 2 Кор. 5:18; Эф. 1:10; 2:14

+ 1:21 Эф. 2:1-2,[12]

+ 1:22 Иуда 1:24; Эф. 1:4; 1 Фес. 4:7

+ 1:23 Аж.-ч. 14:22

+ 1:23 Мк. 16:15

+ 1:23 Эф. 3:7

+ 1:24 2 Кор. 7:4; 12:15

+ 1:24 2 Кор. 1:5; Флп. 3:10

* 1:24 Христостуң хилинчээниң четпейн барган хемчээли – Израильге калбаа-биле нептерээн бодалдар ёзугаар, Мессия чедип кээр бетинде бүгү делегей коргунчуг халаптарны шыдап эрттирер. Ол айыыл-халаптарны «Мессияның төрүттүнериниң хилинчээ» деп адаар, чүге дээрге оларның соонда Бурганның шилип чагган Оглу чедип кээр ужурлуг (Дан. 12:1, а ол ышкаш Мф. 24 эге; Мк. 13:8 көр). Бурганның баш бурунгаар тодаратканы хилинчектиң бир-ле хемчээ боттаныр ужурлуг турган. Павел элчин бодунуң болгаш колосчуларның шыдап эрттирери хилинчек-човалаңны шак ол эргежок чугула чүүл ышкаш көрүп турар.

+ 1:25 Эф. 3:2

+ 1:26 Рим. 16:25-26; Эф. 3:9

+ 1:27 Эф. 1:18; 3:16

+ 1:27 Кол. 2:2

+ 1:27 Рим. 5:2; 8:17; 1 Тим. 1:1

+ 1:29 1 Кор. 15:10

+ 1:29 Флп. 1:30; 1 Тим. 4:10

+ 2:2 Кол. 1:27

+ 2:2 Эф. 6:22; Кол. 4:8

+ 2:3 Рим. 11:33; 1 Кор. 1:24; 2:7

+ 2:4 Рим. 16:18

+ 2:5 1 Кор. 5:3

+ 2:5 1 Кор. 14:40

+ 2:6 1 Фес. 4:1

+ 2:7 1 Кор. 3:11; Эф. 2:20; 3:17; Ажыд. 21:14

+ 2:7 Эф. 5:20; 2 Фес. 1:3; 2:13

+ 2:8 Мк. 7:3; Гал. 1:14

+ 2:8 Гал. 4:9

+ 2:8 Мк. 13:5; 1 Ин. 3:7; Эф. 5:6; 2 Фес. 2:3

+ 2:9 Ин. 1:14; Кол. 1:19

+ 2:10 Эф. 1:21-22

+ 2:10 Эф. 3:19

+ 2:11 Эф. 2:11

+ 2:11 Рим. 2:29; Кол. 3:9

* 2:11 Эрги Чагыг-керээде кыртыжап демдектээшкин кижиниң Бурган-биле керээ чарганының демдээ бооп, ол кижи Бурганга хамааржырын көргүзер. Павел элчинниң бодалы-биле, алыс шынныг кыртыжап демдектээшкин – бүзүрээн кижиниң Христостуң өлүмүнге кады киришкенин дамчыштыр Ооң-биле эвилел тудары (Рим. 6:4; Гал. 3:27).

+ 2:12 Рим. 6:4

+ 2:13 Эф. 2:1,[5]

+ 2:13 Аж.-ч. 3:19

+ 2:14 Ыд. ыр. 50:3; Иса. 43:25

+ 2:14 Рим. 7:4

+ 2:15 2 Кор. 2:14

+ 2:15 Ин. 12:31; 16:11

+ 2:16 Сан. 28:9-15; Рим. 14:5; Гал. 4:10

+ 2:16 Рим. 14:3, 17; Евр. 9:10

+ 2:17 Евр. 8:5; 10:1

* 2:18 Өске бурунгу сөзүглелдерде «көрген ажыдыышкыннарынга» эвес, а «көрбээн ажыдыышкыннарынга» деп бижээн. Чаа чагыг-керээниң өске-даа авторлары дээрниң төлээлеринге мөгееринге удур болуп турар (Евр. 1:14; Ажыд. 19:10, 22:8-9 көр).

+ 2:19 2 Пет. 3:18; Эф. 4:15-16; Кол. 1:10

* 2:19 Эрте-бурунгу физиологтуг бодалдарны ёзугаар, кижиниң мага-боду бажындан өзүп үнүп турар.

+ 2:20 Рим. 6:2; Кол. 3:3

+ 2:20 Гал. 4:9

+ 2:21 1 Тим. 4:3

+ 2:22 Иса. 29:13; Мф. 15:9; Мк. 7:7

+ 3:1 Кол. 2:12

+ 3:1 Ыд. ыр. 109:1; Аж.-ч. 7:55-56; Рим. 8:34; Эф. 1:20

+ 3:1 У. ч. 15:24

+ 3:3 Рим. 6:2, 7; Гал. 5:24; Кол. 2:20

+ 3:4 Ин. 11:25

+ 3:5 Эф. 5:5

+ 3:5 Рим. 8:13

+ 3:6 Рим. 1:18; Эф. 5:6

+ 3:7 Эф. 2:2; 4:17

+ 3:8 Иак. 1:21; 1 Пет. 1:21; Эф. 4:22,[31]

+ 3:9 Лев. 19:11; Эф. 4:25

+ 3:9 Кол. 2:11

+ 3:10 Э. д. 1:26

+ 3:10 Эф. 4:24

+ 3:11 Рим. 2:28-29; 1 Кор. 7:19; Гал. 3:28; 5:6

+ 3:11 1 Кор. 12:13; Гал. 5:6; Эф. 2:14

+ 3:11 1 Кор. 15:28; Эф. 1:23

* 3:11 Варвар, скиф – гректерниң көрүжү-биле грек дыл биле культурага хары, черлик аймак-чоннарны олар ынча деп адап турганнар.

+ 3:12 Лк. 18:7; Рим. 8:33; Тит. 1:1

+ 3:13 Эф. 4:2

+ 3:13 Мф. 6:14-15; Мк. 11:25-26; Лк. 7:41-42; Эф. 4:32

+ 3:14 1 Кор. 13:1; Эф. 4:3; 5:2

+ 3:15 Ин. 14:27; 16:33; Флп. 4:7

+ 3:15 Эф. 2:16

+ 3:16 Ин. 15:3

+ 3:16 Ыд. ыр. 26:6; Эф. 5:19

+ 3:17 1 Кор. 10:31

+ 3:18 Э. д. 3:16; 1 Пет. 3:1

+ 3:19 1 Пет. 3:7

+ 3:20 Хост. 20:12; У. ч. 1:8; 6:20; 23:22

+ 3:22 1 Пет. 2:18; 1 Тим. 6:1; Тит. 2:9

+ 3:24 Эф. 6:8

+ 3:25 Ы. х. к. 10:17; Мф. 22:16

+ 4:2 Лк. 18:1; 21:36; Рим. 12:12; Эф. 6:18; 1 Фес. 5:17

+ 4:3 Аж.-ч. 4:29; Рим. 16:26

+ 4:3 Эф. 6:19-20; Флп. 1:7; Флм. 1:1

+ 4:5 Эф. 5:15-16

+ 4:6 1 Пет. 3:15

+ 4:7 Аж.-ч. 20:4

+ 4:8 Кол. 2:2

* 4:8 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Ол бистиң канчаар амыдырап-ажылдап турарывысты силерге дыңнаткаш» деп сөстерни эвес, а «Ол силерниң канчаар амыдырап-ажылдап турарыңарны билип алзын база» деп сөстерни бижээн.

+ 4:9 Флм. 1:10,[16]

+ 4:10 Аж.-ч. 19:29; Флм. 1:24

+ 4:10 Аж.-ч. 12:12; 15:37-38

+ 4:11 Аж.-ч. 1:23; 18:7

+ 4:12 Кол. 1:7; Флм. 1:23

+ 4:14 2 Тим. 4:10-11; Флм. 1:24

+ 4:15 Рим. 16:5

* 4:15 Өске бурунгу сөзүглелдерде Нимфа (Нимфия) деп кыс атты эвес, а Нимфан деп эр атты бижээн.

+ 4:16 1 Фес. 5:27

+ 4:17 Флм. 1:2

+ 4:18 1 Кор. 16:21; Гал. 6:11; 2 Фес. 3:17; Флм. 1:19

* 4:18 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домак «аминь» деп сөс-биле төнген.

+ 1:1 Аж.-ч. 15:22; 1 Пет. 5:12; 2 Фес. 1:1

+ 1:1 Аж.-ч. 17:1; Флп. 4:16

* 1:1 Өске бурунгу сөзүглелдерде «авырал» деп сөске «Бурган Адавыс болгаш Дээрги Иисус Христостан келген» деп сөстерни немээн.

+ 1:2 Эф. 5:20; 2 Фес. 1:3; 2:13

+ 1:4 2 Пет. 1:10

+ 1:5 Аж.-ч. 20:18

+ 1:6 1 Кор. 4:16; 11:1; 2 Фес. 3:7

+ 1:6 Аж.-ч. 17:5-10

+ 1:6 Аж.-ч. 13:52

+ 1:9 Аж.-ч. 14:15

+ 1:10 1 Кор. 1:7; 2 Фес. 1:10

+ 1:10 Мф. 3:7; Рим. 5:9; 1 Фес. 2:16; 5:9

+ 2:2 Аж.-ч. 16:22-24

+ 2:3 2 Кор. 4:2

+ 2:4 Гал. 2:7

+ 2:4 Гал. 1:10; Эф. 5:10

+ 2:5 Рим. 1:9; 9:1; Флп. 1:8

+ 2:6-7 1 Кор. 9:4-5; 2 Фес. 3:9; Флм. 1:8

* 2:6-7 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Чаш уруглар ышкаш болдувус» деп бижээн.

+ 2:8 2 Кор. 12:15

+ 2:9-10 2 Кор. 11:27; 2 Фес. 3:8

* 2:9-10 Павел кештен кылыр майгыннар белеткеп турган (Аж.-ч. 18:3 көр). Ол болза аажок аар-берге болгаш эвээш төлевирлиг ажыл болур.

+ 2:11 1 Кор. 4:14-15

+ 2:12 2 Фес. 2:14

+ 2:13 Гал. 4:14

+ 2:14 1 Фес. 1:6

+ 2:14 Аж.-ч. 17:5; 2 Фес. 1:4-5

+ 2:15 Иер. 2:30; Мф. 23:34

+ 2:15 Ин. 15:20; Аж.-ч. 13:50; 17:5

+ 2:16 Аж.-ч. 13:45; 14:2

+ 2:16 Мф. 27:25; Лк. 21:23; 1 Фес. 1:10

+ 2:17 1 Кор. 5:3; Кол. 2:5

+ 2:18 Рим. 1:13; 15:22

+ 2:19 1 Кор. 15:31; 2 Фес. 1:4

+ 3:1 Аж.-ч. 17:15-16

+ 3:2 Аж.-ч. 16:1

+ 3:2 Флп. 2:19

+ 3:3 Аж.-ч. 9:16; 14:22; 1 Пет. 5:9

+ 3:5 1 Чыл. 21:1; Мф. 4:3; 1 Кор. 7:5

+ 3:5 Гал. 4:11

+ 3:6 Аж.-ч. 18:5

+ 3:10 2 Тим. 1:3

+ 3:11 2 Фес. 3:5

+ 3:12 Флп. 1:9-10; 2 Фес. 1:3

+ 3:13 Зах. 14:5; Иуда 1:14

+ 3:13 2 Фес. 2:17

* 3:13 Азы: «Бодунуң хамык ыдыктыг улузу-биле кады».

+ 4:1 Кол. 1:10; 2:6

* 4:1 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Ам безин ынчалдыр амыдырап турар силер» деп сөстер таварышпайн турар.

+ 4:3 1 Кор. 6:18; Гал. 5:19; Эф. 5:3

* 4:4 Азы: «Эр кижи бүрүзү бодунуң кадайы-биле кады чурттазын».

+ 4:5 1 Пет. 4:3-4; Рим. 1:26; Эф. 4:17-19

+ 4:7 1 Пет. 1:15; Иуда 1:24; Эф. 1:4; Кол. 1:22

+ 4:9 Евр. 13:1

+ 4:9 Ин. 6:45

+ 4:11 У. ч. 17:14

+ 4:11 Аж.-ч. 18:3; Эф. 4:28; 2 Фес. 3:8,[10]

* 4:11 Еврейлерниң күш-ажылга хүндүткелдиг хамаарылгазынга деңнээрге, гректер болгаш римчилер ону тоомчага албас, кулдарның кылыр херээ деп санаар турганнар. Фессалоникада христиан ниитилелге ажылдаарын күзевес, а оларны ниитилелдиң бай кежигүннери азыразын деп бодаар улус турган хире.

+ 4:12 Рим. 13:13

+ 4:13 Эф. 2:12

+ 4:14 1 Кор. 15:20

+ 4:14 2 Кор. 4:14

+ 4:15 1 Кор. 15:51-52

+ 4:16 Дан. 10:13; 12:1; Иуда 1:9; Ажыд. 12:7

+ 4:16 Иса. 27:12; Мф. 24:31; 1 Кор. 15:52

+ 4:16 Мф. 16:27

+ 4:16 1 Кор. 15:23

+ 4:17 Аж.-ч. 1:9; Ажыд. 11:12

+ 4:17 Ин. 14:3

+ 5:1 Аж.-ч. 1:7

+ 5:2 Мф. 24:43; 2 Пет. 3:10

+ 5:3 Иса. 13:8

+ 5:3 Лк. 21:34; Флп. 3:19

+ 5:4 1 Ин. 2:8

+ 5:5 Лк. 16:8; Ин. 12:36; Рим. 13:12

+ 5:6 Мк. 13:33-36; 1 Пет. 1:13; Эф. 6:18

+ 5:8 Иса. 59:17; Эф. 6:14,[17]

+ 5:9 1 Фес. 1:10

+ 5:10 Рим. 14:9

+ 5:12 1 Кор. 16:16, 18; Флп. 2:29; 1 Тим. 5:17

+ 5:13 Мк. 9:50; Рим. 12:18; 2 Кор. 13:11

+ 5:14 2 Фес. 3:6-10

+ 5:14 Иса. 35:4

+ 5:14 Гал. 6:1

+ 5:15 Лев. 19:18; 1 Пет. 3:9; Рим. 12:17

+ 5:16 Флп. 4:4

+ 5:17 Лк. 18:1; 21:36; Рим. 12:12; Эф. 6:18; Кол. 4:2

+ 5:18 Рим. 12:2; Эф. 5:17,[20]

+ 5:19 Эф. 4:30

* 5:19 Мында Ыдыктыг Сүлдениң ачы-буянныг белектерин ынча деп турар хире (1 Кор. 12:7-11 көр).

+ 5:21 1 Ин. 4:1; 1 Кор. 14:29

+ 5:23 Рим. 15:33; Флп. 4:9; 2 Фес. 3:16

+ 5:24 1 Кор. 1:9; 2 Фес. 3:3; Евр. 10:23

+ 5:25 Эф. 6:19; 2 Фес. 3:1; Евр. 13:18

+ 5:26 1 Пет. 5:14; Рим. 16:16

+ 5:27 Кол. 4:16

* 5:28 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домак «аминь» деп сөс-биле төнген.

+ 1:1 Аж.-ч. 15:22; 1 Пет. 5:12; 1 Фес. 1:1

+ 1:1 Аж.-ч. 16:1

+ 1:3 Эф. 5:20; 1 Фес. 1:2; 2 Фес. 2:13

+ 1:4 1 Фес. 2:19

+ 1:5 Лк. 20:35

+ 1:6 Ажыд. 6:10

+ 1:7 Иуда 1:14

+ 1:8 Иса. 66:15-16; 2 Пет. 3:7

+ 1:8 Башт. 2:10; Иов 18:21; Иер. 9:3

+ 1:9 Иса. 2:10

+ 1:10 1 Кор. 3:13; 1 Фес. 1:10

+ 1:11 Кол. 1:9

+ 2:1 Мф. 24:31; 1 Фес. 4:15-17

+ 2:3 Мк. 13:5; Кол. 2:8; 1 Ин. 3:7; Эф. 5:6

+ 2:3 Дан. 7:24-25; 8:25; Ажыд. 13:4-5

+ 2:4 Иса. 14:14; Иез. 28:2; Дан. 11:36

* 2:4 Бузуттуг-бак язы – төөгүде Бурган-биле демисешкен ындыг кижи сирий хаан Антиох Эпифан турган. Ол б. э. чедир II в. Бурганның өргээзин бужартаткан. Павел ол ышкаш 40 ч. Бурганның өргээзинге бодунуң дүрзүзүн тургузар бодаан рим император Гай Калигуланы сагынган чадавас.

+ 2:7 1 Ин. 2:18; 4:3

* 2:7 «Күш» деп сөстү ажыглааш, Павелдиң кымны азы чүнү бодап турганы эки билдинмес. Чамдык шинчилекчилер ол дээрге Рим күрүне-дир деп турар. Өскелери ол дээрге Ыдыктыг Сүлде-дир деп бодап турар.

+ 2:8 Иов 4:9; Иса. 11:4; Ажыд. 2:16

+ 2:9 Мф. 24:24; Мк. 13:22; Ажыд. 13:14

+ 2:10 1 Кор. 1:18

+ 2:11 3 Хаан. 22:22; Иез. 14:9

+ 2:13 Эф. 5:20; 2 Фес. 1:3

+ 2:13 Иер. 2:3; Иак. 1:18; Ажыд. 14:4

+ 2:14 1 Фес. 2:12

+ 2:15 1 Кор. 16:13

+ 2:16 1 Пет. 1:3

+ 2:17 1 Фес. 3:13

+ 3:1 1 Фес. 5:25

+ 3:2 Рим. 15:31; 2 Кор. 1:10-11

+ 3:3 1 Кор. 1:9; 1 Фес. 5:24; Евр. 10:23

+ 3:3 Мф. 16:13; Ин. 17:12

+ 3:5 1 Фес. 3:11

+ 3:6 У. ч. 6:6

* 3:6 Еврейлерниң күш-ажылга хүндүткелдиг хамаарылгазы-биле деңнээрге, гректер болгаш римчилер ону бак көрүп, чүгле кулдарның кылыр херээ деп санап турганнар. Фессалоникада христиан ниитилелге ажылдаар хөңнү чок бооп, ниитилелдиң бай кежигүннери оларны азыраарын дээре деп көөр улус турган хире.

+ 3:7 1 Кор. 4:16; 11:1; 1 Фес. 1:6

+ 3:8 Аж.-ч. 18:3; 1 Фес. 2:9-10

* 3:8 Павел кештен кылыр майгыннар белеткеп турган (Аж.-ч. 18:3 көр). Ол болза аажок аар-берге болгаш эвээш төлевирлиг ажыл болур.

+ 3:9 1 Кор. 9:4-5; 1 Фес. 2:6; Флм. 1:8

+ 3:9 1 Пет. 5:3; Флп. 3:17; 1 Тим. 4:12; Тит. 2:7

+ 3:10 Эф. 4:28; 1 Фес. 4:11; 5:14

+ 3:11 1 Тим. 5:13

+ 3:13 Гал. 6:9

+ 3:15 Мф. 18:15

+ 3:16 Рим. 15:33; Флп. 4:9; 1 Фес. 5:23

+ 3:17 1 Кор. 16:21; Гал. 6:11; Кол. 4:18; Флм. 1:19

* 3:18 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домак «аминь» деп сөс-биле төнген.

+ 1:1 Кол. 1:27

+ 1:2 Аж.-ч. 16:1; Флп. 2:22; 2 Тим. 1:2

+ 1:2 2 Ин. 1:3

+ 1:4 1 Тим. 4:7; 2 Тим. 4:4; Тит. 1:14; 3:9

+ 1:5 Рим. 12:9; 2 Тим. 2:22

+ 1:6 1 Тим. 6:21; Тит. 1:10

+ 1:8 Рим. 7:16

+ 1:9 Гал. 5:23

+ 1:11 Тит. 1:3

+ 1:12 Аж.-ч. 9:22; Флп. 4:13

+ 1:13 Аж.-ч. 8:3

+ 1:13 Аж.-ч. 3:17

+ 1:14 Рим. 5:20

+ 1:15 1 Тим. 3:1; 4:9; 2 Тим. 2:11; Тит. 3:8

+ 1:15 Мф. 9:13; Мк. 2:17

+ 1:18 1 Тим. 4:14

+ 1:18 2 Кор. 10:4; 2 Тим. 2:2-4

+ 1:20 2 Тим. 2:17; 4:14

+ 1:20 1 Кор. 5:5

* 1:20 Бачыттыг улусту христиан ниитилелден үндүрерин ынча деп турар хире. Ол болза оларны эрликтиң чагыргазынче эгидерин айыткан.

+ 2:2 Эзра 6:10

+ 2:3 1 Тим. 5:4

+ 2:4 Иез. 18:23; 33:11; 2 Пет. 3:9; Тит. 1:2; 2:11

+ 2:5 Гал. 3:20

+ 2:6 Мф. 20:28

+ 2:6 Тит. 1:3

* 2:6 Болгу дег өске утказы мындыг: «Ооң дугайында херечилел чогуур үеде келген».

+ 2:7 Аж.-ч. 9:15; Рим. 1:5; Гал. 1:15-16

+ 2:7 Эф. 3:7-8; 2 Тим. 1:11

+ 2:7 Рим. 9:1; 2 Кор. 11:10

* 2:7 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо сөстерге «Мен Христоска башкарткаш» деп сөстерни немээн.

+ 2:9 1 Пет. 3:3-4

+ 2:11 Тит. 2:5

+ 2:12 1 Кор. 14:34

+ 2:13 Э. д. 2:7,[22]

+ 2:14 Э. д. 3:6, 13; 2 Кор. 11:13

* 2:15 Азы: «Ажы-төл божуур үезинде Бурган ону кадагалаар». Ол үениң өске-даа христиан ниитилелдеринге дег, Эфеске база өг-бүле тудары болгаш ажы-төл чаяарын хүлээвес меге өөредиглер тыптып келген хире (1 Тим. 4:3 көр). Оларга удурланыштыр Павел элчин херээжен кижи бүрүн үнелиг кыс кижи болгаш ие бооп артпышаан, камгалал алыр деп онзалап демдеглеп турар.

+ 3:1 1 Тим. 1:15; 2 Тим. 2:11; Тит. 3:8

+ 3:2 Тит. 1:6-9

* 3:2,[12] Азы: «Чүгле чаңгыс катап кадай алган».

+ 3:3 Тит. 3:2

+ 3:3 Мф. 6:19; 1 Тим. 6:9; Евр. 13:5

* 3:6 Азы: «Эрликке буруудаттырар».

+ 3:7 2 Тим. 2:26

+ 3:8 Аж.-ч. 6:3; 1 Пет. 5:2; Тит. 1:7

+ 3:11 Тит. 2:3

+ 3:16 Ин. 1:14; 1 Ин. 4:2; 2 Ин. 1:7; Евр. 2:14

+ 3:16 Мк. 16:19; Лк. 24:51; Аж.-ч. 1:9

+ 4:1 1 Ин. 2:18; 2 Тим. 3:1

+ 4:1 1 Ин. 4:6

+ 4:1 Иак. 3:15; 2 Пет. 2:1; Ажыд. 2:24

+ 4:3 Рим. 14:2; Кол. 2:16,[21]

+ 4:4 Э. д. 1:31; Мк. 7:15-16; Аж.-ч. 10:15; Тит. 1:15

+ 4:5 Э. д. 1:25

+ 4:7 1 Тим. 1:4; 2 Тим. 2:16

+ 4:9 1 Тим. 1:15; 2 Тим. 2:11; Тит. 3:8

+ 4:10 Флп. 1:30; Кол. 1:29

* 4:10 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Демисежип» эвес, а «Бак атка кирерин шыдажып» деп бижээн.

+ 4:12 Тит. 2:15

+ 4:12 1 Пет. 5:3; Флп. 3:17; 2 Фес. 3:9; Тит. 2:7

+ 4:14 1 Тим. 1:18

+ 4:14 Аж.-ч. 6:6; 1 Тим. 5:22; 2 Тим. 1:6

+ 4:16 Иез. 33:9

+ 5:1 Тит. 2:6

+ 5:4 1 Тим. 2:3

+ 5:6 Ажыд. 3:1

* 5:9 Азы: «Чүгле чаңгыс катап ашакка барган улусту» (3:2 көр).

+ 5:10 Ин. 13:14; Аж.-ч. 9:36

+ 5:13 2 Фес. 3:11

+ 5:14 1 Кор. 7:9

+ 5:14 Тит. 2:8

* 5:16 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Бүзүрээн херээжен кижи» деп сөстерге «Азы бүзүрээн эр кижи» деп сөстерни немээн.

+ 5:17 Рим. 12:8; 1 Фес. 5:12

* 5:17 «Мактал-хүндү биле төлевир» деп сөстерниң болгу дег өске уткалары мындыг: «Ийи дакпыр мактал-хүндү» азы «Ийи дакпыр төлевир».

+ 5:18 Ы. х. к. 25:4; 1 Кор. 9:9

+ 5:18 Лк. 10:7

+ 5:19 Ы. х. к. 19:15

+ 5:20 Ы. х. к. 13:11

+ 5:20 Гал. 2:14; 2 Тим. 4:2; Тит. 1:13; 2:15

+ 5:22 Аж.-ч. 6:6; 1 Тим. 4:14; 2 Тим. 1:6

+ 5:22 2 Пет. 3:14; 1 Ин. 5:18; 2 Ин. 1:10; 1 Тим. 5:22

+ 5:23 У. ч. 20:1; 23:20; 31:4; Эф. 5:18

+ 6:1 1 Пет. 2:18; Эф. 6:5; Кол. 3:22; Тит. 2:9

+ 6:2 Флм. 1:16

+ 6:3 Рим. 16:17

+ 6:4 2 Тим. 2:14, 23; Тит. 3:9

+ 6:5 2 Пет. 2:3; Тит. 1:11

+ 6:6 Флп. 4:11

+ 6:7 Иов 1:21; Ыд. ыр. 48:18; Эккл. 5:14

+ 6:8 У. ч. 30:8

+ 6:9 У. ч. 15:27; 23:4; Мф. 6:19; Лк. 12:15; Евр. 13:5

+ 6:10 Хост. 23:8; Ы. х. к. 16:19

+ 6:11 Ы. х. к. 33:1; 3 Хаан. 17:21; 2 Тим. 3:17

+ 6:12 2 Тим. 4:7; Иуда 1:3

+ 6:13 Лк. 3:1; 23:1; Аж.-ч. 3:13

+ 6:15-16 Ы. х. к. 10:17; Ажыд. 17:14; 19:16

+ 6:15-16 Хост. 33:20; Ин. 1:18

+ 6:17 У. ч. 23:5; 27:24

+ 6:18 Лк. 12:21

+ 6:18 Рим. 12:13; Эф. 4:28

* 6:19 Өске бурунгу сөзүглелдерде «алыс шын» эвес, а «мөңге» деп бижээн.

+ 6:20 2 Тим. 1:12

+ 6:20 2 Тим. 2:16

+ 6:21 1 Тим. 1:6

* 6:21 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Силерге доктаазын» эвес, а «Сеңээ доктаазын! Аминь» деп бижээн.

+ 1:1 Тит. 1:2; Евр. 9:15

+ 1:2 Аж.-ч. 16:1; Флп. 2:22; 1 Тим. 1:2

+ 1:2 2 Ин. 1:3

+ 1:3 1 Фес. 3:10

+ 1:3 Аж.-ч. 23:1; 2 Кор. 1:12

+ 1:3 Рим. 1:8; Флм. 1:4

+ 1:5 Аж.-ч. 16:1

+ 1:6 Аж.-ч. 6:6; 1 Тим. 4:14; 5:22

+ 1:7 Рим. 8:15

+ 1:8 Мк. 8:38; Рим. 1:16

+ 1:8 2 Тим. 2:3; 4:5

+ 1:9 Рим. 3:27; Эф. 2:4, 8; Тит. 3:5

+ 1:10 1 Кор. 15:54-55

+ 1:10 Рим. 16:26

+ 1:11 1 Тим. 2:7

* 1:11 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Башкызы» деп сөске «Өске чоннар улузунуң» деп сөстерни немээн.

+ 1:12 2 Тим. 2:9

+ 1:12 Мк. 8:38; Рим. 1:16

+ 1:12 1 Тим. 6:20

* 1:12 Азы: «Мээң Бурганга идегээн чүүлүмнү».

+ 1:14 Рим. 8:9

+ 1:15 Аж.-ч. 19:10

+ 1:16 2 Тим. 4:19

+ 1:16 Аж.-ч. 21:33; 28:20

+ 1:16 Мф. 25:36

+ 2:3 1 Тим. 1:18

+ 2:3 2 Тим. 1:8; 4:5

+ 2:5 1 Кор. 9:25

+ 2:6 1 Кор. 9:10

+ 2:8 1 Кор. 15:20

+ 2:8 Мф. 1:1

+ 2:9 Эф. 3:1; Флп. 1:7

+ 2:10 1 Пет. 5:10; Эф. 3:13

+ 2:10 2 Кор. 1:6

+ 2:11 1 Тим. 1:15; Тит. 3:8

+ 2:11 Рим. 6:8; Ажыд. 20:4

+ 2:12 Мф. 10:33

+ 2:13 Рим. 3:3

+ 2:13 Сан. 23:19

+ 2:14 1 Тим. 6:4

+ 2:14 Тит. 3:9

+ 2:16 1 Тим. 4:7; 6:20; Тит. 3:9

+ 2:17 1 Тим. 1:20

+ 2:18 1 Кор. 15:12

* 2:18 Ол башкылар кижиниң сүлдези катап дирлип келген, а мага-боттуң катап дирлири болбас деп турганнар боор. Ындыг янзылыг өөредиглерге (1 Тим 4:1-3 көр) кедергей аскетизм болгаш материалдыг делегейни, ылаңгыя мага-ботту, бак көөр хамаарылга ылгавырлыг болур.

+ 2:19 Сан. 16:5,[26]

+ 2:20 Рим. 9:21

+ 2:22 Мф. 5:9; Рим. 14:19; 1 Тим. 1:5

+ 2:23 1 Тим. 6:4

+ 2:25 Гал. 6:1

+ 2:25 Дан. 4:24; Аж.-ч. 8:22

+ 2:26 1 Тим. 3:7

+ 3:1 1 Ин. 2:18; 1 Тим. 4:1

+ 3:2 Лк. 16:14; 1 Тим. 6:10

+ 3:3 Рим. 1:28-31

* 3:8 Ианний биле Иамврий – бо аттар еврей чаңчыл ёзугаар Моисейге удурланган караң көрнүрлерниң аттары болур (Хост. 7:11,[22] көр). Оларның аттары Эрги Чагыг-керээде айыттынмаан, ынчалза-даа орай иудей болгаш христиан литературада таваржып турар.

+ 3:9 Хост. 7:12; 8:18; 9:11

+ 3:11 Аж.-ч. 13:50; 14:5; 14:19

+ 3:11 Иов 5:19; Ыд. ыр. 33:20

+ 3:12 Ин. 15:20; Аж.-ч. 14:22; 1 Фес. 3:3

+ 3:13 Дан. 12:10; Ажыд. 22:11

+ 3:15 Аж.-ч. 16:1

* 3:15 Эрги Чагыг-керээниң номнарын ынча деп турар.

+ 3:16 2 Пет. 1:20-21

+ 3:17 Ы. х. к. 33:1; 3 Хаан. 17:21; 1 Тим. 6:11

+ 4:1 Ин. 5:22; Аж.-ч. 10:42; 17:31; 1 Пет. 4:5

+ 4:2 1 Тим. 5:20; Тит. 1:13; 2:15

+ 4:5 Мк. 13:33-34; 1 Пет. 1:13; Эф. 6:18; 1 Фес. 5:6

+ 4:5 2 Тим. 1:8; 2:3

+ 4:6 Аж.-ч. 21:13; Флп. 2:17

+ 4:6 2 Пет. 1:14; Флп. 1:23

+ 4:7 1 Тим. 6:12; Иуда 1:3

+ 4:7 Аж.-ч. 20:24

+ 4:8 Иак. 1:12

+ 4:10 Кол. 4:14; Флм. 1:24

+ 4:10 Мк. 4:19

+ 4:10 2 Кор. 2:13; Гал. 2:1

+ 4:10 Кол. 4:14; Флм. 1:24

+ 4:11 Аж.-ч. 12:12; 15:37-38; Кол. 4:10

+ 4:12 Аж.-ч. 20:4; Тит. 3:12

+ 4:13 Аж.-ч. 16:8

+ 4:14 1 Тим. 1:20

+ 4:14 Ыд. ыр. 61:13; У. ч. 24:12

+ 4:17 Ыд. ыр. 21:22

+ 4:19 Аж.-ч. 18:2; Рим. 16:3; 1 Кор. 16:19

+ 4:19 2 Тим. 1:16

+ 4:20 Аж.-ч. 20:4; 21:29

* 4:22 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Дээрги-Чаяакчы» деп сөстерге «Иисус Христос» деп сөстерни немээн база бо домак «аминь» деп сөс-биле төнген.

+ 1:1-2 Мк. 13:20; Лк. 18:7; Рим. 8:33; Кол. 3:12

+ 1:1-2 1 Тим. 2:4

+ 1:1-2 Лк. 1:69-70; Рим. 1:2

+ 1:1-2 Сан. 23:19; 1 Хаан. 15:29

+ 1:3 1 Тим. 2:6; 6:15

+ 1:3 1 Тим. 1:11

+ 1:4 1 Тим. 1:2; 2 Тим. 1:2

* 1:4 Өске бурунгу сөзүглелдерде «авырал» деп сөске «өршээл» деп сөстү немээн.

+ 1:5 Аж.-ч. 14:23

+ 1:6 1 Тим. 3:2-4

* 1:6 Азы: «Чүгле чаңгыс катап кадай алган».

+ 1:7 1 Пет. 5:2; 1 Тим. 3:8

+ 1:10 1 Тим. 1:6

+ 1:10 Аж.-ч. 11:2; Гал. 2:12

+ 1:11 2 Пет. 2:3; 1 Тим. 6:5

* 1:12 Ол болза Крит чурттуг Эпименидтен (б. э. чедир VI – V вв.) цитата-дыр. Ону Платон, Аристотель, Цицерон б. ө. Бурганның медээчизи деп адап турганнар. Эпименид критчилерни мегечилер деп адаан, чүге дээрге олар Зевс бурганның хөөрү оларның ортулуунда деп бадыткап турганнар.

+ 1:13 1 Тим. 5:20; 2 Тим. 4:2; Тит. 2:15

+ 1:14 1 Тим. 1:4

+ 1:15 Мк. 7:15-16; Аж.-ч. 10:15; Рим. 14:20; 1 Тим. 4:3-4

+ 1:16 1 Ин. 2:4

+ 2:3 1 Тим. 3:11

+ 2:5 Э. д. 3:16; 1 Пет. 3:1-2; Эф. 5:22; 1 Тим. 2:11

+ 2:6 1 Тим. 5:1

+ 2:7 1 Пет. 5:3; Флп. 3:17; 2 Фес. 3:9; 1 Тим. 4:12

+ 2:8 1 Тим. 5:14

+ 2:9 1 Пет. 2:18; Эф. 6:5; Кол. 3:22; 1 Тим. 6:1

+ 2:11 1 Тим. 2:4

* 2:11 Азы: «Бурганның камгалал бээр авыралы бүгү улуска ажыттынган-дыр».

+ 2:12 1 Пет. 4:2

+ 2:13 2 Пет. 1:1

+ 2:13 Евр. 9:28

+ 2:14 Эф. 2:10; Тит. 3:8

+ 2:14 Мф. 20:28

+ 2:15 Тит. 1:13

+ 2:15 1 Тим. 4:12

+ 3:1 1 Пет. 2:13; Рим. 13:1

+ 3:2 1 Тим. 3:3

+ 3:3 Ин. 8:34; 2 Пет. 2:19; Рим. 6:16-20

+ 3:5 Рим. 3:27; Эф. 2:4, 8; 2 Тим. 1:9

+ 3:5 Ин. 13:8; 1 Кор. 6:11; Эф. 5:26; Евр. 10:22

+ 3:5 Ин. 3:3; 1 Пет. 1:3; Эф. 2:5

+ 3:6 Аж.-ч. 2:33; 10:45; Рим. 5:5

+ 3:7 Аж.-ч. 15:11; Рим. 3:24; Эф. 2:8; Тит. 2:11

+ 3:7 Рим. 8:17

+ 3:8 1 Тим. 1:15; 2 Тим. 2:11

+ 3:8 Эф. 2:10; Тит. 2:14

+ 3:9 1 Тим. 1:4; 2 Тим. 2:14,[16]

+ 3:10 Мф. 18:15-17

+ 3:12 Аж.-ч. 20:4; 2 Тим. 4:12

+ 3:13 Аж.-ч. 18:24; 1 Кор. 1:12

+ 3:14 2 Пет. 1:8

* 3:15 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домак «аминь» деп сөс-биле төнген.

+ 1:1 Эф. 3:1; Флп. 1:7

+ 1:1 Аж.-ч. 16:1

+ 1:2 Кол. 4:17

+ 1:4 Рим. 1:8-9

+ 1:6 Флп. 1:9; Кол. 1:9

+ 1:8 1 Фес. 2:6-7

+ 1:10 1 Кор. 4:15

+ 1:10 Кол. 4:9

* 1:11 «Ажыктыг кижи» – Онисим деп ат грек дылда «ажыктыг» дээн уткалыг.

+ 1:16 Мф. 23:8; 1 Кор. 7:22; Кол. 4:9

+ 1:19 1 Кор. 16:21; Гал. 6:11; Кол. 4:18; 2 Фес. 3:17

+ 1:23 Кол. 1:7; 4:12

+ 1:24 Аж.-ч. 27:2; Кол. 4:10

+ 1:24 Кол. 4:14; 2 Тим. 4:10

* 1:25 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домак «аминь» деп сөс-биле төнген.

+ 1:2 1 Пет. 1:20

+ 1:2 Мк. 12:7

+ 1:2 Ин. 1:3; 1 Кор. 8:6; Кол. 1:16

+ 1:3 2 Кор. 4:4; Кол. 1:15

+ 1:3 Ыд. ыр. 109:1; Мк. 16:19; Аж.-ч. 7:55-56; Рим. 8:34

+ 1:4 Эф. 1:21; Флп. 2:9

+ 1:5 Ыд. ыр. 2:7; Аж.-ч. 13:32-33; Евр. 5:5

+ 1:5 2 Хаан. 7:14

+ 1:6 Ыд. ыр. 96:7

+ 1:7 Ыд. ыр. 103:4

+ 1:9 Ыд. ыр. 44:7-8

+ 1:12 Ыд. ыр. 101:26-28

+ 1:13 Ыд. ыр. 109:1; Евр. 10:13

+ 1:14 Э. д. 19:16

* 2:2 Дээрниң төлээлерин дамчыштыр медеглээн сөс – ыдыктыг хоойлуну бодап турар (Ы. х. к. 33:2; Аж.-ч. 7:53; Гал. 3:19 көр).

+ 2:4 Аж.-ч. 2:22,[43]

+ 2:5 Евр. 1:6

* 2:7,[9] «Куду деңнелдиг», «кезек өйде» – грек сөзүглелде чаңгыс сөс боор. Цитатаны оон алган 8-ки Ыдыктыг ырының чиңгине сөзүглелинде бо домак кижи төрелгетенниң делегейде туружунга хамааржып турар. «Еврейлерге чагааның» автору ол сөстерниң аңгы уткалары-биле ойнап, «Иисус кезек өйде дээрниң төлээлеринден куду деңнелдиг апарган» дээн, үеге хамаарышкан утказын ажыглап турар.

+ 2:8 Ыд. ыр. 8:5-7

+ 2:8 1 Кор. 15:25

+ 2:9 Ин. 8:54; 17:1; 1 Пет. 1:21; 2 Пет. 1:17

+ 2:10 Рим. 11:36

+ 2:10 Евр. 5:9

+ 2:11 Евр. 13:12

+ 2:11 Мф. 28:10; Мк. 3:35; Ин. 20:17; Рим. 8:29

+ 2:12 Ыд. ыр. 21:23

+ 2:13 Иса. 8:17-18

+ 2:14-15 Ин. 1:14; 1 Ин. 4:2; 2 Ин. 1:7; 1 Тим. 3:16

+ 2:14-15 1 Ин. 3:8

+ 2:14-15 Иса. 42:7; 49:9; 1 Кор. 15:54-55

+ 2:17 Флп. 2:7

+ 2:18 Лк. 22:28

+ 3:2 Сан. 12:7

* 3:2-6 «Өг-бүле», «оран-сава» – грек сөзүглелде чаңгыс сөс боор. А цитаталаан сөзүглелде (Сан. 12:7) еврей сөс «чон, аймак» деп база уткалыг. Автор мында сөстүң янзы-бүрү уткаларын ажыглап турар.

+ 3:5 Сан. 12:7

+ 3:5 Ы. х. к. 18:15,[18]

+ 3:11 Ыд. ыр. 94:7-11

+ 3:15 Ыд. ыр. 94:7-8

+ 3:16 Сан. 14:2

+ 3:17 Ыд. ыр. 94:10

+ 3:17 Сан. 14:29

+ 3:18 Ы. х. к. 1:34-36

+ 3:19 Ыд. ыр. 105:24

+ 4:1 Евр. 12:15

* 4:2 Буянныг медээ – мында: Бурган еврейлерни аазап кааны ханаан черже аппар чоруур дээн медеглелди ынча деп адаан (Сан. 14:7-8 көр).

+ 4:3 Ыд. ыр. 94:11; Евр. 3:11

+ 4:4 Э. д. 2:2

+ 4:5 Ыд. ыр. 94:11

+ 4:6 Евр. 3:19

+ 4:7 Ыд. ыр. 94:7-8

+ 4:8 Ы. х. к. 31:7

+ 4:12 Эф. 6:17; Ажыд. 1:16

+ 4:13 2 Чыл. 16:9; Иов 34:21; Ыд. ыр. 89:8; 138:2-3

+ 4:14 Евр. 2:17-18

+ 4:14 Эф. 4:10; Евр. 7:26

+ 4:15 Лк. 23:41; Ин. 8:46; 1 Пет. 2:22; 1 Ин. 3:5; 2 Кор. 5:21

+ 4:16 Эф. 3:12; Евр. 10:19

+ 5:1 Евр. 8:3

+ 5:2 Евр. 7:28

+ 5:3 Евр. 7:27

+ 5:4 Сан. 16:5; 18:7

+ 5:5 Ин. 8:54

+ 5:5 Ыд. ыр. 2:7; Аж.-ч. 13:32-33; Евр. 1:5

+ 5:6 Ыд. ыр. 109:4; Евр. 7:17,[21]

+ 5:7 Мф. 26:39; Мк. 14:35; Лк. 22:41

+ 5:7 Ыд. ыр. 21:25

+ 5:8 Рим. 5:19; Флп. 2:8

+ 5:9 Евр. 2:10

+ 5:11 2 Пет. 3:16

+ 5:12 1 Пет. 2:2; 1 Кор. 3:1-2

+ 5:14 Эф. 4:13

+ 6:1 Евр. 9:14

+ 6:2 Аж.-ч. 8:17; 19:4-5

+ 6:2 Аж.-ч. 10:42; 17:31

+ 6:4-6 Евр. 10:29

+ 6:8 Иер. 4:3; Мф. 13:7

+ 6:8 Мал. 4:1; Мф. 3:12

+ 6:10 Мф. 10:42

+ 6:11 Рим. 5:2-5; 2 Кор. 1:22; 5:5; Эф. 1:14

+ 6:12 Евр. 13:7

+ 6:13 Лк. 1:73-75

+ 6:14 Э. д. 22:17

+ 6:16 Хост. 22:11

+ 6:17 Ыд. ыр. 109:4

+ 6:18 Сан. 23:19; 1 Хаан. 15:29

+ 6:19 Лев. 16:2, 15; Евр. 9:7

+ 6:20 Евр. 4:14; 8:1; 9:24-25

* 7:1 Салим дээрге Иерусалимниң өске ады хире.

+ 7:2 Э. д. 14:17-20

* 7:3 Ол бүгүнүң дугайында Бижилгеде чүнү-даа айытпаан деп турары ол. Еврей тайылбырлакчыларның бодап турганы-биле, Ыдыктыг Бижилгеде ол дугайында чүнү-даа чугаалаваан болганда, Мелхиседек төрүттүнмээн, өлбээн, а мөңге чурттап чоруур база бүгү үелерде Бурганның бараалгакчызы болур (7:8).

+ 7:5 Лев. 27:30-31; Сан. 18:21; Ы. х. к. 14:22

+ 7:6 Э. д. 12:2-3; Рим. 4:3; Гал. 3:16

+ 7:14 Иса. 11:1; Мих. 5:2; Мф. 1:3; Лк. 3:3

+ 7:17 Ыд. ыр. 109:4; Евр. 5:6

+ 7:18 Рим. 8:3; Гал. 4:9

+ 7:19 Евр. 9:9; 10:1

+ 7:21 Ыд. ыр. 109:4; Евр. 5:6

+ 7:22 Евр. 6:11

+ 7:25 1 Ин. 2:1; Рим. 8:34

+ 7:26 Эф. 4:10; Евр. 4:14

+ 7:27 Евр. 5:3

+ 7:27 Евр. 9:12; 10:10

+ 7:28 Евр. 5:2

+ 8:1 Ыд. ыр. 109:1; Мк. 16:19; Евр. 1:3

+ 8:2 Евр. 9:24

+ 8:3 Евр. 5:1

+ 8:3 Эф. 5:2

+ 8:5 Кол. 2:17; Евр. 10:1

+ 8:5 Хост. 25:40

+ 8:6 2 Кор. 3:6

+ 8:6 Евр. 9:15

+ 8:7 Евр. 7:11

+ 8:8 Иер. 31:31-34; Евр. 10:16-17

+ 8:8 Лк. 22:20; 2 Кор. 3:6

* 8:8 Мында «Эрги чагыг-керээни буруудадып» деп турар утка киирген. Өске бурунгу сөзүглелде «Израиль чонну буруудадып» деп бижээн.

+ 8:10 Иер. 32:40; Иез. 37:26

+ 8:10 Ы. х. к. 6:6; Иса. 51:7

+ 8:10 Лев. 26:12

+ 8:11 Ос. 2:20

+ 9:1 Хост. 25:8

+ 9:2 Хост. 26:1

+ 9:2 Хост. 25:30-31

+ 9:3 Хост. 26:31-33; Лев. 16:2

+ 9:4 Хост. 25:10; 30:1

+ 9:4 Хост. 16:33-34

+ 9:4 Сан. 17:8-10

+ 9:4 3 Хаан. 8:9

+ 9:5 Лев. 16:14

* 9:5 Херувимнер – чалгынныг, дээр уктуг амытаннар; Бурганның бараан болукчулар. Херувим дүрзүлери ыдыктыг аптараның кырынга турган (Хост. 25:19-20).

+ 9:7 Лев. 16:2, 15; Евр. 6:19

+ 9:8 Евр. 10:20

+ 9:9 Евр. 7:19; 10:1

+ 9:10 Лев. 11:2; Мк. 7:4

+ 9:11-12 Евр. 7:27; 10:10

+ 9:13 Лев. 16:14-16

* 9:13 «Инектиң хүлү» – иудейлер инекти өргээш, ооң хүлүн Бурганга мөгеер майгынны арыглаарынга ажыглап турганнар (Сан. 19:9-10, 17-19 көр).

+ 9:14 1 Пет. 1:18-19

+ 9:14 Евр. 6:1; Ажыд. 7:14

+ 9:14 1 Ин. 1:7; Эф. 5:26

+ 9:15 Евр. 8:6

+ 9:15 2 Тим. 1:1; Тит. 1:2

+ 9:19 Хост. 12:22; Лев. 14:4-7; Сан. 19:6, 17; Ыд. ыр. 50:9

+ 9:20 Хост. 24:8

+ 9:21 Хост. 29:12, 36; Лев. 8:15,[19]

+ 9:22 Лев. 17:11

+ 9:23 Хост. 25:40; Евр. 8:5

+ 9:24 Евр. 8:2

+ 9:26 1 Ин. 3:5

+ 9:26 1 Пет. 3:18

+ 9:27 Мф. 16:27

+ 9:28 Иса. 53:12; 1 Пет. 2:24; 3:18

+ 9:28 Тит. 2:13

+ 9:28 Аж.-ч. 1:11; 1 Фес. 4:16-18

+ 10:1 Кол. 2:17; Евр. 8:5

+ 10:1 Евр. 7:19; 9:9

+ 10:3 Лев. 16:21

+ 10:5 Ыд. ыр. 39:7-9

+ 10:5 Ыд. ыр. 50:18

* 10:5 Бо болза Ыд. ыр. 39-тан цитата-дыр. Ол ыдыктыг ырыны Давидтии дээр-даа болза, Еврейлерге чагааны бижээн кижи ында Мессияга хамааржыр утка көрүп, ону Христостуң бодунга хамаарыштырып турар.

+ 10:6 1 Хаан. 15:22; Иса. 50:4

+ 10:10 Мф. 26:26; 1 Кор. 11:24; Евр. 7:27; 9:9

+ 10:11 Сан. 28:3

+ 10:12 Ыд. ыр. 109:1; Мк. 16:19; Евр. 1:3

+ 10:13 Ыд. ыр. 109:1; Евр. 1:13

+ 10:17 Иер. 31:33-34; Евр. 8:10-12

+ 10:19 Эф. 3:12; Евр. 4:16

+ 10:20 Евр. 9:8

+ 10:20 Ин. 14:6

+ 10:22 Иез. 36:25

+ 10:22 Ин. 13:8; 1 Кор. 6:11; Эф. 5:26; Тит. 3:5

+ 10:23 Евр. 4:14

+ 10:23 1 Кор. 1:9; 1 Фес. 5:24; 2 Фес. 3:3

+ 10:25 Аж.-ч. 2:42

+ 10:25 Рим. 13:11; 1 Кор. 3:13

+ 10:26 Сан. 15:30

+ 10:26 Мк. 3:29; 1 Ин. 5:16

+ 10:27 Ыд. ыр. 20:10; 78:5; Иса. 26:11

+ 10:28 Ы. х. к. 19:15

+ 10:29 Евр. 6:4-6

* 10:29 Азы: «Ол кижини ыдыктаан чагыг-керээниң ханын».

+ 10:30 Ы. х. к. 32:35-36; Рим. 12:19

+ 10:31 Иса. 33:14; Лк. 12:5

* 10:32 Алыс шынның чырыын көрүп каан үе – эрте-бурунгу христианнар кижиниң сугже суктурарын ынча дээр турган.

+ 10:34 Мф. 25:36

+ 10:34 Мф. 5:12

+ 10:34 Мф. 6:20; 19:21; 1 Пет. 1:4; Кол. 1:5

+ 10:38 Авв. 2:3-4; Рим. 1:17; Гал. 3:11

+ 11:1 Рим. 8:24; 2 Кор. 4:18

+ 11:3 Э. д. 1:6-7; Ыд. ыр. 32:6; 2 Пет. 3:5

+ 11:4 Э. д. 4:3-8; Мф. 23:35; 1 Ин. 3:12

+ 11:5 Э. д. 5:22-24

+ 11:7 Э. д. 6:9-22

+ 11:8 Э. д. 12:1-4

+ 11:9 Э. д. 12:8; 13:3; 18:1

+ 11:10 Евр. 12:22; Ажыд. 21:2

* 11:10 Дээрде Иерусалимни ынча деп бодап турар хире (Гал. 4:26-27; Евр. 13:14 көр).

+ 11:11 Э. д. 21:2

* 11:11 Азы: «Бүзүрели-биле Сарра, төл төрүвес боду, кыраан назынында ие боор күштү алган» бооп чадавас.

+ 11:12 Рим. 4:19

+ 11:12 Э. д. 22:17

+ 11:13 Мф. 13:17; Лк. 10:24

+ 11:13 Э. д. 23:4

+ 11:16 Э. д. 26:24; 28:13

+ 11:17-18 Э. д. 22:1-10

+ 11:17-18 Э. д. 21:12; Рим. 9:7

+ 11:19 Рим. 4:17-19

+ 11:20 Э. д. 27:27-29, 39-40

+ 11:21 Э. д. 47:31; 48:17-19

+ 11:22 Э. д. 50:24-25

* 11:22 Иосиф бодунуң сөөгүн Египеттен Ханаанче аппаарын дужааган (Хост. 13:19).

+ 11:23 Хост. 2:2-3; Аж.-ч. 7:20

+ 11:24 Хост. 2:10-11

+ 11:25 1 Ин. 2:17

+ 11:26 Евр. 13:13

* 11:26 Христос – «Чагдырган-шилиттинген» дээн сөс. Ындыг таварылгада ол сөс израиль чонга – Бурганның шилээн улузунга хамааржып боор.

+ 11:27 Хост. 12:37; 13:18

+ 11:28 Хост. 12:21-30

+ 11:29 Хост. 14:21-30

+ 11:30 Иис. 6:15,[20]

+ 11:31 Иис. 2:1; 6:24; Мф. 1:5; Иак. 2:25

+ 11:32 Башт. 6:11–8:32

+ 11:32 Башт. 4:6-16

+ 11:32 Башт. 13:24–16:31

+ 11:32 Башт. 11:1–12:7

+ 11:32 Башт. 4:6; 6:11; 11:1; 13:24; 1 Хаан. 1:20; 16:13

+ 11:33 Башт. 14:6; Дан. 6:22

+ 11:34 Дан. 3:23-27

+ 11:34 Башт. 7:21; 1 Хаан. 17:51; 2 Хаан. 12:29

+ 11:35 3 Хаан. 17:22-23; 4 Хаан. 4:35-37

+ 11:36 Э. д. 39:20; Иер. 20:2; 37:15; Мф. 21:35; Мк. 16:18

+ 11:37 3 Хаан. 18:4; 2 Чыл. 24:21; Иер. 26:23

+ 11:37 4 Хаан. 1:8

+ 11:38 Башт. 6:2; 1 Хаан. 22:1

+ 11:40 Флп. 3:12; Евр. 12:23

+ 12:1 1 Кор. 9:24

+ 12:2 Евр. 2:10

+ 12:2 Лк. 24:26; Флп. 2:8

+ 12:2 Ыд. ыр. 109:1; Мк. 16:19; Евр. 1:3

* 12:2 Азы: «Өөрүшкүнүң орнунга».

+ 12:3 У. ч. 24:10

+ 12:4 1 Тим. 4:10

+ 12:5 У. ч. 3:11-12

+ 12:5 Ыд. ыр. 93:12; Иов 5:17

+ 12:7 Ы. х. к. 8:5; Ажыд. 3:19

+ 12:10 Лев. 11:44

+ 12:12 Иса. 35:3

+ 12:13 У. ч. 4:26

+ 12:14 Мф. 5:8

+ 12:15 Евр. 4:1

+ 12:15 Ы. х. к. 29:18

+ 12:16 Евр. 13:4

+ 12:16 Э. д. 25:29-34

+ 12:17 Э. д. 27:34-38

* 12:17 Азы: «Билир болгай силер: Исав „Шиитпириң эде көрүп көр, йөрээшкиниң меңээ бер“ деп, ачазын бүзүредирин оралдашкан. Ынчалза-даа ол, ачазының йөрээшкинин алыр дээш, ыглап-сыктап турза-даа, чадажып каан».

+ 12:18 Хост. 19:16-18; 20:18; Ы. х. к. 4:11; 5:22

+ 12:19 Хост. 19:16

+ 12:19 Хост. 20:19; Ы. х. к. 5:27

+ 12:20 Хост. 19:12-13

+ 12:21 Ы. х. к. 9:19

+ 12:22 Гал. 4:26; Ажыд. 14:1; 21:2

+ 12:22 Ы. х. к. 33:2; Дан. 7:10; Иуда 1:14

+ 12:23 Лк. 10:20

+ 12:23 Флп. 3:12; Евр. 11:40

+ 12:24 Евр. 8:6; 9:15

+ 12:24 1 Пет. 1:2

+ 12:24 Э. д. 4:10

+ 12:25 Евр. 2:3

+ 12:26 Хост. 19:18

+ 12:26 Агг. 2:6

+ 12:27 Ыд. ыр. 101:27

+ 12:28 Дан. 2:44

+ 12:28 Ыд. ыр. 2:11

+ 12:29 Ы. х. к. 4:24

+ 13:1 Ин. 13:34; 1 Пет. 1:22; 2 Пет. 1:7; Рим. 12:10; 1 Фес. 4:9

+ 13:2 1 Пет. 4:9

+ 13:2 Э. д. 18:3; 19:2

+ 13:3 Мф. 25:36; Евр. 10:34

+ 13:4 1 Кор. 7:38

+ 13:4 Хост. 20:14; 1 Кор. 6:9

+ 13:5 У. ч. 23:4; Мф. 6:19, 25; 1 Тим. 3:1; 6:7-9

+ 13:5 Иис. 1:5

+ 13:6 Ыд. ыр. 117:6

+ 13:7 Евр. 6:12

* 13:7 Азы: «Оларның амыдыралы канчаар төнгенин».

+ 13:8 Ыд. ыр. 101:28

+ 13:9 Кол. 2:16

+ 13:11 Хост. 29:14; Лев. 16:27

+ 13:12 Мф. 21:39; Мк. 12:8

+ 13:13 1 Пет. 4:14; Евр. 11:26

+ 13:15 Ыд. ыр. 49:14; 106:22

+ 13:15 Ос. 14:3

+ 13:16 Мих. 6:7-8

+ 13:18 Эф. 6:19; 1 Фес. 5:25; 2 Фес. 3:1

+ 13:18 Аж.-ч. 23:1; 24:16

+ 13:20 Рим. 15:33

+ 13:20 Ыд. ыр. 22:1; 79:2; Иса. 40:11; Иез. 34:11-15; Эккл. 12:12; Ин. 10:11; 1 Пет. 5:4

+ 13:20 Хост. 24:8; Зах. 9:11

+ 13:23 Аж.-ч. 16:1

* 13:25 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домак «аминь» деп сөс-биле төнген.

+ 1:1 Ажыд. 22:6

+ 1:2 Ин. 19:35

+ 1:3 Ажыд. 22:7

+ 1:3 Ажыд. 22:10

+ 1:4-5 Хост. 3:14

+ 1:4-5 Ажыд. 3:1; 4:5; 5:6

+ 1:4-5 Ин. 3:11; 1 Тим. 6:13

+ 1:4-5 Аж.-ч. 26:23; 1 Кор. 15:20; Кол. 1:18

+ 1:4-5 1 Пет. 1:18-19

* 1:4-5 Чеди – долу боорунуң символиктиг саны. Ол Ыдыктыг Сүлдениң чеди илерээшкининче (Иса. 11:2 көр) азы еврей чаңчылда дээрниң чеди дээди төлээзинче айтып турар.

* 1:4-5 Өске бурунгу сөзүглелдерде «хостады» эвес, а «арыглап чугду» деп бижээн.

+ 1:6 Хост. 19:6; 1 Пет. 2:9; Ажыд. 5:10; 20:6

+ 1:6 1 Пет. 4:11; Иуда 1:24-25; Ажыд. 5:13

+ 1:7 Дан. 7:13

+ 1:7 Зах. 12:10

* 1:8 Альфа болгаш Омега – грек алфавиттиң баштайгы болгаш сөөлгү үжүктерин айыткаш, эгези болгаш төнчүзү-дүр мен деп оюскан уткалыг чугаалап турары ол (Иса. 44:6; 48:12; Ажыд. 21:6; 22:13 көр).

+ 1:9 Мк. 10:39

* 1:9 Патмос – амгы Турцияда Эгей далайның эриинден ырак эвесте бичии хаялыг ортулук. Рим империя үезинде императорнуң сеткилинге кирбес улусту шөлүүр чер турган.

+ 1:10 Иез. 1:3; Ажыд. 4:2

* 1:10 Дээргиниң хүнүнде – христианнарның Дээрги Иисустуң катап дирилгенин байырлаары улуг-хүн (Аж.-ч. 20:7; 1 Кор. 16:2 көр).

+ 1:12 Хост. 25:1, 37; Зах. 4:2

+ 1:13 Дан. 7:13; 10:5-6

+ 1:13 Ажыд. 15:6

* 1:13 Ындыг хепти еврей дээди бараалгакчы кедип чораан (Хост. 39:1-31).

+ 1:14 Дан. 7:9

+ 1:14 Ажыд. 2:18; 19:12

+ 1:15 Иез. 1:7; Дан. 10:6

+ 1:15 Иез. 1:24; 43:2

+ 1:16 Иса. 49:2; Евр. 4:12; Ажыд. 19:15

+ 1:16 Дан. 8:17; 10:9; Мф. 17:2

+ 1:17 Мф. 28:4

+ 1:17 Иса. 41:4; 44:6; 48:12; Ажыд. 2:8; 22:13

+ 1:18 Рим. 6:9; 14:9

+ 1:18 Ажыд. 9:1; 20:1

* 1:20 Даниилдиң номун ёзугаар (10:13; 12:1) дээрниң камгалакчы төлээлери чүгле аңгы кижилерде эвес, а чоннарда болгаш күрүнелерде база бар. Мында олар христиан ниитилелдерде база бар деп билип аар бис.

+ 2:1 Ажыд. 1:13,[16]

* 2:1 Эфес – гректерниң үндезилээни эң чугула хоорайларның бирээзи база Биче Азияда эң улуг садыг төвү. Эрте-бурунгу христиан төөгүчүлернии-биле, Иоанн элчин бодунуң сөөлгү чылдарын Эфеске эрттиргеш, аңаа хөөржүттүрген.

+ 2:2 2 Кор. 11:13

+ 2:2 1 Ин. 4:1

+ 2:4 Иер. 2:2

* 2:6,[15] Николаиттер – христианнарга мага-боттары-биле бачыт үүлгедирин чөпшээрээн деп өөредип турган улус бооп чадавас.

+ 2:7 Мф. 11:15; Мк. 4:9; Лк. 8:8; Ажыд. 3:6, 13, 22; 13:9

+ 2:7 Ажыд. 3:5; 21:7

+ 2:7 Лк. 23:43; 2 Кор. 12:4

+ 2:7 Э. д. 2:9; 3:22; Иез. 28:13; Ажыд. 22:2

+ 2:8 Ажыд. 1:17-18

* 2:8 Смирна – Эфестен соңгу талада 56 км черде, Эгей далайның эриинде чыдар улуг садыг хоорайы. Амгы үедеги ады – Измир. Христиан чүдүлге аңаа Павел элчинниң үшкү миссионержи аян-чоруунуң үезинде тыптып келген хире. Смирнага ол ышкаш хөй еврейлер чурттап чораан.

+ 2:9 Иак. 2:5; 2 Кор. 8:9

+ 2:9 Ажыд. 3:9

+ 2:10 Ажыд. 12:11

+ 2:10 Иак. 1:12; Ажыд. 3:11

+ 2:11 Ажыд. 2:7

+ 2:11 Ажыд. 20:6; 21:8

* 2:11 Ийиги өлүм – Бурганга чагыртырындан ойталаар улустуң Ооң-биле шуут чарлырын ынча дээр (20:6, 21:8 көр).

+ 2:12 Ажыд. 1:16

* 2:12 Пергам – можунуң найысылалы, Смирнадан 80 км ыракта турар. Хоорай бодунуң библиотеказы, Зевс бурганга өргүл салыр чери болгаш Асклепийниң өргээзи-биле алдаржаан турган. Императорга мөгейигниң база төвү болур. Пергаментини (дириг амытаннар кежинден кылган бижик бижиир материал) чогааткан чер деп санадыр.

* 2:13 Эрликтиң дүжүлгези – хоорай кырында бедээн Зевске өргүл салыр черни ынча деп турар чадавас. Азы «камгалакчы» деп ат-дужаалдыг Асклепийниң өргээзин. Чылан символдуг ол өргээге эмгежок улус экириир дээш кээп турган.

+ 2:14 Сан. 22:5; 25:1-2; 31:16; 2 Пет. 2:15

+ 2:14 Аж.-ч. 15:29; 1 Кор. 8:10; 10:19

+ 2:15 Ажыд. 2:6

+ 2:16 Иса. 11:4; 2 Фес. 2:8

+ 2:17 Ажыд. 2:7

+ 2:17 Хост. 16:31; Ин. 6:48-50

+ 2:17 Иса. 62:2; 65:15; Ажыд. 3:12; 19:12

* 2:17 Манна деп чажыт чем – еврей чонда бир тоолчургу чугаа бар турган: вавилончулар б. э. чедир 586 чылда Бурганның өргээзин үреп бузуп турда, ыдыктыг аптараже суп каан манналыг саваны (Хост. 16:31) Иеремия медээчи чажырып каан. Мессия чедип кээрге, Иеремия база чедип келгеш, маннаны Бурганның чаа өргээзинче суп каар деп, иудейлер манап турган.

* 2:17 Ак даш – гректерде ындыг даштар чугула хөй-ниити болуушкуннарынче эрттирилге кылдыр ажыглаттынып турган. Ол болза Бурганның Чагыргазынга болур дойлаашкынче эрттирилгени ойзу чугаалап турар хире.

+ 2:18 Ажыд. 1:14-15

* 2:18 Фиатира – Лидияда хоорай, Пергамдан 65 км ыракта турар. Хоорай бодунуң садыы болгаш ус ажылы-биле, ылаңгыя пөстер будуур улуг үнелиг кызыл-хүрең будуу-биле, билдингир турган.

+ 2:20 3 Хаан. 16:31; 21:25

+ 2:20 Ажыд. 2:14

* 2:20 Иезавел – израиль хаан Ахавтың кадайы. Ол кадын израиль чонну дүрзү-бурганнарга мөгееринче киирген (3 Хаан. 16:31). Мында ойзу чугаалаан кылдыр ажыглаттынып турар хире.

+ 2:21 2 Пет. 3:9,[15]

+ 2:23 1 Хаан. 16:7; Иер. 11:20; 20:12

+ 2:23 Мф. 16:27

* 2:23 Азы: «Иезавелдиң ажы-төлүн».

+ 2:25 Ажыд. 3:11

+ 2:26-28 Ыд. ыр. 2:9; Ажыд. 12:5; 19:15

+ 2:26-28 Сан. 24:17; Ажыд. 22:16

+ 2:29 Ажыд. 2:7

+ 3:1 Ажыд. 1:4-5

+ 3:1 Ажыд. 1:16

+ 3:1 Рим. 1:15; Эф. 2:1, 5; Кол. 2:13; 1 Тим. 5:6

* 3:1 Сардис – Эфестен чөөн чүкче 80 км черде турар хоорай, бир шагда лидий хаан Крезтиң күрүнезиниң найысылалы. Биче Азияның эң күчүлүг хоорайларының бирээзи, Кибела бурганга мөгеериниң төвү.

* 3:1 Чеди сүлде, чеди сылдыс – Ажыд. 1:4 көр.

+ 3:3 Мф. 24:43-44; 2 Пет. 3:10; 1 Фес. 5:2; Ажыд. 16:15

+ 3:4 Иуда 1:23; Ажыд. 6:11; 7:9

+ 3:4 Мф. 10:11; 22:8; Аж.-ч. 13:46

+ 3:5 Ажыд. 2:7; 21:7

+ 3:5 Хост. 32:32; Ыд. ыр. 55:9; 68:29; Мал. 3:16; Лк. 10:19

+ 3:5 Мф. 10:32

+ 3:6 Ажыд. 2:7

+ 3:7 Иса. 22:22

+ 3:7 Иов 12:14

* 3:7 Филадельфия – Сардистен мурнуу-чөөн чүкче 40 км черде турар бичежек хоорай. Хоорай Дионис бурганга мөгейиишкини-биле билдингир турган.

+ 3:9 Ажыд. 2:9

+ 3:10 2 Пет. 2:9; 1 Кор. 10:13

+ 3:11 Ажыд. 22:7, 12,[20]

+ 3:11 Ажыд. 2:25

+ 3:12 Ажыд. 2:7

+ 3:12 3 Хаан. 7:21; Ыд. ыр. 22:6

+ 3:12 Иез. 48:35

+ 3:12 Иса. 62:2; Ажыд. 2:17

+ 3:13 Ажыд. 2:7

+ 3:14 У. ч. 8:22; Кол. 1:15,[18]

+ 3:14 1 Кор. 14:16; 2 Кор. 1:20

* 3:14 Лаодикия – Филадельфиядан мурнуу-барыын чүкче 65 км черде турар хоорай; Фригияның эң бай хоорайы. Маңаа христиан ниитилелди Павел элчинниң өөреникчизи Эпафрас үндезилээн хире (Кол. 4:12-16).

* 3:15-16 Лаодикиядан 10 км черге изиг аржааннар турган. Суг Лаодикияга чедир ага бергенде, ол чылбай болгаш амданы багай апаар.

+ 3:17 Ос. 12:8; Зах. 11:5; 1 Кор. 4:8

+ 3:17 Ин. 9:39-41

+ 3:18 Ажыд. 16:15

+ 3:19 У. ч. 3:12; Евр. 12:5-6

+ 3:20 Лк. 12:36; Ин. 14:23

+ 3:21 Ин. 16:33

+ 3:21 Ыд. ыр. 109:1; Мк. 16:19

+ 3:21 Мф. 19:28; Лк. 22:30

+ 3:22 Ажыд. 2:7

+ 4:1 Ажыд. 1:10

+ 4:2 Иез. 1:3; Ажыд. 1:10

+ 4:2 3 Хаан. 22:19; Иса. 6:1; Дан. 7:9

+ 4:3 Иез. 1:28

+ 4:4 Ажыд. 3:4

+ 4:5 Ажыд. 8:5; 11:19; 16:18

+ 4:5 Ажыд. 1:4-5

+ 4:5 Зах. 4:2

+ 4:6 Иез. 1:22

+ 4:6 Ажыд. 15:2

+ 4:6 Иез. 1:5; 1:18; 10:12

+ 4:7 Иез. 1:10

* 4:7 Ол ышкаш көстүүшкүннү Иезекиил медээчи көрген. Иез. 9:3, 10:1-де ол дөрт дириг амытанны херувимнер деп адаан.

+ 4:8 Иса. 6:2; Иез. 1:11

+ 4:8 Иса. 6:3

+ 4:11 Ажыд. 5:12

+ 4:11 Ыд. ыр. 32:9-11

+ 5:1 Иез. 2:9-10

+ 5:1 Иса. 8:16; 29:11; Дан. 12:4; Ажыд. 10:4; 22:10

* 5:1 Чеди таңма чок-ла болза, кайгамчык улуг чажытты, чок-ла болза, дүрүгде бижээн чүүлдүң шуут шынныын символчудуп турар.

+ 5:5 Иса. 11:10; Ажыд. 22:16

+ 5:5 Э. д. 49:9

+ 5:6 Иса. 53:7; Ин. 1:29, 36; 1 Пет. 1:19; Аж.-ч. 8:32-33

+ 5:6 Зах. 3:9; 4:10; Ажыд. 1:4-5

* 5:6 Эрте-бурунгу Израильге мыйыс күчү-күштүң символу, а чеди – долу боорунуң символу турган. Ындыг болганда, чеди мыйыс бүрүн күчүнү, а чеди карак – бүгү чүвени билирин көргүскен.

+ 5:8 Ыд. ыр. 140:2; Ажыд. 8:3-4

+ 5:9 Ыд. ыр. 32:3; Ажыд. 14:3

+ 5:9 Ажыд. 7:9; 11:9; 14:6

+ 5:9 Ажыд. 14:3-4

+ 5:10 Хост. 19:6; 1 Пет. 2:9; Ажыд. 1:6

+ 5:11 Дан. 7:10; Лк. 2:13

+ 5:12 Ажыд. 4:11

+ 5:13 Ыд. ыр. 144:16; 150:6

+ 5:13 1 Пет. 4:11; Иуда 1:24-25; Ажыд. 1:6; 7:12

+ 5:14 Ажыд. 4:10

+ 6:1 Ажыд. 5:1

+ 6:1 Ажыд. 4:7

+ 6:1 Ажыд. 14:2; 19:6

+ 6:2 Зах. 1:8-10; 6:1-4

+ 6:4 Зах. 1:8; 6:2

+ 6:4 Мк. 13:8

+ 6:6 Ажыд. 7:3

* 6:6 Сөс сүрерге, «бир динарий дээш» дээн. Аш үениң өртектери анаа үеге бодаарга, 10–12 катап өскен.

+ 6:8 Лев. 26:22; Ы. х. к. 32:24; Иез. 5:17; 14:21

+ 6:9 Ажыд. 20:4

* 6:9 Христианнарның хилинчек көрүп өлүрүн Бурганга өргүл салыры-биле деңнеп турар – өргүл малының ханы өргүл бедигээжиниң таваанче төктүр.

+ 6:10 Ы. х. к. 32:43; Ыд. ыр. 78:10; 93:3; 118:84; Лк. 18:7; 2 Фес. 1:6; Ажыд. 19:2

+ 6:11 Ажыд. 3:4

+ 6:12 Мк. 13:8; Ажыд. 11:13

+ 6:12 Иса. 50:3; Иоил 2:30

+ 6:13 Иса. 34:4

+ 6:14 Ажыд. 16:20

* 6:14 Эрте-бурунгу даап бодаашкыннар-биле, даглар – дээрни тудуп турар адагаштар; а ортулуктарны далай дүвүнде быжыглап каан.

+ 6:15 Иса. 2:10,[19]

+ 6:16 Ос. 10:8; Лк. 23:30

+ 6:17 Ыд. ыр. 75:8; Иер. 30:7; Иоил 2:11; Мал. 3:2

+ 7:1 Иер. 49:36; Дан. 7:2

+ 7:3 Иез. 9:4; Ажыд. 14:1; 22:4

* 7:4 144 000 – он ийи деп сан четче-долу боорунуң символу. Мында он ийини квадратче көдүргеш, муңга көвүдеткен (12 × 12 × 1000); ол болза шуут четче-долу боорунуң символ хире. Аймактар даңзызында (7:5-8) Данның аймаа чүге чогу билдинмес. Бир тайылбыр ёзугаар, Данның аймаа израиль аймактардан бир дугаарында дүрзү-бурганнарга тейлеп эгелээн боорга, ындыг болган (Башт. 18 эгени көр).

+ 7:9 Ажыд. 3:4

+ 7:10 Ажыд. 12:10; 19:1

+ 7:11 Ажыд. 4:6

+ 7:12 Ажыд. 5:13-14

+ 7:14 Мф. 24:21

+ 7:14 Зах. 3:4; Евр. 9:14; Ажыд. 19:8; 22:14

+ 7:16 Ыд. ыр. 120:6; Иса. 49:10

+ 7:17 2 Хаан. 5:2; Ыд. ыр. 22:1; Ин. 10:11

+ 7:17 Иса. 25:8; Ажыд. 21:4

+ 8:1 Ажыд. 5:1

+ 8:2 Мф. 18:10-11

+ 8:3 Ам. 9:1

+ 8:3 Хост. 30:7; Сан. 16:46; Ыд. ыр. 140:2; Ажыд. 5:8

+ 8:4 Аж.-ч. 10:4

+ 8:5 Лев. 16:12; Иез. 10:2

+ 8:5 Ажыд. 4:5

+ 8:7 Хост. 9:23-24; Иез. 38:22; Иоил 2:30

+ 8:7 Ам. 7:4

+ 8:8 Иер. 51:25

+ 8:8 Хост. 7:17, 19; Ажыд. 11:6

+ 8:9 Иса. 2:16

+ 8:10 Иса. 14:12; Ажыд. 9:1

+ 8:11 Иер. 9:15; 23:15

+ 8:12 Хост. 10:21-23; Иса. 13:10; Иоил 2:10; 3:15

* 8:13 Өске бурунгу сөзүглелдерде «эзир» эвес, а «дээрниң төлээзин» деп бижээн.

+ 9:1 Иса. 14:12; Лк. 10:18; Ажыд. 8:10; 12:8-9

+ 9:1 Ажыд. 1:18

* 9:1 Ол сылдыс болза Бурганның күзел-соруун күүседип турар дээрниң төлээзи болган боор (20:1 деңне).

+ 9:3 Хост. 10:4

+ 9:4 Ажыд. 7:2-4

+ 9:6 Иов 3:21; Иер. 8:3

+ 9:7 Иоил 2:4

+ 9:7 Дан. 7:8

+ 9:8 Иоил 1:6

+ 9:9 Иоил 2:5

* 9:11 Аваддон, Аполлион – «Узуткакчы» дээн уткалыг.

+ 9:12 Ажыд. 11:14

+ 9:13 Хост. 27:2; 30:2

+ 9:14 Ажыд. 16:12

* 9:14 Ол үелерде Евфрат хем Рим империяның чөөн кызыгаары турган. Хем империяны аңаа кыжанган дайынзырак чоннардан аңгылап турган.

+ 9:15 Зах. 13:8

+ 9:20 1 Кор. 10:20

+ 9:20 Ыд. ыр. 134:15-18; Дан. 5:23

+ 9:21 Ажыд. 21:8; 22:15

+ 10:1 Иез. 1:28; Ажыд. 4:3

+ 10:1 Ажыд. 1:15-16

+ 10:2 Иез. 2:9

+ 10:3 Иоил 3:16; Ам. 1:2

+ 10:4 Иса. 8:16; 29:11; Дан. 8:26; 12:4; Ажыд. 5:1; 22:10

+ 10:7 Ажыд. 11:15

+ 10:9 Ыд. ыр. 118:103

+ 10:9 Иер. 15:16; Иез. 3:1-3

* 10:10 Бурганның сөзүнүң медээчиге ийи аңгы салдарының символу: камгалал дугайында Буянныг Медээ чигирзиг амдан-дыр, а ол Буянныг Медээни суртаалдаан дээш хилинчек биле истеп сүрүүшкүннер – ажыг амдан-дыр.

+ 11:1 Иез. 40:3; Ажыд. 21:15

+ 11:2 Иез. 40:17

+ 11:2 Лк. 21:24

+ 11:2 Ажыд. 12:6; 13:5

* 11:2,[3] 42 ай, 1260 хүн – сирий хаан Антиох Эпифанның Иерусалимни чагырганы 3,5 хире чыл үргүлчүлээн (б. э. ч. 167-164 чч.), оон Маккавей алышкылар Иерусалимни хостап кааннар. Апокалиптиктиг литературада (Дан. 9:27 көр) ол хуусаа ооң соонда камгалал кээр хилинчек үезин символчудуп көргүзүп турар.

+ 11:4 Зах. 4:2-3, 11,[14]

+ 11:5 4 Хаан. 1:10; Иер. 5:14

+ 11:6 3 Хаан. 17:1

+ 11:6 Хост. 7:17, 19; Ажыд. 8:8

+ 11:7 Ажыд. 9:1

+ 11:7 Дан. 7:21; 8:24

+ 11:8 Иса. 1:10; 3:9

+ 11:9 Ыд. ыр. 78:2-3

+ 11:11 Э. д. 2:7; Иез. 37:10

+ 11:12 Ажыд. 4:1

+ 11:12 1 Фес. 4:17

+ 11:13 Ажыд. 6:12

+ 11:14 Ажыд. 8:13; 9:12

+ 11:15 Иса. 27:12; Мф. 24:31; Ажыд. 10:7

+ 11:15 Хост. 15:18; Дан. 7:14, 27; Авд. 1:21; Зах. 14:9; Лк. 1:33; 1 Кор. 15:24

+ 11:16 Ажыд. 4:4

+ 11:17 Ажыд. 1:4; 16:5

+ 11:18 Ыд. ыр. 2:1

+ 11:18 Ажыд. 20:12

+ 11:19 Ажыд. 15:5

+ 11:19 Хост. 9:23; Иис. 10:11; Ажыд. 16:21

+ 12:1 Э. д. 37:9

+ 12:3 Дан. 7:7; Ажыд. 13:1; 17:3,[12]

* 12:3 Эрги Чагыг-керээде Бурганның база израиль чоннуң дайзыны Левиафан деп моос турган (Библияның грек дылче очулгазында улу деп адаткан). Ыд. ыр. 73:14-те Левиафанның элээн каш бажының дугайында, а Дан 7:7-де – черниң күрүнелерин чаалап ап турган он мыйыстыг аң-араатанның дугайында чугаалап турар.

+ 12:4 Дан. 8:10

+ 12:5 Ыд. ыр. 2:9; Ажыд. 2:27; 19:15

+ 12:6 Ажыд. 11:3; 13:5

* 12:6 Чамдык шинчилекчилерниң санап турары-биле, мында 67–68 чч. римчилерге удур Иудей дайынының үезинде христианнарның Иерусалимден Пеллаже дескенин бодап турар.

+ 12:7 Дан. 10:13; 12:1; Иуда 1:9

+ 12:9 1 Чыл. 21:1; Иов 1:6; Зах. 3:1

+ 12:9 Э. д. 3:1; Ажыд. 20:2

+ 12:9 Лк. 10:18; Ин. 12:31

+ 12:10 Иов 1:9-11; 2:4-5; Зах. 3:1

+ 12:11 Ажыд. 15:2

+ 12:11 Лк. 14:26; Ин. 12:25; Ажыд. 2:10

+ 12:12 Ыд. ыр. 95:11; Иса. 44:23; 49:13

+ 12:14 Хост. 19:4; Ы. х. к. 32:11

+ 12:14 Дан. 7:25; Ажыд. 13:5

+ 12:17 Э. д. 3:15

+ 13:1 Дан. 7:3; Ажыд. 12:3

* 13:1 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Мен далай эриинге туруп алдым» (Иоанн боду дээни ол) деп бижээн.

+ 13:2 Дан. 7:4-6

+ 13:2 Лк. 4:6

* 13:2 Даниил медээчиниң номунда дөрт аң-араатан (арзылаң, адыг, ирбиш болгаш он мыйыстыг араатан) делегейниң империяларын символчудуп турар.

+ 13:5 Дан. 7:8; 11:36

+ 13:5 Дан. 7:25; Ажыд. 11:2; 12:6

+ 13:7 Дан. 7:21; 8:24; Ажыд. 11:7; 12:17

+ 13:8 Ажыд. 3:5

+ 13:9 Ажыд. 2:7

+ 13:10 Иер. 15:2; 43:11

+ 13:10 Ажыд. 14:12

* 13:10 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Улусту тудуп алгаш бар чыдар кижи боду туттуругга баар. Хылыш-биле өлүрүп турар кижи боду хылышка шаштырып аар» деп бижээн (Мф. 26:52 көр).

+ 13:13 Ы. х. к. 13:1-3; Мк. 13:22; Ажыд. 16:13; 19:20

+ 13:13 4 Хаан. 1:10; Лк. 9:54

+ 13:14 Мф. 24:24; Мк. 13:22; 2 Фес. 2:9

+ 13:15 Дан. 3:6

* 13:16 Араатанның таңмазы – Бурганның таңмазын (7:3) өттүнгени-дир.

* 13:18 Азы: «Ол сан кижи төрелгетенни символчудуп көргүзүп турар». Чамдык грек сөзүглелдерде 666-ның орнунга 616 азы 646 деп саннар таваржып турар. Бурун шагда саннар үжүктерни база көргүзүп турган, ынчангаш үжүктерниң сан ужур-уткаларын кадыпкаш, аттың санын үндүрүп ап болур. Ону чазып номчуурунга хамаарышкан эмгежок хөй даап бодаашкыннар бар.

+ 14:1 Ыд. ыр. 2:6; 9:12; Евр. 12:22

+ 14:1 Ажыд. 3:12; 7:3-4

+ 14:2 Иез. 1:24; 43:2; Ажыд. 1:15

+ 14:2 Ажыд. 6:1

+ 14:3 Ыд. ыр. 32:3; Ажыд. 5:9

+ 14:4 2 Кор. 11:2

+ 14:4 Иер. 2:3; Иак. 1:18; 2 Фес. 2:13

* 14:4 Эрги Чагыг-керээде Израильди болганчок-ла Сион-кыс кылдыр (4 Хаан. 19:21; Иер. 18:13; Ам. 5:2), а ооң Бургандан ойталаанын – самыын-садары кылдыр (Иер. 3:6; Ос. 2:5) тодарадып бижип турган. Чаа Чагыг-керээде христиан ниитилелди болганчок-ла бодун душтуу эр дээш арыг кадагалап чоруур душтук кыс кылдыр база көргүзүп турар (2 Кор. 11:2; Ажыд. 21:9).

+ 14:5 Соф. 3:13

+ 14:8 Иса. 21:9; Иер. 51:8; Ажыд. 18:2

* 14:8 Вавилон – бо сөс-биле эрте-бурунгу Вавилон хоорайны эвес, а Рим хоорайны ынчаар ойзу адап турары ылап хире.

+ 14:9 Ажыд. 13:15

+ 14:10 Ыд. ыр. 74:8; Иса. 51:17; Иер. 25:15; Авд. 1:16; Зах. 12:2; Ажыд. 14:10

+ 14:10 Ажыд. 20:10

+ 14:11 Иса. 34:10

+ 14:12 Ажыд. 13:10

+ 14:13 Ажыд. 20:6

+ 14:14 Дан. 7:13; 10:5-6; Ажыд. 1:13

+ 14:15 Иоил 3:13; Мк. 4:29

+ 14:16 Иер. 51:33

* 14:18 Виноград ажаалдазы – бачыттыгларны Бурганның шиидериниң овур-хевири.

+ 14:19-20 Иса. 63:3; Иоил 3:13; Ажыд. 19:15

* 14:19-20 1600 стадий – амгы үениң хемчээли-биле 300 километр хире узуну. Ол дээрге Эрте-бурунгу Израильдиң чижеглеп алган узуну-дур.

+ 15:1 Ажыд. 16:1; 17:1; 21:9

+ 15:2 Ажыд. 4:6

+ 15:2 Ажыд. 12:11; 13:17

+ 15:3 Хост. 15:1; Ы. х. к. 31:30

+ 15:3 Ыд. ыр. 91:6

* 15:3 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Ыдыктыг улустуң Хааны» деп бижээн.

+ 15:4 Иер. 10:7

+ 15:4 Ыд. ыр. 85:9

+ 15:5 Хост. 38:21; Ажыд. 11:19

+ 15:6 Ажыд. 1:13

+ 15:7 Ажыд. 4:6

+ 15:8 Хост. 40:34-35; 3 Хаан. 8:10-11; Иса. 6:4

+ 16:1 Ажыд. 15:1

+ 16:1 Ыд. ыр. 78:6; Иер. 10:25

+ 16:2 Ажыд. 13:16

+ 16:2 Хост. 9:9-11

+ 16:3 Ажыд. 8:8-9

+ 16:4 Хост. 7:17-20

+ 16:5 Ажыд. 1:4; 11:17

+ 16:5 Иер. 12:1

+ 16:6 Мф. 23:35; Ажыд. 18:24

+ 16:6 Иса. 49:26

+ 16:7 Ажыд. 6:9

+ 16:9 Дан. 5:23; Аж.-ч. 12:23

+ 16:10 Ажыд. 13:2

+ 16:10 Хост. 10:21-22

+ 16:12 Ажыд. 9:14

+ 16:12 Иса. 11:15; 44:27

+ 16:13 Ажыд. 12:3; 13:11

+ 16:14 Мк. 13:22; Ажыд. 13:13

+ 16:15 Мф. 24:43-44; 2 Пет. 3:10; 1 Фес. 5:2; Ажыд. 3:3

+ 16:15 Ажыд. 3:18

* 16:16 Армагеддон – Мегиддон хоорай дужунда чер (4 Хаан. 9:27; 23:29 көр).

* 16:17 Өске бурунгу сөзүглелдерде «өргээзинде» деп сөске «дээрде турар» деп сөстерни немээн.

+ 16:18 Иез. 38:19; Ам. 1:1; Агг. 2:6

+ 16:18 Дан. 12:1; Мк. 13:19

+ 16:19 Ажыд. 14:10

+ 16:20 Ажыд. 6:14

+ 16:21 Хост. 9:23-25; Иис. 10:11; Иса. 30:30; Ажыд. 11:19

* 16:21 Рим күрүне үезинде бир талант 40 кг деңзилиг турган.

+ 17:1 Ажыд. 15:1; 21:9

+ 17:1 Иер. 51:13; Наум 3:4

* 17:1 Улуг хемнер чанында самыыраан херээжен – Рим хоорайның элдээрткен овур-хевири. Хоорайны ол ышкаш 5-ки домакта Эрги Чагыг-керээде Израильдиң кол дайзыны болур Вавилон деп ойзу адаан.

+ 17:2 Иса. 23:17; Наум 3:4

+ 17:2 Иер. 51:7; Ажыд. 14:8

+ 17:3 Иез. 37:1

+ 17:3 Ажыд. 12:3

* 17:5 Хаваанда – ол дээрге рим самыын-садар херээженнерниң хаваанга боттарының аттарын бижээн шарыглар ап чоруурунче аллюзия бооп чадавас.

+ 17:6 Ажыд. 16:6

+ 17:8 Ажыд. 9:1; 11:7

* 17:8 Ол дээрге христианнарны каржы-дошкун истеп сүрүп турганы-биле билдингир Нерон императорже аллюзия бооп чадавас. 68 ч. ол бодунуң амы-тынынга четтинип өлген, ынчаарга удаваанда тоолчургу чугаа чогааттынган: Нерон (Nero redivivus) өлүглер аразындан катап дирилгеш, Парфияда чаштынып турар, оон үр болбайн эмге-хаяажок аг-шерии-биле ээп келир. Ол ышкаш мында Домициан императорну «катап дирилген Нерон» деп санап турар чадавас.

* 17:9 Рим хоорай чеди тейде турар. Тей азы даг эрге-чагырганың база символу болур болганда (Иса. 2:2; Иер 51:25), чеди тей чеди империяны база көргүзүп болур.

+ 17:12 Дан. 7:7, 24; Ажыд. 12:3

+ 17:14 Ы. х. к. 10:17; 1 Тим. 6:15; Ажыд. 19:16

+ 17:14 Эзра 7:12; Иез. 26:7; Дан. 2:37

+ 17:16 Иез. 28:18; Ажыд. 18:8

+ 18:1 Иез. 43:2

+ 18:2 Иса. 21:9; Ажыд. 14:8

+ 18:2 Иса. 13:21; 34:11,[14]

* 18:2 Өске бурунгу сөзүглелдерде «база араатан аңнарның» деп сөстер таварышпайн турар.

+ 18:3 Наум 3:4; Ажыд. 17:2

+ 18:3 Иез. 27:33

+ 18:4 Иса. 48:20; Иер. 50:8; 51:45

+ 18:5 2 Чыл. 28:9; Эзра 9:6; Иер. 51:9; Иона 1:2

+ 18:6 Ыд. ыр. 136:8; Иер. 50:15

+ 18:6 Иер. 16:18

+ 18:7 Иса. 47:7

+ 18:8 Иез. 28:18; Ажыд. 17:16

+ 18:9 Иер. 51:8

+ 18:17 Иез. 27:28-29

+ 18:18 Иез. 27:32

+ 18:19 Иез. 27:30

+ 18:20 Иер. 51:48

+ 18:21 Иер. 51:63-64

+ 18:22 Иса. 14:11; 24:8; Иез. 26:13

+ 18:23 Иер. 7:34; 16:9

+ 18:23 Наум 3:4

+ 18:24 Мф. 23:35; Ажыд. 16:6; 17:6

+ 19:1 Ыд. ыр. 61:12; Ажыд. 7:10

+ 19:2 Ы. х. к. 32:43; 4 Хаан. 9:7; Ажыд. 6:10

+ 19:3 Иса. 34:10; Ажыд. 14:11; 18:9

+ 19:4 Ажыд. 4:4

+ 19:5 Ыд. ыр. 133:1; 134:1

+ 19:6 Иез. 1:24; Ажыд. 1:15

+ 19:6 Ажыд. 6:1

+ 19:6 Ыд. ыр. 92:1

+ 19:7 Мф. 22:2; 25:10; Ажыд. 21:2

* 19:7 Ооң душтуу – чаа Иерусалим хоорай азы христиан ниитилелди ойзу адааны ол.

+ 19:8 Иса. 61:10; Зах. 3:4; Ажыд. 7:14

+ 19:10 Аж.-ч. 10:25-26; Ажыд. 22:8-9

+ 19:11 Иез. 1:1

+ 19:12 Ажыд. 1:14

+ 19:12 Ажыд. 2:17

+ 19:13 Ин. 1:1

+ 19:15 Иса. 49:2; Ажыд. 1:16

+ 19:15 Ыд. ыр. 2:9; Ажыд. 2:27; 12:5

+ 19:15 Иса. 63:3; Иоил 3:13; Ажыд. 14:19-20

+ 19:16 Ы. х. к. 10:17

+ 19:17 Иер. 12:9; Иез. 39:17-20

+ 19:18 Иез. 39:18-20

+ 19:19 Ажыд. 16:16

+ 19:20 Ажыд. 13:11-15; 16:13

+ 19:20 Дан. 7:11-12

+ 19:21 Иса. 49:2; Ажыд. 1:16

+ 20:1 Ажыд. 9:1

+ 20:2 Э. д. 3:1; Ажыд. 12:9

+ 20:3 Ыд. ыр. 54:24

+ 20:3 Дан. 6:17

+ 20:4 Дан. 7:9; Мф. 19:28

+ 20:4 Ажыд. 6:9

+ 20:4 Ажыд. 13:12-16

+ 20:4 Дан. 7:18

+ 20:6 Ажыд. 2:11; 14:13; 21:8

+ 20:6 Хост. 19:6; Ажыд. 1:6

* 20:6 Ийиги өлүм – Бурганга чагыртырындан ойталаар улустуң Ооң-биле шуут чарлырын ынча дээр (2:11, 21:8 көр).

+ 20:8 Иез. 38:2; 39:1

+ 20:8 Ажыд. 16:14

* 20:8 Гог биле Магог – Иезекиилдиң номунда 38–39 эгелерде Гог дээрге Магог деп черниң чагырыкчызы-дыр; а мында Гог биле Магог дээрге Бурган-биле сөөлгү тулчуушкун дээш каттыжып алган черниң чоннарын көргүскен символ.

+ 20:9 4 Хаан. 1:10; Иез. 38:22; 39:6; Ажыд. 11:5

* 20:9 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Дээрден от дүшкеш» деп сөстерге «Бургандан» деп сөстү немээн.

+ 20:10 Ажыд. 19:20

+ 20:11 Ыд. ыр. 101:27

+ 20:12 Хост. 32:32, 33; Дан. 7:10; 12:1

+ 20:12 Мф. 16:27

+ 20:13 Аж.-ч. 24:15

+ 20:15 Мф. 13:42,[50]

+ 21:1 Иса. 65:17; 66:22; 2 Пет. 3:13

+ 21:1 Ажыд. 20:11

+ 21:2 Гал. 4:26; Евр. 12:22

+ 21:2 Иса. 61:10; Ажыд. 19:7

+ 21:3 Лев. 26:11-12; Иез. 37:27

+ 21:4 Иса. 25:8; 65:19; Ажыд. 7:17

+ 21:4 Иса. 35:10; 43:18; 51:11

+ 21:5 Иса. 43:19; 2 Кор. 5:17

+ 21:6 Иса. 44:6; 48:12; Ажыд. 1:6; 22:13

+ 21:6 Иса. 55:1; Ин. 4:10; 7:37

+ 21:7 Ажыд. 2:7; 3:5

+ 21:7 Мф. 25:34

+ 21:7 2 Хаан. 7:14; 2 Кор. 6:18

+ 21:8 1 Кор. 6:9-10; Гал. 5:19-21; Ажыд. 22:15

+ 21:8 Иса. 66:24

+ 21:8 Ажыд. 2:11; 20:6

+ 21:9 Ажыд. 15:1; 17:1

+ 21:10 Иез. 40:2; Ажыд. 17:3

+ 21:11 Хост. 40:34

+ 21:13 Иез. 48:30-34

+ 21:14 Эф. 2:20

+ 21:15 Иез. 40:3; Ажыд. 11:1

+ 21:16 Иез. 48:16

* 21:16 12 000 стадий – амгы үениң хемчээли-биле 2200 хире километр. Дээрде Иерусалим куб хевирлиг. Хоорайның хемчээли кижиниң кандыг-даа даап бодаашкынын ажып турар.

+ 21:19 Хост. 28:17-20; Иса. 54:11-12; Иез. 28:13

+ 21:22 Иса. 8:14; Иез. 11:16

+ 21:23 Иса. 60:19-20; Ажыд. 22:5

+ 21:24 Иса. 60:3

+ 21:25 Иса. 60:11; Зах. 14:7

+ 21:27 Иса. 35:8; 52:1; Иоил 3:17; Наум 1:15

+ 21:27 Ыд. ыр. 117:20

+ 22:1 Иез. 47:1; Зах. 14:8

+ 22:2 Э. д. 2:9; 3:22; Иез. 47:7, 12; Ажыд. 2:7

+ 22:4 Иов 19:26; Ыд. ыр. 16:15; Мф. 5:8; 1 Ин. 3:2; Евр. 12:14

+ 22:4 Ажыд. 7:3-4

+ 22:5 Ыд. ыр. 35:10; Иса. 60:19-20; Ажыд. 21:23

+ 22:6 Ажыд. 1:1

+ 22:7 Ажыд. 3:11

+ 22:7 Ажыд. 1:3

+ 22:8 Ажыд. 19:10

+ 22:10 Дан. 12:4; Ажыд. 10:4

+ 22:10 Ажыд. 1:3

+ 22:11 Дан. 12:10; 2 Тим. 3:13

+ 22:12 Иса. 40:10; 62:11

+ 22:12 Мф. 16:27

+ 22:13 Иса. 44:6; 48:12; Ажыд. 1:8; 21:6

+ 22:14 Ажыд. 7:14

* 22:14 Өске бурунгу сөзүглелдерде «Идик-хевин аштап-чуп алган улус» эвес, а «Ооң айтыышкыннарын сагып турар улус» деп бижээн.

+ 22:15 У. ч. 12:22; 1 Кор. 6:9-10; Гал. 5:19-21; Ажыд. 21:8

+ 22:16 Иса. 11:10; Ажыд. 5:5

+ 22:16 Сан. 24:17; Ажыд. 2:26

+ 22:17 Ажыд. 21:2,[9]

+ 22:17 Иса. 55:1; Ин. 7:37; Ажыд. 21:6

+ 22:18 Ы. х. к. 4:2; 12:32; У. ч. 30:6

* 22:19 Чамдык эң сөөлзүредир грек болгаш латин сөзүглелдерде «Амыдыралдың ыяжындан чемненир» эвес, а «Амыдыралдың номунга кирер» деп бижээн.

+ 22:20 1 Кор. 16:22

* 22:21 Өске бурунгу сөзүглелдерде бо домак «Аминь» деп сөс-биле төнген.